ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-111849557649 %51 %
2019-11-121795452839 %61 %
2019-11-133720590564 %36 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 21:21 - 2019/11/06


XX عاسىر باسىنداعى قازاقتىڭ ۇلكەن ازاماتى، دەموكرات، رەفورماتور، زاڭگەر بارلىبەك سىرتتانۇلى 1905–1908 جىلدارداعى ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن 1909 جىلى جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اسكەري گۋبەرناتورلىعىنىڭ كەڭسەسىندەگى قىزمەتىنەن بوساتىلدى. مىسالى، بارلىبەكتىڭ ۇلكەن ۇلى ابدۋلقادىر سىرتتانوۆتىڭ كۇندەلىگىندە جازىلعان اكەسىنىڭ ءومىرى تۋرالى دەرەگىندە: «1908 – 1909 جىلدارى قىزمەتىنەن بوساپ، 42-43 جاسىندا سۇتتىگەن-بۇرعان بويىنا كوشىپ بارادى. قىزمەتىنەن بوساۋ سەبەبى – ساياسي كوزقاراسى سەنىمسىز دەپ تابادى» دەپ جازعان. وسى قۇجاتتا ايتىلعانداي، ب.سىرتتانۇلى 1905 جىلى «قارقارالى قۇزىرحاتى» قۇجاتىن دايارلاۋعا اتسالىسقان ازاماتتار قاتارىندا بولىپ، ۇلت-ازاتتىق باستامانى قولداعان. 1905 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ورال قالاسىندا وتكەن قازاق ازاماتتارىنىڭ سەزىنە، سونداي-اق «كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پارتيا» قۇرۋ ماسەلەسىنە قاتىسىپ، ءوزىنىڭ پىكىرلەرىن باتىل بىلدىرگەن.

بەس وبلىس قازاقتارىنىڭ سەزىنە پەتەر­بوردان ا.بوكەيحان، ج.دوس­مۇحامەدۇلى، ب.قاراتاەۆ، وڭىرلەردەن ج.سەيدا­لين، ا.بايتۇرسىنۇلى، م.دۋلاتۇلى، م.تىنىش­بايۇلى، ت.ب. ازاماتتار قاتىسقان. سونىمەن قاتار ب.سىرتتانۇلى الماتى قالاسىنان ء­­­ى­­­ ­مۇسىلماندار­ كىتاپحاناسىن اشىپ، قازاقشا گازەت شىعارعان. جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ ارىز-شاعىمىن ماقۇلداپ، بيلىكتىڭ قىسىمىن كورگەن تۋعان ەلىنىڭ ماسەلەسىنە اراشا ءتۇسىپ، كوپتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن. ماسەلەن، بارلىبەكتىڭ شاكىرتى ءارى تالاپتى ءىنىسى، قامقورلىعىنا بولەنگەن مۇحامەدجان تىنىشبايۇلى ءوزىنىڭ «بارلىبەك سىرتتانوۆ» دەپ اتالاتىن مۇناھيبىندا (نەكرولوگ): «بارلىبەك، تۇرلىبەك» اتالىپ اعايىندى ەكەۋى الماتىدا تۇردى. جەتىسۋ وبلىسىنا قاراعان قازاق-قىرعىز ءبارى بۇلارعا اعايىن-تۋىس بولىپ، بۇلاردىڭ ۇيىندە توپىرلاپ جاتپاعان كەزى بولعان ەمەس. تەڭدىككە قولى جەتپەگەندەر بارلىبەك، تۇرلىبەككە جىلاپ كەلىپ، تەڭدىك الىپ ماۋقىن باسۋشى ەدى. ەشكىمدى يا جىلاتىپ، يا جىلاتۋعا بارلىبەك، تۇرلىبەك سەبەپ بولعان ەمەس. سوندا بارلىبەك، تۇرلىبەك بىرەۋدەن ءبىر تيىن الىپ كورگەن ەمەس. مەنىڭ بۇل سوزىمە جەتىسۋ وبلىسىنىڭ قازاق-قىرعىزى كۋا» دەپ جازعان. وسى ەستەلىكتەن پاتشالىقتىڭ ءتۇرلى الىم-cالىعىنان ازاپ شەككەن ەلىنە ءادىل تورە بولعان ازامات ەكەنىن كورۋگە بولادى.
بارلىبەك سىرتتانۇلى قىزمەتىنەن بوساعان سوڭ، تۋعان جەرىنە قايتىپ ورالادى. تۋعان جەرىندە اتالاس تۋىستارى مامان بالالارى تۇرىسبەك نەگىزىن قالاعان، سەيىتباتتال مەن ەسەنقۇل وقۋ-اعارتۋ ءىسىن دامىتقان قاراعاش قالاسىنداعى مامانيا مەكتەبىندە وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارادى. وقۋشىلارعا ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى، الەم حالىقتارىنىڭ تاريحى، قۇقىق ءىلىمى سياقتى پاندەردەن ءدارىس بەرگەن. بارلىبەك سىرتتانۇلىنىڭ وتىنىشىمەن بۇل مەكتەپكە مىسىردىڭ كاير ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان، تەكە قالاسىنىڭ تۋماسى (ورال) عابدولعازيز مۇساعاليەۆ، قازاق وقىمىستىسى مۇستاقىم مالدىباەۆ، كەرەكۋلىك مايرا ءۋاليقىزى، ۋفادان ارنايى كەلگەن باشقۇرت زيالىسى ەسەنكەلدى مۇحامەتقالي مەن جارى – فاتيما، ىستامبۇلداعى جوعارى ءدىن سەمينارياسىن بىتىرگەن فايىزراحمان جيھانداروۆ، قازاننان كەلگەن تاتار زيالىسى ناجار ابىشەۆ، نۇرمۇحاممەد يسلياموۆ، احمەتكەرەي باتىرشينوۆ،­ بۇقارادان ءبىلىم العان حاسەن مەن قوجاحمەت سىندى ۇستازدار وقىتۋشىلىققا كەلگەن.
بارلىبەكتىڭ قاراعاش قالاسىندا ءجۇرىپ جازعان قۇندى ءبىر ەڭبەگى – «ىنتىماق ەرەجەسى» دەپ اتالادى. بۇل ەڭبەكتىڭ قۇقىقتىق-الەۋمەتتىك ماڭىزى مەن سيپاتى ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويماعان. بۇل ساياسي قۇجاتتى زاڭگەر 1910 جىلدىڭ كوكتەمىندە جازعان. قاپال دۋانىنىڭ اراسان بولىسىندا بۇقاباي ­دەگەن باي، اۋقاتتى كىسى بولعان ەكەن. ونىڭ ءسوزى بۇكىل بولىستىققا جۇرگەن ەكەن. «اق دەگەنى – العىس، قارا دەگەنى – قارعىس» بولىپتى. بۇقاباي بارلىبەكتىڭ اكەسى سىرتتان باتىرمەن جاقىن ارالاسقان، ونىڭ ۇلىنىڭ العىرلىعى مەن كول-كوسىر بىلىمدىلىگىن باعالاعان جان بولعان. بىردە بۇقاباي زاڭگەر ىنىسىنە بالالارى ءۇشىن ورتاق ءبىر زاڭ (ەرەجە) جازۋىن سۇراپتى. سول بۇقاباي بايدىڭ وتىنىشىمەن جازىلعان ءمانى تەرەڭ، مازمۇنى اۋقىمدى قۇجات وسى – «ىنتىماق ەرەجەسى». بارلىبەك بۇل قۇجاتتىڭ باس جاعىنا بۇقاباي بالالارىنىڭ «ىنتىماق ەرەجەسى» دەپ جازىپتى. قۇجات نەبارى 15 باپتان عانا تۇرادى. ەرەجەنىڭ تولىق ماتىنىنە نازار اۋدارايىق:
1. زەكەت، قايىر-ساداقا، ءۇشىر مالى جوق كەدەيدىكى، جىل سايىن ءبولىپ بەرە بەرۋ، كەدەي جوق بولسا، مەدرەسەنىكى.
2. مالى كەمىرەك، بىرەۋدىڭ ءمىنىپ جۇرگەن اتى، ساۋىپ جۇرگەن سىيىرى ءولىپ قالسا، كىدىرمەي، كوبىمىز سول مالدى بەلدەۋىنە بايلاپ بەرمەك بولدىق.
3. بىرەۋ اقىمال تارتىپ قالسا، كوبىمىز تولەيىك، باي-كەدەي دەمەي.
4. بىرەۋدىڭ قاتىنى ءولىپ قالسا، كوبىمىز قاتىن الىپ بەرەمىز، باي-كەدەي دەمەي.
5. عۇمىرىنشا جازىلمايتۇعىن بىرەۋدە اۋرۋ بولسا، كوبىمىز دارىگەرگە قاراتايىق، شىعىنى كوپتە بولسىن – باي-كەدەي دەمەي.
6. بىرەۋ ولسە، مەيلى كەدەي، مەيلى باي بولسىن، كوبىمىز لايىعىنا قاراپ، قوناقتى اتتاندىرامىز.
7. جاستار ۇلكەنگە ءتىلى تيسە، ات-شاپان عىپ، قولى تيسە ەكى اي كۇنالى كىسى، قولى تيگەن كىسىنىڭ ۇيىنە وتىن-سۋىن الىپ بەرسىن.
8. بالالارىن ۇل بولسىن، قىز بولسىن وقىتپاسا، جىل سايىن 25 سوم كوپكە بەرسىن.
9. بوزبالالار، قاراساقال، اقساقالدار ناماز وقىماسا، ورازا ۇستاماسا، ءۇشىر بەرمەسە، باي زەكەت بەرمەسە ايىپتى بولسىن، ايىبى شاريعات قوسقاننان باسقا ءار جولعا ون سومنان ايىپ كوپتىكى.
10. ۇرلىق، وتىرىك، بوقتاۋ، ويناس ءتىپتى بولماسىن. بولسا، اباقتىدان باسقا كوپكە ات-شاپان بولسىن.
11. بالاسى ايىل-تۇرمان ۇرلاسا، اكەسى كوپكە ات-شاپان ايىپ بەرەدى، ۇرلانعان نارسەدەن باسقا.
12. شارۋا جايىنان ەگىن ۋاقىتىندا، پىشەن ۋاقىتىندا ءۇي باسى ءبىر كىسىدەن جۇمىسشى، از بولسا ەكى ۇيدەن ءبىر كىسى شىعارىپ، مەنىكى-سەنىكى دەمەي، ەگىن، ءشوپتى سول كىسىلەر ءبىتىرىپ تۇرادى. كىسى جوق بولسا، اقشاعا كىسى جالداپ بەرەدى. كىم دە كىم ۇيدە وتىرىپ، بارمايمىن دەسە، ءبىر قويىن جۇمىسشىلار ۇستاپ سويسىن، بارماعان سايىن.
13. ءوز ارامىزدا داۋ بولسا، سايلاعان اقساقال ءبىتىرىپ تۇرسىن. ءبىر ستارشىن ەلدە جۇمىسى بولسا، سايلاعان سەگىز اقساقال ءبىتىرىپ تۇرادى.
14. قارتا، باسقا قۇمار ويناماسقا.
15. ءۇي باسى 30 سومنان شىعارىپ دۇكەن اشۋعا، – مىنە وسىنداي شاعىن، ءبىراق مازمۇن­دى، ويلى قۇجات.
«ىنتىماق ەرەجەسى» قۇجاتىنىڭ نورمالا­رىنداعى نەگىزگى تالاپ – ەلدىڭ ىنتىماقتاس­تىعىن نىعايتۋ، بىرلىك پەن بەيبىتشىلىك يدەياسىن حالىق ساناسىنا ورنىقتىرۋ، قوعامدىق ورتاداعى جۇرتتىڭ جاعىمسىز قيمىل-ارەكەتتەرىمەن كۇرەسۋ، ادىلەتتى دە قايىرىمدى ەل بولۋ. بۇل قۇجاتتىڭ زاڭدىق نورمالارىنا شىعىستانۋشى، اۋىل تۇرمىسى مەن قازاق ۇلتىنىڭ پسيحولوگياسىن تەرەڭ مەڭگەرگەن كەمەڭگەر عاسىردان عاسىرعا، ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان كوشپەلى ەل مادەنيەتىندەگى سالت-عۇرىپتى، ­سوسىن يسلام ءدىنىنىڭ شارتتارىن ساباقتاستىرىپ كىرگىزگەن. 15 باپتىڭ ءارقايسىسىندا حالىقتىڭ ۇلتتىق قوعامعا ءوتۋى ءۇشىن نەگىزگى شارتتاردى تالاپ ەتكەن. ۇجىمداسۋ، ەل بولىپ بىرىگىپ، اۋىل اراسىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەنى كوپ بولىپ شەشۋ، بىر-بىرىنە اسار بەرىپ، جاردەمدەسۋ، الەۋمەتتىك تەپە-تەڭدىك ورنىقتىرۋ سياقتى پروگرەسسيۆتى يدەيالارى بار قۇجات. ەندى وسى يگىلىگى مول ساياسي قۇجاتتىڭ ءاربىر بابىنا جەكە-جەكە توقتالىپ، سيپاتتاپ وتسەك: ماسەلەن، ءبىرىنشى باپ يسلام ءدىنىنىڭ نەگىزگى شارتتارىمەن استاسىپ تۇرسا، ەكىنشى، ءۇشىنشى باپتار بىرلىك مازمۇنىنا ۇيلەسسە، ءتورتىنشى باپتا كومەك، جىلۋ ماسەلەسى كورىنىس تاپقان. بەسىنشى، التىنشى باپتا سول ادامداردىڭ بىر-بىرىنە كوڭىل ءبولۋى، كومەك بەرۋى. جەتىنشىسى جازىلماعان دالا زاڭىنداعى تاربيە ماسەلەسى جانە ونىڭ قۇنى يا بولسا تارتار ايىبى. سەگىزىنشى باپ – ­جاستاردى وقىتۋ، قاراڭعىلىق قوعامىن سەيىلتىپ، قازاق قوعامىن وقىعان ەلدەردىڭ تەرەزەسىمەن تەڭەستىرۋگە باعىتتالعان قادام. توعىزىنشى ءبولىم ناماز، ورازا، زەكەتكە بويسۇنۋ، يماندى قوعام ورناتۋ. ال ونىنشى باپتا جامان ادەتتەردەن جەرىنۋ جانە ونى ­جازالاۋ ءتارتىبى. قاراپ وتىرساڭىز: وسىنىڭ ءبارى قوعامداعى ىشكى ءتارتىپ ماسەلەسىنە باعىتتالعان، ادامداردى رۋحاني باي، تۇرمىسى اۋقاتتى، وقىعان، كوزى اشىق ورتا قالىپتاستىرۋعا ۇندەۋ. قايراتكەر جازىپ قالدىرعان بۇل قۇجات بۇقاباي اۋىلىندا عانا ەمەس، مامان، تۇرىسبەك بالالارىنىڭ دا اۋىلدارىنا تاراپ، قوعامدىق ۇلكەن ەرەجەگە اينالىپ كەتكەن. بۇل تۋراسىندا ەسەنقۇل قاجىنىڭ ۇلى اداي: «قاراعاشتاعى قۇراننان كەيىنگى ۇلى ءسوز – بارلىبەك سىرتتانوۆ جازعان «ىنتىماق ەرەجەسى» بولاتىن. بۇل زاڭ – تۇتاس اقسۋ، ­اراسان، بۇيەن بولىستارىن ورتاق تارتىپكە سالعان، جۇرتتى تاربيەگە ۇندەگەن ەدى» دەپ ەستەلىك جازعان-دى. شىندىعىندا، اتالعان قۇجاتتىڭ مازمۇنىنا عىلىمي تۇرعىدان قاراساق، ەل باسقارۋ ءىسىن اۆتور داستۇرلىك سالت-سانامەن، ادەتتىك-قۇقىق نورمالارىن رەتتەۋمەن بايلانىستىرعان.
ب.سىرتتانۇلى مەملەكەتتى باسقارۋ ءۇشىن تورە ءادىل، وقىعان، زيالى بولۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. ونىڭ 1911 جىلدىڭ 13 ماۋسىمىندا پەتەربور قالاسىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جازعان «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى» كونستيتۋتسيالىق قۇجاتىندا: «…جاڭا اتىسسىز، سوعىسسىز، قان توكپەي بەيبىت جولمەن جەرىمىزدە حۇكمەتى ءوز قولىندا ەل بولۋ ماقساتىندا، بارلىق ەلدەرمەن دوستىقتا بولۋ ءۇشىن جەكە قازاق ەلى رەسپۋبليكاسىن قۇرامىز. سايلاناتىندار ەلدىڭ ەڭ سۇيىكتى، ءبىلىمدى، ەل ءۇشىن جانىن بەرەتىن ادامدار» دەپ جازىلعان. زاڭگەردىڭ بۇل ەڭبەگى گۋمانيستىك ويلارمەن، وزىق يدەيالارمەن استاسقان ءمانى تەرەڭ، ءباسى جوعارى ەڭبەك. ءدىن تالاپتارىن ورىنداماعان، تەك ءوزىنىڭ قارا باسىن ويلاعان، بالالارىن وقىتپاعان قازاقتىڭ بايلارىنا ەكونوميكالىق سانكتسيا، ت.س.س. شارتتاردى قويىپ، بولىستىق ارقىلى ولاردى ىزگىلىككە، قايىرىمدىلىققا شاقىرعان. قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋى ءۇشىن پروگرەسسيۆتى قۇندى پىكىرلەر جيناقتالعان بۇل قۇجات – حح عاسىر باسىنداعى ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق-ساياسي ويلاۋ جۇيەسىنىڭ جەمىسى.
بارلىبەك سىرتتانۇلىنىڭ «ىنتىماق ەرەجەسى» 1910 جىلدىڭ 21 قازانىندا ۇزىناعاش سە­زىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە كۇنتارتىبىنە ەنگەن. سەز جۇمىسىنا قاتىسقان ىبىرايىم جايناقۇلى، ءدۇر ساۋرانبايۇلى، سادىق امانجولۇلى، ساتىلعان ساباتايۇلى، ت.ب. الاش وقىعاندارى بۇل قۇجاتتىڭ وزەكتىلىگىن باعالاپ، قولداپ، جەتىسۋ وبلىسىنداعى پىشپەك، ىستىقكول، ۆەرنىي، قاپال، ۇزىناعاش، اۋليەاتا قالالارىنىڭ قولدانىسىنا كىرگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان. ساياسي-الەۋمەتتىك مازمۇندى ەڭبەكتە ەل باسقارۋ ماسەلەسى قازاقتىڭ عۇرىپ­تىق داستۇرىمەن، ءدىني سەنىمىمەن نەگىزدەلگەن جانە ىزگىلىكتى قوعام قۇرۋ يدەياسىمەن استاسقان. ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز، ۋاقىت وتكەن سايىن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلت-ازاتتىق يدەياسى، ادەبي-عىلىمي مۇرالارى – تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىعىنا اينالىپ كەلەدى جانە ولاردىڭ ايتقان، جازعان پىكىرلەرىنىڭ وزەكتىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن جاڭا قوعامداعى تۇيتكىلدى، قوردالانعان پروبلەماسى بولىپ وتىر.

جانسايا بيقۇرمان،
زەرتتەۋشى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1068766

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ماقتاارالدىق جاستارعا « 5 مينوت
"ادەمى ايتىلعا 5 مينوت
اعاجاي التاي تورى 5 مينوت
تۇركىستان وبلىسىندا كول 5 مينوت
قىرعىزستاندا قازاقستان 5 مينوت
ءتۇزىم نەگىزىن بەكەمدەپ 5 مينوت
داريعا نازارباەۆا: جاست 5 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 5 مينوت
جابايى قوقىس الاڭدارى ج 14 مينوت
قاجىلىققا قامدانعاندار 15 مينوت
پەرۋاشەۆ: "حالىق ۇ 15 مينوت
اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى 17 مينوت
Muslim.kz پورتالى ء«ماۋ 20 مينوت
توي – قازىنا ەدى، ءبىرا 20 مينوت
ورازالين اقتوبەدە قۋراپ 23 مينوت
اعاجاي التاي تورى 25 مينوت
اۆتونوميالى وبلىس عىلىم 25 مينوت
دوساەۆ ەاەو-دا ورتاق ۆا 25 مينوت
ەلىمىزدەگى جولداردىڭ جا 25 مينوت
ەلىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىلىك 25 مينوت
ءبىزدىڭ قوعامدى ءتۇسىنۋ 25 مينوت
2019-جىلى 11-ايدىڭ 1- 25 مينوت
وزبەكستاندا تۋعان قازاق 1 ساعات
جاباي نۇرماقۇلى: «جەتى 1 ساعات
كاك ماتەريا، پروسترانست 1 ساعات
قىزىلوردادا كاسىپكەر مۇ 1 ساعات
تولە ءبيدىڭ وتەگەنگە با 1 ساعات
قمدب ءتوراعاسى موڭعوليا 1 ساعات
ونەركاسىپ جانە ينفورمات 1 ساعات
استانا LRT قار تازالاۋ 1 ساعات