ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-181794515640 %60 %
2019-11-192440715839 %61 %
2019-11-20386107545 %55 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 12:21 - 2019/10/31


قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ: «اتالى كەسىمگە، ءادىل شەشىمگە توقتاعان دانا حالقىمىز ءتۇرلى جارعىعا، نيزام مەن ەرەجەگە باعىنعان. ورداباسى مەن ۇلىتاۋدا، مارتوبە مەن كۇلتوبەدە كەلەلى كەڭەس قۇرعان. زاڭدى باسشىلىققا الىپ، ورتالىققا ۇيىسقان سايىن بەرەكەلى حالقىمىزدىڭ بىرلىگى نىعايا تۇسكەن. بۇلار – سول تۇستاعى ەڭسەلى ەلدىكتىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى ەدى» دەگەن سوزدەرىنىڭ ءمان-ماعىناسىن كۇنى كەشە تۇر­كىستان وبلىسى ورداباسى اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى تاعى ءبىر تەرەڭ ءتۇيسىنىپ، ءوڭىردىڭ كەشەگىسى مەن بۇگىنى سارالانعان مەرەكەلىك ءىس-شارانىڭ كۋاسى بولدى.  

ەلباسى ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ۇلى دالانىڭ كوز جەتكىزگىسىز كەڭ-بايتاق اۋماعى تاريحتا ءتۇرلى ءرول اتقارعانىن اتاپ وتكەن بولاتىن. بۇل ورايدا ەل تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزى بار باسقوسۋ 1726 جىلعى كوكتەمدە ورداباسىدا وتكەنىن ەسكە سالا كەتەلىك. قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ يگى جاقسىلارىنىڭ باسى قوسىلىپ، جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكە حالىقتى جۇمىلدىرۋ جايى تالقىلانعان جيىن ەل ­تاريحىندا الداعى ۇلى شايقاستارعا ءبىرتۇتاس ەل بولىپ اتتانۋدىڭ تاعدىرىن شەشكەن اسا ماڭىزدى وقيعا بولىپ سانالادى. وسى قاسيەتتى ورداباسى بيىگىندە 1993 جىلى مامىردا تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى تويى ءوتتى. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان ورداباسىعا، ەلدى بىرلىككە ۇندەگەن تولە، قازىبەك، ايتەكە بيلەرگە، جاۋعا تاس ءتۇيىن جۇمىلا قايرات كورسەتكەن بابالار رۋحىنا تاعزىم رەتىندە وتكەن ۇلى جيىنعا جينالعان حالىقتىڭ الدىندا جاساعان بايانداماسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىناۋ قاسيەتتى جەرگە جۇرتتى ءبىر وي، ءبىر تىلەك، ءبىر ماقسات جەتەلەپ اكەلگەنىن اتاپ ءوتتى. وسكىسى، وركەندەگىسى كەلگەن ەلدەردىڭ قاي-قايسىسى دا قادىم زامانداردان تاريحىن ايرىقشا قاستەرلەپ، ونداعى دارا تۇلعالاردى، ەل ­بولىپ، ەڭسە كوتەرۋلەرىنە ەرەكشە ەڭبەك ەتكەن ازاماتتارىن ايرىقشا ارداق تۇتاتىنىن، تاريحىمىزدا ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن ەرلەر، حالىق قامىن جەپ وتكەن قايراتكەرلەر از بولماعانىن ايتتى. ورداباسى تاۋىنداعى سول مەرەكەنى مىڭداعان ادامدار تاماشالادى. قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن ءۇش ءبيدى ەسكە الۋ، كورشى ەلدەردىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگىن، سونداي-اق حالقىمىزدىڭ رۋحى مەن نامىسىن كوتەرۋدى ماقسات تۇتقان جيىندا ەلباسى ورداباسىنىڭ ايشىقتى بيىگى – بىرلىكتوبەگە، قازىرگى تۋتوبەگە شىعىپ، ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن جەلبىرەتتى. جيىنعا قاتىسۋشىلار الدىندا ­«ورداباسى» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىعىن قۇرۋ تۋرالى» قاۋلى ­جاريا ەتىلدى. ورداباسىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ءجىتى تانىعان ەلباسى: «ورداباسىعا ورالۋ­ – وتانشىلدىق ­رۋحىمىزدى جاڭعىرتۋ، ەلىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن نىعايتۋ. ورداباسى – ەل جۇرەگى، جەر كىندىگى» دەگەن كەسىمدى ءسوز ايتتى. ال قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى ءابىش كەكىلبايۇلى: «ورداباسى – قاۋىم بوپ كۇيزەلگەندە كۇش بەرەتىن، حالىق بولىپ قامىققاندا قايرات بىتىرەتىن كيەلى توپىراق. ورداباسى – كوسەمدەرىمىزگە كورەگەندىك، كوپشىلىككە بەرەكە-بىرلىك دارىتاتىن ءپاتۋا-پاراسات تۇعىرى» دەپ تەبىرەندى.
اراعا جىلدار سالىپ، ياعني 1997 جىلى 19 قىركۇيەكتە «بىرلىك» مونۋمەنتى بوي كوتەردى. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقان ەلباسى تۇرعىزىلعان مونۋمەنتتىڭ ءمان-ماعىناسىنا، كەلەر ۇرپاققا بەرەر ۇلاعاتىنا مەيلىنشە توقتالىپ، ءوز باعاسىن بەرگەن بولاتىن. الىپ ەسكەرتكىش ۇلكەن ءپالساپالىق ويعا نەگىزدەلگەن. قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى، ءۇش ءبيدىڭ ۇلاعاتتى سوزدەرى جازىلعان ەسكەرتكىش بەتتەرىنەن ورىن توبە ۇستىن كۇيىندە بەينەلەنگەن. زيالى قاۋىم ايتىپ، باسىلىمداردا جازىلىپ جۇرگەندەي، ورتاداعى كيەلى شاڭىراق قاي تۇستان قاراساڭىز دا ەلدى تۇتاستىققا ۇندەپ، «شاڭىراقتىڭ شايقالماۋىنا ۇيىتقى بول» دەپ تۇرعانداي. شاڭىراققا قادالعان بويتۇمار «اتاجۇرت، اتاقونىسىڭدى، تۋعان ەلىڭدى بويتۇمارداي ساقتاي ءبىل، كوز تيمەسىن» دەپ ىرىمداسا، ودان ءارى ءسال تومەنىرەكتە شاشباۋ-سىلدىراۋىق «ەل مەن جەردىڭ زارىنا قۇلاقتارىڭ تۇرىك ءجۇرسىن» دەگەن بابالار اماناتى ىسپەتتەس. ەسكەرتكىشتىڭ ۇشار باسى – حان قالپاعىنىڭ بەينەسى. بۇل – «جۇزگە بولىنبەي، رۋعا ىدىراماي، ءبىرتۇتاس ەل بولىڭدار» دەگەندى ۇقتىرىپ تۇر. وسىنىڭ بارىنە تۇتاستاي باعا بەرە كەلە «ورداباسى – ەل جۇرەگى، جەر كىندىگى» دەگەن ەلباسى ءسوزى جازىلعان تۇعىرتاس كوپ ­جايتتى اڭعارتارى ءسوزسىز. «ورداباسى» كەشەنى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ تىزىمىنە ەندى. ال 1994 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «ورداباسى» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي قورىعى ۇيىمداستىرىلدى. وسىنداي تاريحي ماڭىزى مول ورداباسى­ اتاۋى­نا نەگىز بولعان اۋداننىڭ قۇرىلعانىنا 55 جىل ­تولىپ، وتكەن اپتا سوڭىندا «قازاق رۋحىنىڭ قاعباسى – ورداباسى» تاقىرىبىندا مەرەكەلىك ءىس-شارا ءوتتى.

اتقارىلعان ىس از ەمەس

اۋدان ورتالىعى تەمىرلان قالاسىنداعى قاجىمۇقان اتىنداعى ورتالىق ستاديوندا وتكەن ءدۇبىرلى تويعا پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ­ساپارباەۆ پەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى ءومىرزاق شوكەەۆ قاتىستى. «التىن كۇز» ايدارى بويىنشا اۋىلشارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ، قولونەر شەبەرلەرىنىڭ جانە ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ كورمەسى ۇسىنىلدى. مەرەيتويعا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا جىلدىڭ ۇزدىك شارۋالارى، اۋىلشارۋاشىلىق ەڭبەككەرلەرى اۋداننىڭ 55 جىلدىق مەرەكەلىك مەدالىمەن ماراپاتتالدى. اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە «تاريحقا تۇنعان ورداباسى» عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپ، اۋدان اكىمى ا.وسەرباەۆ، قاجىمۇقان ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ءى.جۇسىپ، وقو پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى ب.قاشقىنقىزى بايانداما جاسادى. ال ورتالىق ستاديوندا وزبەكستان، قىتاي ەلدەرىنەن كەلگەن ايتىسكەر اقىنداردىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق اقىندار ايتىسى وتكىزىلىپ، باس جۇلدەنى تۇركىستاندىق كاريما ورالوۆا يەلەندى. سونداي-اق اتاۋلى مەرەكەگە وراي اۋدان ورتالىعى تەمىرلان ەلدى مەكەنىندە جاڭادان بوي كوتەرگەن تۇرعىن ۇيدەن كوپ بالالى جانە از قامتىلعان 20 وتباسىعا پاتەر كىلتى تابىس ەتىلدى. كوپشىلىككە «كۇش اتاسىن تانىماس» ۇلتتىق سپورت ويىندارى كورسەتىلدى. اتتىڭ قۇلاعىندا ويناعان جىگىتتەر، كۇمىس كومەي انشىلەر، كۇيشىلەر مەن بيشىلەر دە بۇل تويدا ايانىپ قالمادى. ء«ان مەن ءانشى» ەسترادا جۇلدىزدارىنىڭ كونتسەرتتىك باعدارلاماسى اۋدان تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنا كەرەمەت كوڭىل كۇي سىيلادى.
ارينە، كەڭ اۋقىمدا وتەتىن ءاربىر شارانىڭ نەگىزىندە جەتىستىكتەر مەن قولعا الىنعان جوبالار جاتاتىنى ءمالىم. ­اۋداندا بارلىق سالا بويىنشا ىلگەرىلەۋ بار، ال ­«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە اتقارىلعان ىستەر ءبىر توبە. ماسەلەن، «تاربيە جانە ءبىلىم» كىشى باعدارلاماسى بويىنشا 1171 ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلسا، «ولكەتانۋ» باعىتى بويىنشا 250 ءتۇرلى فورماتتاعى ءىس-شارا وتكىزىلىپ، وعان 8125 ادام قاتىسقان. سونداي-اق­ «وتانىم – تاعدىرىم»، «سانالى ازامات» باعىتتارى بويىنشا دا وتكىزىلگەن ءىس-شارالاردىڭ ماعىناسى مەن قامتىلۋىنا ءمان بەرىلگەن. اۋدانداعى 50 مەكتەپ كىتاپحاناسىندا «100 جاڭا ەسىم» بويىنشا كورمە ۇيىمداستىرىلىپ، اقپاراتتىق ساباقتار وتكىزىلگەن، ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا 50 ­اۋديو، ۆيدەو بايقاۋلار ۇيىمداستىرىلعان. قازاق ءتىلى ءالىپبيىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ بويىنشا 133 ءىس-شارا وتكەن. ەلباسى ماقالاسىندا باسقا ايماقتارعا كوشىپ كەتسە دە تۋعان جەرلەرىن ۇمىتپاي، وعان قامقورلىق جاساعىسى كەلگەن كاسىپكەرلەردى، شەنەۋنىكتەردى، زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن جاستاردى ۇيىمداستىرىپ، قولداۋ كەرەكتىگى، قالىپتى جانە شىنايى پاتريوتتىق سەزىمگە تىيىم سالماي، كەرىسىنشە، ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان-دى. بۇل ورايدا اۋداندا «اتامەكەن» كىشى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە، دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن اۋىل وكرۋگتەرىندە سپورتتىق الاڭشالار مەن بوبەكجايلار، 1 200 ملن تەڭگەگە ەمحانا سالىنىپ، 700 ملن تەڭگەگە 70 جاتىن ورنى مەن ءبورجار اۋىل وكرۋگىندەگى «قاينار» ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعى ۇلعايتىلدى. ال «جومارت جۇرەك» جوباسى اياسىندا «بورتە ميلكا» ءجشس-نىڭ ديرەكتورى ن.ابىشەۆ از قامتاماسىز ەتىلگەن ەكى قىزمەتكەرىنە تۇرعىن ءۇي الىپ بەرسە، «اگرو 5» ءجشس-ى 2 توپ مۇگەدەكتىگى بار دارىباەۆتار وتباسىنا قارجىلاي كومەك بەردى. جالپى اۋدان كولەمىندەگى 127 كاسىپكەرمەن «مەكتەپكە جول» اكتسياسى اياسىندا 250 بالاعا 3 ملن 750 مىڭ تەڭگەگە كومەك كورسەتىلگەن. «كيەلى جەرلەر» جوباسى اياسىندا حالىقتىڭ رۋحاني وشاعى، زامانا قۇبىلىستارىنىڭ ايناسى ىسپەتتەس مۇراجايلاردى قالپىندا ساقتاپ، زامان تالابىنا ساي جەتىلدىرىپ، كوركەيتىپ ەرتەڭگى بولاشاققا جەتكىزۋدى ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا بارلىق كىتاپحانالاردا تاقىرىپقا ساي كورمەلەر ۇيىمداستىرىلدى.
ورداباسى دەگەندە ويعا ورالاتىن ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى – قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش كاسىپقوي بالۋان، تۇتاس عۇمىرىن كۇرەس ونەرىنە ارناپ، ۇلان- عايىر جەرى مەن ءورشىل حالقىن ءبىرىنشى بولىپ وزگە جۇرتقا كورسەتكەن قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ ءمانىن تۇسىندىرە كەلە، ءبىرىنشى، بۇل ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا اۋقىمدى ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى، ەكولوگيانى جاقسارتۋعا جانە ەلدى مەكەندەردى اباتتاندىرۋعا باسا ءمان بەرۋدى، جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋدى كوزدەيتىنىن ايتتى. بۇل ورايدا تەمىرلان ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان قاجىمۇقان مۋزەيى ءوڭىردىڭ عانا ەمەس، ەل ماقتانىشىنا اينالىپ، ءتۋريزمدى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتەلىك. كۇرەس ونەرىنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن جەتىك مەڭگەرگەن، الەم چەمپيونى اتاعىنا قول جەتكىزگەن تۇڭعىش قازاق بالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ زامانىندا 54 مەملەكەتتە دوداعا ءتۇسىپ، 48 مەدال ولجالاعان. مۋزەي شىمكەنتتەن 40 شاقىرىمداي جەردە، «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» اۆتوجولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان. تۋريستەرگە ابدەن قولايلى. بالۋاننىڭ ءۇي جيھازدارى، ىدىس-اياقتارى، كورپە-توسەگىنە دەيىن قويىلعان مۋزەيدىڭ شاڭىراعى ىشتەن قاراعاندا كۇمبەز بولىپ كەلەدى دە، سىرتتان جەردى، ەلدى جاۋدان قورعاپ وتكەن قول باستاعان ساربازداردىڭ، حان، بەكتەر مەن باتىرلاردىڭ شاتىرىنداي ۇشكىرلەنىپ جابىلعان. مىڭداعان تۋريست كەلەتىن مۋزەيدەن قاجىمۇقاننىڭ تاريحي سۋرەتتەرىمەن، ونىڭ ۇرپاقتارى ­تۋرالى مالىمەتتەرمەن دە كەڭىنەن تانىسۋعا ­بولادى. بالۋان مىنگەن جايداق اربانىڭ ءتورت دوڭعالاعى، باس كيىمدەرى، قارتايعان شاعىندا كيگەن ۇزىن ەتەك كويلەگى مەن شالبارى­ تۇر. سونداي-اق بۇل جەردەن بالۋاننىڭ 75 جاسىندا كوتەرگەن، سالماعى – 350 كەلى تاستى كورە الاسىز. كونە جادىگەرلەردىڭ ىشىندە قاجىمۇقاننىڭ 1912 جىلى ايگىلى جاپون ساراكيكي ­جيندوفۋدى الىپ ۇرعان جەڭىسىمەن ماراپاتتاعان مەدالدىڭ ءتۇپنۇسقاسى تۇر. مۇراجاي زالىندا ەل سپورتىنىڭ نىعايۋىنا زور ۇلەس قوسىپ، نامىستى قولدان بەرمەي ءاردايىم جەڭىس تۇعىرىندا كورىنگەن قازاق سپورتىنىڭ جانە اۋدان، وبلىس سپورتىنىڭ مايتالماندارىنا ارنالعان، سول كىسىلەردىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىنەن جانە جەكە زاتتارىنان جيناقتالعان «قاجىمۇقاننىڭ ءىزباسارلارى» بۇرىشى دا بار. مىسالى،­ قازاق كۇرەسىنەن قازاقستاننىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى توعاي ابىشەۆ، كسرو سپورت شەبەرى، قر ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى داۋلەت بايجىگىت، قر ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى ءشامشيدين جارقىنبەكوۆ ەسىمدەرى اۋدان سپورتى تاريحىنا ەسىمى التىن ارىپتەرمەن جازىلعاندار. ءقازىر ولاردىڭ شاكىرتتەرى جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ ءجۇر.
ءيا، تىزە بەرسەك باعدارلاما شەڭبەرىندە اتقارىلعان جۇمىس از ەمەس. ەلباسى ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا «باسەكەلىك قابىلەت دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ ايماقتىق نەمەسە جاھاندىق نارىقتا باعاسى، يا بولماسا ساپاسى جونىنەن وزگەلەر­دەن ۇتىمدى دۇنيە ۇسىنا الۋى، بۇل ماتە­ريالدىق ءونىم عانا ەمەس، ­سونىمەن بىرگە ءبىلىم، قىزمەت، زياتكەرلىك ءونىم نەمەسە ساپالى ەڭبەك رەسۋرستارى بولۋى مۇمكىن» ەكەنىن، بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن ەمەس، ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

باسەكەلىك قابىلەت

ەڭبەك رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ، باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم ءوندىرۋ ماقساتىندا ورداباسى اۋدانىندا اتقارىلعان ءىس از ەمەس. مىسالى، بيىلعى 9 ايدا 8 كاسىپورىن جالپى قۇنى 2 ملرد 862 ملن 800 مىڭ تەڭگە بولاتىن 5804،6 توننا ءونىمدى ەكسپورتقا جىبەرگەن. «ورداباسى قۇس» ءجشس-ى 663،1 توننا كۇركە تاۋىق ەتىن، «ادەليا» شارۋا قوجالىعى 934،7 توننا كوكونىس ءونىمىن ­رەسەيگە، «ورداباسى نان» ءجشس-ى 721،3 توننا وندىرىلگەن جوعارعى سۇرىپتى بيداي ۇنىنىڭ 80%-ىن وزبەكستانعا، سونداي-اق ءبىرقاتار كاسىپورىندار ماقتا تالشىعىن چەحيا، بەلورۋسسياعا ەكسپورتتاعان. كۇنى كەشە تۇركىستان قالاسىنىڭ وبلىس ورتالىعى رەتىندە قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ، بۇگىندە ورداباسى اۋدانىن باسقارىپ وتىرعان الىپبەك وسەرباەۆتىڭ ايتۋىنشا، اۋداندى سيپاتتايتىن باستى كورسەتكىش – جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى بيىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 55 ملرد 353 ملن 500 مىڭ تەڭگە بولعان ­نەمەسە بىلتىرعى جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 17،2%-عا ارتقان. ونىڭ ىشىندە ونەركاسىپ سالاسىنا 24،1 پايىز (13،3 ملرد تەڭگە)، اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا 57،1 پايىز (31،6 ملرد تەڭگە)، ورىندالعان قۇرىلىس جۇمىستارى 8 پايىز (4،5 ملرد تەڭگە)، ­تاۋار اينالىمى جانە قىزمەتتەردى وتكىزۋ كولەمىنە 10،8 پايىزى (5،9 ملرد تەڭگە) تيەسىلى. جان باسىنا شاققانداعى جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى 456 مىڭ 300 تەڭگە ­بولىپ، بىلتىرعى جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 55 مىڭ 700 تەڭگەگە ارتقان. ونەركاسىپ سالاسىندا قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 13 ملرد 313 ملن 132 مىڭ تەڭگەنiڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ، ءوسىم 3،5%-دى قۇراعان. ونەركاسىپتىڭ ­باسىمدى سالاسى وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 11 ملرد 921 ملن 456 مىڭ تەڭگەنىڭ ءونىمى وندىرىلگەن. اۋدان اكىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە، تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 14 ملرد 955 ملن تەڭگە بولىپ، وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 161،3%-دى قۇراپ وتىر. ءوڭىردىڭ نەگىزگى ­سالاسى – اۋىلشارۋاشىلىعىندا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكىزىلگەنى بايقالادى. بۇعان سوڭعى بەس جىلدا اۋىلشارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ ونداعان ميلليارد تەڭگەگە ارتقانى ايقىن دالەل. ەگىس كولەمى ۇلعايىپ، جىلىجايلار ءوندىرىسى قاناتىن كەڭگە جايۋدا، القاپتاردا تامشىلاتىپ سۋعارۋ تەحنولوگياسى تيىمدىلىكپەن قولدانىلىپ، مول ءونىم نەگىزىن قالاۋدىڭ سەنىمدى ىرگەتاسى جاسالۋدا. قازىرگى تاڭدا اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 31 ملرد 619 ملن 900 مىڭ تەڭگە، وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 106،2%-دى قۇراعان. ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءوندىرىسى 17 ملرد 280 ملن 200 مىڭ تەڭگە، ناقتى كولەم يندەكسى 116،6 پايىز جانە بالىق شا­رۋاشىلىعى 37 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمى ءون­دى­رىلىپ، ناقتى كولەم يندەكسى 100 پايىز بولدى.
حالقىمىزدىڭ ەجەلگى كاسىبى – مال ءوسىرۋ اۋدان تۇرعىندارىنىڭ جەتە كوڭىل بولەتىن سالاسى. مەملەكەت پەن ۇكىمەت تاراپىنان قولعا الىنىپ، مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ تىرەك نەگىزىنە اينالعان «سىباعا»، «التىن اسىق»، «قۇلان» باعدارلامالارى اۋداندا ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلۋدا. سوڭعى جىلداردا اسىل تۇقىمدى جىلقى، ءىرى قارا، ۋاق مال ءوسىرۋ كەڭىنەن قولعا الىنا باستاعان. جىل قورىتىندىسىمەن اۋىلشارۋاشىلىعى جالپى ءونىم كولەمىن 40 ملرد 157 ملن تەڭگەگە، اۋىلشارۋاشىلىعى نەگىزگى كاپيتالىنا تارتىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن 7 ملرد تەڭگەگە جەتكىزۋ، جىلىجاي كولەمىن 3،1 گەكتارعا ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. سونداي-اق بيىل بادام وندىرىستىك ايماقتا ورنالاسقان «Green Technology industries» ءجشس-ى شانحاي، گونكونگ ەلدەرىنىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن پايدالانىپ، پوليەتيلەن بۇيىمدارىن قايتا وڭدەۋ ارقىلى سينتەپون تالشىعىن ءوندىرۋ زاۋىتىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن ىسكە قوسپاق. ال 2020 جىلى 22 ملرد 300 ملن تەڭگەگە 2 ينۆەستيتسيالىق جوبا 415 جۇمىس ورنىمەن اشىلادى دەپ جوسپارلانۋدا.
ورداباسى اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 55 جىل تولۋ قارساڭىندا اتقارىلعان يگى ءىستىڭ تاعى ءبىرى – اۋداندى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتەتىن «بەينەۋ-شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى بولدى. ورداباسىلىقتار كوپ جىلدان بەرى وسى گاز ماسەلەسىن قوزعاپ كەلگەن ەدى. بيىلعى قىركۇيەكتە تەمىرلانعا كوگىلدىر وتىن كەلدى. اگرس-19 گاز تاراتۋ ستانتسياسى جۇمىسىن باستاپ، ورداباسى اۋدانىنىڭ ورتالىعى تەمىرلان اۋىلىنا 4300-گە جۋىق ابونەنت كوگىلدىر وتىندى پايدالانۋعا مۇمكىندىك الدى. بوگەن اتاۋىمەن 1963 جىلى نەگىزى قالانعان اۋداننىڭ بۇگىنگى دارەجەگە جەتۋى، وسىپ-وركەندەۋى تاريحي ورىننىڭ كيەسى مەن قاسيەتىنىڭ جەمىسى. وڭتۇستىگى – قازىعۇرت اۋدانىمەن، شىعىسى – سانسىز بابتار مەكەنى سايرام اۋدانىمەن، سولتۇستىگى – بايدىبەك، باتىسى – كيەلى تۇركىستان، وتىرار، ارىس اۋداندارىمەن شەكتەسەتىن اۋداندا العاشقىدا 15 اۋىلدىق كەڭەس قۇرىلدى. ول كەزەڭدە مال شارۋاشىلىعىمەن قاتار ەگىنشىلىك تە دامىدى. اۋدان ەڭبەكشىلەرى 1965 جىلى مەملەكەتكە ماقتا تاپسىرۋ جوسپارىن – 148، كوكونىس – 107،9، باقشا داقىلدارىن – 160،4، ءجۇزىم – 127، جەمىستەن 376 پايىزعا ورىندادى. 1966 جىلعى شىلدەدەگى مالىمەت بويىنشا، اۋداندا 250 بالاعا ارنالىپ ارنايى ينتەرنات قۇرىلىسى اياقتالعان. سول جىلى 13 283 وقۋشى بار بولسا، ونىڭ 2059-ى ءبىرىنشى سىنىپقا قابىلدانعان بۇلدىرشىندەر ەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ورداباسى اۋدانى بويىنشا جاڭا تيپتەگى 24 مەكتەپ سالىنىپ، قازىرگى تاڭدا 64 مەكتەپ شاكىرتتەرگە ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدە. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ سانى 59-عا جەتتى، ونىڭ ء15-ى مەملەكەتتىك، 37 جەكەمەنشىك بالاباقشا مەن 7 مەكتەپ جانىنداعى شاعىن ورتالىقتا 7781 بالا تاربيەلەنۋدە. جالپى 2019 جىلى وسى سالاعا 11 ملرد 657 ملن تەڭگە قارجى بولىنگەن. ال دەنساۋلىق سالاسىندا 53 ەمدەۋ مەكەمەسى ەلگە قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. اۋدان تۇرعىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن وڭالتۋ ىسىندە اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحانانىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. اۋرۋحانادا امبۋلاتوريالىق، ستاتسيونارلىق جانە وڭالتۋ كەزەڭدەرىندە جاڭا جوعارى تەحنولوگيالىق، دياگنوستيكالىق، كلينيكالىق، زەرتحانالىق جابدىقتاردى ەنگىزۋگە اسا كوڭىل بولىنەدى. انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ جونىندەگى پەرزەنتحانا بولىمشەسى سوڭعى زاماناۋي مەديتسينالىق جابدىقتارمەن 98 پايىز قامتىلعان. مۇندا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 3200-دەن استام دەنى ساۋ نارەستە دۇنيەگە كەلەدى. تىركەۋ بولىمىندە قازىرگى زامان تالابىنا ساي كومپيۋتەرلەرمەن جابدىقتالىپ، ەمدەلۋشىلەردىڭ كەزەكتە تۇرماۋى ءۇشىن ءتيىستى جاعدايلار جاسالعان.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا ء«تول تاريحىن بىلەتىن، باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمىن. وتكەنىن ماقتان تۇتۋ – ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى دەگەنىمىز وسى» دەگەن بولاتىن. وسى ورايدا­ اۋداننىڭ وتكەنى ونەگە ەتىلىپ، تاريحى جادىدا جاڭعىرتىلىپ، بۇگىنى باياندالعان مەرەيتويلىق ءىس-شارانىڭ اسىرەسە جاس ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزى زور.

ە.ابدىجاپپارۇلى
تۇركىستان وبلىسى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1066432

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


中国哈萨克语广播网 7 مينوت
ءۇش قالادا اۋا ساپاسى ن 13 مينوت
شىمكەنت اۋرۋحاناسىنىڭ ب 22 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 27 مينوت
20 قاراشا. قازاقپارات ك 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
ەلوردادا ءبىرىنشى اۋىسى 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
قازگيدرومەت: قاراشانىڭ 2 ساعات
Mario says he will resp 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
«Nur Otan» بالالاردىڭ ق 2 ساعات
«مانچەستەر يۋنايتەدتىڭ» 2 ساعات
تۇركىستانداعى جالعىز جە 3 ساعات
ورازا جانە ناماز كەستەس 3 ساعات
الماتىدا «Almaty Invest 3 ساعات
قادىر مىرزا ءاليدىڭ ء"و 3 ساعات
جامبىلدا زاڭسىز قىزمەت 4 ساعات
گەندەرلىك ساياسات الدە 4 ساعات
فۋتبولشى بولام دەسەڭ... 4 ساعات
12 Things You Need to K 4 ساعات
ەربول شايمەردەنۇلىنىڭ « 4 ساعات
سەمەيدە تۇراقتاندىرۋ قو 5 ساعات
جامبىل وبلىسىنىڭ 80 جىل 5 ساعات
Skateboarding is create 5 ساعات
سارىاعاش اۋدانىندا توتە 5 ساعات
中国哈萨克语广播网 6 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 6 ساعات
ەسبولات ايدابوسىن | ادە 6 ساعات
中国哈萨克语广播网 6 ساعات