ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-111849557649 %51 %
2019-11-121795452839 %61 %
2019-11-133542547566 %34 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 13:42 - 2019/10/31


قر ۇعا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءرابيعا ءساتىعاليقىزى سىزدىق ونەگەگە تولى ومىرىندە ادىلدىكتى تۋ ەتىپ، بارىنەن دە جوعارى ۇستاپ كەلەدى. سول ارقىلى شاكىرتتەرىنە سوزىمەن دە، ىسىمەن دە ۇلگى بولا بىلگەن جان. ەڭ الدىمەن، ءرابيعا اپايىمىز – ۇلكەن عالىم. عالىم بولعاندا دا وزىنە ۇلكەن مىندەت جۇكتەگەن، عالىمدىعىن ادامدىعىمەن قاتار الىپ جۇرە بىلگەن عالىم.
«تۇك بىتكەن جەرگە بىتەدى، ءشوپ شىققان جەرگە شىعادى» دەگەندەي، ءرابيعا ءساتىعاليقىزىنىڭ اتا-باباسى، اكە-شەشەسى دە ەلگە ايگىلى، اقىل-پاراساتى مول، كوزى اشىق ادامدار بولعان. ىعىلمان شورەكوۆتىڭ «يساتاي-ماحامبەت» اتتى پوەماسىندا يساتاي، ماحامبەت باستاعان كوتەرىلىس جەڭىلىسكە ۇشىراپ، جاداپ-جۇدەپ، جايىقتىڭ بەرگى بەتىنە وتكەندە سامەمبەت باتىردى ىزدەپ بارعانى، باي، بي، باتىر سامەمبەتتىڭ 40 ادامدى تاماقتاندىرىپ، جىلى كيىم بەرگەنى، تىڭ ات قوسىپ بەرىپ، ەرەكشە قامقورلىق جاساعانى بايان ەتىلەدى:
– الدىمىزدا بار، – دەيدى، –
سامەمبەت، ىسىق شىعاناق.
سوعان بارساق، جايلانىپ،
– ­­شىعارمىز، – دەدى، – كەڭىسكە.
قۇمارى ەردىڭ تابىلدى،
تابىلماسا نەعىلدى؟
اياعىنان تىك تۇرىپ
سامەمبەت باتىر سىيلادى…
سول سامەمبەت باتىر – ءرابيعا اپايىمىزدىڭ ارعى اتاسى. سامەمبەت – اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانى قاراگول اۋىلىندا 1760-1850 جىلدارى ءومىر سۇرگەن باتىر، رۋباسى. ول تۋراسىندا باتىردىڭ ۇرپاعى – الدياروۆ قانات اشىقۇلى 2012 جىلى «سامەمبەت باتىر» دەگەن كىتاپ باستىرىپ شىعاردى. سامەمبەتتەن بۇيداعارا، بۇيداعارادان قۇتقوجا، قۇتقوجادان ءساتىعالي تارايدى. ءساتىعالي – ءرابيعا اپايىمىزدىڭ اكەسى. ياعني ءرابيعا اپاي – سامەمبەت باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. اپايىمىزدىڭ ءوز اكەسى – ءساتىعالي دا – كوزى اشىق، قازاقتان شىققان تۇڭعىش تەلەگرافيست مامانداردىڭ ءبىرى بولعان.

جاسىنان مۇسىلمانشا ساۋات اشىپ، كەيىن ەكى كلاستىق (6-7 جىلدىق) مەكتەپتە، ورىنبورداعى سەميناريادا ءبىلىم العان. اقتوبە وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانىندا بايلانىس بولىمشەسىنىڭ (پوشتا، تەلەگراف، راديو) باستىعى بولىپ قىزمەت ەتكەن. حالەل دوسمۇحامەدۇلى، جاھانشا دوسمۇحامەدۇلى، يسا قاشقىنباەۆ، شىنتاس قاراتاەۆ سىندى قازاق زيالىلارىمەن ۇزەڭگىلەس، پىكىرلەس بولعان. ءساتىعالي دە اتاسى سامەمبەت سياقتى ەلگە قامقور جان بولعان، داۋلەتى اسىپ-تاسىماسا دا، دارىنىمەن كوزگە تۇسكەن جاستارعا (يشانباي قاراعۇلوۆ، نۇرسۇلۋ تايپاقوۆا، ت.س.س.) كومەكتەسىپ، وقىپ، ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاساعان. كەيىن 1937 جىلعى زۇلماتتا «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، اقتوبەدە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. جارى، ءرابيعا اپايىمىزدىڭ اناسى – جەمىس قالۋقىزى جولداسى ۇستالىپ كەتكەندە ءتورت بالامەن قالعان. قاجىرلى انا بالالارىنىڭ ادال، ەڭبەكقور بولىپ وسۋىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن­ ءارى وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارى ءوز ­بويىندا دا بولعان. ءرابيعا اپاي ءاردايىم: ­«بويىمدا قاجىرلىق، نامىسشىلدىق، ادالدىق، ەڭبەكقورلىق سياقتى قانداي ىزگى قاسيەت بولسا، ءبارى دە – انامنان» دەپ وتىرادى.
ءرابيعا قۇتقوجينا (سىزدىق) 1924 جىلدىڭ 17 تامىزىندا اقتوبە وبلىسى ويىل قالاشىعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى ۇستالعاندا 7-سىنىپتا وقىعان ەكەن. «حالىق جاۋىنىڭ قىزى» دەگەن، تىكەنەكتەي قادالعان جالانىڭ زاردابىنان وقۋشى كەزىندە-اق زارداپ شەگىپ، «كەسىرى تيمەس ءۇشىن» سىنىپتا قاسىنا ەشكىمنىڭ وتىرماي قويۋى، ا.س.پۋشكيننىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان كەشتە بارىنە جەتكەن تاقپاق-ولەڭنىڭ كىشكەنتاي ءرابيعاعا عانا «جەتپەي قالۋى»، سونى سىلتاۋراتىپ، ءمۇعالىمنىڭ: «اعايىندى قاراقشىلار» («براتيا-رازبوينيكي») دەگەن پوەمانى باستان-اياق جاتتاپ كەل!» دەپ تاپسىرما بەرىپ، كەيىن تۇتاس پوەمانى باستان-اياق جاتتاپ كەلسە دە، كەزەك تيمەي قالۋى – وزەكتى ورتەگەن كۇيىك بولعانى داۋسىز. وسى كەزدەن باستاپ «اكەمىز حالىق جاۋى ەمەس، ول ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى بولدى» دەگەن سەنىم مەن نامىس اپايدىڭ كوكىرەگىندە بەرىك ورىن العان. وسى نامىس كەيىن ءومىر جولىنا قامشى بولىپ، مويىماۋعا، شىندىقتى جاسقانباي ايتۋعا، ادىلەت ءۇشىن جانىن اياماۋعا ۇمتىلدىرعان.
ءرابيعا ءساتىعاليقىزى 1938-1940 جىلدارى تەمىر قالاسىنداعى پەد­ۋچيليششەدە وقىعان. ەڭبەك جولىن 16 جاسىنان باستاپ، 1940-1945 جىلدارى، سوعىس جىلدارى، العا پوسەلكەسى مەن تەمىر قالاسىندا مەكتەپ ءمۇعالىمى، ­پەدۋچيليششە وقىتۋشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن. 1944 جىلى جەدەل تۇردە ەكى جىلدىق اقتوبە وقىتۋشىلار ينستيتۋتىن بىتىرگەن. اقتوبەدەگى №6 مەكتەپتە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جۇمىس ىستەگەندە ءتۇرلى ۇيىرمەلەر اشىپ، دارىندى بالالاردىڭ شىڭدالۋىنا تۇرتكى بولعان. اپايىمىزدىڭ سول كەزدەگى شاكىرتتەرى – ءىزتاي مامبەتوۆ، باكىر تاجىباەۆتار اقىن، اۋدارماشى، جۋرناليست رەتىندە تانىلسا، سۇنيات نۇرمۇقانبەتوۆ – ­تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى، ىرزاباي قوبدابەرگەنوۆ شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى بولعان.
1945 جىلدىڭ تامىزىندا اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 100 جىلدىعى ­رەسپۋبليكا كولەمىندە اتاپ وتىلمەك بولادى. ول جيىنعا وڭىرلەردەن دەلەگاتتار شاقىرىلادى. ءتىل، ادەبيەتكە جانى قۇمار، جاۋاپكەرشىلىگىمەن، زەرەكتىگىمەن كوزگە تۇسكەن ءرابيعا قۇتقوجينا اقتوبەدەن باراتىن التى ادامنىڭ ءبىرى بولادى. ءارى رەسپۋبليكالىق ­تامىز كەڭەسىنە دە قاتىساتىن بولادى. الماتىعا بارىپ، ءبىلىم الۋدى ارمان ەتكەن قارشاداي قىز بۇعان ەرەكشە قۋانادى. ­راحيلا سارسەنوۆا اپايىمەن بىرگە ­كيروۆ، قازىرگى تولە بي كوشەسىندەگى كىشىگىرىم قوناقۇيگە ورنالاسقان ءرابيعا ەرتەسىنە ورتالىق كوميتەتتىڭ عيماراتىنداعى جيىندا العاش رەت مۇحتار اۋەزوۆتى كورەدى، بايانداماسىن ۇيىپ تىڭدايدى. «مەكتەپتە بالالارعا وقىتىپ جۇرگەن ابايىم وسىنداي كىسى ەكەن عوي. ابايدى وسىلاي ايتىپ، ءتۇسىندىرۋ كەرەك ەكەن عوي» دەپ، جازۋشىنىڭ ءار سوزىنە سۇيسىنۋمەن بولادى. الماتىعا كەلىپ، وقۋىن جالعاستىرعىسى كەلەدى.
تامىز كەڭەسى بۇرىنعى دزەرجينسكي مەن كيروۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى №25 مەكتەپتە وتەدى. جيىندى جۇرگىزۋشىنىڭ «ارامىزدا وبلىستاردان كەلگەن مۇعالىمدەر دە بار. كىم سويلەگىسى كەلەدى؟» دەگەن ءسوزىن ەستىگەن ءرابيعا قۇتقوجينا قول كوتەرىپ، ءسوز سۇرايدى. سوزىندە وقۋلىقتاردىڭ كەمشىلىكتەرىن، بالالاردىڭ تۇسىنۋىنە اۋىر كەلەتىن ولقى تۇستارىن ايتىپ بەرەدى. ۇزىلىستە سول وقۋلىقتاردىڭ اۆتورلارى – ماۋلەن بالاقاەۆ پەن ىسمەت كەڭەسباەۆ كەلىپ (ول كەزدە اپاي ولاردى تانىمايدى)، قارشاداي قىزدىڭ باتىلدىعىنا، ويىنىڭ ۇشقىرلىعىنا ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى. ءبىرازدان كەيىن احمەدي ىسقاقوۆ كەلىپ، سابىرلى قالىپپەن اپايدىڭ نەمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەنىن، قانداي ماقساتى بار ەكەنىن سۇرايدى. ءرابيعا قۇتقوجينا مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن بىتىرگەنىن، وتباسى جاعدايىنا بايلانىستى وقي الماي جۇرگەنىن، ەندى مايداننان ورالعان اعاسىنا وتباسىن تاپسىرىپ، وقىعىسى كەلەتىنىن، ماسكەۋ جاقىن بولعاندىقتان، سول جاقتاعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە قۇجاتتارىن تاپسىرعالى جۇرگەنىن ايتادى. احمەدي­ ىسقاقوۆ بولاشاق اكادەميكتىڭ ءبىلىمى مەن العىرلىعىنا ءتانتى بولىپ، مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرۋىنە بايلانىس­تى الماتىداعى ءقازپي-دىڭ 3-كۋرسىنان­ باستاپ وقۋعا شاقىرادى. زەيىندى جاس بۇعان كەلىسىپ، ەكى ايدىڭ ىشىندە ايىرماشىلىقتارىن تاپسىرادى دا وقۋعا تۇسەدى.
ءسويتىپ، ءرابيعا قۇتقوجينا 1945 جىلى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنا كەلىپ، 1947 جىلى ۇزدىك باعامەن (قىزىل ديپلوممەن) ءبىتىرىپ شىعادى. ستۋدەنت كەزىندە-اق «قازاق تىلىندەگى يزافەت» دەگەن تاقىرىپتا ­بايانداما جاساپ، عىلىمعا قابىلەتى بار جاس رەتىندە تانىلادى.
1947-1951 جىلدارى وسى ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقيدى. سول ۋاقىتتا ءرابيعا قۇتقوجينا قازپي مەن قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا «قازاق-ورىس تىلدەرىنىڭ سالىستىرمالى گرامماتيكاسى» دەگەن پاننەن ساباق بەرىپ جۇرەدى. الايدا ەكى جىلدان سوڭ ەرمۇقان بەكماحانوۆ، بەك سۇلەيمەنوۆ، قايىم مۇحامەدحانوۆ، ىسمەت كەڭەسباەۆ، ت.س.س. عالىمدار ايىپتالىپ جاتقان تۇستا «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى رەتىندە ءرابيعا قۇتقوجينا دا جۇمىستان شىعىپ قالىپ، جارتى جىلداي جۇمىسسىز جۇرەدى. بۇل – ۇلت زيالىلارىنىڭ وزدەرىن عانا قۇرتىپ قويماي، ۇرپاقتارىنا جاسالعان اشىق قاستاندىق ەدى. وسى كەزدە ءابۋ سارسەنباەۆ ءرابيعا قۇتقوجينانى وقۋلىق شىعاراتىن «ۋچپەدگيز»، كەيىن «راۋان» دەپ اتالعان باسپاعا كىشى ­رەداكتور رەتىندە جۇمىسقا قابىلدايدى. كوپ ۇزاماي ءرابيعا جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ، ىسكە مۇقيات قاراۋىنىڭ ارقاسىندا ­رەداكتور، كەيىن اعا رەداكتور، رەداكتسيا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىنە دەيىن كوتەرىلەدى.
1957 جىلى تىل-ادەبيەت ينستيتۋتىن كادرلارمەن تولىقتىرىپ جاتقان كەزدە قابىلەت-قارىمىمەن كوزگە تۇسكەن ءرابيعا قۇتقوجينا قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنا (قازىرگى احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى) جۇمىسقا شاقىرىلادى. عىلىم جولىنداعى ىزدەنىستەرىن كىشى عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە باستاعان ءرابيعا قۇتقوجينا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى، باس عىلىمي قىزمەتكەر رەتىندە جۇمىس ىستەيدى.
ءرابيعا قۇتقوجينانىڭ ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىن تاڭداۋىنا، عىلىمداعى باعىتىنا، قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋىنە مۇحتار اۋەزوۆ ىقپال ەتكەن. اكادەميك ءرابيعا سىزدىق سول كەزدى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «عىلىمي ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ ءۇشىن تاقىرىپتار ۇسىنىلىپ جاتتى. ەكى-ۇش ايدان سوڭ عىلىمي كەڭەستىڭ وتىرىسى بولدى. كەڭەستىڭ ءبىر مۇشەسى – مۇحتار اۋەزوۆ ەكەن. سول باسقوسۋدا مۇحاڭ: «ابايدىڭ قارا سوزدەرىندە «بارماققا كەرەك»، «ايتارعا دۇرىس» دەگەن سياقتى سوزدەر بار. وسى نەمەنە؟ تاتار ءتىلىنىڭ الدە شاعاتاي ءتىلىنىڭ اسەرى مە؟ ولەڭدەرىندە دە بار ما ەكەن؟ وسىنى زەرتتەمەيسىڭدەر مە؟ وسىنى تاقىرىپ ەتسە، قايتەدى؟» دەدى. تاقىرىپ تابۋ وڭاي ەمەس. ۇستازدارىم – ى.كەڭەسباەۆ، م.بالاقاەۆ، باسقا دا ءتىل ماماندارى بار: «دۇرىس ەكەن» دەپ قولداي كەتتى. مەن دە كەلىستىم.راسىن ايتسام، مەنىڭ عىلىمداعى جولىمدى اشىپ، ءجون سىلتەگەن دە، «مادەنيەتتى، ءبىلىمدى بولۋ كەرەك، وسىلاي سويلەۋ كەرەك» دەگەندى ۇقتىرعان دا، عىلىم جولىن كورسەتكەن دە – مۇحاڭ بولدى».
1959 جىلى 15-19 شىلدەدە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا «ادەبي مۇرا جانە ونى زەرتتەۋ» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا وتەدى. وسى كونفەرەنتسيادا ءرابيعا سىزدىقوۆانىڭ سوزىنە ءتانتى بولعان م.اۋەزوۆ: ء«رابيعا سىزدىقوۆانىڭ سوزىنە كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ايرىقشا ريزا بولدى دەپ سانايمىن. ونىڭ سوزىندەگى ءبىر ەرەكشەلىك – ءتىل ماماندارى مەن ادەبيەتشىلەرگە قاتار ايتار ورىندى، كەنەۋلى وي بار جانە سول ويدى تاراتىپ ايتا الارلىق ءتىل قۇدىرەتى مەيلىنشە جەتكىلىكتى ەكەندىگىن اڭعارتتى» دەپ اعىنان اقتارىلادى.
اكادەميك مۇحتار اۋەزوۆتەن باتا العان ءرابيعا قۇتقوجينانىڭ كاندي­داتتىق («اباي قارا سوزدەرىنىڭ نەگىزگى مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى»، 1959)، دوكتور­لىق ديسسەرتاتسيالارىنىڭ تاقى­رىبى («اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى»، 1971) اباي قۇنانبايۇلى شىعارما­شىلىعىنا قاتىستى بولدى. ابايدىڭ ءتىلى بويىنشا ءۇش مونوگرافيا («اباي ولەڭدەرىنىڭ سينتاكسيستىك قۇرىلىسى»، 1968، «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى»، 1971، «ابايدىڭ ءسوز ورنەگى»،1994)، 40 شاقتى ماقالا جاريالادى. «اباي شىعار­مالارىنىڭ ءتىلى» اتتى مونوگرافياسى ءۇشىن عالىمعا شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىق بەرىلدى. اباي قۇنان­بايۇلىنىڭ شىعارمالارىن تالداۋ ارقىلى قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ءحىح عاسىرداعى دامۋىن ءسوز ەتتى، اقىننىڭ قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىنداعى ورنىن كورسەتتى.
عالىم قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاري­حىنا ءارى قاراي دەندەپ، XV-XIح عاسىرلار­داعى اقىن-جىراۋلاردىڭ ءتىلىن، قازاق تىلىنە قاتىستى ورتاعاسىرلىق جازبا ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىلىن زەرتتەي باستادى. 1968 جىلى پروفەسسور ر.سىزدىقوۆا م.بالاقاەۆ، ە.جانپەيىسوۆتارمەن بىرگە «قازاق ادەبي ءتىلى تاريحى» اتتى وقۋ قۇرالىن جازىپ شىقتى. 1993 جىلى جەكە ءوزى «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى» دەپ اتالاتىن وقۋلىعىن جاريالادى. قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدە عالىمدار اراسىندا ءتۇرلى تالاستار تۋىپ كەلدى. وزگە تىلدەردىڭ ۇلگىسىمەن قازاق ادەبي ءتىلىن دە جازۋمەن بايلانىستىرعان زەرتتەۋشىلەر بولدى. وسى تۇستا دا ءرابيعا سىزدىقوۆا ءبىر تىلگە ءتان مەجە، ۇستانىمداردى باسقا تىلدەرگە دە سول قالپىندا قولدانۋعا بولمايتىنىن دالەلدەپ، قازاقتا جازبا ادەبي تىلگە دەيىن اۋىزشا تاراعان ادەبي ءتىلى بولعانىن، كورنەكتى وكىلدەرىن ناقتى مىسالدارمەن ايقىنداپ بەردى. قازاق تىلىندەگى ادەبي ءتىلدىڭ وزىندىك كريتەريلەرىن كورسەتىپ، ءحV-حىح عاسىرلارداعى ادەبي ۇلگىلەردىڭ تىلدىك-كوركەمدىك بەلگىلەرىن سيپاتتادى، ءوز تاراپىنان «قازاقتىڭ جازبا ءتىلى الدىنداعى ادەبي ءتىلى»، «اۋىزشا ادەبي ءتىل» دەگەن تەرميندەردى ۇسىندى. 2014 جىلى جارىق كورگەن ەڭبەگى «اۋىزشا دامىعان قازاق ادەبي ءتىلى» دەپ اتالدى. ءسويتىپ، «عىلىم ءادىل، شىنايى بولۋى كەرەك» دەگەن عالىم قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى ەرتە زامانداردان باستالاتىنىن ناقتى دايەكتەرمەن دالەلدەپ بەردى. ءرابيعا سىزدىقوۆانىڭ ەڭبەكتەرى كوپ جىلدان بەرى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى فيلولوگيا فاكۋلتەتتەرىندە وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلىپ كەلەدى.
تاۋەلسىزدىك الىپ، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا باعالاپ، رۋحاني مۇرامىزدى تۇگەندەپ جاتقان كەزدە عالىم اپايىمىز قادىرعالي بي قوسىمۇلىنىڭ «جاميعات تاۋاريح» اتتى شەجىرەسىنىڭ ءتىلىن جان-جاقتى زەرتتەدى. ادىلدىكتى ۇستانىم ەتكەن ءرابيعا سىزدىقوۆا XVI عاسىردا جاساعان، ­جالايىر رۋىنان شىققان قادىرعالي قوسىمۇلىنىڭ «جاميعات تاۋاريح» اتتى شىعارماسىن تاتارلار يەمدەنە باستاعان كەزدە «قوسىمۇلى قازاق بولسا، وراز مۇحامەدحاننىڭ قاسىندا تالاي جىل بىرگە جۇرسە، ءوزى بي بولسا، نەگە تەك تاتارلارعا ءتان بولۋى كەرەك؟» دەگەن ويعا كەلىپ، قازاقتىڭ ەسكى تىلىندە اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان دۇنيەنى العاش رەت قازىرگى گرافيكامىزعا ءتۇسىرىپ، ترانسكريپتسيا­لايدى. عالىم ورتا عاسىرلاردا تۇركى حالىقتارىندا ورتاق كىتابي ءتىل بولعانىن ەسكەرتىپ، قادىرعالي قوسىمۇلىنىڭ ەڭبەگى سول ورتاق تىلدە جازىلعانىن، ىشىندە قازاق تىلىنە ءتان قولدانىستار، تۇراقتى تىركەستەر مول ەكەنىن، قازاقتىڭ رۋحاني مادەنيەتى، سالت-داستۇرىنە قاتىستى تىلدىك بىرلىكتەردىڭ كوپتىگىن ناقتى ايعاقتارمەن ىسپاتتاپ شىعادى («يازىك «جاميگات تاۋاريح» جالايري»). قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە، ەتنوگرافيزمدەرگە (بالدىزلاي بەردى، يەڭگالەتە الدى، حاتۋن ايىردى، قىز ايتتۋردى)، جەكەلەگەن سوزدەرگە، ءتورت تۇلىك مال اتاۋلارىنا (مال، ات، ۋلاع، يىلقى، تۋار قارا، احتا ات، سىعىر، بۋزاعۋ، قوي، ءتوۋا)، دىبىستىق الماسۋلارعا، ت.س.س. تالداۋ جاساي وتىرىپ، شەجىرە ءتىلىنىڭ قازاق تىلىنە جاقىندىعىن دالەلدەپ شىقتى.
1992 جىلى تاريحشى عالىم ­م.قوي­گەلديەۆپەن بىرگە تاريحي، تىلدىك دەرەكتەرمەن تولىقتىرا وتىرىپ، ەڭبەكتى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋعا لايىقتاپ قازاق تىلىندە جاريالايدى. قازاق، ورىس تىلدەرىندە قاتار ۇسىنعان وسى ەڭبەگى ارقىلى عالىم بىرنەشە بۋىن ۇرپاقتىڭ رۋحىن كوتەرىپ تاستاعانى بەلگىلى. ەكى تىلدە دە ويىن ەركىن جەتكىزە بىلەتىن اپايىمىزدىڭ بۇل ەڭبەكتەرىن قايتالاپ وقىپ وتىرىپ، عالىمنىڭ عىلىمعا، انا تىلىنە، ءوز ۇلتىنا ­دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنە ءتانتى بولامىز. قازاقتىڭ رۋحىن اسقاقتاتار، نامىسىن وياتار ناقتى دالەلدەرى ەرىكسىز تاڭداي قاقتىرادى!
بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋلەرىن ءارى قاراي جالعاستىرىپ، قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ­تاريحىنا ء(حىى عاسىر) حرونولوگيالىق تۇرعىدان دەندەي وتىرىپ، پروفەسسور ءرابيعا سىزدىقوۆا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» اتتى شىعارماسىنىڭ ءتىلىن زەرتتەۋگە كىرىسەدى. پروفەسسور XVIII عاسىردا سامارقان قالاسىنان تابىلعان قولجازبانى ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا زالەمان دەگەن ورىس عالىمى پەتەربۋرگكە الىپ كەتۋىنە بايلانىستى كەڭەس وداعى كەزىندەگى ەڭ كونە قولجازبانىڭ فوتوكوشىرمەسىن الدىرىپ، قازىرگى جازۋعا كوشىرەدى. قولجازبانىڭ ءتىلىن، كوركەمدىك، لەكسيكا-گرامماتيكالىق ەرەكشەلىگىن، تەكستولوگياسىن زەرتتەپ، 2004 جىلى 75 باسپا تاباقتان تۇراتىن «ياساۋي «حيكمەتتەرىنىڭ» ءتىلى» اتتى عىلىمي مونوگرافياسىن جاريالادى.
ادەتتە قانداي دا ءبىر ەڭبەك جازۋدا بەلگىلى ءبىر تاقىرىپ اياسىندا قىزمەت ەتىپ، جوباعا سايكەس تاپسىرما نەگىزىندە ماقالالار مەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى ­جازىلادى. ال اپايدىڭ عىلىمعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىرقاتار ەڭبەكتەرى مۇلدە قارجىلاندىرىلماعان. اپاي ول تاقىرىپتاردى قانداي دا ءبىر تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن ەمەس، جانىنىڭ قالاۋى بويىنشا جازعان. بۇگىنگى تاڭدا تاريحي لەكسيكولوگيا بويىن­شا جوعارى وقۋ ورىندارىندا بىردەن-بىر وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلىپ جۇرگەن «سوزدەر سويلەيدى» اتتى ەڭبەك – ءرابيعا اپايىمىزدىڭ ­حوببي رەتىندە اينالىسقان زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى. كىتاپتاعى بۇگىندە تۇسىنىكسىز بولىپ جۇرگەن سوزدەردى، تىركەس، قوس سوزدەردىڭ قۇرامىنداعى جەكەلەگەن تىلدىك بىرلىكتەردى تالداۋى بولەك الەمگە ءتۇسىرىپ جىبەرگەندەي اسەر قالدىرادى. ءتىلىمىزدىڭ سىرىنا، تەرەڭ تۇڭعيىعىنا ءارى قاراي دا بارلاپ، دەندەي تۇسۋگە تالپىندىرادى. سونى تالداۋلار جاساي وتىرىپ، ماحامبەت­ شىعارمالارىندا، اباي تۋىندىلارىندا قاتە باسىلىپ، جاڭساق ءتۇسىندىرىلىپ جۇرگەن سوزدەردىڭ سىرىن اشادى. ماحامبەت جيناقتارىندا لاۋازىم (اتانداي داۋسىن اقىرتىپ، لاۋازىمىن كوككە شاقىرتىپ) ءسوزىنىڭ قاتە جازىلىپ، قاتە ءتۇسىندىرىلىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ، اقىن ولەڭىنىڭ 1908 جىلعى قازان باسىلىمىندا بۇل ءسوزدىڭ لۋازۋن () تۇرىندە جازىلعانىن تىلگە تيەك ەتەدى، بۇل ءسوزدى ءۋازىن «داۋىس، ءۇن، زار (اۋەز)» ءمانىن بىلدىرەتىن اراب ءسوزى رەتىندە سيپاتتايدى. سوندا اقىن «داۋى­سىن كوككە جەتكىزىپ، زارلاتىپ» دەگەن ماعىناداعى ولەڭ جولىن ۇسىنعان بولىپ شىعادى. سونىمەن قاتار عالىم سوي، ايار، قوم سۋلار، ەرەۋىل، ت.س.س. سوزدەردى دە وسىلايشا تالدايدى.
تەرەڭ دە دايەكتى تالداۋلارى ارقىلى ءرابيعا سىزدىقوۆا ماحامبەت ولەڭدەرىنىڭ قۇدىرەتىن تانىتادى. سول ارقىلى ءتىلىمىزدىڭ شىنايى بولمىسىن كورسەتەدى. وقىرمانىن ءسۇيسىندىرىپ، ءتانتى ەتە وتىرىپ، انا ءتىلىمىزدى باعالاي بىلۋگە، تابيعاتىن تەرەڭنەن تۇسىنۋگە شاقىرادى. ءتىلدىڭ تازالىعى مەن كوركەمدىگىنە تامساندىرا وتىرىپ، عالىمنىڭ ءوزى دە سول ۇدەدەن شىعا ءبىلدى. ءتىلدىڭ زاڭدىلىقتارىن تۇسىنىكتى دە ۇعىنىقتى ەتىپ ءتۇسىندىردى. پروفەسسور تۇسىنىكسىز سوزدەردى، تەرميندەردى قولدانا قالعاندا جاقشا ىشىندە سيپاتتاماسىن، تۇسىنىكتەمەسىن قوسا بەرىپ وتىرادى. اباي، ماحامبەت ولەڭدەرىندە ديسكۋرس قۇبىلىسى، ياعني «اقىن – ولەڭ-تولعاۋلار – ونى قابىلداۋشىلار» ۇشتىگىنىڭ بىرلىگى ەسكەرىلگەنىن ايتادى. ءرابيعا اپايدىڭ ەڭبەكتەرىن وقي وتىرىپ، عالىمنىڭ قازاق تىلىندەگى جاڭا باعىتتاردى جەتىك مەڭگەرگەنىنە كوز جەتكىزەمىز. كوممۋنيكاتيۆتى سينتاكسيس، كوگنيتيۆتى ءتىل ءبىلىمى، لينگۆومادەنيەتتانىم، فۋنكتسيونالدى لينگۆيستيكا، ت.س.س. جاڭا باعىتتارمەن تانىستىعى، ونداعى زاڭدىلىقتاردى، نەگىزگى ۇستانىمداردى تەرەڭ تۇسىنگەنى بايقالادى. «قازاق ءتىلىنىڭ انىقتاعىشىندا» تىنىس بەلگىلەردىڭ قويىلۋىن تەما، رەما دەڭگەيىندە ­سيپاتتاۋى، «اۋىزشا دامىعان قازاق ادەبي ءتىلى» اتتى ەڭبەگىندەگى ايتۋشى ~ ءماتىن ~ تىڭداۋشى» ۇشتىگى، كوممۋنيكاتيۆتىك جاعدايات، ديسكۋرس قۇبىلىسى، ءتىل مەن ءسوزدىڭ (يازىك – رەچ) اراقاتىناسى تۋرالى ويلارى وسى سوزدەرىمىزگە دالەل بولا الادى. اكادەميك ءرابيعا سىزدىقوۆا– قازاق ءتىل بىلىمىندە لينگۆيستيكالىق ستيليستيكا، ءماتىنتانۋ، پسيحولينگۆيستيكا، تاريحي لەكسيكولوگيا، تىلدىك نورمالاردىڭ قالىپتانۋى، ت.س.س. باعىتتاردى قالىپتاستىرعان عالىم.
ۇستازىمىزدىڭ ەرەكشە ىلتيپاتپەن، ءوز پارىزى رەتىندە اتقارىپ جۇرگەن ىستەرىنىڭ ءبىرى – رەپرەسسيالانعان قازاق زيالىلارىنىڭ ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتاپ، جيناستىرۋ. «اكەم حالىق جاۋى ەمەس، ادىلەتسىزدىكتىڭ قۇربانى» دەگەن سەنىمى كۇشتى بولعان ءرابيعا سىزدىقوۆا ا.بايتۇرسىنۇلى، ح.دوسمۇحامەدۇلى، ق.جۇبانوۆ، ج.ايماۋىتۇلى، م.جۇماباەۆ سىندى قازاق زيالىلارىن دا «حالىق جاۋى» رەتىندە قابىلداماعان. 1988 جىلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ا.بايتۇرسىنۇلى، م.جۇماباەۆ، ج.ايماۋىتوۆ مۇرالارى بويىنشا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى ­بولىپ، رەپرەسسيالانعان قازاق زيالى­لارىنىڭ ىستەرىن اقتاپ شىعۋ ءۇشىن جان اياماي ەڭبەك ەتتى. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ­ساياساتى دۇرىلدەپ تۇرعان كەزدىڭ وزىندە-اق عالىم ولاردىڭ قازاق ءتىل بىلىمىنە، ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا قوس­قان ۇلەسىن تايسالماي ايتقان بولاتىن.
اپاي 1965 جىلى ۇستازى م.بالاقاەۆ­تىڭ ۇسىنىسىمەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ تۋرالى بايانداما جاسادى. 1966 جىلى عالىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى «عالىم-ازامات» اتتى كىتابى جارىق كوردى. سونىمەن قاتار قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ مۇراسىنىڭ جيناقتالىپ، كولەمدى ەڭبەك بولىپ شىعۋىنا اتسالىسىپ، رەداكتورلىق ەتتى.
اكادەميك ءرابيعا سىزدىقوۆانىڭ ا.بايتۇرسىنۇلى ەڭبەكتەرىن ناسيحاتتاپ، جاريالاۋداعى ەڭبەگى دە وراسان زور. 1977 جىلى، احمەت بايتۇرسىنۇلى اقتالاردان 11 جىل بۇرىن، قازان توڭكەرىسىنىڭ 60 جىلدىعىنا ارنالعان «قازاق ءتىل ءبىلىمى 60 جىلدا» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسيادا عىلىم اكادەمياسىنىڭ مىنبەرىنەن «ۇلتتىق ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان عالىم – احمەت بايتۇرسىنۇلى» دەپ تايسالماستان ايتۋى – ادىلدىكتى تۋ ەتكەن عالىمنىڭ جۇرەكتى جارىپ شىققان سوزدەرى بولاتىن.
ءرابيعا سىزدىقوۆا زەرتتەۋلەرىندە قوعام قاجەتىن وتەيتىندەي ەڭ وزەكتى، كەلەلى ماسەلەلەر قوزعالعان. ءقازاقتىلدى مەكتەپتەر جابىلىپ، ءقازاقتىلدى اۋديتوريا ازايىپ جاتقان توقىراۋ جىلدارىندا ەڭبەك ەتسە دە، قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعى ءۇشىن كۇرەسىپ، تىلدىك نورما، ساۋاتتى جازۋ، دۇرىس سويلەۋ نورمالارىن قالىپتاندىرۋعا (كوديفيكاتسيالاۋعا) كۇش سالدى.
ر.سىزدىق – وقۋلىق، سوزدىك، عىلىمي مونوگرافيا، كىتاپشالارىن، ءبىرقاتارىنىڭ وڭدەلىپ، تولىقتىرىلىپ، جاڭارتىلىپ قايتا باسىلعاندارىن قوسا ەسەپتەگەندە، 27 كىتاپتىڭ، 400-دەن استام ماقالانىڭ اۆتورى. عالىمنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 9 دوكتورلىق، 19 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. ءرابيعا سىزدىق قازاق ءتىل بىلىمىندەگى لينگۆيستيكالىق ستيليستيكا سالاسىنىڭ نەگىزىن قالادى. عالىم ء«سوز قۇدىرەتى» اتتى ەڭبەگىندە مۇحتار اۋەزوۆ، شەرحان­ مۇرتازا، ءابىش كەكىلباەۆ، مۇحتار ماعاۋين، سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ، ورالحان­ بوكەەۆ، اسقار سۇلەيمەنوۆ، تاحاۋي احتانوۆ، قابدەش ءجۇمادىلوۆ، كادىربەك سەگىزبايۇلى سىندى كوركەمسوز شەبەرلەرىنىڭ تۋىندىلارىن لينگۆوستيليستيكالىق تۇرعىدان تالداپ، ءسوزقولدانىس ەرەكشەلىگىن، كوركەمدىك شەبەرلىكتەرىن سيپاتتايدى.
ءرابيعا سىزدىقوۆا ۇستازدىق پەن عالىمدىقتى شەبەر ۇشتاستىرا ءبىلدى: ءال فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە، اباي اتىنداعى الماتى­ مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىندە، قازاق مەملەكەت­تىك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ دامۋ پرينتسيپتەرى مەن ۇردىستەرى»، «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى»، «اباي ءتىلى»، ء«سوز مادەنيەتى»، ت.س.س. كۋرستارى بويىنشا ءدارىس وقىدى، ء«باسپاسوز مادەنيەتى» ­دەگەن تاقىرىپتا لەكتسيا-اڭگىمە وتكىزدى، الماتى ونەر ينستيتۋتى وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى الدىندا اۋىزشا ءتىلدىڭ مادەنيەتى، ساحنا ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى اڭگىمە، دارىستەر وتكىزدى، قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى بويىنشا ارناۋلى كۋرستان ءدارىس وقىدى، سەمەي پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىنان» ءدارىس وقىدى. شۇرايلى دا كوركەم قازاق ءتىلىنىڭ ساحنادا ءتىل تالاپتارىنا ساي، دۇرىس قولدانىلۋى ءۇشىن اكتەرلار مەن انشىلەرگە ارنايى ساباقتار وتكىزدى. 1974 جىلى الماتىداعى ونەر ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى الدىندا اۋىزشا ءتىلدىڭ مادەنيەتى، ساحنا ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى اڭگىمە، دارىستەر وتكىزدى. 1982 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق دراما تەاترىنىڭ اكتەرلار ۇجىمىنا ء«سوزدىڭ ايتىلۋ نورمالارى»، «اۋىزشا ءتىلدىڭ ەرەكشەلىكتەرى»، ت.س.س. تاقىرىپتار ­بويىنشا توپتاما ءدارىس وتكىزدى. 1982 جىلى رەسپۋبليكالىق قازاق راديوسىنىڭ ارناۋلى تىلشىلەرىنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءتىل مادەنيەتى جونىندە توپتاما ءدارىس وقىدى.
2016 جىلى اكادەميك ءرابيعا سىزدىقوۆانىڭ «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ­تاريحى»، ء«سوز قۇدىرەتى»، «سوزدەر سويلەيدى»، «تىلدىك نورما جانە ونىڭ قالىپتانۋى» اتتى ەڭبەكتەرى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى بەيجىڭ ­(پەكين) قالاسىندا جارىق كوردى. «سوزدەر سويلەيدى»، ء«سوز قۇدىرەتى» اتتى كىتاپتارىنىڭ جەكەلەگەن تاراۋ­لارى قىتايدىڭ ء«تىل جانە اۋدارما»، «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» اتتى جۋرنالدارىندا جاريالاندى. بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ، جاپونياداعى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ستۋدەنتتەرى، ­ماگيسترانت-دوكتورانتتارى اپايدىڭ ەڭبەكتەرىمەن جاقسى تانىس.
اكادەميك ءرابيعا سىزدىقوۆانىڭ قازاق ءتىل بىلىمىنە قوسقان ۇلەسىن، جاڭالىقتارىن ءبىر ماقالا كولەمىندە تۇگەل ايتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن بىرنەشە مونوگرافيالىق ەڭبەك ارنالىپ، قازاق ءتىلىنىڭ ءتۇرلى سالاسى بويىنشا زەرتتەۋلەرى ارنايى قاراستىرىلۋى كەرەك. بۇگىننىڭ وزىندە فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ­فاۋزيا اپاي ورازباەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان ىزدەنىستەر، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت عازيزا شويبەكوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن قورعاعان ايگەرىم يسلامنىڭ «ر.سىزدىق­تىڭ­ لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەرى» اتتى ماگيسترلىك جۇمىسى، اقتوبە وبلىسى­ تەمىر اۋدانىنىڭ شۇبارقۇدىق گيمنازيا­سىندا «سىزدىقوۆاتانۋ» كۋرستارىنىڭ اشىلۋى – وسى جولداعى باستامالار.
بۇگىندە اپايىمىزدىڭ مەرەيتويى قارساڭىندا وسىنداي ۇلى تۇلعانىڭ قازاق دالاسىندا دۇنيەگە كەلگەنىنە، ونداي عالىمنىڭ شاكىرتى بولعانىمىزعا، قاسىندا جۇرگەنىمىزگە مىڭ دا ءبىر شۇكىرلىك ەتەمىز. بۇكىل التى الاشتىڭ ماقتانىشى بولعان، رۋحىن وياتىپ، ­نامىسىن قوزدىرار اپامىزدىڭ ءالى دە ۇزاق جاساپ، ەلدىڭ العىسىنا بولەنە بەرۋىنە شىن جۇرەكتەن تىلەكتەسپىز. شامشىراق رەتىندە باعىت-باعدارىمىزدى ايقىنداپ، ىسىمەن دە، سوزىمەن دە ۇلگى بولىپ جۇرگەن ۇلاعاتتى ۇستاز، عالىم اپامىزدىڭ دەنىنە ساۋلىق تىلەپ، ارامىزدا ءالى دە ۇزاق جىلدار جۇرە بەرۋىنە تىلەكتەستىگىمىزدى بىلدىرەمىز.

ورىناي جۇباەۆا،
فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى،
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى
ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى گرامماتيكا
ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1066489

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ورازالين اقتوبەدە قۋراپ 2 مينوت
اعاجاي التاي تورى 4 مينوت
اۆتونوميالى وبلىس عىلىم 4 مينوت
دوساەۆ ەاەو-دا ورتاق ۆا 5 مينوت
ەلىمىزدەگى جولداردىڭ جا 5 مينوت
ەلىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىلىك 5 مينوت
ءبىزدىڭ قوعامدى ءتۇسىنۋ 5 مينوت
2019-جىلى 11-ايدىڭ 1- 5 مينوت
وزبەكستاندا تۋعان قازاق 10 مينوت
جاباي نۇرماقۇلى: «جەتى 14 مينوت
كاك ماتەريا، پروسترانست 14 مينوت
قىزىلوردادا كاسىپكەر مۇ 14 مينوت
تولە ءبيدىڭ وتەگەنگە با 24 مينوت
قمدب ءتوراعاسى موڭعوليا 24 مينوت
ونەركاسىپ جانە ينفورمات 25 مينوت
استانا LRT قار تازالاۋ 25 مينوت
اعاجاي التاي تورى 25 مينوت
الماتى: 14 قاراشادا ابا 25 مينوت
ءتۇزىم نەگىزىن بەكەمدەپ 25 مينوت
تىنىشتىقبەك Əبدىكəكىمنى 25 مينوت
مۇسىلمان زيراتىنا قاتىس 29 مينوت
«كۇز ارۋى-2019 29 مينوت
ورازالين تىكۇشاقپەن اۋد 1 ساعات
ۆەتنامدا قويانداي عانا 1 ساعات
الماتىداعى اباي داڭعىلى 1 ساعات
Coca-Cola سۋسىنىنان الك 1 ساعات
جابال ەرعاليۇلى: «جەتى 1 ساعات
جيرەنشەنىڭ قاراشاشقا قۇ 1 ساعات
سايدا قالىقوۆا، ءالبينا 1 ساعات
بەيجيڭ وبا اۋرۋىنا شالد 1 ساعات