ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-181794515640 %60 %
2019-11-192440715839 %61 %
2019-11-20386107545 %55 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 22:35 - 2019/11/06


ال-فارابيدىڭ تولىق ءاتى-جونى – ءابۋ ناسىر مۇحاممەد يبن مۇحاممەد يبن ۇزلاع يبن تارحان ءال-فارابي. تۋعان جەرى قازاقتىڭ ەجەلگى قالاسى وتىراردى ارابتار بارابا-فاراب دەپ اتاپ كەتكەن، وسىدان بارىپ ول ءابۋ ناسىر فارابي، ياعني فارابتان شىققان ءابۋ ناسىر اتانعان. كەيدە ونى جاي عانا «تارحاني» دەپ تە اتايدى. فارابي وقۋدى وتە ەرتە باستاعان. باستاپقى ءبىلىمدى ول تۋعان قالاسى وتىراردا الادى، ودان كەيىن حوراسانعا بارادى. كەيىنىرەك ءبىلىمىن ونان سايىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا اراب مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى باعداتقا كەتەدى. زەرەك فارابي وتە ءبىلىمدى ادامداردان ساباق العان. ماسەلەن، مەديتسينا مەن لوگيكانى حريستيان وقىمىستىسى يۋحاننا يبن حايلاننان، ال جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى مەن گرەك ءتىلىن اتاقتى اۋدارماشى ءابۋ باشار ماتتادان ۇيرەنەدى. ءبىر نۇسقادا فارابي وسى شاكىرت شاعىندا اتاقتى وقىمىستى ابۋباكىر يبن سيرجبەن جاقىن ارالاسىپ، وعان لوگيكانى ۇيرەتىپ، ودان استرونوميانى ۇيرەنگەن دەپ ايتىلعان. فارابي عىلىمدى كوبىنەسە ءوز بەتىنشە مەڭگەرىپ، اسا زور تاباندىلىق كورسەتكەن، وراسان مول تابىستارعا جەتكەن. ول، اسىرەسە، گرەك عىلىمى مەن فيلوسوفياسىن، ەڭ اۋەلى اريستوتەلدىڭ باي مۇراسىن يگەرۋدى قولعا العان. فارابي تۇركى، اراب، پارسى، گرەك جانە باسقا تىلدەردى جەتىك بىلگەن.
ءال-فارابي فيلوسوفيا سالاسى بويىنشا گرەك ويشىلى اريستوتەلدىڭ «كاتەگوريالار»، «مەتافيزيكا»، «گەرمەنەۆتيكا»، «ريتوريكا»، «پوەتيكا»، ءبىرىنشى جانە ەكىنشى «اناليتيكا»، «توپيكاسى» جانە ت.ب ەڭبەكتەرىنە تۇسىنىكتەمەلەر جازدى. سونىمەن قاتار ءوز تاراپىنان دا كوپتەگەن عىلىمي تۋىندىلاردى ومىرگە اكەلگەن: «فيلوسوفيانى اڭساپ ۇيرەنۋ ءۇشىن الدىن الا نە ءبىلۋ قاجەتتىلىگى جايلى»، «اقىلدىڭ ءمانى تۋرالى»، «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى»، «عىلىمدار ەنتسيكلوپەدياسى نەمەسە تىزبەسى»، «كەمەڭگەرلىك مەرۋەرتى»، «مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ ناقىل سوزدەرى»، «ازاماتتىق ساياسات»، «باقىتقا جەتۋ جولى» جانە ت.ب. مىنە، وسىلايشا، فارابي جۇرتقا ءمالىم وقىمىستى بولىپ، شىعىستىڭ ۇستازى دەگەن دارەجەگە كوتەرىلدى. الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتاندى. ءال-فارابيدىڭ قوعامدىق-فيلوسوفيالىق، جاراتىلىستانۋ تۋرالى عىلىمي كوزقاراستارى ورتا عاسىرلارداعى تاياۋ جانە ورتا شىعىس ەلدەرىندەگى مادەنيەت، فيلوسوفيالىق جانە عىلىمي وي-پىكىرلەردىڭ دامۋ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى.

شىعىس پەن باتىسقا ىقپالى

ونىڭ عىلىمي-فيلوسوفيالىق كوزقا­راستارى مەن باعىت-باعدارلارى وتە كۇردەلى ساياسي-الەۋمەتتىك جانە ەكونو­ميكالىق جاعدايلاردا كالىپتاستى. سايكەسىنشە، ەڭبەكتەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ ءمان-ماڭىزىن جوعالتقان جوق. ءال-فارابيدىڭ مەملەكەت، ەل باسقارۋ جونىندەگى تۇجىرىمدارى، الەۋمەتتىك-ەتيكالىق ساياسي كوزقاراستارى بۇگىنگى قوعام ءۇشىن دە ايرىقشا مازمۇنعا يە. تۋىندىلارى­ ەۋروپالىق رەنەسسانستىڭ ورلەۋىنە ۇلكەن ىقپال ەتىپ، شىعىس پەن باتىستىڭ عىلىمى مەن ەجەلگى مادەنيەتىن تابىستىرۋدا زور ءرول اتقاردى. ويشىل ەڭبەكتەرىنىڭ قانشاما داۋىرلەر وتسە دە ماڭىزدىلىعىن جوعالتپاي كەلە جاتقاندىعى، ونداعى ويلاردىڭ دانالىعىندا، تەرەڭدىگىندە بولسا كەرەك. جالپى العاندا تاريحتىڭ ەلەگىنەن وتكەن فيلوسوفيالىق ويلار ەشقاشان دا ەسكىرگەن ەمەس، ونداعى جيناقتالعان دانا ويلار ءبىزدىڭ سانامىزعا قوزعاۋ سالىپ، جاڭاشا كوزقاراستاردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى.
عۇلامانىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىن­دارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى تراكتات» (ارابشا كيتاب ‘ارا’ ‘احل ال-مادينا ال-فاديلا) ءفارابيدىڭ نەگىزگى ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى، ول 948 جىلى مىسىردا جازىلىپ اياقتالدى. 942 جىلعى ءماتىننىڭ ءبىرىنشى ۇلگىسى «كيتاب اس-سياسا ال-مادانييا» جەكە شىعارما رەتىندە تانىمال بولدى. تراكتاتتا ول پلاتوننىڭ ويلارى اسەرىنەن قوعامنىڭ دۇرىس قۇرىلىمى، دۇرىس زاڭدار جانە تۇرعىنداردىڭ دۇرىس كوزقاراستارىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ، قايىرىمدىنى ساياسي اسپەكتىدە زەرتتەيدى. مۇنداي ءمىنسىز قوعام «قايىرىمدى قالا» (مادينا فاديلا) بولىپ تابىلادى.
ءال-فارابيدىڭ قايىرىمدى جانە قايىرىمسىز قالالار تۋرالى ءىلىمى ءتۇپ تامىرىمەن پلاتون جانە اريستوتەلدىڭ ءمىنسىز مەملەكەت جانە مەملەكەت تۇرلەرى تۋرالى ىلىمىنەن باستاۋ الادى. پلاتون ءوزىنىڭ «مەملەكەت» دەگەن شىعارماسىندا ءمىنسىز قالانىڭ قۇرىلىمى تۋرالى ويىن بىلدىرگەن. ونىڭ ء«مىنسىز قالاسى» – سول كەزدە ءومىر سۇرگەن مەملەكەتتەردى سىنعا الۋ نەگىزىندە قۇرىلعان ۋتوپيا. الايدا ول ناقتى بولعان مەملەكەتتەرمەن بەلگىلى ءبىر بايلانىسى بولدى، ناقتى مەملەكەتتەردىڭ سيپاتتارى جانە بەلگىلەرىن كورسەتتى. پلاتوننىڭ ويىنشا، ءمىنسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزگى قاعيداسى «ادىلدىك» بولدى. ءال-فارابي ادام ىسكەرلىگىنىڭ ماقساتى – تەك دۇرىس تانۋدىڭ كومەگى ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولاتىن باقىت دەپ ەسەپتەيدى. ويشىل قوعامدى مەملەكەتپەن تەڭەستىردى. قوعام – ادامدىق مۇشە. قايىرىمدى قالا ءتىرى اعزانىڭ ءومىرىن ساقتاۋ ءۇشىن بارلىق مۇشەلەرى بىر-بىرىنە كومەكتەسەتىن ساۋ ءتان تارىزدەس. ءال-فارابي پلاتون جانە اريستوتەل­ سياقتى قالالاردىڭ كلاسسيفيكاتسياسىن كورسەتكەن. ول ءمىنسىز قالانى «ادامنىڭ شىنايى بولىپ تابىلۋىمەن بايلانىستى، ونىڭ ءومىر ءسۇرۋى، تاماشا زاتتارعا قول جەتكىزۋدە ادامدار بىر-بىرىنە كومەكتەسەتىن قالا» دەپ سيپاتتاعان قالانىڭ اتاۋى «قايىرىمدى قالا». ءوز ۋاقىتىنىڭ بارلىق بىرەگەي ويلارى سەكىلدى، ءفارابيدىڭ ساياسي تۇجىرىمدامالارى يسلامدىق ­حا­لي­فاتتىڭ شىنايى بەينەلەرىنە باعىت­تالعان اراب مادەنيەتىنىڭ تەوريالىق قاعي­دالارىنا ۇقسامادى. قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى­ تراك­تاتىندا ول «قايىرىمدى قالاعا» بىلايشا سيپاتتاما بەرگەن: «ادامداردىڭ بىرلەسۋىنىڭ ماقساتى شىنايى باقىتقا جەتۋ ىستەرىندە ءوزارا كومەك كورسەتەتىن قالا، قايىرىمدى قالا بولىپ تابىلادى جانە باقىتقا جەتۋ ماقساتىندا ادامدار بىر-بىرىنە كومەك كورسەتەتىن قوعام، قايىرىمدى قوعام بولىپ تابىلادى. ء­ال-فارابي قايىرىمدى قالانى «بارلىق ورگاندارى ءومىر ءسۇرۋىن ساقتاپ قالۋ جانە ونى تولىق ەتۋ ءۇشىن كومەكتەسەتىن» دەنى ساۋ اعزامەن تەڭەستىرەدى. پلاتوننىڭ جانە اريستوتەلدىڭ ءمىنسىز مەملەكەتتەرىنە قاراعاندا ءال-فارابيدىڭ قايىرىمدى قالاسىندا قاۋىمدار كوپ. قايىرىمدى قالانىڭ بەس بولىگى بار: اسا لايىقتى تۇلعالار – وراتورلار، ەسەپشىلەر، باتىرلار جانە بايلار. فارابي بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى: ء«ار ادام ءوزىنىڭ تابيعاتى بويىنشا بىلاي ورنالاسقان، ادام ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋى جانە جوعارى دامۋعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن جانە جالعىز ءوزى قول جەتكىزە المايتىن كوپتەگەن زاتتارعا جانە ونىڭ مۇقتاجدىعىن ەسكەرە وتىرىپ، قانداي دا ءبىر زاتتى بەرە الاتىن ادامدار توبىنان كەيبىر زاتتارعا قاجەتسىنەدى».
ا.ح.قاسىمجانوۆ ء«ال-فارابي» اتتى كىتابىندا قايىرىمدى قالانىڭ جوعارىدا اتالعان قاۋىمدارىن كورسەتىپ، «اسا لايىق­­­تىلار» دەگەندى «فەودالدى توبە» دەپ تۇسىن­دىرگەن. الايدا ءال-فارابي «اسا لايىقتى­لارعا دانالار، اقىلى بار ادامدار جانە ماڭىزدى ىستەردە بەدەلگە يە ادامدار ­جاتادى» دەپ جازعان. انتيكالىق گرەكيادا جانە ورتاعاسىرلىق شىعىستا دانالار دەپ نەگى­زىنەن فيلوسوفتاردى اتاعان. ياعني ءال-فارابي ءۇشىن ەڭ لايىقتى قاۋىمداعى ورىنعا فيلوسوفتار يە بولدى دەپ بولجام جاساعان.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى تراكتاتى» ويشىل دۇنيەتانىمىنىڭ مازمۇندى ارنالارىنىڭ ءبىرى. تراكتاتتا ىزگىلىكتى قوعام بولمىسىنىڭ نەگىزگى تەتىكتەرى مەن قاجەتتى شارتتارى تۋرالى جان-جاقتى تالدانىپ، زەردەلەنەدى. ماسەلەن، ادامنىڭ تابيعاتىنان كومەكتى قاجەتسىنىپ، قوعام قۇرۋعا بەيىلدى ەكەنىن جانە ادام قوعامىنىڭ تۇرلەرى كوپتىگىن ايتادى. سەبەبى ءاربىر ادامنىڭ تىرشىلىك ەتۋى مەن كەمەلدىلىككە جەتۋى ءۇشىن قانداي دا بولماسىن قاۋىم كەرەك. ءفارابيدىڭ پىكىرىنشە، «قايىرىمدى قالا» يدەال ­بولىپ تابىلادى. بۇل قايىرىمدى بيلەۋشى باسقارعان فەودالدىق قالا. وعان ءوزىنىڭ ماقساتىنا سايكەس ارەكەت ەتەتىن باسقارۋشى شەنەۋ­نىكتەر مەن سول شەنەۋنىكتەردىڭ ماقسا­تىن جۇزەگە اسىراتىن كەلەسى رانگىلى شەنەۋنىكتەر كومەكتەسەدى.

يگىلىك پەن كەمەلدىلىك

ال-فارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا­سىندا» تەڭسىزدىك ورىن الادى. تەك رۋحاني عانا ەمەس، داۋلەت تەڭسىزدىگى دە، سەبەبى «قايى­رىمدى قالا» تەك ءوزىنىڭ قاجەت­تىلىگىمەن شەكتەلگەن ەڭبەك ەتۋشىلەر تۇراتىن «قاجەتتىلىك قالاسىز» مۇمكىن ەمەس. ولار قاجەتىن ءوزارا كومەك ارقىلى تابادى جانە توزىمدىلىك پەن كونۋ ارقىلى امان-ساۋلىققا قول جەتكىزەدى. جالپى ادام قوعامداستىعىن فيلوسوف ەكى تۇرگە ءبولىپ كورسەتەدى: تولىق جانە تولىق ەمەس. تولىق قوعامداستىقتىڭ ءوزىن ءۇش تۇرگە بولگەن: ۇلكەن، ورتاشا، كىشى. ۇلكەن قوعامداستىق دەپ ول بۇكىل جەردى مەكەندەۋشى بارلىق ادامداردىڭ جالپى قوعامداستىعىن كورسەتەدى. ال ورتاشا قوعامداستىق دەگەنىمىز بىلگىلى ءبىر حالىق رەتىندەگى قوعام دەيدى، كىشى قوعامداستىق ول بەلگىلى ءبىر قالا رەتىندە كورسەتىلگەن. تولىق ەمەس قوعامداستىققا كەلەر بولساق، ءال-فارابي ولاردى تورتكە ءبولىپ قاراستىرعان. ولار: كۆارتال، كوشە، ءۇي جانە اۋىل. سوڭعىسى قالا قۇرامىندا كورمەگەنىمەن ول قالاعا قىزمەت كورسەتۋشى تولىق ەمەس قوعام ­بولىپ تابىلادى. جوعارى دەڭگەيدەگى دامۋى مەن يگىلىككە ادام ەڭ ءبىرىنشى رەتتە ەڭ كىشى دەگەندە قالادا عانا قول جەتكىزە الادى دەپ كورسەتكەن. كەز كەلگەن نارسەگە شىن كوڭىل ءبىلدىرىپ، شىنايى تاڭداۋ جاساپ تالاپتانىپ جەتۋگە بولاتىندىقتان، كەز كەلگەن قالادا باقىتقا قول جەتكىزۋگە بولادى دەيدى. ءاربىر تۇرعىنى باقىتقا جەتۋ جولىندا بىر-بىرىنە كومەكتەسەتىن قايىرىمدى قالا دەپ تۇسىندىرىلەدى. سول سياقتى قايىرىمدى قالا، قايىرىمدى تۇرعىندار (حالىق) ­بولادى دەيدى. ءال-فارابي ءوز تراكتاتىندا: «ادام تولىعىمەن جەتىلۋى ءۇشىن ول كوپتەگەن ماسەلەلەردەن تاۋەلدى بولادى. سەبەبى ول بارلىق وزىنە قاجەتتى نارسەلەردى جالعىز ءوزى جاساي المايدى، ءارى قول جەتكىزە ­المايدى» دەيدى. سوندىقتان ادام وزىنەن باسقا دا ادامداردىڭ قوعامداستىعىندا ءومىر ءسۇرۋى كەرەك جانە سوندا عانا ول تولىق جەتىلىپ، باقىتقا قول جەتكىزە الادى دەيدى. ءبىراق ول باسقا ادامدارعا قاتىستى دا قوعامداستىقتىڭ قۇراۋشىسى بولىپ ­تابىلادى. وسىلايشا، قوعامداستىقتىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ىس-ارەكەتى ونىڭ ءاربىر مۇشەسىنە قاجەتتى نارسەلەردىڭ بارلىعىن تاۋىپ بەرەدى دەيدى. قاۋىم ادامدارى بىر-بىرىنە كومەك كورسەتۋلەرى ارقىلى عانا كەمەلدىلىككە جەتىپ، تىنىشتىعىن ساقتايدى جانە ۇيلەسىمدى ءومىر سۇرەدى. ءبىراق ولاردىڭ بارلىعى تولىق مانگە يە بولا المايدى جانە قوعامنىڭ دا تۇرلەرى كوپ. ويشىل تولىق ءماندى قوعامدى ۇشكە بولەدى: ۇلى، ورتاشا، شاعىن جانە ولاردى بارشا ادامزات بالاسىنىڭ قوعامدارىنىڭ تۇتاس جيىنتىعى دەيدى. يگىلىك پەن كەمەلدىلىك دارەجەسىنە ەڭ ءبىرىنشى قالا جەتپەك.
باقىت – ءال-فارابي ەتيكاسىنىڭ ورتالىق ساناتى – دەربەس بولىپ سانالمايدى. قايىرىمدى قالادا باقىت ادامدار، مەيىرىمدىلىك، ادىلدىك جانە ادەمىلىك ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. جۇمىستاردا ءوزارا كومەكتەسۋ ماقساتى ءۇشىن بىرىككەن شىنايى باقىتقا يە ادامداردىڭ بىرلەسكەن قالاسى قايىرىمدى قالا جانە ادامدار بىر-بىرىنە باقىتقا جەتۋ ءۇشىن كومەكتەسەتىن قوعام ءوز الدىنا قايىرىمدى قوعام بولىپ تابىلادى.
قالا بولمىسى – ادامنىڭ كەمەلدەنگەن دەنەسى مەن ونىڭ مۇشەلەرى سەكىلدى. دەنە مۇشەلەرى تىرشىلىك ەتۋ ماقساتىندا بىر-بىرىنە كومەكتەسىپ وتىرادى جانە وزدەرىنىڭ قابىلەتتەرى مەن جاراتىلىستارىنا قاراي بولىنەدى. ءدال سول سەكىلدى قالا بىرلەستىكتەرى دە قابىلەتتەرىنە بايلانىستى بولىنەدى. دانىشپان ىزگىلىكتى قوعامدى قالاي ­بيلەۋ كەرەك، ونىڭ بولشەكتەرى تۋرالى، ءادىل بيلەۋدىڭ ادىستەرى مەن بيلەۋشىنىڭ قابىلەتى، بەلگىسى، نەگىزگى شارتتارى جايلى­ پايىمدايدى. قالا باسشىلارى قالا بىرلەستىگىنىڭ مۇشەلەرى بولۋى ءۇشىن تەك تابيعي قاسيەتتەرىمەن عانا ەمەس، ونەر سەكىل­دى قاسيەتتەرىمەن دە مۇشەلىككە ەنەدى. ال قالا بىرلەستىگىنىڭ باسشىسى بو­يىن­داعى قاسيەتتەرىمەن وزگەلەردەن كەمەلدى بولعاندىقتان جوعارى تۇرادى جانە مارتەبەلى. ول قالانى تارتىپكە كەل­تىرۋشى، جول سىلتەۋشى، مۇنى ءال-فارابي ادام تانىندەگى جۇرەكپەن تەڭەستىرەدى. ءاربىر ادام ءومىر ءسۇرۋى ماقساتىندا «اۋەل باستان-اق ءبىرىنشى سەبەپتىڭ ۇلگىسى مەن ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن جارالعان، مىنە ناق وسىنىڭ ارقاسىندا ولار ەڭ مارتەبەلى باسقىشتارعا شىعىپ وتىر». سوندىقتان دا قالانىڭ ءاربىر مۇشەسى ءوز قىزمەتتەرىنە سايكەس قالا باس­­­شىسىنىڭ ماقساتتارىن كوزدەۋلەرى ءتيىس.
ءال-فارابي «قايىرىمدى قالا» ­دەگەن ساۋ ءارى ەشبىر ءمىنسىز ادام مىنەزىنە ۇقساس دەيدى. سەبەبى ونىڭ ءاربىر مۇشەسى دەن­ساۋلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن بىر-بىرىنە كومەكتەسىپ ءومىر سۇرەدى. ءبىراق ادام دەنە­سىندەگى مۇشەلەر بىر-بىرىنە تابيعاتى، اتقا­راتىن قىزمەتىنە بايلانىستى ايىرما­شىلىق جاسايتىندىعى سياقتى قالا تۇر­عان­دارى دا وزدەرىنىڭ قىزمەتى مەن قوعام­داعى ورنى بويىنشا ايىرماشىلىق جاسايدى دەگەن.
«قايىرىمدى قالا» باسشىلارى جانە بيلەۋشىلەرىنىڭ كەلەسىدەي ءتورت ءتۇرى ­بولادى:
– شىنايى بيلەۋشى ( بارلىق قاسيەتتەرگە يە ءبىرىنشى باسشى);
– شىنايى بيلەۋشى جوق بولسا قايى­رىمدى قالانى ەڭ لايىقتىلار باسقارادى;
– ەگەر جوعارىدا اتالعانداردىڭ ەكەۋى دە بولماسا، ءبىرىنشى بيلەۋشىلەرمەن ەنگىزىلگەن ەرتە زاڭداردى جانە ەرەجەلەردى بىلەتىن جانە ورىندايتىن «زاڭ بويىنشا بيلەۋشى» قالانى باسقارادى;

رۋحاني بيلىكتى ىزگىلىكتى بيلىكپەن ۇشتاستىرۋ

قالا باسشىسى ادام دەنەسىندەگى باس مۇشەسى، ياعني جۇرەگى. ول ەڭ جەتىلگەن جانە ەشكىم­مەن باسقارىلمايتىن مۇشەسى سياقتى، قالا باسشىسى بارىنەن جوعارى تۇرادى. ادامنىڭ جۇرەگى باسقا ورگانداردىڭ بىرىگۋىنىڭ، ياعني ادام دەنەسىنىڭ بار بولۋى سەبەبى، قالاعان مۇشەلەردىڭ تارتىپپەن ­ورنالاسىپ، جۇمىس ىستەۋىنىڭ ۇيىتقىسى. ءدال سول سياقتى قالا باسشىسى دا قالانىڭ بار بولۋىنىڭ، ادامداردىڭ ونىڭ ماڭايىنا توپتاسۋىنىڭ سەبەبى، ولاردىڭ بەلگىلى ساتىمەن ۇيلەسىمدى تۇردە ءىس اتقارۋىنىڭ ۇيىتقىسى. جۇرەك دەنەدە ورىن العان كەز كەلگەن ورىنسىزدىقتىڭ بارلىعىن جويىپ­ وتىراتىنى سياقتى، باسشى دا قالادا ورىن العان ءاربىر ماسەلەلەردى شەشىپ، قيىندىقتاردى جويىپ وتىرۋى كەرەك. قالا قوعامىندا ونىڭ مۇشەلەرى قىزمەتىنە قاراي ساتىلاردا ورنالاسقان «قايىرىمدى قالا» تراكتاتىندا ءال-فارابي الەۋمەتتiك ادiلەتتiلiك پەن ەركiندiكتi ورنىقتىراتىن – iزگiلiكتi قوعام تۋرالى وي قوزعايدى.
مۇنداي قوعامدى ۇلى ويشىل ء«اربiر ادام ەكiنشi ادامنىڭ ءومiر سۇرۋiنە قاجەتتi ۇلەسiن بەرەتiن، بiر-بiرiنە كومەكتەسەتiن ادامداردى بiرiكتiرۋ ارقىلى عانا ادام ءوز تابيعاتىنا ساي جەتۋ دارەجەسiنە يە بولاتىن» قوعام تۇرiندە ەلەستەتەدi. حالىقتىڭ از قامتاماسىز ەتiلگەن توپتارىن مەملەكەتتiك قولداۋ تۋرالى بۇدان مىڭ جىلدان استام بۇرىن ايتىلعان عۇلاما يدەياسى بۇگiنگi كۇنi دە مەملەكەتتiڭ iشكi ساياساتىنداعى باستى مiندەتتەردiڭ بiرiنەن سانالادى. وسىنداي «جەتiلدiرiلگەن قوعامدا، ءال-فارابيدiڭ ­ايتۋىنشا، بiر-بiرiمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ، كومەكتەسۋ، قولداۋ، ۇجىمداسۋ ادامداردىڭ ومiرلiك قاجەتiنە اينالادى.
ءال-فارابي مۇنداي قوعامدى تۋمىسىنان تابيعات بەرگەن ون ەكi قاسيەتi بار اقىلدى، بiلiمدi، سابىرلى، رۋحاني بيلiكتi iزگiلiكتi بيلiكپەن ۇشتاستىراتىن، ادام قاسيەتتەرiن باعالاۋعا قابiلەتتi ادام باسقارۋى كەرەك دەيدi. كەز كەلگەن ادام قالا باسشىسى بولا المايدى. ونداي ادام قالانى باسقارۋى ءۇشىن ەكى شارت ورىندالۋى قاجەت. ءبىرىنشىسى، ول قالانى باسقارۋعا دايىن بولۋى كەرەك. ەكىنشىسى، باسقارۋ مۇمكىندىكتەرى مەن جاعدايى، ونىڭ ونەرى دە باسقالاردىڭ ونەرىنەن جوعارى بولۋى ­كەرەك. ول ونەر ەشتەڭە ءۇشىن قىزمەت ەتپەيدى، نە باسقالار ونى قولداناتىن ونەر ءتۇرى دە ەمەس دەيدى، ول وعان باسقا ونەرلەردىڭ بارلىعى باعىناتىن ونەر، ول ءۇشىن باسقا ونەرلەر قىزمەت جاسايتىن ونەر بولۋى كەرەك دەپ ايتقان. قالا باسشىسى وسى ونەردى بىلە تۇرا، ءوزى ەڭ جەتىلگەن، باقىتقا جەتۋدىڭ بارلىق جولدارىن بىلەتىن ادام دەيدى. باسشى­ قالا تۇرعىندارىن باقىتقا اپاراتىن ەڭ دۇرىس جولعا سىلتەپ، وعان جەتكىزەتىن ارەكەتكە تالپىندىرۋى ءتيىس. ءال-فارابي قايىرىمدى قالا باسشىسىندا التى ءتۇرلi قاسيەت بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدi. ولار: دانالىق، اسقان پايىمدىلىق، سەنiمدiلiك، ويلاۋ قابiلەتiنiڭ جوعارى بولۋى، سوعىس ونەرiن جەتiك بiلۋi، دەنساۋلىعىنىڭ مىقتى بولۋى. وسىنىڭ ءبارiن ءوز بويىندا ۇشتاستىراتىن ادام بارلىق ۋاقىتتا كiمگە ەلiكتەۋ كەرەك ەكەنiن، كiمنiڭ ايتقان ءسوزi مەن اقىلىنا قۇلاق قويۋ كەرەكتىگىن كورسەتەتiن ۇلگi بولادى. مۇنداي ادام مەملەكەتتi ءوزiنiڭ قالاۋىنشا باسقارا الادى. قالانىڭ باسشىسى بولۋ ءۇشىن ادامنىڭ بويىندا قاسيەتتەردىڭ تابىلۋى شارت. ءبىراق جاراتىلىسىنان بويىندا مۇنداي قابىلەتتەر مەن قاسيەتتەر ءبىر ادامنىڭ بويىندا تابىلۋى وتە قيىن جاعداي. دانىشپاننىڭ پايىمداۋىنشا، يگى قاسيەتتەردىڭ التاۋى، تىم بولماسا بەسەۋى ونىڭ بويىنا بىتكەن بولسا، ول ادام قالانىڭ باسشىسى بولا الادى.
ءال-فارابي قالانى بيلەۋدiڭ القالىق ءتۇرiن دە جوققا شىعارمايدى. بيلiكتiڭ بۇل ءتۇرi تۋرالى ول بىلاي دەپ جازادى: «جاقسى قاسيەتتەردiڭ ءبارiن ءوز بويىندا ۇشتاستىراتىن ادام بولماسا، بiراق بۇل قاسيەتتەر بiر توپ ادامنىڭ اراسىندا ­جەكە-دارا دارىعان بولسا، وندا بۇل توپتىڭ مۇشەلەرi بiرلەسە وتىرىپ، اكiمنiڭ ورنىنا يە بولادى، ولاردى جۇرت جاقسى باسشىلار جانە قادiرلi ادامدار دەپ اتايدى، ال ولاردىڭ باسقارۋى قادiرلi ادامداردىڭ باسقارماسى دەپ اتالادى».
ءال-فارابي قوعامدى مەملەكەتتەن ءبولiپ قارامايدى. قوعامنىڭ ءوزi ادامنىڭ اعزاسى سياقتى «قايىرىمدى قالا» دەنە مۇشەلەرiنiڭ ءبارi دە تiرشiلiك يەسiنiڭ ءومiرiن ساقتاۋ، ونى اناعۇرلىم تولىققاندى ەتۋ ءۇشiن بiر-بiرiن تولىقتىرىپ تۇراتىن ادامنىڭ ساۋ ءتانi سەكiلدi كورiنەدi. ويتكەنi قوعام دا ونىڭ تولىققاندى مۇشەلەرiنەن تۇرادى جانە ولار دا بiر-بiرiن قاجەتسiنەدi.
ادامداردىڭ الەۋمەتتiك تەڭسiزدiگi تۋرالى ايتقان ءال-فارابي ادامداردىڭ اۋەلدەن توقىماشى نەمەسە حاتشى بولىپ تۋمايتىنى سياقتى قايىرىمدىلىق پەن جامان ارەكەتتەر دە اۋەل باستان جاراتىلىسىنان دارىمايدى، ولار ادامداردىڭ بiر-بiرiنە دەگەن ۇستەمدiك قۇرۋعا ۇمتىلىسىنان پايدا بولعان دەگەن وي تۇيەدi.
ال-فارابيگە سايكەس، قايىرىمدى قالا – شىنايى باقىتقا جەتۋ ءۇشىن، ادامدار بىر-بىرىمەن ىنتىماقتاسىپ، بىرگە ءومىر سۇرەتىن قالا. قايىرىمدى قالانىڭ ەرەكشەلىكتەرىن انىقتاپ، ءال-فارابي قايىرىمدىعا قارسى قايىرىمسىز قالا­لار­دى جانە ولاردىڭ قانشا تۇرلەرى بار ەكەندىگى، ولاردىڭ باسقارۋ تۇرلەرى مەن ادىس­تەرىن دە نازاردان تىس قالدىرمايدى. ەگەر قانداي دا ءبىر قالا قايىرىمدى قالا­نىڭ­ قاسيەتتەرىنىڭ بىرىنە يە بولماسا، ونى قايىرىمسىز قالا قاتارىنا ­جات­قىزادى.­ سول سەبەپتى، فيلوسوف پلاتون جانە ­اريستوتەل اتاپ كەتكەن قالا­لار­دىڭ ءبارىن قايىرىمسىز قالالارعا جاتقىزادى.
قايىرىمدى قالا تۋرالى ىلىمدە، ازاماتتىق قوعامنىڭ مۇراتى كورىنىس تاپقان دەسە بولادى. ءوزىنىڭ «قايىرىمدى» جانە «قايىرىمسىز» قالالاردىڭ ءارتۇرلى مىنەزدەمەلەرىمەن كلاسسيفيكاتسيالارىندا فارابي قوعامنىڭ جەتىلدىرىلگەن الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن قايتا جاسادى. ول قالا – مەملەكەتتىڭ قوعامدىق ءومىرىنىڭ تولىق مىنەزدەمەسىن بەرەدى. فارابي «ادامنىڭ ­جانۋارلار الەمىنەن ءبولىنىپ تۇراتىنى اقىل-ويى جانە ءتانىنىڭ جەتىلدىرىلگەندىگىمەن، ءبىراق تا ادام ودان ءارى جەتىلە ءتۇسۋ ءۇشىن ول ءتىل جانە ءارتۇرلى ونەرگە ءزارۋ» دەدى. ءال-فارابي بويىنشا، قايىرىمدى قالانىڭ بولىكتەرى ء«وزارا ماحابباتپەن بىرىككەن، بايلانىستى; ولار ادىلدىكپەن نىعايىپ جانە ساقتالادى». قايىرىمدى قالا تۇرعاندارىن نىعايتاتىن كەلەسى ءبىر قاسيەت، ول ادىلدىك، ونى ءال-فارابي ەڭ الدىمەن، «وسى قالا تۇرعىندارى يە بولاتىن، ورتاق ىزگىلىكتەردى ءبولىستىرۋ، ال كەيىن ولاردىڭ اراسىندا بولىستىرىلگەندى ساقتاۋ» دەپ سيپاتتايدى. فيلوسوف ونداي ىزگىلىكتەر قاتارىنا اماندىق، بايلىق، قۇرمەت، بەدەل جانە «باسقا ىزگىلىكتەردى» جاتقىزادى. جوعارىدا اتالعانداردىڭ ءبارى ءال-فارابيدىڭ قايىرىمدى قالاسى ءمىنسىز قالا بولىپ، ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى قاسيەتتەرىن جانە قۇندىلىقتارىن بەينەلەيدى.
«قايىرىمسىز قالا» بولسا «قايى­رىمدىعا» قاراما-قارسى، «ول قالانىڭ تۇر­عىندارى ەشقاشان باقىت دەگەندى بىلمەگەن، وعان جەتۋ ولاردىڭ ويىنا دا كىرمەگەن». ءال-فارابي قايىرىمسىز قالا­لاردىڭ كەلەسىدەي تۇرلەرىن اتاپ كورسەتكەن: قاجەتتىلىك قالاسى، ايىرباس قالاسى، وپاسىز جانە باقىتسىز قالا، بيلىكتى سۇيەتىن قالا، ادامگەرشىلىكسىز قالا، وزگەرمەلى قالا. بارلىق قايىرىمسىز قالا­لاردى بىرىكتىرەتىن جانە ونى قايىرىمدى قالا­دان اجىراتاتىن كەمشىلىك ول باقىت ءمانىن تۇسىنبەۋى جانە قايىرىمسىز قالا تۇرعىندارى جانە ونىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ وعان جەتۋگە تىرىسپاۋى. «باقىت — ءاربiر ادام ۇمتىلاتىن ۇلى ماقسات» ەكەندiگiن اتاپ كورسەتكەن ءال-فارابي باقىتقا بiلiم مەن يگiلiك ناتيجەسiندە عانا جەتۋگە بولادى، ال ونداي مۇمكiندiك قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىندا كوبiرەك بولاتىندىعىن دالەلدەيدi. ءال-فارابي باسقارۋدى قايىرىمدى جانە قايىرىمسىز دەپ ەكىگە ءبولدى. قايىرىمدى، ءبىلىمدى، مادەنيەتتى باسقارۋ حالىقتى باقىتقا باستايدى، ولاردىڭ ىس-ارەكەتىن، ەرىك-قاسيەتىن وسى جولعا باعىتتايدى. ءال-فارابي «ادامدار شىنايى باقىتقا تەك قايىرىمدى قالادا عانا قولى جەتەدى» دەپ تۇجىرىمداي كەلىپ، قايىرىمدى قالانىڭ كەلبەتىن اشا ءتۇسۋ ماقساتىندا ادامدار قوعامداستىعى شوعىرلانعان قالالاردى كلاسسيفيكاتسيالاپ بولەدى. قايىرىمدى قالادا الدارىنا ىس-ارەكەتتىڭ ءوزارا جاردەم كورسەتە ءبىلۋ ماقساتىن قويعان قوعامداستىعى بار قالا حالقى عانا باقىتقا جەتە الادى.

شىنايى باقىت جولى

ال-فارابي شىنايى باقىت جولىندا ىنتىماقتاستىق جولى ەرەكشە دەيدى. ول ءۇشىن باسقارۋ زاڭ كۇشىنە، يگى تاجىريبەگە نەگىزدەلۋى ءتيىس. ال قايىرىمسىز، نادان باسقارۋدا تەرىس ارەكەتتەر مەن جامان قاسيەتتەر بوي الادى. سوندىقتان ول نادان ادام باسقارعان، وزبىرلىققا سۇيەنگەن، قايىرىمسىز، قاتال مەملەكەتتىك ءتارتىپتى وتكىر سىنايدى. ول ءمىنسىز مەملەكەتتى ۋاعىزدايدى. ەڭبەگiندە ول «باقىت دەگەنiمiز – يگiلiكتەردiڭ iشiندەگi ەڭ قادiرلiسi، ەڭ ۇلكەنi جانە ەڭ جەتiلگەنi» دەپ اتاپ كورسەتەدi جانە ءار ادامنىڭ وعان تولىق قۇقىعى بار دەيدi. ال ونداي قۇقىققا يە بولۋعا قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ عانا مۇمكiندiگi بار، سوندىقتان دا قايىرىمدى بيلەۋشiلەر بيلەگەن قالا تۇرعىندارى عانا باقىتقا جەتە الاتىندىعىن ايتادى. مۇنداي قالالاردىڭ باسقا قالالاردان باستى ايىرماشىلىعى جانە نەگiزگi بەلگiسi جوعارى ءتارتiپ پەن ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ مادەنيەتتiلiگi، سىپايىگەرشiلiگi جانە بيلەۋشiلەرiنiڭ قايىرىمدىلىعى، اقىل-پاراساتى.
ءال-فارابي قايىرىمدى قالاسىندا زورلىق-زومبىلىقتى ءادىل قولدانۋدى مويىن­دامايدى، كەرىسىنشە، ول ونداي ادىستەردى قولدانۋ قايىرىمسىز قالاعا عانا ءتان دەيدى. الايدا ونىڭ ىلىمىندەگى ۋتوپيا­لىق جانە بەلگىلى بولمىستاردىڭ ارا-قاتىناسىن اجىراتۋ قاجەت. ءمىنسىز قالالاردا (مەملەكەتتەردە) فيلوسوفتار عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ءارتۇرلى كەزەڭدەردىڭ اقىندارى، جازۋشىلارى سيپاتتالعان. ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ شىعارماشىلىعىندا ءمىنسىز قوعامنىڭ كورىنىستەرى سان الۋان. ۋتوپيا قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ارمانى رەتىندە، رۋحاني ومىردە جالپىلاما بولىكتى بىل­دىرەدى. ول بارلىق ءدىني سەنىمدەردىڭ قۇرامى­نا، ەتيكالىق جانە قۇقىقتىق ­تەوريالار، تاربيەلەۋ جۇيەسىنە كىرەدى، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ادام ءومىرىنىڭ بەينەسىن بەرەتىن كەز كەلگەن ءبىلىم جانە شىعار­ماشىلىق. جەردە جانناتتى ارمانداماعان ەشبىر كەزەڭدى، ەشبىر حالىق، ءتىپتى ادامدى ەلەستەتۋ قيىن. ءبىراق ۋتوپيانىڭ رۋحاني ومىردە پايدا بولۋى كەزدەيسوق جاعداي دەۋگە بولمايدى، ونىڭ پايدا بولۋى قوعامدىق-تاريحي سەبەپتەرمەن نەگىزدەلەدى. ءال-فارابيدىڭ عىلىمي مۇراسى ادامزاتتىڭ ساياسي ويلارىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. ءال-فارابي ساياسات­ پەن مورال ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار ­اۋدارىپ، «قايىرىمدى قالانىڭ» ء«بىرىنشى تۇلعاسىنا» كوپتەگەن الەۋمەتتىك-ساياسي، ەتيكالىق تالاپتار قويعاندىعىن تۇسىنەمىز. ويدى تۇجىرىمداي كەلە، قازىرگى ساياسي عىلىمدى جاڭا يدەيالارمەن تولىقتىرۋدا ەكىنشى ۇستاز ەڭبەكتەرىن كەڭ دارەجەدە پايدالانا الامىز.
وسى ورايدا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ رەكتورى ع.مۇتانوۆ عۇلاماعا دەگەن جالپى كوپشىلىكتىڭ تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتىپ، بىزگە جازىپ قالدىرعان ساياسي-فيلو­سوفيالىق وي-تولعامدارى مەن جالپىادامزاتتىڭ باقىتتى ءومىر سۇرۋىنە قاتىستى ايتقان تۇجىرىمدى ويلارىن بۇگىن­مەن بايلانىستىرۋدىڭ وزەكتىلىگىنە ەرەكشە توقتالدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دا بۇگىنگى تاڭدا عۇلامانىڭ ەڭبەگىن ناسي­حاتتاۋ ءۇشىن ءبىرشاما جۇمىستار جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە­ جىل سايىن حالىقارالىق «فارابي ­فورۋمى» وتكىزىلىپ تۇرادى. سونىمەن قاتار ء­«ال-فارابي» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ جۇمىستارى جەتەكشى شەتەلدىك عىلىمي ينستيتۋتتارمەن ىنتى­ماقتاستىقتا جۇرگىزىلۋدە. ءال-فارابيدىڭ «قايىرىمدى قالا» يدەياسى نەگىزىندە قازۇۋ-دا «ۋنيۆەرسيتەت 4.0» جاڭا بۋىن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇلگىسىن جاساپ، ەنگىزدى. ۇلگى «al-Farabi University Smart City» كونتسەپتسياسى نەگىزىندە جۇزەگە اسۋدا جانە جوعارى يننوۆاتسيا­لىق-تەحنولوگيالىق جانە رۋحاني-ادام­گەرشىلىك پلاتفورمالاردىڭ سيمبيوزىنا نەگىزدەلگەن. ء«ال-فارابيدىڭ ادىلەتتى جانە ادامگەرشىلىك قوعام تۋرالى يدەياسى ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ مىقتى جانە جاۋاپتى ادامداردان تۇراتىن ۇلت قالىپتاستىرۋ تۋرالى نەگىزگى جولداۋىمەن ۇندەس» دەيدى رەكتور عالىمقايىر مۇتانوۆ. بۇل رەتتە­ ول قازاقستاندا ىزگىلىكتى الەۋمەتتىك ورتانى قالىپتاستىرۋ جانە نىعايتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى مەن ۇيىمدارىن قوعامعا قايىرىمدى ىستەر جاساۋعا تارتۋعا باعىت­تالعان «قايىرىمدى قازاقستان» رەسپۋبليكالىق جوباسىن جۇزەگە اسىرۋعا شاقىردى.

پىرىمبەك سۇلەيمەنوۆ،
ءال-فارابي اتىنداعى
قازۇۋ-دىڭ دوتسەنتى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1068791

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


中国哈萨克语广播网 27 مينوت
ءۇش قالادا اۋا ساپاسى ن 1 ساعات
شىمكەنت اۋرۋحاناسىنىڭ ب 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
20 قاراشا. قازاقپارات ك 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
ەلوردادا ءبىرىنشى اۋىسى 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
قازگيدرومەت: قاراشانىڭ 2 ساعات
Mario says he will resp 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
«Nur Otan» بالالاردىڭ ق 2 ساعات
«مانچەستەر يۋنايتەدتىڭ» 2 ساعات
تۇركىستانداعى جالعىز جە 3 ساعات
ورازا جانە ناماز كەستەس 3 ساعات
الماتىدا «Almaty Invest 3 ساعات
قادىر مىرزا ءاليدىڭ ء"و 4 ساعات
جامبىلدا زاڭسىز قىزمەت 4 ساعات
گەندەرلىك ساياسات الدە 4 ساعات
فۋتبولشى بولام دەسەڭ... 4 ساعات
12 Things You Need to K 4 ساعات
ەربول شايمەردەنۇلىنىڭ « 4 ساعات
سەمەيدە تۇراقتاندىرۋ قو 5 ساعات
جامبىل وبلىسىنىڭ 80 جىل 5 ساعات
Skateboarding is create 6 ساعات
سارىاعاش اۋدانىندا توتە 6 ساعات
中国哈萨克语广播网 6 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 6 ساعات
ەسبولات ايدابوسىن | ادە 6 ساعات
中国哈萨克语广播网 6 ساعات