ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-111849557649 %51 %
2019-11-121795452839 %61 %
2019-11-133542547566 %34 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 21:49 - 2019/11/06


سەرىك قيراباەۆ،
اكادەميك، مەملەكەتتىك
سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

حالىق جادىندا ساقتالۋدىڭ جولى ءارقيلى. بىرەۋ ونەرىمەن، بىرەۋ ەرەن ەڭبەگىمەن، تاعى بىرەۋلەر بيىك ادامگەرشىلىك، ازاماتتىق قىلىعىمەن ەل ومىرىندە وشپەس ءىز قالدىرادى. حالقى ولاردى ءارقاشان ەستە ۇستاپ، كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتىپ ايتىپ وتىرادى. سول ارقىلى كەيىنگىلەردى دە وتكەننىڭ عيبراتىنا باۋليدى. حح عاسىرداعى قازاقتىڭ سونداي ءقادىر تۇتقان، ۇلى دەپ سۇيگەن ازاماتىنىڭ ءبىرى – ءىلياس وماروۆ. بيىك ادامگەرشىلىگى، ازاماتتىق، قايراتكەرلىك ونەگەسى، جان-جاقتى تالانتتىلىعى مەن ءبىلىمپازدىعى ىلەكەڭدى ءوز زامانىنىڭ وزىق ويلى ۇلدارىنىڭ قاتارىنا كوتەردى. ونىمەن قوشتاسۋعا ارنالعان سوزىندە عابيت مۇسىرەپوۆ: «تازالىقتان عانا، باۋىرمالدىقتان عانا، اينىماس-بۇلجىماس مەيىرىمدىلىكتەن عانا جارالعانداي، ازامات، ادامگەرشىلىككە، ادىلەتكە، جولداستىققا، دوستىققا كىر جۇقتىرماي وتكەن ءبىر ادام ءىلياستاي-اق بولار. ۇلكەندەر قاتارىندا كىشى ەمەس، كىشىلەر قاتارىندا ۇلكەن ەمەس ءبىر جان ەدى-اۋ!» دەگەن ەدى. وسى سوزگە يمانداي يلانبايتىن، قول قويمايتىن ادام ىلەكەڭدى كورگەندەر ىشىندە بولماس-تى. ءىلياس قيىن زاماندا ءومىر سۇرگەن قايراتكەر ەدى. زامان اۋىرتپالىعىن ءوزى دە از تارتقان جوق. ءار جۇيەدە قىزمەت اتقارعان ول قاي سالاعا بارسا دا ءىسىن مەڭگەرىپ، كوپكە ۇيىتقى بوپ، كورەگەن باسشى بوپ كەتە الاتىنى ەلدىڭ بارىنە ءمالىم. ماڭىنا جاقسى جانداردى، ءىس بىلەتىن، ءسوز تۇسىنەتىن، ۇياتى-ارى بار ادامداردى جينادى. ونىمەن ىستەس بولعان ءاعا-ىنى زامانداستارىنىڭ ءبارى مۇنى مويىندايدى. 

ول ادامدى ءوزى ىزدەپ تاباتىن. كوپ ىنىلەرىمەن دوستاس، پىكىرلەس بولدى، جانىنان ورىن بەرىپ، جاقىن تارتتى. سولاردىڭ قاتارىندا ىلەكەڭنىڭ دوس ىنىلەرىنىڭ ءبىرى بولۋدى ماعان دا قۇداي جازىپتى. ىلەكەڭ ەسىمىن ءبىز ستۋدەنت كەزىمىزدە كوپ ەستيتىن ەدىك. ول كەزدە ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولعان ازاماتتىڭ ءارتۇرلى قىلىعى، ىستەگەن ىستەرى، سويلەگەن ءسوزى ادەبيەتكە جاقىن قاۋىمنىڭ ورتاسىندا اڭىز بولىپ ايتىلىپ ءجۇردى. ق.جۇماليەۆ، س.امانجولوۆ، ا.ىسقاقوۆ، ق.جارماعامبەتوۆ، م.عابدۋللين سياقتى ۇستازدارىمىز ول كىسىنىڭ بىلگىرلىگى، ادالدىعى جايلى كوپ ايتاتىن. پارتيا قىزمەتكەرىنىڭ ماسكەۋلىك ۇلكەن اكادەميك عالىممەن (ا.م.پانكراتوۆا) بىرگە قازاقستان تاريحىن جازۋدى باس­قارىپ، سونى تالقىلاۋ كەزىندە سوي­لەگەن سوزدەرى دە ەستىلىپ جاتاتىن. سول ءۇشىن «ۇلتشىل­دىق» ايىپ تاعىلىپ، جازىقسىز سوزگە ۇشىراعان ازاماتقا اياۋشىلىق سەزى­لەتىن. ال ونى ءبىرىنشى رەت 1949 جىلى جازۋشىلار پلەنۋمىندا كوردىم. جاستار مەن بالالار تەاترىندا وتكەن پلە­نۋمنىڭ قورىتىندى ماجىلىسىندە ول ءسوز سويلەدى. كوزىلدىرىك كيگەن، جۇقا ءوڭدى، شاپشاڭ جانە العىر سويلەيتىن شەشەن كىسى ەكەن. ادەبيەتتى، ونىڭ سوڭعى جاڭالىقتارىن جاقسى بىلەتىنى اڭعارىلىپ تۇردى. 1946-1948 جىلدارداعى پارتيانىڭ يدەولوگيا سالاسىنداعى قاۋلىلارىنىڭ رۋحى كۇشەيىپ تۇرعان كەز عوي. ءبىراق وعان قاراماي، ول كىسى ۇستامدى سويلەدى. ەشكىمدى جازعىرعان جوق، تەك تالاپ قويا ءبىلدى. ادەبيەتتى پارتيا شاقىرۋىنا جاۋاپ بەرۋگە شاقىردى. وسى جاۋاپ­تىڭ العاشقى نىشانى دەپ تايىر جاروكوۆتىڭ «جاپاندى ورمان جاڭ­عىرتتى» پوەماسىن اتادى. ونى «قازاق پوەزياسىنىڭ قارلىعاشى» دەگەنى ەسىمدە. وسى تۇستاعى «ۇلتشىلدىق» ناۋقان ىلەكەڭە اۋىر تيگەنى بەلگىلى.
«قازاقستان تاريحى» قارالاندى. ە.بەكماحانوۆتىڭ كىتابىن ايىپتاعان جيىندار ءوتتى. سونىڭ سوڭعى ءبىر تۇسىندا، 1952 جىلى وپەرا جانە بالەت تەاترىندا شىعارماشىلىق ينتەل­ليگەنتسيانىڭ جينالىسى ءوتتى. وسى جيىنداعى ىلەكەڭنىڭ بايانداماسىن، ج.شاياحمەتوۆتىڭ قورىتىندى ءسوزىن، سويلەۋشىلەردىڭ ارتىق-كەم ايتىلعان پىكىرلەرىن دە تىڭداعام. وسىنداي پارتيالىق بەلسەندىلەردىڭ ايعاي-شۋىنا قاراماي، ءىلياستى حالىق جاقسى كوردى. ول جونىندە قاشان دا جىلى ءسوز، جاقسى پىكىر ايتىلاتىن. قاسىم امانجولوۆتىڭ قالالىق كەڭەستىڭ ءتوراعاسىنا جازعان اتاقتى «بەرمەسەڭ، بەرمەي-اق قوي باسپاناڭدى» دەگەن ولەڭى تارادى. ونى ءىلياس ج.شاياحمەتوۆكە اپارىپ­ كورسەتىپ، پاتەر الىپ بەرىپتى ­دەگەن ءسوز شىقتى. قاسىمنىڭ ءىلياسقا ارناعان «ازامات» دەگەن ولەڭى باسىلدى. ءىلياس، ءبارىبىر، ورنىنان الىندى. ماسكەۋگە جوعارعى پارتيا مەكتەبىنە وقۋعا كەتتى دەپ ەستىدىك. مەن ونىمەن­ وسى وقۋدا جۇرگەندە تانىستىم. ىلەكەڭنىڭ ەكى جىلدىق مەكتەپتىڭ ءبىر جىلىن اياقتاپ، دەمالىسقا شىققان كەزى ەكەن. ەسسەنتۋكيگە «روسسيا» ­دەگەن شيپاجايعا ەمدەلۋگە كەلىپتى. ءبىز دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ №4 بازالىق شيپاجايىندا جاتقان ەدىك. دامەش ­بەيسەنوۆا دەگەن قايىنبيكەم بار، ساۋدا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى،­ «روسسيادا» جاتقان. ىلەكەڭمەن ءبىز سول شيپاجاي­دىڭ ­الدىندا كەزدەستىك. دامەش بۇرىننان تانىس ەكەن – شۇيىركەلەسە كەتتى. ءبىزدى ­تانىستىردى. كىسى جاتىرقامايتىن، سىزىلىپ تۇرمايتىن، اشىق كىسى ەكەن – بىردەن ءۇيىرىپ، اڭگىمەگە تارتىپ الىپ كەتتى. سوندا، دەمالىستا­ ءجۇرىپ، ىلەكەڭ جايىنداعى كوپ اڭگىمەلەردىڭ راستىعىنا كوزىمىز جەتتى. ول ادەبيەتتى كوپ وقيدى ەكەن، قازاق جازۋشىلارى­نىڭ شىعارمالارى جايلى­ وي-پىكىرلەرى مولدىعىن بايقادىم. «اباي جولى» مەن «ويانعان ولكە» جايىنا­ كوپ توقتاپ ءجۇردى. ءسىرا، وقىپ، پىكىر قورىتىپ جۇرگەن كەزى بولۋى كەرەك. كەيىن كوپ كەشىكپەي وسى ەكى رومان جونىندەگى ماقالالارى تۋدى. سونداعى ىلەكەڭمەن وتكىزگەن جاقسى كۇندەرىمىز ءالى ەسىمدە. بىرگە سۋرەتكە تۇسكەنبىز. ەسسەنتۋكيدىڭ مەيرامحاناسىنا بارىپ، ول كىسىنى قوناق جاسادىق. جەيتىن تاماق تاڭداپ وتىرعانىمىزدا ىلەكەڭنىڭ: «مۇنداعى ادامنىڭ ءتىسى بەزرابوتنىي بولادى (ىلعي تارتىلعان، ۇنتاقتالعان تاماق جەيدى عوي)، ءتىسىمىز تىسىمىزگە ءتيسىن، ەت جەيىك» دەگەنى بار ەدى. ءبىر جىلدان سوڭ ىلەكەڭ وقۋىن ءبىتىرىپ، سولتۇستىك قازاقستان وبكومىنا ­يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى بوپ كەلدى. ورتالىق كوميتەتتىڭ، وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ كورگەن ادام ۇسىنعان قىزمەتتى ولقىسىنبادى. ۇلكەن جۇمىستان جاسقانبايتىن، كىشى قىزمەتتى قوراشتانبايتىن، كىشى­پەيىلدىك ىلەكەڭە ءتان قاسيەت ەدى. ول ەل سەنىمىن، پارتيا تاپسىرماسىن باعا­لايتىن. قاي جۇمىستا بولسا دا ۇلكەن ىسكە مۇرىندىق بولاتىن. ونى ول سولتۇستىك قازاقستاندا ىستەگەن جىلدارى دا، ودان الماتىعا، كينوستۋدياعا ديرەكتور بولىپ كەلگەن كەزىندە دە تانىتا ءبىلدى. كوزگە تۇسۋگە تىرىسپايتىن، كورىنىپ قالۋ ءۇشىن قولدان مىنەز جاساۋدى بىلمەيتىن ادامنىڭ ءومىرى، ءىسى، ءسوزى – ءبارى تابيعي ەكەنىن ول دالەلدەپ ءوتتى. كينوستۋديادان كەيىن ول از ۋاقىت ۇكىمەتتە كەڭەسشى بولىپ ىستەدى. بىلاي قاراعاندا، كەڭەسشىگە تاپسىرىلاتىن مىندەتتەر كوپ ەمەس. ءقازىر دە تۇك ىستەمەي بوس وتىرىپ، ءىشى پىسقان سوڭ كەتىپ قالاتىن كەڭەسشىلەردى كورىپ ءجۇرمىز. ىلەكەڭ وسىنداي قىزمەتتە دە جۇمىستى ءوزى تاۋىپ الاتىن. مەنىڭ ءبىر كىرگەنىمدە، ول ۇستەلىنىڭ ءۇستى قاعازعا تولى، ۇلكەن ءبىر ماسەلەنى زەرتتەپ جاتقانىن، سول جونىندە ۇكىمەت الدىنا ماسەلە قويماق ويى بارىن ايتقان ەدى. مەنىڭ ىلەكەڭمەن، ونىڭ وتباسىمەن جاقىن ارالاسۋىم وسى جىلداردان ­باستالدى. وتباسىلىق قارىم-قاتىناستا دا ول قاراپايىم بولاتىن. بۇرىننان تانىس، ءۇيىر ادامداي كىممەن بولسا دا تەز ءتىل تابىسىپ كەتەتىن. ءاليانى «قىزىل بورىك» دەيتىن. ىلەكەڭدەر الماتىعا كوشىپ كەلگەندە، ەرۋلىك بەرىپ وتىرىپ، قويدى ءبىر «قىزىل بورىك» شالدان العانىمىزدى ەستىپ ەدى. سونى ءومىر بويى ۇمىتپاي كەتتى. كەيىن مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنە ورىنباسار، ءبىرىنشى ورىنباسار، مادەنيەت ءمينيسترى بولعان جىلدارى دا ول بىزگە اعالىق كوڭىلىن وزگەرتكەن ەمەس. ءبىز ونىڭ ۇيىندە دە ءجيى بولاتىن ەدىك. الماتىعا كوشىپ كەلگەندە ول اۋەلى پانفيلوۆ – جامبىل­ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ۇيدە (ورتالىق اۋرۋحانانىڭ قوراسىنا كورشى) تۇردى. كەيىن كالينين (قازىرگى قابانباي باتىر) –تولەباەۆ كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىنداعى ۇيگە كوشتى. وسى ۇيدە 1962 جىلى ىلەكەڭ ەلۋ جىلدىعىن اتادى. ول كەزدە قازىرگىدەي مەيرامحانالاتۋ سالتى جوق، ەكى-ۇش بولمەگە اس جاساپ، قوناق كۇتكەن. ىشىندە جاس دوستارىنان تاحاۋي، ءابدىجامىل، زەينوللا، مەن – تورتەۋمىز بولعانىمىز ەسىمىزدە. وسى جىلدارى ىلەكەڭ ادەبيەت سىنىمەن شۇعىلداندى. ماسكەۋدەن وقۋدان قايتقاندا، مۇحتار مەن عابيت روماندارى جايىندا ماقالا جازىپ كەلگەن ول شىعارماشىلىق شابىتىنىڭ كەمەلدى ءبىر كەزەڭىن باسىنان وتكىزدى. م.شولوحوۆتىڭ «كوتەرىلگەن تىڭ» رومانىنىڭ ەكىنشى كىتابى شىققان كەزدە، وسى شىعارمانىڭ ەكى تومى جايىندا ۇلكەن ماقالا جازدى. ونى شولوحوۆتىڭ وزىنە جىبەرگەنىن كەيىن جازۋشىعا جازعان حاتىنان بىلدىك («تولعامدار – رازدۋميا»، 59-ب)، ب.مومىشۇلىنىڭ اسكەري پروزاسى، ت.احتانوۆتىڭ «قاھارلى كۇندەر»، ا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەر» روماندارى، ز.قابدولوۆتىڭ ء«ومىر ۇشقىنى» پوۆەسى تۋرالى العاشقى پىكىرلەردىڭ قاتارىندا ىلەكەڭ ماقالالارى اتالادى. ول ءوز ۇستازى بەكەت وتەتىلەۋوۆ پەن اقىن سارانىڭ ادەبي مۇراسى جونىندە دە ويلى پىكىرلەر ايتتى. وسى ەڭبەكتەرىنىڭ نەگىزىندە 1961 جىلى «ادەبيەت جايلى ويلار» دەگەن سىن كىتابىن قۇراستىرىپ باستىرعان ەدى. جاڭا شىققان كىتاپتاردى قاراپ جۇرەتىن جاس، ەلگەزەك كەزىمىز عوي – كىتاپ دۇكەنىنەن كەزدەسىپ قالعان وسى جيناقتى ساتىپ الىپ، تەز قاراپ شىقتىم. ىلەكەڭ ويلارى، پىكىرلەرى بايسالدى، ادەبي تالداۋلارى ونىڭ ادەبيەتتى ءتۇسىنۋ، ۇعىنۋ ورەسىنىڭ بيىكتىگىمەن ريزا ەتتى. قازاق ادەبيەتى سىنىنىڭ جاڭا ءبىر بەتبۇرىس جاساپ، قاۋىرت ورلەي باستاعان تۇسىندا جاڭا ءبىر سىنشىنىڭ، بۇرىن اتى بەلگىلى قوعام قىزمەتكەرىنىڭ ويلى پىكىرلە­رى­مەن سىنعا ۇلەس قوسۋى مەنى قىزىق­تىردى. مەن كىتاپ تۋرالى رەتسەنزيا جازىپ، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ۇسىندىم. ول گازەتتە 1962 جىلدىڭ 9 اقپانىندا «سىنشى تالانتى» ­دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى. وسىدان از كۇننەن كەيىن ىلەكەڭ ءوزى تەلەفون سوعىپ، ماعان راقمەت ايتتى دا، مەنىڭ وزىنە كەلىپ كەتۋىمدى سۇرادى. ونىڭ سۇراۋى دا سىپايى، كىشىپەيىل ەدى. «قولىڭ تيە مە، ماعان وزىڭە ىڭعايلى ءبىر كەزدە سوعىپ كەتسەڭ، پىكىرلەسەر ەدىك. تەك مەنىڭ قولىم تيمەي قالۋى مۇمكىن، الدىن الا ەسكەرتىپ قوي» دەدى. مەن ونى كەيىنگە قالدىرماي، قولما-قول كەلىسىپ، سول كۇنى-اق باردىم. مەنىڭ جازعان رەتسەنزياما ريزا كوڭىلىن بىلدىرە وتىرىپ، ءوزىنىڭ ادەبيەت جايلى ويلارىن جالعاستىرىپ، ءبىراز اڭگىمەلەر ايتتى. ماعان كىتابىن ­جازىپ بەردى. ء«قادىرلى، ويلى ءىنىم سەرىككە! ازداعان ويلارىمنىڭ جيناعىن سىيلايمىن. ءىلياس. ­­20 فەۆرال.­ 1962 جىل» دەپ، كىشىپەيىل جازىلعان اعانىڭ قولتاڭباسى مەندە ساقتاۋلى. كەيىن وسى كىتابىن تولىقتىرىپ، «گلازامي چيتاتەليا» ­دەگەن اتپەن (1967) باستىردى. وعان دا «دوروگومۋ سەريكۋ! س ۋۆاجەنيەم» دەپ قول قويعان (5 دەكابر، 1967). ىلەكەڭمەن دەمالىس ۇيلەرىندە دە، شيپاجايلاردا دا تالاي رەت بىرگە بولدىم. العاشقى كەزدە جوعارىداعى «الاتاۋ» دەپ اتالاتىن شيپاجايدا بىر-ەكى رەت بىرگە دەمالعانىمىز بار. كەيىن «الماتى» شيپاجايىندا دەمالدىق. ىلەكەڭ ماسكەۋگە وپەراتسيا جاساتىپ قايتقاننان كەيىن وسى جەردە ۇزاق جاتتى. شىعارماشىلىق جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ، مەنىڭ دە وسىندا كوبىرەك بولۋى­ما تۋرا كەلدى. سول كۇندەردە دە كوپ اڭگىمەلەسىپ ەدىك. ول دەمالىس­تى كوڭىلدى وتكىزۋ كەرەك دەيتىن. ­دەمالۋشىلاردى ۇيىمداستىرىپ، ءان ايتقىزىپ، ءارتۇرلى كۇلكىلى اڭگىمەلەر ايتىپ، دۋىلداتىپ وتىرعاندى جاقسى كورەتىن. كۇلكىنىڭ دەنساۋلىق ءۇشىن ماڭىزى بارىن ەسكە سالاتىن. بۇگىن ويلاپ وتىرسام، وسى قىلىقتاردا ومىرسۇيگىش ادامنىڭ دەنساۋلىق ءۇشىن كۇرەسى جاتىر ەكەن عوي. كەيىن ىلەكەڭنىڭ كۇندەلىكتەرىنەن ونىڭ: «كۇلكى، كۇلكى، تاعى دا كۇلكى، قۋانىش، قۋانىش، تاعى دا قۋانىش. مەنىڭ ەڭبەكتەن بوس كەزىمدەگى كاسىبىم وسى. بۇل – ەڭ الدىمەن، باستى، نەگىزگى جانە شەشۋشى جۇمىسىمىز – ەڭبەك پروتسەسىنە كومەكتەسەدى» دەگەن سوزدەرىن وقىعاندا، وعان كوزىم ابدەن جەتتى. ىلەكەڭنىڭ دوستارى كوپ ەدى. ءوز زامانداستارىنان ءبىز كورگەندە ول بولەباي يسابەكوۆ، ءامىر ەرجانوۆ، ماجىكەن بۋتين، عاۋان سماعۇلوۆ، نۇرداۋلەت كۇزەمباەۆ، اسقار زاكارين، ءامىر قاناپين، مۇزافار دايىروۆ، تاعى باسقالارمەن جىلى قارىم-قاتىناستا بولدى. ولار جايلى كۇلكىلى اڭگىمەلەر ايتاتىن، ءازىل ولەڭدەر شىعاراتىن. سولاردىڭ ءبىرازىن مەن ىلەكەڭنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەم. ءبىراز دوستارىمەن ءبىز ىلەكەڭ ۇيىندە دە كەزدەسىپ جۇردىك. دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعاننان كەيىن ءبىر كۇنى ىلەكەڭ مەنى شاقىرىپ الىپ، ماسكەۋگە بارا جاتقان نۇرداۋلەت كۇزەمباەۆقا (ول جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ جانىنداعى ەكونوميكا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەدى) تانىستىرىپ، جوعارعى اتتەستا­تسيا­لىق كوميسسيادان مەنىڭ جۇمىسىم­نىڭ جايىن بىلە كەلۋدى تاپسىردى. ماجىكەنمەن ىلەكەڭ ۇيىندە تالاي كارتا ويناعانىم دا بار. عاۋان بىزگە بۇرىننان دا جاقىن اعا بولىپ جۇرەتىن، ىلەكەڭمەن تانىسقاننان كەيىن ەكى وتباسىعا ورتاق دوس بوپ كەتتى. ونىڭ ايەلى ءاملاحان ءۇي ۇستاۋعا، تاماققا باپتى كىسى ەدى. سول ۇيگە كوبىرەك جينالاتىنبىز. قۇلاعى ساراڭ ەستيتىن عاۋەكەڭدى ىلەكەڭ «ساڭىراۋ» دەيتىن. بولەبايدىڭ ۇيىنە تەلەفون سوعىپ، ءبىر جەتى سۋ بولمايدى دەپ، ءۇي ىشىندەگى بار ىدىستارىن سۋعا تولتىرىپ قويعانىن، شيپاجايدا بىرگە دەمالعان بولەبايعا ءىش تازارتۋ پروتسەدۋراسىن جاساپ جاتقاندا، ءوزىنىڭ تۋالەتكە كىرىپ وتىرىپ العانىن، بولەبايدىڭ قىسىلىپ ايعايلاپ، كۇلكىلى جاعدايعا ۇشىرا­عانىن ەستىگەم. العاشقى قىلىعىن ول احمەتجان قويشىعۇلوۆقا (ورتالىق كوميتەتتە حاتشى بولعان) دا جاساعانىن ايتاتىن. ءامىر ەرجانوۆ جونىندەگى اڭگىمەلەرى تىم كوپ ەدى. ونىڭ تۋعان كۇنىنە سىڭار تۋفلي ء(امىردىڭ ءبىر اياعى جوق، مۇگەدەك بولعان) اپارعانىن، باق ىشىندە دەمالىپ وتىرعاندا قالپاعىن شالقاسىنان تاستاپ، وتكىنشى ەلدەن تيىن-تەبەن سالدىرعانىن ء(بىر اياعى جوق ادامدى مۇگەدەك-قايىرشى دەپ ويلاعان عوي) كۇلكى ەتەتىن. ونداي ءازىل اڭگىمەلەرىنىڭ كەيىپكەرلەرى قاتارىندا ساعالباي جانباەۆ تا، ىزمۇحامەد ەدىلباەۆ تا، مۇزافار دايىروۆ تا، ءامىر قاناپين دە بولاتىن. ورتالىق كوميتەتتىڭ ءبىر پلەنۋمىندا وسكە­مەننەن كەلگەن ءىلياستان قۇرداس­تارىنىڭ ءبىرى: «و جاقتا ەگىن قالاي؟» دەپ سۇراپتى. سوندا ءىلياس: «ەگىن اۋەلى مۇزافاردىڭ بويىن­داي سورايىپ شىعىپ ەدى، كۇن ىستىق بوپ ءامىردىڭ (قاناپين) بويىنداي تىربيىپ قالدى، ءقازىر ساعال­بايدىڭ باسىنداي ءار جەردە ءبىر تالى عانا بار» دەپتى. بۇل ءسوزدى ول سول دوستارىنىڭ ورتاسىندا تۇرىپ ايتقان. ءبارى كۇلىپ، ءماز بولىپتى. تاعى ءبىر پلەنۋمدا سويلەۋشى ورىس جىگىتتەرىنىڭ ءبىرى قوي شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ جايىن اڭگىمە قىپ تۇرىپ: «ەديلباەۆسكايا ­پورودا – ەتو كازاحسكايا سۆينيا» دەپتى. ەدىلباەۆقا وسىنى ايتىپ، «سەنىڭ ارعى تەگىڭ سودان ەكەن عوي» دەپ قالجىڭ­داپتى. 1962 جىلى مەنىڭ ساكەن سەيفۋللين جايىندا كىتابىم شىعىپ، سونىڭ العاشقى دانالارىنىڭ ءبىرىن ىلەكەڭە اپارىپ سىيلادىم. ول مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنە ورىنباسار بوپ بارعان كەزى ەدى. ءبىرقىدىرۋ اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ قالدىق. ساكەن، بەيىمبەت، ءىلياس ­جايىندا، 1937 جىلدىڭ ىلاڭى تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى. كىتاپتىڭ العاشقى بەتتەرىن قاراپ وتىرىپ، ساكەننىڭ ولگەنى جايىنداعى مالىمەتكە كوزى ءتۇستى. سونسوڭ مەنەن: «ساكەننىڭ وسى جىلى ولگەنى راس پا؟» دەپ سۇرادى. مەن وندا اقىن اقتالعاننان كەيىن زاڭ ورىندارىنىڭ ايەلى گۇلباھرامعا بەرگەن قاعازىنا سۇيەنىپ، 1939 جىلدىڭ 9 قازانىندا لاگەردە ولگەن دەپ جازعام. ىلەكەڭ ولاردىڭ ەرتەرەك اتىلىپ كەتۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن كۇدىك ايتتى. ءسويتىپ وتىردى دا، سول كەزدەگى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى اۋباكىر ارىستانبەكوۆكە تەلەفون سوقتى. وعان مەن جايىندا ايتىپ، ساكەننىڭ ىسىمەن تانىستىرۋدى ءوتىندى. «بۇل – سابىرلى، بايسالدى، اۋزىنا بەرىك جىگىت. وقىعانىن ەشكىمگە جاريا­لاي قويماس. وزىنە كەرەك كەيبىر دەرەكتەردى عانا پايدالانار» دەدى. مەن اۋكەڭدە بولدىم. و كىسى جاقسى قارسى الدى. كىتابىمدى كوردى. مەن ودان مۇمكىن بولسا ساكەن ىسىمەن تانىستىرۋدى، ەكىنشىدەن، ساكەننىڭ ءارحيۆىن، ودان الىنعان قولجازبالاردى ىزدەستىرىپ، قايتارۋدى سۇرادىم. اۋكەڭ بىرەر جەتىدەن كەيىن حابارلاسۋدى ءوتىندى. اڭگىمە اراسىندا بەيىمبەتتىڭ وزىنە تۋىس ەكەنىن ايتىپ، «ونىڭ دا ءارحيۆىن ىزدەستىرەيىنشى» دەدى. ون شاقتى كۇننەن كەيىن مەن اۋكەڭە قايتىپ باردىم. و كىسى ءارحيۆتىڭ تابىلماعانىن ايتتى. «وزدەرى كەرەك بولماعاندا، ولاردان قالعان، ارابشا جازىلعان، قاعازداردى ءقايتسىن، ورتەپ جىبەرگەن بولۋى كەرەك» دەدى. ول ساكەن ءىسىن بەرۋدەن دە تايساقتادى. ء«سوز تاراپ كەتسە، ۇيات بولار، وعان قاتىسى بار ادامداردىڭ كوزى ءتىرى عوي» دەدى. تەك ساكەننىڭ اقتالۋ قۇجاتتارىمەن تانىس­تىردى. وندا ساكەنگە تاعىلعان ايىپ، ونىڭ دالەلدەنبەگەنى، تەرگەۋشىلەرمەن ساكەننىڭ قاقتىعىستارى، ساكەننىڭ ۇستىنەن وكىمەت­ وكىلىنە قارسى شىقتى دەپ جاسالعان اكتىلەر، ساكەندى ۇرىپ-سوعىپ مويىنداتقانى جايلى تۇجىرىمدار، اتىلعان مەرزىمى (25 اقپان، 1938) كورسەتىلگەن، ماعان وسىلار دا جەتكىلىكتى ەدى. كەيىن كىتابىم قايتا باسىلعاندا ساكەننىڭ ءولىمىنىڭ انىق كۇنىن كىرگىزدىم. وسى سياقتى جاردەم-كومەكتى ىلەكەڭ ەلگە كوپ جاساعان ادام. ول وندايعا ءوزى سۇرانىپ تۇراتىن جانە مىندەتسىن­بەيتىن. مادەنيەت سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان ادامنىڭ شا­پاعاتى تيگەن، ارالاسقان، سىيلاسقان ورىس دوستارى كوپ ەدى. ول ورتالىق كوميتەتكە حاتشى بولعان جىلدارى «قازاقستان تاريحىن» جازۋ ۇستىندە كوپتەگەن ورىس تاريحشى-عالىمدا­رىمەن پىكىرلەس بولدى، كەيبىرەۋ­لەرى­مەن­­ (ا.م.پانكراتوۆا، ن.م.درۋ­جانين)­ دوستاستى. سوعىس كەزىندە قازاقستاندا ەۆاكۋاتسيادا بولعان تەاتر مەن كينو قايراتكەرلەرى يۋ.زاۆادسكي، س.ەيزەنشتەين، ­­ر.­كارمەن،­ ن.ساتس، تاعى باسقالار ونىمەن­ دوس بوپ كەتتى. 1948 جىلى ىلەكەڭنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمى قازاق ادەبيەتىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن دامۋىنىڭ ما­سەلەلەرىن قارادى. بۇل – م.اۋەزوۆ­تىڭ «ابايى» دۇنيەجۇزىلىك داڭق العاننان كەيىنگى داۋىردە قازاق ادەبيەتىنىڭ تابىستارىن ايگىلەۋ جانە ونىڭ ءارى قاراي ورىستەۋىنە پارتيالىق قامقور­لىق تالاپ ەتۋ ساياساتىنان تۋىنداعان ءىس ەدى. پلەنۋم الدىندا كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى بوريس گورباتوۆ الماتىعا كەلىپ، قازاق ادەبيەتى تۋرالى بايانداما دايىن­دادى. ءىلياس ونى بۋراباي كۋرورتىنا اپارىپ ورنالاستىردى. وعان كوكشەتاۋ وبكومىنىڭ حاتشىسى ­ح.­بايعاليەۆ قامقورلىق جاسادى. ىلەكەڭ ءوزى دە بارىپ تۇردى. ء«بىر جولى حايىرعاليعا تاپسىرىپ، بۋراباي ماڭىنداعى ءبىر قازاق اۋىلىندا قابىلداۋ جاساتتىق. ءوزىم دە قاتىستىم. كەش ۇستىندە بۇل اۋىلدا ءبىرجاننىڭ جەرلەستەرى تۇراتىنىن ەستىدىم. ءبىرجان سال جايلى گورباتوۆقا ايتىپ ءتۇسىندىرىپ، ء«بىرجان اۋىلىندا نەگە ءان ايتىلمايدى؟» دەپ ەم، اۋىل ادامدارى، قىز-جىگىتتەرى تۇنىمەن ءان سالدى، ريزا ەتتى. گورباتوۆ تاڭعالىپ كەتتى» دەيتىن ەدى ىلەكەڭ. وسى پلەنۋمدى دايىنداۋ كەزىندە دە ن.تيحونوۆ، ل.لەونوۆ، ­م.­شولوحوۆ، پ.سكوسىرەۆ، ت.ب. كورنەكتى ورىس جازۋشىلارىمەن تانىسادى. ولاردى قازاقستانعا شاقىرادى، ماسكەۋدە كەزدەسەدى. بىرقاتارىمەن ىلەكەڭنىڭ جازىسقان حاتتارى بار. ا.فادەەۆپەن دە ول وسى تۇستا تانىسقان. ىلەكەڭ باربيحا شيپاجايىندا دەمالىپ جاتادى. كىتاپتى كوپ وقيتىن ىلەكەڭ شيپاجايدىڭ كىتاپحاناسىنان العان كىتاپتارىن سىزعىلاپ تاستايدى ەكەن (كىتاپتى بەلگى قويىپ، سىزىپ وقيتىن ادەتى بولاتىن). سودان ءبىر كۇنى كىتاپحاناشى بۇل كىسىگە ايتۋعا باتا الماي، سوندا دەمالىپ جاتقان ا.فادەەۆكە ايتىپتى. سودان فادەەۆ ءىلياستى ءوزى ىزدەپ كەلىپ تانىسىپتى. ەكەۋى كوپ اڭگىمەلەسكەن. ادەبيەتتىڭ، ساياساتتىڭ قاي ماسەلەسىنە سالساڭ دا مۇدىرمەيتىن ءىلياستى فادەەۆ جاقسى كورىپ، سىيلاپ وتكەن. وسى شيپاجايدا كەيىن ءبىر جولى ششەپيلوۆقا كەزدەسكەنىن ايتىپ ەدى ىلەكەڭ. پار­تياعا قارسى توپقا قوسىلدى دەپ، گ.مالەنكوۆ، ۆ.مولوتوۆتارمەن بىرگە قۋىلعان ششەپيلوۆ تا ىلەكەڭمەن ءتىل تابىسىپ، سىيلاسىپ سويلەسكەن.
ن.س.حرۋ­ششەۆ­تاردىڭ ولارعا جاساعان زورلىعىن ايتا وتىرىپ، «ۇساق ادامدار عوي، مەنىڭ ءۇش بولمەلى پاتەرىم بار ەدى، سونى بوساتتىرىپ، ەكى بولمەلى ۇيگە كوشىردى. «كوشەيىن، ءبىراق كىتاپحانام ۇلكەن ەدى، ءبىر بولمەسىن ۇلكەندەۋ قىپ بەرىڭدەر» دەپ ەدىم، تىڭدامادى» دەپتى ششەپيلوۆ. ء«بىلىمدى، ۇستامدى ادام ەكەن» دەپ وتىراتىن ەدى ىلەكەڭ. مەن ىلەكەڭمەن كوپ اڭگىمەلەسكەن ء(تىپتى سىرلاستىم دەپ ايتۋعا بولادى) اداممىن. ونىڭ اڭگىمەسىنىڭ اۋقىمى تىم كەڭ ەدى. ساياسات، قوعام، ەل ءومىرى جايلى كوزقاراستارى، قىزمەت، ەلگە ەڭبەك جاساۋ تۋرالى ۇعىمدارى، ادامدىق، سىرلاستىق مىنەزدەرى – ءبارى دە ونىڭ كەڭ ماسشتابتى وي جۇيەسىنەن حابار بەرەتىن ەدى. ول وتانىن، ەلىن قالتقىسىز سۇيگەن پاتريوت ادام ەدى. ونىڭ ۇرانى – حالىققا قىزمەت ەتۋ بولدى. «مەن ءبىر نارسەنى بەرىك ۇستايمىن. ول – حالىققا ساتىلماي تولىق بەرىلۋ، بۇل جولدان ەشقاشان، قانداي قيىندىق بولسا دا بۇرىلما­سىما سەنىمدىمىن» دەپ جازدى ول كۇندەلىگىنە. ول كورەگەن ەدى. وڭاشا اڭگىمەلەردە بۇرىنعى سوتسياليستىك قاعيدالاردىڭ بۇزىلا باستاعانىن، پارتيالىق ءتارتىپتىڭ السىرەپ بارا جاتقانىن ۋايىم ەتەتىن. كادرلاردىڭ جاعىمپاز، ەكىجۇزدى، داڭققۇمار بوپ بارا جاتقانىن كوردى. كۇندەلىكتەرىن قاراپ وتىرسام، وسى ويىن ول سوندا دا جازىپ قالدىرىپتى. ء«بىزدىڭ پارتيا – باتىل، شەشىمدى ادامداردىڭ پارتياسى عوي. ول وسىنىسىمەن كۇشتى. ال باسشى كادرلاردىڭ جاعىمپازدانىپ، ءدال ايتاتىن نارسەنى ايتپاي جالتاقتاپ، جۇرىسىنەن جاڭىلىپ، ەڭبەكتەپ كەتكەنىن، كەيبىر جەرگىلىكتى كوسەمسى­ماق­تاردىڭ شىن ويىن جاسىرىپ ۇستايتىنىن كورگەندە، بۇل ۇيىم ءىري باستاعان با دەپ ويلايسىڭ. ءبىزدىڭ قازاقستان پارتيا ۇيىمى ءقازىر وسىمەن اۋىرۋدا. وكىنىشكە قاراي، ەلدىڭ كوبى مۇنى بايقاماعانسيدى» دەپتى ول. ىلەكەڭ ءسوزىنىڭ شىندىعىن ءومىر كورسەتتى. وسىنداي تيپتەر نەگىزى ­جاۋىنگەر پارتيانى ىشتەن ءشىرىتىپ، اقىرى پارتيانى دا قۇرتۋعا، قوعامدى دا قۇلاتۋعا جەتكىزدى. ول جان-جاقتى ءبىلىمدى بولدى. العان ءبىلىمى جاعىنان ەكونوميست، باسشى قىزمەتتەردە ءجۇرىپ، حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق ­سالاسىن جاقسى يگەردى. ولاردى ومىردەن كورگەنىنە عانا سۇيەنىپ ۇيرەنگەن جوق، سول سالانىڭ ەرەكشەلىكتەرى جايلى دا كوپ وقىدى، زەرتتەدى. زەرتتەپ، وقىپ، ابدەن كوزى جەتپەي، ىلەكەڭ ەشتەڭە جاسامايتىن. جوبامەن اسىعىس قورى­تىندى جاساۋ ونىڭ ادەتىندە جوق ەدى. مادەنيەت، يدەولوگيا ماسەلەلە­رىنىڭ ول كەمەڭگەر بىلگىرى بولدى. كىتاپ وقۋ ونىڭ ۇزىلمەيتىن كاسىبى بولاتىن. «جان-جاقتى جەتىلۋ ادامنىڭ ويلاۋ مولشەرىن كەڭەيتەدى. سوندىقتان قانشا مامان بولساڭ دا ءوز كاسىبىڭنىڭ تار شەڭبەرىندە قالۋ ادامدى مۇگەدەك ەتەدى، ادامزات دامۋىنىڭ جالپى جۇيەسىنەن سىرت قالدىرادى. ارينە، ءوز كاسىبىڭدى تولىق يگەرمەي تۇرىپ، قۇر بىلگىش بولۋ دا قيىن ءارى زياندى. قانداي دا بولسا، ەكى جاقتاعى شەتتە قالۋدان ساقتانعان دۇرىس. قوعامعا پايدالى بولۋ ءۇشىن كوپ نارسەنى ءبىلۋىڭ كەرەك. ءسويتىپ، ءوز كاسىبىڭدى جەتىلدىر، ەڭ باستىسى، ونى قوعامعا پايدا اكەلەتىندەي ەت» دەگەن قاعيدانى ول ومىردە بەرىك ۇستاندى. ىلەكەڭ كۇندەلىگىندەگى وسى سوزدەر – ونىڭ ادامدىق بەرىك قاعيداسىنا اينالعان دۇنيە ەدى. وسىلاردىڭ ءبارى ءىلياستىڭ بيىك ازاماتتىق ۇلگىسىن ­تانىتادى. وندا دانىشپاندىقتىڭ بەلگىلەرى مول ەدى. سوندىقتان ابزال اعانىڭ جارقىن بەينەسى ءاردايىم ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدە ءومىر سۇرەدى.


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1068774

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ورازالين اقتوبەدە قۋراپ 2 مينوت
اعاجاي التاي تورى 4 مينوت
اۆتونوميالى وبلىس عىلىم 4 مينوت
دوساەۆ ەاەو-دا ورتاق ۆا 5 مينوت
ەلىمىزدەگى جولداردىڭ جا 5 مينوت
ەلىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىلىك 5 مينوت
ءبىزدىڭ قوعامدى ءتۇسىنۋ 5 مينوت
2019-جىلى 11-ايدىڭ 1- 5 مينوت
وزبەكستاندا تۋعان قازاق 10 مينوت
جاباي نۇرماقۇلى: «جەتى 14 مينوت
كاك ماتەريا، پروسترانست 14 مينوت
قىزىلوردادا كاسىپكەر مۇ 14 مينوت
تولە ءبيدىڭ وتەگەنگە با 24 مينوت
قمدب ءتوراعاسى موڭعوليا 24 مينوت
ونەركاسىپ جانە ينفورمات 25 مينوت
استانا LRT قار تازالاۋ 25 مينوت
اعاجاي التاي تورى 25 مينوت
الماتى: 14 قاراشادا ابا 25 مينوت
ءتۇزىم نەگىزىن بەكەمدەپ 25 مينوت
تىنىشتىقبەك Əبدىكəكىمنى 25 مينوت
مۇسىلمان زيراتىنا قاتىس 29 مينوت
«كۇز ارۋى-2019 29 مينوت
ورازالين تىكۇشاقپەن اۋد 1 ساعات
ۆەتنامدا قويانداي عانا 1 ساعات
الماتىداعى اباي داڭعىلى 1 ساعات
Coca-Cola سۋسىنىنان الك 1 ساعات
جابال ەرعاليۇلى: «جەتى 1 ساعات
جيرەنشەنىڭ قاراشاشقا قۇ 1 ساعات
سايدا قالىقوۆا، ءالبينا 1 ساعات
بەيجيڭ وبا اۋرۋىنا شالد 1 ساعات