ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-111849557649 %51 %
2019-11-121795452839 %61 %
2019-11-133542547566 %34 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 13:00 - 2019/10/31


بۇل ويدا جوق ساپار ەدى. وعان مۇرىندىق بولعان ايگىلى كەنشى، قر ەڭبەك سىڭىرگەن كەنشىسى، «كەنشى داڭقى» ءتوس بەلگىسىنىڭ تولىق يەگەرى رىسداۋلەت ەسىموۆ. رەكەڭمەن جەزقازعاندا تانىسقانبىز. كىندىك قانى تۇركىستاندا تامعان. ەڭبەك جولىن الماتىداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن كەنشىلەر قالاسى ساتباەۆتا باستاعان. ەشكىم ونى وڭتۇستىكتىڭ جىگىتى دەپ ويلامايتىن. جەرگىلىكتى جەرگە وسى ءوڭىردىڭ ءتول پەرزەنتىندەي ابدەن ءسىڭىسىپ كەتكەن.

ساتباەۆتاعى اتاقتى №65 شاحتانى ون جەتى جىل باسقاردى. باتىس جەزقازعان، وڭتۇستىك جەزقازعان كەنىشتەرىنە باس­شىلىق جاسادى. «قازاقمىستىڭ» بىلدەي ءبىر دەپارتامەنتىنىڭ تىزگىنىن دە ۇستادى. وتكەن جىلى زەينەتكەرلىككە شىعىپ، ءقازىر الماتى قالاسىندا تۇرىپ جاتىر.
وسى رەكەڭ ءوزى تۋىپ-وسكەن تۇركىستان توڭىرەگىندەگى كيەلى جەرلەردى جانىنا­ جاقىن دوس-جاراندارىنا كورسەتىپ، ولاردىڭ تاريحىمەن تانىستىرۋدى­ كوپتەن ويلاستىرىپ جۇرەدى ەكەن. دوس كوڭىلى تازا عوي. قالاي دەگەنمەن دە، تۇركىلەردىڭ ءتۇپ قازىعى سانالاتىن تۇركىستان بويلارىنا قاسيەت دارىعان اۋليە-انبيەلەر مەكەنى. ءبىر جاعىنان «ماعان تىلەۋلەس بولىپ جۇرگەن جاندارعا كيەلى جەرلەر­دىڭ شاپاعاتى تيسە، ­قا­نە­كەي» دەگەندى دە ويلاعان بولۋ كەرەك. ونىڭ ­ساپار ال­دىنداعى اقجارما، اقەدىل ىقىلاس-پەيىلىنەن وسىنى دا اڭعارعان ەدىك.
«ساپار قۇرامىندا كىمدەر بار؟» ­دەسەك، الدىمەن تىلگە تيەك بولاتىنى تالعات ماعزۇموۆ. جەزقازعاندىق اتاقتى كەنشى-ينجەنەر. كوبىنە باسشىلىق قىزمەت ات­قاردى. ءىرى كەنىشتەردى باسقاردى. «قا­زاق­مىستىڭ» ىسكەر باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى.
رىسداۋلەت پەن تالعاتتىڭ دوستى­عىنان كوپ ادام حاباردار. ءبىرى – تۇر­كىستان­نىڭ تۇلەگى، ءبىرى – ارقانىڭ ازاماتى. الايدا ادامي قاتىناسقا جەردىڭ ەش بوگەت بولمايتىنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ازاماتتارعا وسىنداي قارىم-قاتىناس قاجەت. نەسىن جاسىرامىز، كەيدە­ ء«وزىمىزدىڭ جىگىت»، «سىرتتان ­كەلگەن» دەپ ءبولىپ-جارىپ، «جىلىكتەپ»، تالداپ ­جاتاتىنىمىز بار. بۇل ءجون ەمەس. قايتا ساۋساقپەن سانارلىق از قازاقتىڭ ءوز جەرىندە، ءوز توپىراعىندا ميداي ارالاسىپ جاتقانى – جاقسىلىق.
بازار ساماليكوۆپەن ساپار بارىسىندا تانىستىق. بازەكەڭ دە ەڭبەك جولىن جەزقازعاندا باستاعان. كەيىن الماتىعا كەلىپ، قالاداعى مەترو ­قۇ­رىلىسىنا قاتىسقان. قاتىستى دەگەنىمىز جاي، جاۋاپتى قۇرىلىستىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ، ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن. تاعى ءبىر ساپارلاسىمىز – مۇرات بورانبەكوۆ. ول دا ماماندىعى بويىنشا كەنشى-ينجەنەر. جەزقازعان شاحتالارىندا، اقشاتاۋ كەن كومبيناتىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان. سوڭعى جىلدارى الماتى قالاسى مەن ­الماتى وبلىسىنىڭ توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى باسقارما باسشىلىعىندا قىزمەت ەتكەن.
ازاماتتاردىڭ جاندارىنا ەرگەن سىڭارلارىنىڭ دا جوندەرى بولەك. تالعاتتىڭ جارى گۇلسىم – ۇلكەن كا­سىپكەر. بازاردىڭ جۇبايى ساعادات بولسا داۋلەسكەر كۇيشى، قۇرمانعازى وركەسترىنىڭ بەلدى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى. ال رىسداۋلەتتىڭ زايىبى كۇلاشكە كەلسەك، ول باسقاسىن ايتپاعاندا، ايگىلى سازگەر سەيدوللا بايتەرەكوۆتىڭ تۋعان قا­رىنداسى. قاتارىمىزدا، سونداي-اق راۋشان، نازيرا سەكىلدى جۇزدەرىنەن جى­لىلىق ەسكەن قارىنداستارىمىز دا بولدى.

بابتاردىڭ بابى

تۇركىستان – تاريحقا باي كونە ءوڭىر. اڭىزعا باي دەسەك تە قاتەلەسە قويماس­پىز. باعزى زامانداردان سىر شەرتەر ەسكەرت­كىش-بەلگىلەر بۇل ايماقتا جەتەرلىك.
تۇركىستان دەگەندە، ەڭ الدىمەن، اۋىزعا ىلىنەتىنى – قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيى. الايدا بۇدان دا بۇرىن بوي كوتەرگەن ءارى قادىر-قاسيەتى ودان كەم تۇسپەيتىن ەرەكشە ورىن بار. ول – ­ارىستان باب كەسەنەسى.
ارىستان بابتىڭ كىم ەكەندىگى كوزى قاراقتى جۇرتقا جاقسى بەلگىلى. ەڭ ­الدىمەن ايتىلاتىنى – بابانىڭ قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ۇستازى بولعاندىعى.
ەل ىشىندە ەرتەدەن كەلە جاتقان ەسكى ءسوز بار: «ارىستان بابقا تۇنە، قوجا احمەتتەن تىلە». ءبىز دە وسى قاعيدانى باس­شى­لىققا الىپ، كيەلى جەرگە باعىت­تالعان سا­پا­رىمىزدى بابتاردىڭ بابى اتانعان ۇلى تۇلعاعا تاعزىم ەتۋدەن ­باستاۋدى ءجون كوردىك.

ارىستان باب كەسەنەسىنە جاقىن ورنا­لاسقان ەلدى مەكەنگە كەشتەتە جەتتىك. ءبىراق ءالى كۇن باتا قويماعان. زاتتارىمىزدى قوناق­­ۇيگە قويدىق تا يەك استىنداعى ­كەسەنەگە بەت الدىق. كەشكى ۋاقىت قوي، بەس-التى ادامنان باسقا ءتىرى جان كوزگە تۇسپەدى. كە­سە­نەنىڭ ءىشى-سىرتىن ەركىن ارالادىق. قۇرا­­نىمىزدى وقىپ، بابا رۋحىنا تاعزىم جاسادىق.
كەسەنەنىڭ ءدال تۇبىندە قۇدىق بار ەكەن. سۋى قىشقىلتىم. ىشۋگە كەلمەيدى. دەگەنمەن ەمدىك قاسيەتى بار كورىنەدى. «شاراپاتى ءتيسىن» دەپ بەتتەرىن جۋىپ، ارتىلعانىن ىدىسقا قۇيىپ الىپ جاتقاندار بار.
ارىستان بابتاعى «ارىستان» ءسوزىنىڭ ماعىناسى تۇسىنىكتى سەكىلدى. ول «ۇلكەن»، «زور» دەگەندى مەڭزەپ تۇر. ال «باب» ءسوزى «قاقپا»، «ەسىك» دەگەندى اڭعارتادى ەكەن. ەندى ءبىر عالىمدار «باب» ءسوزى يسلام ءدىنىن تاراتۋشىلاردىڭ ەسىمدەرىنە قوسىلاتىن قوسىمشا تىركەس ەكەنىن دە ايتادى.
ارىستان بابتىڭ قوجا احمەتكە ۇستاز بول­عانىن جوعارىدا ايتتىق. ءياساۋي­دىڭ «حيكمەتتەرىن» وقىپ وتىرىپ تا بۇعان انىق كوز جەتكىزۋگە بولادى. وندا مىنانداي جولدار بار:
جەتى جاستا ارىستان بابقا
قىلدىم سالەم،
وسى حالدە مىڭ زىكىرىن قىلدىم تامەم…
قۇرما بەرىپ، باسىمدى سيپاپ،
نازار قىلدى،
مەكتەپ بارىپ، قايناپ تولىپ،
تاسىدىم مىنە.
وسىنداعى قۇرماعا قاتىستى اڭىز كوپ. ءارتۇرلى ۇلگىلەرى بار. سولاردىڭ ءبىرى، ياساۋيتانۋشى عالىم جاقىپ التاەۆ كەلتىرگەن اڭىز بىلايشا ورىلەدى: «بىردە مۇحاممەد پايعامبارعا جەبىرەيىل پەرىشتە ءبىر تاباق قۇرما الىپ كەلەدى. ءبىر قۇرما تاباقتان جەرگە ءتۇسىپ كەتەدى. جەبىرەيىل ول قۇرمانى الىپ، پايعامبارعا: «مىنا قۇرمانى وزىڭىزدەن 400 جىل كەيىن كەلەتىن، ءسىزدىڭ ءىسىڭىزدى ءارى قاراي جالعاستىراتىن ۇممەتتەرىڭىزگە امانات ەتىپ قالدىرىڭىز» دەيدى. پايعامبار ساحابالارىن جيىپ: «بۇل امانات قۇرمانى كىم جەتكىزە الادى» دەپ سۇرايدى. ساحابالاردىڭ ەشقايسىسى «مەن جەتكىزەر ەدىم» دەپ شىعا قويمايدى. سەبەبى ەشقايسىسى دا ءوزىنىڭ 400 جىل ءومىر سۇرەرىنە سەنىمدى ەمەس ەدى جانە ءبىر جاعىنان سىناپ تۇرعان بولار دەپ، كۇدىكتەنىپ تۇرعاندا مۇنىڭ اللا تاعالانىڭ امىرىمەن بولىپ تۇرعانىن جۇرەگىمەن سەزگەن ارىستان باب: «ەگەر ءومىرىم جەتسە، اماناتىڭىزدى مەن جەتكىزەر ەدىم، ءبىراق عۇمىرىم ولشەۋلى ءارى ونى قايدان تابامىن» دەيدى. پايعامبار رازى بولىپ: ء«ومىرىڭىزدى اللا تاعالا جەتكىزەدى. ۇممەتىمدى يسلام ءدىنى تاراعان ەلدەردىڭ شىعىسىنان ىزدەۋ كەرەك. ول بالانىڭ بەلگىسى مەدرەسەدەن قايتقاندا كىتابىن توبەسىنە قويىپ، ارتىمەن تەرىس قاراپ جۇرەدى جانە اماناتىن سىزدەن ءوزى كەلىپ سۇرايدى» دەپ جاۋاپ قايتارادى.
مۇحاممەد ايتقانداي قوجا احمەت جەتى جاسقا كەلگەندە ارىستان بابتى ءوزى تانىپ: «بابا! اماناتىمدى بەرىڭىز» دەيدى. ­ارىستان باب 400 جىل بويى ءتىسىنىڭ قۋىسىنا ساقتاعان قۇرمانى بالاعا ۇسىنادى. قوجا احمەت كىدىرمەستەن قۇرمانى اۋزىنا سالىپ جىبەرەدى…».
سودان ارىستان باب بالانى شاكىرتتىككە الادى. ارىستان باب قيالدان پايدا بولعان كەيىپكەر ەمەس. ونىڭ ومىردە بولعانىنا وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتكەن جىرلار، اڭگىمە­لەر دالەل بولا الادى. سوپىلىق ءىلىمىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى سۇلەيمەن باقىرعاني بىلاي دەيدى:
بابتاردىڭ بابى حوراساندا،
سانسىز بابتار ءۇندىستاندا.
بابالار باسى بابا ارىسلان.
«الپامىس» جىرى كوپشىلىگىمىزگە ­تانىس. جىردا ءبايبورىنىڭ ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپ، مولالارعا زيارات قىلاتىنى بار. ول تومەندەگىدەي باياندالادى:
تۇنەيدى ءۇش كۇن ءبايبورى
ازىرەتتى سۇلتانعا.
تۇركىستاندا تۇمەن باب،
سايرامدا بار سانسىز باب.
وتىراردا وتىز باب،
بابالاردىڭ بابىن سۇراساڭ،
ەڭ ۇلكەنى ارىستان باب
اۋليە قويماي قىدىرىپ،
بابالاردىڭ ءبارىن قىلدى ساپ.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك، ارىستان باب ەسىمى ءبىرقاتار عالىمداردىڭ ەڭبەك­تەرىندە كەزدەسەدى. ءتىپتى شەتەل عالىمدارى دا ءوز ويلارىن بىلدىرەدى. ەندى سولاردىڭ ءبىرقاتارىنا كەزەك بەرىپ كورەلىك. فرانتسۋز زەرتتەۋشىسى يرەنە مەليكوف «احمەت ياساۋي جانە تۇركىلەردىڭ حالىقتىق يسلامى»­ اتتى ەڭبەگىندە بىلاي دەيدى: «قوجا احمەتتىڭ اكەسى يبراگيم سايرامدا بەلگىلى شايقى بولعان. احمەت جەتى جاسىندا جەتىم قالادى. سوسىن ونى اپكەسى ياسى قالاسىنا الىپ بارادى. ول جاقتا العاشقى ۇستازى ارىستان بابپەن كەزدەسەدى». اعىلشىن عالىمى دج.تريمينگەم ياساۋي مەڭگەرگەن ءىلىمدى ءسوز ەتە كەلە: «احمەت ياساۋي – بارلىق تۇركى سوپىلارىنىڭ باباسى. ياساۋي ءداستۇرى تازا تۇركىلىك باعىتتا بولدى. ول تۇركى شايقى ارىستان باب دۇنيە سالعانشا سونىڭ قولىندا تالىم-تاربيە الدى، كەيىن بۇقاراعا اتتاندى» دەيدى.
بابا تاقىرىبىنا قازاق عالىمدارى دا بارىپ ءجۇر. اسىرەسە، و.داستانوۆ، م.سەمبين، م.قوجا زەرتتەۋلەرىندەگى ­دەرەكتەر نازار اۋدارارلىق.
ءبىز سول كۇنى وسى جەرگە تۇنەپ شىقتىق. ونىڭ الدىندا قۇرباندىق شالىپ، ارۋاق­تارعا قۇران باعىشتادىق. ەرتەڭىندە شاي-سۋىمىزدى ىشكەننەن كەيىن تاعى دا ­ارىستان باب كەسەنەسىنە كەلىپ، تاعزىم جاسادىق. توڭىرەكتەگى وزگە دە كەسەنە-مازارلارعا زيارات ەتتىك.
ارىستان باب كەسەنەسى – قازاق جەرىندەگى ەلەۋلى ساۋلەت ونەرىنىڭ ەسكەرتكىشى. زەرتتەۋشىلەر كەسەنەنىڭ بابا ءقابىرىنىڭ باسىنا سالىنعاندىعىن ايتادى. كەسەنە ەكى بولىكتەن تۇرادى. سولتۇستىك بولىگىندە ارىستان باب بەيىتى ورنالاسقان ءقابىرحانا جانە اۋليەنىڭ شاكىرتتەرى سانالاتىن لاشىن باب پەن قارعا بابتىڭ، سونداي-اق كەسەنە شىراقشىسى شەرىمبەت ازدەردىڭ بەيىتتەرى. وڭتۇستىك بولىگىندە – مەشىت. ەكى ارا ءدالىز ارقىلى قوسىلعان.
كەسەنە بىرنەشە رەت وڭدەۋ-جوندەۋ جۇمىستارىن باستان كەشىرگەن. ونىڭ قابىرعاسىنداعى «1327 ۇستا قالمىرزا بەك ءمۇساپىر تۇركىستاني» دەگەن جازۋ بىردەن كوزگە تۇسەدى. دەمەك، بۇل قۇرىلىستى جوندەۋدە اتالعان كىسىنىڭ ەڭبەگى زور بولعان. ھيجرا بويىنشا 1327 جىل – قازىرگى كۇنتىزبەدەگى 1909 جىلعا كەلەدى ەكەن.
«و باستا وسى كەسەنەنى تۇرعىزۋعا كىم ۇيىتقى بولعان؟» دەگەن ساۋالعا كەلسەك، جازبالاردا نەگىزىنەن «الەم بيلەۋشىسى» اتانعان اقساق تەمىردىڭ ەسىمى اتالادى. ەل ىشىندە مىنانداي دا اڭىز بار: «قوجا احمەت كەسەنەسىنىڭ قابىرعالارى قالانىپ بولعان ءتۇنى الىپ وگىز كوتەرىلگەن دۋالداردى مۇيىزىمەن سوعىپ، قۇلاتادى. عيمارات قابىرعالارى قايتا تۇرعىزىلىپ، كۇمبەزدەرى قالانا باستاعاندا بۇل وقيعا تاعى دا قايتالانىپ، ءبارى ۇيىلگەن توبەگە اينالادى. بۇل جاي ءامىر تەمىردى كوپ ويلاندىرادى. تۇسىندە ءبىر قاريا كەلىپ ايان بەرەدى. ول قوجا احمەتتىڭ ەڭ العاشقى ۇستازى، ارىستان باب مولاسىنىڭ ۇستىنە مازار كوتەرۋگە ءامىر ەتەتىنىن جەتكىزەدى. بۇل تالاپ ورىندالعان سوڭ عانا ءامىر تەمىر تۇركىستانداعى قۇرىلىسىن ويداعىداي اياقتادى».
ارىستان باب كەسەنەسىنەن كەيىن وسى ماڭداعى قۇربان اتا، سونداي-اق ۇلتىمىز­دىڭ ارداقتى پەرزەنتى، بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى وزبەكالى ­جانى­بەكوۆتىڭ مازارلارىنا سوعىپ، قۇرا­نىمىزدى باعىشتادىق.
ءوزاعانىڭ ءومىر جولى بارىمىزگە جاقسى تانىس. ۇلتىنا قىزمەت ەتەتىن ادام وزبەكالى اعامىزداي-اق بولسىن. قازاق بار كەزدە ءوزاعا ەسىمى وشپەيتىنى انىق. قۇربان اتاعا كەلەتىن بولساق، بۇل كىسىنىڭ ءاتى-جونى، اتقارعان ءىسى جەرگىلىكتى جەردەگى ادامدارعا بەلگىلى بولعانىمەن، سىرتتاعىلارعا تاڭسىق بولۋى مۇمكىن. ادالىن ايتار بولساق، ناعىز قۇرمەتتەۋگە، ماقتان ەتۋگە لايىق تۇلعا. جۇرت ونى ادىلەتتى، ادال، تازا نيەتتى ادام دەپ تانىعان. زورلىق-زوم­بىلىققا كونبەگەن. ءتىپتى جان-جاعىنا وكتەمدىك جاساعان اعا-ىنىلەرىنىڭ قياناتىن قايمىقپاستان بەتتەرىنە ايتىپ وتىرعان. مۇنىسى باۋىرلارىنا ۇناماي، ءبىر كۇندەرى ونى الداپ، ەلسىز جەرگە اپارىپ تاستايدى. ول جاقتا قول قۋسىرىپ، قاراپ وتىرمايدى. ەگىن ەگەدى، مال وسىرەدى. ۇيلەنىپ، بالا-شاعالى بولادى. ءبىر جىلدارى جۇت بولىپ، ادامدار اشارشىلىققا ۇشىرايدى. اقى­رىندا ولار قۇرباندى پانالايدى. ونى ولىمگە قيعان اعالارى دا كومەك سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى. مىنە، ەل-جۇرتى قۇر­مەت­تەپ، باس يەتىن قۇربان اتا تاريحى وسىنداي.

تۇگەل تۇركى  قاستەر تۇتقان

تۇركىستاننىڭ اسىل توپىراعىن باسىپ تۇرىپ، جەر بەتىندەگى تاريحي جانە ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىرەگەيى – قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيىنە سوقپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇعان دەيىن دە ەكى-ۇش رەت بولعانبىز. بۇل جولى دا ماڭداي تىرەدىك.
ماۆزولەيدىڭ تاريحىن بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم بولار. كوپ جازىلىپ تا ءجۇر. سوندىقتان قىسقا قايىرايىق.
راسىندا دا بۇل ساۋلەت ونەرىنىڭ عاجايىپ ەسكەرتكىشى. سوزبەن ايتىپ جەتكىزگىسىز ەرەن ەڭبەك پەن مونشاقتاي توگىلگەن ماڭداي تەردىڭ وتەۋى. ءاربىر سىزىق، ءاربىر نۇكتە جايدان-جاي سالىنباعان. ويمەن، جوسپارمەن ورنالاستىرىلعان.
الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن عاجايىپ عيماراتتىڭ بوي كوتەرۋىنە ۇيىتقى بولعان اقساق تەمىر دە جاي ادام بولماعان-اۋ، ءسىرا. دەمەك، احمەت ءياساۋيدىڭ ورنىن دا، ءىلىمىن دە مويىنداعانى عوي. ايتپەسە، مىنانداي كوز تارتار اسەم دە اۋقىمدى قۇرىلىستى قولعا الار ما ەدى.
ۇلى قولباسشى باس يگەن احمەت ياساۋي شىن مانىندە ەرەكشە جاراتىلعان جان ەدى. ونىڭ كەيىنگىگە قالدىرعان مۇرالارى ءالى كۇنگە دەيىن قۇنىن جويعان جوق. كەمەڭگەر دە ويشىل اقىننىڭ «ديۋاني حيكمەتى» ءار پەندەگە قاجەت باعدارشام ىسپەتتى. ومىردە نەنى ۇيرەنىپ، نەدەن جيرەنۋ كەرەك؟ اتالعان ەڭبەكتە وسى جايلى ايتىلادى. ادامداردى ادامگەرشىلىككە، ىزگىلىككە، قاناعاتشىلدىققا، ءتاۋباشىلدىققا ۇندەيدى. ادالدىق پەن ادىلدىكتىڭ، مەيىرىم­دىلىك پەن قايىرىمدىلىقتىڭ ءمانىن تۇسىن­دىرەدى. زۇلىمدىق پەن جاۋىزدىقتىڭ، تويىمسىزدىق پەن ءىشتارلىقتىڭ، ەكىجۇز­دىلىكتىڭ ۇلكەن كۇنا ەكەنىن ەسكەرتەدى. جالپى ناعىز ادام بولۋ ءۇشىن نە قاجەت؟ سونىڭ ءبارى – حيكمەتتەردە سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي تۇزىلەدى.
كەسەنەگە ورالايىق. عيمارات قازاندىق، ۇلكەن اقساراي، كىشى اقساراي، قۇدىقحانا، كىتاپحانا، اسحانا، كورحانا، مەشىت ءتارىزدى بىرنەشە بولىكتەردەن تۇرادى.
ماۆزولەيگە كىرگەندە ەڭ الدىمەن كوزگە تۇسەتىنى – تايقازان. قازاندى جاساتقان ءامىر تەمىر ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ قاشان قۇيىلعانىنا دەيىن جازۋلى تۇر، ياعني 1399 جىلدىڭ 25 ماۋسىمى.
قازان بويىنان ءالى كۇنگە وشپەي، سول كۇيىندە ساقتالعان جازۋلاردى بايقايسىز: «جاراتىلىس يەسى اللا»، «قۇت بولسىن». قۇراننان ۇزىندىلەر كەلتىرىلگەن. قازاندى سوققان ۇستانىڭ اتى-جونىمەن دە تانىسا الامىز. ول ءادىل ءازيز يبن شارافاددين تەبرەزي. قازاننىڭ سالماعى – 2 توننا، بيىكتىگى – 158،3 سم، ەنىنىڭ كولەمى – 243،4 سم. قازانعا ءۇش مىڭ ليتر سۋ سىيىپ كەتەدى ەكەن.
وسى بولمەدەگى قىمبات جادىگەر – ەكى ورنەكتى اعاش ەسىك. وزدەرى تىم بيىك ءارى كولەمدى. ناعىز شەبەردىڭ قولىنان شىققانى بايقالىپ تۇر. باعزىدان جەتكەن جادىگەرلەر قاتارىنا قولا شىراعدانداردى، شاشاقتى بايراقتى اتار ەدىك.
قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءقابىرحانا بولمەسىنە ادام كىرمەيدى. ەسىك سىرتىنان عانا تاعزىم جاساي الاسىز. بابا جانىندا ايەلى جانە بالاسى يبراھيم شايقىنىڭ جاتقاندارى ايتىلادى.
ماۆزولەيدە اتاقتى حاندار، بيلەر، ­باتىرلار جەرلەنگەن. ولاردىڭ ىشىندە ابىلاي حان، ءابىلحايىر حان، جولبارىس­ حان، قاز داۋىستى قازىبەك بي جانە كوپتەگەن ءىرى تۇلعالار بار. زيراتحانا اتالاتىن بولمەنىڭ ءوزى قۇلپىتاستارعا تولى. وسىعان قاراپ-اق ماۆزولەيدى ەكىنشى مەككە دەپ جايدان-جاي اتاماعانىن اڭعاراسىز. قاسيەتتىلىگى عوي، قازاقتىڭ بەتكە ۇستار ايتۋلى جاقسىلارى مەن جايساڭدارى ماڭگىلىك مەكەندەرىنىڭ وسى جەردەن بولۋىن قالاعان. دەمدەرى سىرت جاقتا ۇزىلسە دە دەنەلەرىن ماۆزولەي جانىنا جەتكىزۋدى اماناتتاعان.
ءحىV عاسىردا سالىنعان ەسكەرتكىش ­تالاي دۇربەلەڭدى باستان كەشىردى. پاتشا اسكەرىنىڭ زەڭبىرەگىنىڭ نىساناسىنا دا اينالدى. بىرنەشە رەت جوندەلدى.
ماۆزولەي قازاق حاندارىنىڭ باس ­ورداسى قىزمەتىن اتقارعان كەزدەرى دە بولدى. بۇل جەردە ەلدىك ماسەلەلەر تالقىلانعان القالى جيىندار، حان كوتەرۋ راسىمدەرى وتكەن.
مۇندا ساۋاتتى شاكىرتتەر دايىندايتىن مەدرەسە دە جۇمىس ىستەگەن. كىتاپحانا قورى مەيلىنشە باي بولعان.
ماۆزولەيدىڭ توڭىرەگىندە ارحەولو­گيالىق، ساۋلەت جانە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ۇزدىك ەسكەرتكىشتەرى ورىن تەپكەن. ولار ۇلىقبەكتىڭ قىزى، ءابىلحايىر حاننىڭ زايىبى ءرابيعا سۇلتان بەگىم، ەسىم حان كەسەنەلەرى، جۇما مەشىتى، شىعىس مونشاسى، ۇلكەن قىلۋەت جانە باسقالار. اڭىزعا قاراعاندا احمەت ياساۋي پايعامبار جاسىنا كەلگەن سوڭ ودان ارتىق جەر بەتىندە ءومىر ءسۇرۋدى قالاماي ءارى پايعامبارعا تاعزىم رەتىندە قالعان ءومىرىن مەشىت ىرگەسىنەن قازىلعان جەر استى مەكەنىندە (قىلۋەتتە) وتكىزگەن.
كەسەنە بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ قامقور­لىعىندا. ول يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگەن. وسىنىڭ ءوزى ەسكەرتكىشتىڭ سالماعىن كورسەتسە كەرەك.
ماعجان اقىن: «تۇركىستان ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى عوي» دەگەندە، ءسوز جوق بۇل جولداردى جازعاندا اتاقتى عۇلاماعا، ونىڭ وسى جەردەگى كەسەنەسىنە اسا ءمان بەرگەنى انىق. بۇگىنگى كۇنى تۇركىستاننىڭ تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى بولىپ وتىرعاندىعى دا بابا رۋحىنىڭ ارقاسى دەسەك، قاتەلەسە قويماسپىز.
ءبىز ماۆزولەيدى، ونىڭ توڭىرەگىندەگى ەسكەرتكىش-بەلگىلەردى ارالاۋعا ءبىر كۇنىمىزدى ارنادىق. كوپ جايتقا قانىق بولىپ، جان دۇنيەمىزدى بايىتتىق.

ۋكاشا قۇدىعى

ەندىگى باعىتىمىز – تۇركىستان قالاسى­نان سولتۇستىككە قاراي 55 شاقىرىمداي جەردە ورىن تەپكەن ۋكاشا اتا مازارى.
العاشقىدا بۇل جەردە ءقابىر ورنى عانا بولعان. كەيىنىرەكتە مازار تۇرعىزىلعان. مازار ەكى بولمەدەن تۇرادى. كىرەبەرىسى كىشىگىرىم، ەكىنشى بولمەسى ۇزىنشا كەلگەن. ءبىزدى تاڭداندىرعانى – زياراتتىڭ بۇعان دەيىنگى كورگەندەرىمىزگە قاراعاندا وتە ۇزىنداۋ ەكەندىگى. مۇنىڭ سىرىن كەيىن بىلدىك.
ۋكاشا اتا كىم؟ از-كەم وسىعان توق­تالىپ وتەيىك. ءاڭىز-افسانالارعا سۇيەنەر بولساق، ۋكاشا اتا مۇحاممەد پايعامبار­دىڭ سەنىمدى ادامى ءارى قورعاۋشىسى، كۇزەتشىسى بولعان ساحابا. ونىڭ ەسىمى ءش.ۋاليحانوۆتىڭ، ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ەڭبەكتەرىندە دە ۇشىراسادى.
اڭىز نە دەيدى؟ ۋكاشا ساحابانىڭ ەرتەرەكتە ءومىر سۇرگەن ءبىر اتاسى مۇحاممەدتىڭ سوڭعى پايعامبار بولىپ كەلەتىنىن بىلگەن. ونىڭ مۇسىلمان اتاۋلىعا جاردەمشى، شاپاعاتشى بولاتىنىن سەزگەن. سودان «مەنى دىنىڭە قابىلدا، مۇسىلمان بولايىن»­ دەپ امانات-حات جازادى. مىنە، وسى حاتتى پايعامبارعا تاپسىرۋ باقىتى الگى كىسىنىڭ ۇرپاعى ۋكاشاعا بۇيىرادى.
ۋكاشا پايعامبارعا كەزدەسىپ، مۇسىل­ماندىقتى قابىلدايدى. مۇحاممەد ونى ءوزىن قورعاۋشى، اسكەري قولباسشى ەتىپ سايلايدى.

ۋكاشا اتا قۇدىعى
ۋكاشا اتا قۇدىعى

ۋكاشانىڭ بويىنداعى ءبىر قاسيەت جاۋى ونى اتسا وق، شاپسا قىلىش دارىمايدى ەكەن. ونىڭ دا سىرى بار. ويتكەنى ول پايعامباردىڭ دەنەسىندەگى ەشكىم بايقاماعان ءموردى جانە اللانىڭ نۇرىن كورگەن، نۇرعا ءجۇزىن تيگىزگەن. وسى نۇر بار بالەدەن قۇتقارىپ وتىرعان.
ۋكاشانىڭ السىزدىك تانىتاتىن كەزى تاڭ نامازىن وقىعان ءسات ەكەن. سول ۋاقىتتا دەنەسى بالقىپ، بار دۇنيەنى ۇمىتاتىن كورىنەدى. ساحابانىڭ دۇشپاندارى جانسىز جىبەرۋ ارقىلى باتىردىڭ وسال تۇسىن ءبىلىپ، تاڭ نامازى ۇستىندە قىلىشپەن شاۋىپ ولتىرەدى.
مۇحاممەد پايعامباردىڭ ومىردەن وتەر ءساتىن بىلگەن ۋكاشا سول كەزدە پايعام­بار­­مەن بىرگە كوز جۇمباعانىنا قاتتى وكىنىپتى. «و دۇنيەگە سىزبەن بىرگە اتتانسام با دەپ ەدىم. ول ارمانىم ورىندالماي تۇر. ءسىز مەنى ءقازىر وزگە ەلگە جۇمساپ تۇرسىز. باسىمنىڭ قايدا قالارى بەلگىسىز» دەيدى. سوندا پايعامبار ونىڭ بار نيەتىمەن ايتىپ وتىرعانىن ءتۇسىنىپ: «ۋا، اللا، ساحابام­ ۋكاشا قاي جەردە اجال قۇشادى، ونىڭ ­باسىن جەردىڭ ءۇستى نە استىمەن بولا ما، ماعان جەتكىزە گور» دەگەن تىلەگىن بىلدىرەدى.
اللا تاعالا بۇل تىلەكتى قابىل ەتەدى. ۋكاشانىڭ باسى دەنەسىنەن ءبولىنىپ تۇسكەندە پەرىشتەلەر ونى تيىسپەكشى بولعان جاۋ قولىنان دومالاتىپ الىپ قاشادى-مىس. ءبىر جەرگە كەلگەندە الگى جەر قاق ايىرىلىپ، باس جەر استىنا ءتۇسىپ كەتەدى. الگى جەردە قۇدىق پايدا بولادى. باس جەر استىنداعى وزەن ارقىلى قۇبىلاعا قاراي اعا جونەلەدى. اقىرىندا مەككەدەگى ءزامزام سۋلى بۇلاقتىڭ قاسىنان ءبىر-اق شىعادى. ساحابالار مۇنىڭ ۋكاشانىڭ باسى ەكەنىن بىلگەن. ءسويتىپ، ونى ارۋلاپ مۇحاممەدتىڭ اياق جاعىنا جەرلەيدى.
ساحابانىڭ ساعاناسىنىڭ ۇزىن بولۋى­نىڭ سەبەبى مىنادان ەكەن. ول كىسىنىڭ دەنەسىنىڭ قانى تامعان جەردىڭ بارلىعىن سەرىكتەرى اياقاستى بولماسىن دەگەن نيەتپەن تاسپەن قالاپ وتىرعان. ياعني قانى تامعان جەردىڭ بارلىعى ءقابىر رەتىندە ساقتالعان.
جوعارىدا ۋكاشانىڭ باسى جەر استىنا ءتۇسىپ كەتكەندە قۇدىق پايدا بولعانىن ايتقان ەدىك. ءقازىر بۇل قۇدىق «ۋكاشا اتانىڭ قۇدىعى» دەگەن اتپەن كوپشىلىككە ايگىلى. بۇل جاققا جولى تۇسكەن ادام الدىمەن ۋكاشا اتانىڭ كەسەنەسىنە سوعىپ، قۇران وقيدى. سودان سوڭ قىرات باسىنداعى قۇدىقتان سۋ الادى. سۋ قاسيەتتى سانالادى. قۇدىقتاعى سۋدىڭ ەرەكشەلىگى، وعان ­شەلەك سالعاندا شەلەكتەگى سۋ بىرەۋگە تولىپ، بىرەۋگە تولماي، بولار-بولماس بولىپ، ءتىپتى كەيبىرەۋگە مۇلدە سۋ شىقپايدى. تاستاعان شەلەگى بوس شىققانداردىڭ كادىمگىدەي كوڭىل كۇيلەرى ءتۇسىپ كەتەدى ەكەن. وسىعان وراي قۇدىقتىڭ شىراقشىسى بولعان سەرىك قىستاۋبايۇلى بىلاي دەيدى: «شەلەگىمە سۋ شىقپادى، دەمەك، مەن دۇرىس نيەتتەگى ادام ەمەس ەكەنمىن دەگەن ويدان اۋلاق بولۋ كەرەك. ەل ىشىندە «ۋكاشا اتا قۇدىعىنان تەك جاقسى، نيەتى تازا ادامدارعا عانا سۋ شىعادى» دەگەن اڭگىمە كەڭ تاراعان. ول – قاتە ۇعىم. بۇنى اللانىڭ سىناعى دەپ قابىلداعان دۇرىس. ماسەلەن، التى ادام كەلسە، ونىڭ بىرەۋى تاستاعان شەلەككە سۋ شىعىپ، قالعانىنا شىقپاي قالۋى مۇمكىن. ونداي ساتتەردە ءبىز سول سۋدى باسقا ادامدارعا ءبولىپ بەرەمىز. ماقسات – نيەت ەتىپ كەلگەن ادامنىڭ قۇدىق سۋىنان ءدام تاتۋى».
قۇدىققا شەلەكتى ءبىز دە سالدىق. ءارقايسىمىزدا دا قوبالجۋ بار. «نە ­بولار ەكەن؟ سۋ شىقسا دۇرىس بولار ەدى» دەيمىز. نەسىن ايتاسىز، ءبارى دە جاقسى بولدى. اللا تاعالا تىلەگىمىزدى قابىل ەتتى. بىرىمىزگە ­تولىپ، بىرىمىزگە ازداۋ – ايتەۋىر قۇر قايتقان شەلەك جوق. سۋى ازداۋىمىز سۋى كوپپەن ءبولىسىپ، ءماز بولىپ جاتىرمىز.
قاسيەتتى قۇدىققا تاياۋ جەردە ۋكاشانىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان، ساحابا قازا تاپقاندا دەنەسىن جەرلەۋگە قاتىسقان ەرقويان باتىردىڭ مازارى بار ەكەن. ول جەرگە دە ايالداپ، تاعزىم جاسادىق. ايتا كەتەرلىگى، ەرقويان باتىردىڭ ءاتى-جونى دە زەرتتەۋشىلەر ەڭبەكتەرىندە ءجيى ۇشىراسىپ وتىرادى.

«جىلاعان اتا»

جولباسشىمىز رىسداۋلەت كەلەسى كۇنى تاڭ اتپاي جولعا شىعاتىنىمىزدى ايتتى. بۇل جولعى باراتىن جەرىمىز – جىلاعان اتا. تۇركىستاننان سەكسەن شاقىرىمداعى ۇڭگىر مەن بۇلاق وسىلاي اتالادى. ەرتە شىعا­تىنىمىز – جول اۋىر. تاۋدى بوكتەر­لەي جۇرەدى ەكەنبىز.
جەڭىل ماشينا جولعا شىدامايتىن كورىنەدى. مىنگەنىمىز كەشەگى كەڭەس زامانىنداعى ەسكى اۆتوبۋستاردىڭ ءبىرى. جولعا جارامدى، ەڭ قولايلىسى وسى كولىك بولىپ شىقتى.
جىلاعان اتا. بۇل دا – اڭىز. اڭىز بولعاندا دا وزگەشە حيكايا.
«ەرتەدە قارت قاراتاۋدىڭ باۋرايىن مەكەن ەتكەن ەرلى-زايىپتى كىسىلەر ءبىر پەرزەنتكە زار بولادى. جاتپاي-تۇرماي ­جاراتۋشىدان بالا سۇرايدى ەكەن.
ءبىر كۇندەرى ولاردىڭ تىلەگى قابىل بولادى. ايەلدىڭ قۇرساعىنا بالا بىتەدى. وسىعان قۋانعان ەرلى-زايىپتىلار دۇنيەگە كەلەر ءسابيدى تاعاتسىزدانا كۇتەدى. كۇتكەن ءسات تە جەتەدى. مىنە، قىزىق، نارەستەلى بولام دەگەن ايەل مەس (قارىن) ­بوسانادى. بۇعان تاڭىرقاعان ايەل ۇلكەن وكىنىشپەن، كوزىنەن جاسى پارلاپ تاۋ-تاستى كەزىپ جۇرەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە الگى مەس قولىنان ءتۇسىپ كەتىپ، ودان قولىندا اساتاياعى بار كىشكەنتاي بالا ىتقىپ شىعىپ، بەلەس-بەلەستى ارتقا تاستاپ قاشا جونەلەدى. «توقتاشى» دەگەنگە قارامايدى. قۋا-قۋا اناسى ابدەن شارشايدى. وسىنى­ سەزگەن بالا: «انام شولدەگەن بولار» دەپ، قولىنداعى اساتاياعىن جەرگە ۇرىپ قالعاندا قۇدىق پايدا بولىپ، ىشىنەن مولدىرەپ سۋ شىعادى. سويتەدى دە بالا اناداي جەردەگى ۇڭگىرگە كىرىپ كەتەدى. شاقىرعانعا كەلمەيدى. «اناشىم، مەنىڭ مەكەنىم وسى جەر، ۇيگە قايتا بەر. مەن ماڭگىلىك وسىندا بولامىن» دەيدى بالا. انا بايعۇس قانشا كۇتكەنمەن بالا شىقپاعاننان كەيىن ءۇمىتىن ءۇزىپ، امالسىز كەيىن ورالادى».

جىلاعان اتا ۇڭگىرىندە
جىلاعان اتا ۇڭگىرىندە

مىنە، سودان بەرى بۇل ۇڭگىر «جىلاعان اتا» اتىمەن اتالىپ كەتەدى. نەگە ولاي اتالعان؟ جۇمباق. بىلاي قاراعاندا «جىلاعان انا» نەمەسە «جىلاعان بالا» اتالۋ كەرەك سياقتى، الايدا تالاي جىلداردان بەرى «جىلاعان اتا» اتاۋىمەن قالعان.
جىلاعان اتاعا جەتۋ وڭاي ەمەس. دالانىڭ جولى، كەدىر-بۇدىرى كوپ. اسىرەسە، تاۋمەن پارا-پار بيىك جوتانىڭ باسىنا شىعۋ جەڭىل بولمادى. جول بارعان سايىن تارىلا بەرەدى. جارقاباقتىڭ جيەگىندە جۇرگەندەي سەزىنەسىڭ. قاۋىپ-قاتەرى مول. تومەن قاراساڭ باسىڭ اينالادى. سوندىقتان تومەنگى جاققا كوز سالماۋعا تىرىساسىڭ. نە كەرەك، اۋپىرىمدەپ بيىككە دە شىقتىق-اۋ. بۇل جاق جوتانىڭ ءۇستى ەمەس، كادىمگى وزىمىزگە ەتەنە تانىس جەردىڭ بەتىندەي. اينالا جازىق. كەزىندە شوپاندار بۇل ايماقتى جايلاۋ رەتىندە پايدالانعان ەكەن. مالشىلاردىڭ مۇنداي بيىككە قالاي كوتەرىلگەنى ءبارىمىزدى دە تاڭداندىردى.
شامالى جۇرىستەن سوڭ كولىگىمىز تاس­­­تاقتاۋ ءبىر جەرگە الىپ كەلدى. «نەگە توقتادىق؟» دەپ جان-جاقتان سۇراپ جاتىرمىز. جاي توقتاماپپىز. الگى اڭىزداعى ­مەستەن شىققان بالانىڭ اساتاياعىمەن جەردى شۇقىپ قالىپ، سۋ شىعاراتىن قۇدىعى وسى جەر ەكەن. بۇل جەر ءقازىر تاسقۇدىق اتىمەن ايگىلى.
سۋ مۇپ-مۇزداي ءارى تۇششى. قانشا ىشسەڭ دە تويمايسىڭ. قۇدىقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – مۇنداعى سۋ ىلعي دا ءبىر قالىپتا تۇرادى. قانشا سۋ العانىڭمەن قۇدىقتاعى سۋ تومەندەمەيدى. ازايمايدى دا، كوبەيمەيدى دە. سول باياعى قالپى. تاڭداي قاقتىرارلىق-اق جاعداي.
اڭىزدا ايتىلاتىن: «قۇدىقتىڭ اينالاسىنان تاسقا باسىلعان بالانىڭ ءىزى قالادى». بۇعان ءشۇبا كەلتىرە المايسىڭ. بالانىڭ ءىزىن ءبىز دە كوردىك. جول ءارى قاراي جالعاستى. اقىرىندا تەرەڭ سايدىڭ جاعاسىندا ات باسىن ىرىكتىك. جىلاعان اتا بۇل جەردەن قاشىق ەمەس. الايدا ول جاققا كولىك بارا المايدى. جاياۋلاپ بارۋ كەرەك.
ءبارىمىز قولىمىزعا ءبىر-بىر تاياق ۇستادىق. قاۋىپسىزدىك ءۇشىن. ويتكەنى سايدى جاعالاي، شاتقال جيەگىمەن جۇرەمىز.
اينالاداعى تابيعات عاجاپ. ءشوپتىڭ دە، گۇلدىڭ دە نەشە الۋانى جايقالىپ تۇر. ادام اياعىنان الىس جەر عوي. جان-جاقتاعى مىڭ بوياۋلى كورىنىسكە تامسانا دا، سۇيسىنە دە قاراي بەرگىڭ كەلەدى.
رىسداۋلەتتىڭ بالالىق شاعى وسى جەردە وتكەن ەكەن. اكەسىمەن بىرگە مال باعىپتى. «قاراقات، بۇلدىرگەنىڭ تۇنىپ تۇراتىن. ارقارىڭ دا، مارالىڭ دا كوپ كەزدەسەتىن» دەپ، وتكەن كەزەڭدەگى قىزىقتى شاقتارىن ساعىنىشپەن ەسكە الدى.
جىلاعان اتا بۇلاعى تاۋ ىشىندەگى وزەن جاعاسىندا ەكەن. تاس اراسىنداعى تەسىك انادايدان كورىنىپ تۇر. سول جەردەن تاس ۇستىمەن بەرمەن قاراي اعادى. سۋ ۇنەمى اعىپ تۇرمايدى. سۋ اعۋ ءۇشىن قۇراننان ءۇزىندى وقۋ كەرەك ەكەن. سول ۋاقىتتا سۋ كادىمگى سارقىراما سەكىلدى تومەن قاراي قۇلديلايدى. بۇل بار بولعانى ءبىر مينۋتقا تولار-تولماس ۋاقىتقا عانا سوزىلادى. مۇنان سوڭ سۋ توقتايدى. وسى قۇبىلىستىڭ ءوزى دە ارنايى زەرتتەۋى قاجەت ەتەتىندەي.
سۋ اققان كەزدە تومەندە توسىپ تۇرعان­دار بەتتەرىن، كەۋدەلەرىن جۋادى. شاراپاتى تيسە دەگەن نيەت.
وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى تىك جارتاستان تامشىلاپ سۋ اعىپ تۇر. بۇل بالانىڭ اناسىنىڭ كوز جاسى-مىس. «الگى تامشىنى كوزىڭىزگە تامىزساڭىز، كوزىڭىزدىڭ كورۋى جاقسارادى» دەگەن دە ءسوز بار.
ودان ءارى وزەندى جاعالاپ، جيىرما-وتىز مەتردەي جۇرەر بولساڭىز، سۋدىڭ تۇبىنەن جىلتىراپ جاتقان جايپاقتاۋ ورىندى كورۋگە بولادى. ول «انا جاتىرى» ەكەن. وسىلاي اتالادى. بالا كوتەرە الماي جۇرگەن جاس كەلىنشەكتەر سول جەرگە ءتۇسىپ، شومىلسا بويىنا بالا بىتەدى-مىس.
وسىلاردى تاماشالاپ بولعاننان سوڭ، رىسداۋلەت: «مىنا جاقتا جىلاعان اتا ۇڭگىرى بار. ەندى سونى كورەلىك» دەدى.
وعان جەتۋ وڭاي بولمادى. جول جوق. تاۋدىڭ باۋرايى تاستاق، قالىڭ اعاش. وسىنىڭ ءبارىن ارتقا تاستاپ، مەجەلى جەرى­مىزگە اياق تىرەدىك. ۇڭگىردىڭ اۋزى كەڭ. بەر جاق توبەسى ­ويىلىپ-ويىلىپ قالعان. تۇپكى جاعى توپىراقپەن بىتەلۋگە تاياۋ.
– ءبىراز وزگەرىسكە ۇشىراپتى. بۇرىن مىنا توپىراق جوق ەدى. اشىق بولاتىن. ارى قاراي سوزىلىپ كەتە بەرەتىن. ۇلكەندەر مۇنىڭ شەتى الگى بالا تاياعىن نۇقىپ قالعاندا پايدا بولاتىن قۇدىق بار ەمەس پە، سول جەرگە بارىپ تىرەلەتىن دەيتىن.
ۇڭگىردىڭ قيلى-قيلى تاريحى بار. كەشەگى سوعىس ۋاقىتىندا مايدانعا بارعىسى كەلمەگەن كەيبىر اۋىل ادامدارى وسى ۇڭگىردى پانالاعان. كادىمگى ءۇي سەكىلدى پايدالانعان. اڭ، قۇس اۋلاپ كۇندەرىن كورگەن. ارتىلعانىن تومەندەگى اۋىلعا جەتكىزىپ وتىرعان. ءبىراق كوزگە تۇسپەي، تىعىلعاندارىمەن، ولاردى نكۆد ادامدارى قولعا ءتۇسىرىپ، ءبارىبىر دە سوعىسقا اتتاندىرعان، – دەگەن رىسداۋلەت ۇڭگىر تاريحىنان سىر شەرتتى.
سونىمەن، بۇل كوپ ۇڭگىردىڭ ءبىرى بولماي شىقتى. تالاي سىردى بۇگىپ جاتقان، تىلسىمعا تولى جەر ەكەن.

قارناق، مىڭ جىلدىق  تۇت اعاشى…

قارناق دەگەن ەسكى شاھاردىڭ بولعانىن سىرتتاي ەستىگەنىمىزبەن، وزىندە بولماعان ەدىك. مىنە، ءدال ءقازىر سول قارناقتا تۇرمىز.
الدىمەن باس سۇققانىمىز كەنتاۋ قالالىق مۋزەيىنىڭ فيليالى بولىپ ەسەپتەلەتىن شاممات يشان مۋزەيى. وسى جەردەن قارناق تاريحىنا جان-جاقتى قانىعۋعا بولادى.
قالانىڭ ىرگەتاسى ناقتى قاي جىلدارى قالانعانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ءامىر تەمىر تۇسىندا سالىنعان دەگەن جورامال بار. ال بۇل جەردە وعىزدار مەكەندەگەنى ءحى عاسىردا ءومىر سۇرگەن م.قاشقاري ەڭبەك­تەرىندە ءسوز بولادى. قالانىڭ گۇلدەنىپ، وركەن جايعان كەزەڭى ءاز تاۋكە زامانى، ياعني ءحV-حVىىى عاسىرلار كەزەڭى ەكەن.
شاھاردا كەزىندە ءوندىرىس بارىنشا قارقىن العان. قورعاسىن بالقىتۋ، شويىن­ قورىتۋ، ءوق-دارى جاساۋ كاسىبى جاقسى دامىعان. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندەگى تايقازان وسى قارناقتا جاسالعان. ءاز تاۋكە زامانىندا تۇركىستانعا جولى تۇسكەن ورىس ەلشىلەرى وزدەرىنىڭ ەڭبەكتەرىندە ءوق-دارىنىڭ قارناقتا دايىندالاتىنىن اتاپ كورسەتەدى.

كوپ جاساعان تۇت اعاشى

قارناقتا مەدرەسەلەر كوپ بولعانعا ۇقسايدى. جيىرمادان استام مەدرەسە بولعان دەگەن دەرەك كەزدەسەدى. سولاردىڭ ءبىرى – ءبىز تۇرعان شاممات يشان مەشىت-مەدرەسەسى. قازىرگى تاڭدا – مۋزەي. مەشىت-مەدرەسەنىڭ سان جىلداردى ارتقا تاستاپ، وسى ۋاقىتقا دەيىن جەتكەنى كوڭىلگە مەدەۋ. ەندىگى كەرەگى – كۇتىم، مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق.
مەدرەسەلەردە قازاققا ايگىلى زيالىلار وقىعانى بۇگىنگى كۇنى بەلگىلى بولىپ وتىر. ولاردىڭ ىشىندە شورتانباي اقىن، عۇلاما ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ جانە باسقالار بار.
قارناق اتاۋىنىڭ قايدان شىققاندىعى جونىندە ءارتۇرلى پىكىرلەر بار. «قار جاۋاتىن اۋماق» نەمەسە «ۇڭگىرلەرى كوپ ايماق» ياكي «قاراتاۋعا جاقىن قالا» دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرۋى مۇمكىن دەيدى. وزگە دە جورامالدار ايتىلادى. قايسىسى دۇرىس، قايسىسى بۇرىس – مۇنى ۋاقىت كورسەتەر. اتاۋدىڭ عىلىمي ەتيمولوگياسىن انىقتاۋدى وسى ىسپەن اينالىساتىن مامانداردىڭ ەنشىسىنە قالدىرعانىمىز ءجون بولار.
«تايقازان قۇيىلعان جەر بەلگىلى» ­دەگەن­نەن كەيىن ايتىلعان ورىنعا بارعان­بىز. كوڭىلىمىز قالدى. ۇيىلگەن قۇرىلىس ماتەريالدارى جاتىر. تازالىق جوق. ەڭ بولماسا ارنايى بەلگى دە قويىلماعان. الداعى ۋاقىتتا ەسكەرەتىن جايت بۇل.
بەلگى دەگەننەن شىعادى، وسى كوشەنىڭ باس جاعىندا قازاقتىڭ تانىمال سازگەرى سەيدوللا بايتەرەكوۆتىڭ اكە-شەشەسى تۇرعان، سازگەردىڭ بالالىق شاعى وتكەن ءۇيدىڭ ورنى بار ەكەن. بۇل جەر دە قامقور­لىققا الىنسا دەيسىڭ. وتكەن-كەتكەن ­نازار اۋدارىپ وتەتىن ءبىر بەلگى ورناتىلسا نەسى ايىپ. ء«الياداي»، «جان دوسىمداي»، «تۇركىستانداي» عۇمىرى ماڭگىلىك اندەردى ومىرگە اكەلگەن سەيدوللاداي ساڭلاق سازگەر ەندى قايتىپ جارىق دۇنيەگە كەلەدى دەي­مى­سىڭ. تالانتقا قۇرمەتتە شەك بولماۋى ءتيىس.
قارناقتاعى تاعى ءبىر باعالى دۇنيە – وسىنداعى تۇت اعاشى. بۇل اعاشتىڭ كەم ­دەگەندە 1000 جىلدىق تاريحى بار ەكەن. ەندى ءبىر دەرەكتەردە 1300 جىلعا دەيىن اپارادى.
اعاشتى العاش ەككەن ادامنىڭ قاتا­رىندا ءدىندار، مۇسىلماندىقتى ۋاعىز­داۋشى يمام باحلي ەسىمى اتالسا، ەندى بىردە مۇحاممەد پايعامباردىڭ اسكەري ساردارلارىنىڭ ءبىرىنىڭ قاداعان شىبى­عىنان وسىپ-ونگەنى ءسوز بولادى.
«وسى جەردى ءوزىمىز جوندەدىك. ورىن­دىقتار قويدىق. مۇندا كەلۋشىلەر كوپ. ءتىپتى شەتەلدەردەن دە كەلىپ قىزىق­تاي­تىندار بار» دەيدى ءبىزدى باستاپ كەلگەن اۋىل تۇرعىنى ءحاشىرمات ەسىمدى ازامات.
كوپ جاساعان اعاشتىڭ بۇتاقتارى شىرۋگە اينالعانىمەن، ءتۇبى مىقتى ما دەپ قالدىق. بىر-بىرىمەن ايقاسقان بۇتاق­تار اراسىنان جاپ-جاسىل بۇرشىكتى دە بايقاپ قالدىق. ­دەمەك، اعاش عۇمىرى ءالى جالعاسا بەرەتىندەي. كوپ جاساعان اعاشتىڭ الىپتىعى سونداي ون ءۇشىمىز اينالا تۇرعانىمىزبەن، قۇشاعىمىزعا ­سىيمادى. «تابيعاتتىڭ بۇل دا عاجايىپ سىيى عوي» دەگەن وي تۇيدىك ىشىمىزدەن.
جەرگىلىكتى تۇرعىندار اعاشتى قاسيەتتى سانايدى. كەلۋشىلەر اراسىندا دۇعا وقىپ، زيارات جاسايتىندار دا بار ەكەنىن اڭعاردىق. كەنتاۋ قالاسىنىڭ ۇستىنەن وتكەندە سازگەر سەيدوللا بايتەرەكوۆ اتىنداعى ­بالالار ساز مەكتەبىنە جولىمىز ءتۇستى. ءبىلىم ورداسىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىمەن تانىستىق. ونەر قۋعان تالانتتى بالالاردىڭ قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقانىنا قۋاندىق. سونىمەن بىرگە ولار وزدەرى ءبىلىم الىپ جاتقان مەكتەپ اتىن يەمدەنگەن سازگەردىڭ ومىرىمەن، شىعارماشىلىعىمەن ەتەنە تانىس ەكەنىن بايقادىق. بۇل رەتتە بايتەرەكوۆكە ارنالعان مۋزەيدىڭ، ونداعى باعالى جادىگەرلەردىڭ ىقپال-كومەگى دە زور.
سەيدوللا تەك اسەرلى اندەر عانا شىعارىپ قويمادى، ول كوپتەگەن كينوفيلمدەرگە، درامالىق قويىلىمدارعا مۋزىكا جازدى. ال ونىڭ سيمفونيالىق وركەسترگە، حور ۇجىمدارىنا ارنالعان ­تۋىندىلارى ءبىر توبە.
دارىندى كومپوزيتور ومىردەن وتكەنىمەن، سوڭىندا ۇلتىنا قاجەت مول مۇرا قالدى. وسىنىڭ ءوزى مەدەت.
ساپار بارىسىندا ەل-جەر تاريحىمەن جاقسى تانىس، ىزگى جۇرەكتى، كوڭىلدەرى دارقان تالاي جاندى كەزدەستىردىك. سولاردىڭ ءبىرى – نۇرعالي الدابەرگەنوۆ.­ بۇگىندە 84 جاستى باعىندىرىپ وتىرعان اقساقالدىڭ تىندىرعان ىستەرى ەلەۋلى. اسىرەسە، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ قىزى گاۋھار انانىڭ مازارىن قالپىنا كەلتىرىپ، كۇتىم جاساۋداعى، توڭىرەكتى تازا ۇستاپ، كوگالداندىرۋداعى ەڭبەگى ەرەسەن. وسى ماڭداعى سۋى شيپالى قۇدىققا ەكىنشى ءومىر بەرىپ، ونى قاتارعا قوسۋدا دا ءبىراز ماڭداي تەر توككەن. قازىرگى تاڭدا گاۋھار انا مازارى­ اتالعان قۇدىق نۇرەكەڭنىڭ ارقاسىندا ادامداردىڭ ءجيى ايالدايتىن ورنىنا اينالىپ وتىر. ءبىزدى قارناققا باستاپ بارعان كەنتاۋ قالاسىنداعى س.بايتەرەكوۆ اتىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپتىڭ ديرەكتورى امانبەك تۇرسىنبەكوۆ ارقىلى شاھاردىڭ وتكەنىنە ءبىراز قانىقتىق. رىسداۋلەتتىڭ اپا-جەزدەسى ۇلشىن مەن كەڭەسبەكتىڭ، قارىنداسى سارانىڭ قوناقجايلىقتارىنا ەرەكشە سۇيسىندىك. كەنتاۋدا ادۆوكات قىزمەتىندەگى اسان بايتەرەكوۆ اكەسى ءابيبۋللانىڭ العاشقى عارىشكەر يۋ.گاگارينمەن كەزدەسكەندىگى جايلى اڭگىمەسى ءبارىمىزدى دە ۇيىتتى. تۋعان جەرگە جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرگەن مۇسابەك، الماس، ­ەرلان سەكىلدى جاستاردىڭ اتقارىپ جۇرگەن ىستەرى دە قۇربى-قۇرداستارىنا ۇلگى-ونەگە. جالپى­ ءبىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان جاندار تۇركىستانداي قاسيەتتى توپىراقتا ومىرگە كەلگەندەرىنە، وسىندا تىرشىلىك ەتىپ جاتقاندارىنا ءدان ريزا. بۇل ەندى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى جاي.
ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى بولعان تۇركىستاندا كيەلى جەرلەر كوپ. ءبىزدىڭ بولعانىمىز سولاردىڭ شاعىن بولىگى عانا.
ساپاردان ويمەن ورالدىق. وسىنداي قاسيەتتى ورىندار قازاقتىڭ قاي تۇكپىرىندە دە كەزدەسەدى. سولاردى ءبىلۋ، كورۋ، تانىسۋ ءارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز بولسا كەرەك. ويتكەنى ول جەرلەر جاي جەر ەمەس. اتا-بابامىزدىڭ ءىزى جاتقان، قانى مەن تەرى توگىلگەن، ەلدىك وي-تولعامدارى قا­لىپ­تاسقان بىرەگەي مەكەندەر. مۇنداي جەرگە اياق تىرەۋ ويعا جەتەلەيدى، ءورىسىڭدى كەڭەيتىپ، بويعا سەرپىن بەرەدى. شابىتتاندىرادى، رۋح سىيلايدى. قازىرگى ايتىلىپ جۇرگەن رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دا تۇپكى ءمانى وسى.

نۇرپەرزەنت دومباي
«انا ءتىلى»


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1066462

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ورازالين اقتوبەدە قۋراپ 2 مينوت
اعاجاي التاي تورى 4 مينوت
اۆتونوميالى وبلىس عىلىم 4 مينوت
دوساەۆ ەاەو-دا ورتاق ۆا 5 مينوت
ەلىمىزدەگى جولداردىڭ جا 5 مينوت
ەلىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىلىك 5 مينوت
ءبىزدىڭ قوعامدى ءتۇسىنۋ 5 مينوت
2019-جىلى 11-ايدىڭ 1- 5 مينوت
وزبەكستاندا تۋعان قازاق 10 مينوت
جاباي نۇرماقۇلى: «جەتى 14 مينوت
كاك ماتەريا، پروسترانست 14 مينوت
قىزىلوردادا كاسىپكەر مۇ 14 مينوت
تولە ءبيدىڭ وتەگەنگە با 24 مينوت
قمدب ءتوراعاسى موڭعوليا 24 مينوت
ونەركاسىپ جانە ينفورمات 25 مينوت
استانا LRT قار تازالاۋ 25 مينوت
اعاجاي التاي تورى 25 مينوت
الماتى: 14 قاراشادا ابا 25 مينوت
ءتۇزىم نەگىزىن بەكەمدەپ 25 مينوت
تىنىشتىقبەك Əبدىكəكىمنى 25 مينوت
مۇسىلمان زيراتىنا قاتىس 29 مينوت
«كۇز ارۋى-2019 29 مينوت
ورازالين تىكۇشاقپەن اۋد 1 ساعات
ۆەتنامدا قويانداي عانا 1 ساعات
الماتىداعى اباي داڭعىلى 1 ساعات
Coca-Cola سۋسىنىنان الك 1 ساعات
جابال ەرعاليۇلى: «جەتى 1 ساعات
جيرەنشەنىڭ قاراشاشقا قۇ 1 ساعات
سايدا قالىقوۆا، ءالبينا 1 ساعات
بەيجيڭ وبا اۋرۋىنا شالد 1 ساعات