ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-111849557649 %51 %
2019-11-121795452839 %61 %
2019-11-133542547566 %34 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 12:07 - 2019/10/31


ۇلتتىق تاربيە الىپ وسكەن قازاقتىڭ ىشىندە شىڭعىس حاندى بىلمەيتىنى جوق. بارلىعى دا ونى قازاق حاندارىنىڭ اتاسى، الاش مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزىن سالۋشى دەپ ارداقتايدى. ءدال سوعان كەرىسىنشە، ءوزىن زيالى سانايتىن كىسىلەر اراسىنان وسىناۋ ۇلى قاعاندى «موڭعول»، «تيران» دەپ قارالايتىندار دا شىعىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. دەمەك، بۇگىنگى قازاق ءۇشىن تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭ تانىمالى دا، ەڭ بەيمالىمى دە – ۇلى شىڭعىس حان. ءبىز بۇل ماقالامىزدا وسىناۋ داڭقتى بابامىز تۋرالى ءوز كەزىندە جازىپ قالدىرىلعان بىرنەشە ءتۇپنۇسقالىق دەرەكتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز. سولاردىڭ ىشىندەگى تورتەۋى وتە-موتە وزەكتى، ەندەشە ىسكە ءسات، نازارىڭىز ­سولاردا بولعاي:

بىرىنشى دەرەك، «جاڭا ءۇيان (يۋان) تاري­حىندا» شىڭعىس حاننىڭ: «تەگى، ءتۇبى تۇركى» دەپ انىق جازىلعان («新元史» («جاڭا ءۇيان تاريحى»)، «本纪» ء(«ومىربايان») ءبولىمى، 1-ورام). سونداي-اق وندا: «قازىرگى موڭعولدار شىڭعىس حان تۋعان حالىقتان ەمەس، ولار قاراشا قاۋىمنان ەدى» دەگەن ناقتى ­دەرەك بار (جوعارىداعى قۇجات، ء«ومىربايان» ءبولىمى، 3-ورام). ەگەر بۇل جىلنامالىق ەڭبەك XIX عاسىردىڭ سوڭىندا جازىلعانىن ەسكەرسەك، مۇنداعى دەرەك پاتشالىق رەسەي ­وتارشىلدارى ساياسي ماقساتپەن اينالىسقا سالعان «موڭعول» سىندى­ جاڭا اتاۋعا قارسى ايتىلعانىن بىردەن اڭعارا الامىز. ەڭ باستىسى، بۇل – شىڭعىس حاندى «موڭعول» دەۋشىلەردىڭ پىكىرى بۇكىلدەي جالعان ەكەنىن دالەلدەيتىن ناقتى، سەنىمدى ءتۇپنۇسقا قۇجاتتىق دايەك بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتقاندا، شىڭعىس حاننىڭ ەتنيكالىق، بيولوگيالىق تەگى موڭعول (مونگول) ەمەس، شىن مانىندە موعول، ياعني تازا تۇرىك ەدى، ولار يمپەرياداعى تيتۋلدىق حالىق بولاتىن. ال قازىرگى موڭعولداردىڭ اتا-بابالارى شىڭعىس حان جانە ونىڭ اۋلەتى زامانىنداعى جۇزدەگەن ەتنوستىڭ، قاتارداعى باعىنىشتى حالىقتىڭ ءبىرى بولعان، سوندىقتان ولاردىڭ جەرلىك ديالەكتىلەرىندە كوپتەگەن تۇركيزمدەر ساقتالىپ قالدى. ارينە يرانداعى، ۇندىدەگى سەكىلدى ول جاقتا دا ەتنيكالىق تۇرىكتەر، ىلكى قازاقتار بولعانى راس. ءبىراق ونداعىلاردىڭ كوبى قازىرگى ىشكى جانە سىرتقى موڭعوليا جەرلەرىندە ەمەس، كەرىسىنشە، بۇگىنگى سولتۇستىك قىتايدىڭ شۇرايلى ايماقتارىندا، اسىرەسە حانبالىق (بۇگىنگى بەيجىڭ) قالاسى ماڭىندا تۇردى. ولار نەگىزىنەن جالايىرلار مەن قوڭىراتتار ەدى، ونان سىرت كەرەي، نايمان، ۋاق، ت.ب. تۇرىك رۋ-ارىستارىنىڭ دا ادامدارى بولدى. اتالعان تۇرىك تەكتى جۇرت شەتىنەن ءىرى اقسۇيەكتەر، قولباسىلار، سونداي-اق اكىمشىلىك قىزمەتكەرلەرى، ەڭ كەمىندە قاتارداعى ساربازدار بولاتىن (سولاردىڭ ەڭ تانىمال وكىلى، ۇلى قولباسى جالايىر مۇقالى بەك ەدى، ول شىڭعىس حاننىڭ ءارى اتالاس ءىنىسى، ءارى سەنىمدى سەرىگى بولعان. ونىڭ سوڭعى تۇراعى قازىرگى ءسانشي (陕西) جانە شانشي (山西) ولكەلەرىنىڭ اۋماعىندا ەدى، قابىرى بەرتىندە ساياسي جانە تۋريستىك ماقساتتارعا ساي ىشكى موڭعولياعا كوشىرىپ اكەلىندى). كەيىنگى زاماندا، وتارلىق كەزەڭدە ونداعى تۇركىلەرگە كوپ قايتارا گەنوتسيد جۇرگىزىلدى، قالعاندارى باسقا حالىقتار جاعىنان اسسيميلياتسياعا ۇشىرادى. ال ولاردان قالعان مادەني جۇرتتار تولاسسىز جاسالعان ۆانداليزم سالدارىنان اۋىر دارەجەدە ويراندالدى («ينشان وڭعۇتتارى» (مونوگرافيا)، اۆت.، گاي شان لين، اۋد.، قالبان ىنتىحانۇلى، استانا:­ «فوليانت»، 2010 ج. – 136 ب.). مىنە، ءسويتىپ ونداعى تۇركى ەتنوستاردىڭ زاتتارى جويى­لىپ، اتتارى عانا ەمىس-ەمىس ساقتالىپ قالدى. الدەكىمدەردىڭ «موڭعولدا دا رۋ بار» دەپ ­جالاۋلاتۋ ارەكەتتەرى، ءىس جۇزىندە شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ، تۇركىلەردىڭ تاريحىن بۇرمالاۋ بولىپ تابىلادى. تۋراسىن ايتقاندا، ولاردىڭ «موڭعول» دەپ جۇرگەندەرى جوعارىداعى تۇركى، قازاق رۋ-ارىستارى. ولار «مىناۋ موڭعول ەدى» دەپ تۇركى ەمەس، قازاق ەمەس بىردە-بىر ەتنوستى كورسەتىپ بەرگەن جوق، بۇدان بىلاي دا كورسەتىپ بەرە المايدى.
ال ولاردىڭ ارعى ءتۇبى قايدان شىققانىنا كەلسەك، بارلىعى دا ەجەلگى قازاقستان مەن ورتا ازيانىڭ اۆتوحتوندارى، جەرگىلىكتى تۇرعىندارى بولاتىن. شىڭعىس حاننىڭ التىنشى اتاسى قايداۋ (حايدۋ) حان بالىق (بالح) ولكەسىندە حاندىق قۇرىپ، ءوز اۋلەتىنىڭ، ياعني تايجىگىتتەر (تايشىعۇتتار) اۋلەتىنىڭ نەگىزىن سوندا قالاعان (جوعارىداعى قۇجات، ء«ومىربايان» ءبولىمى، 1-ورام). شىڭعىس حان جانە ونىڭ اۋلەتى بيلىگىنىڭ زاڭدىق – مۇراگەرلىك نەگىزى سول ءاز بابادان باستاۋ الادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزداعى تاريحشىلار «بالىق» (بالۇق) جانە «بارقى» (بارقۇ) اتاۋلارىن شاتاستىرىپ العاندىقتان، قايداۋ حان بايقال كولى ماڭىندا، بارقىجان (بارگۋزين) ولكەسىندە بيلىك قۇرعان دەيتىن قاتە تۇسىنىك ۇستەمدىك الۋدا. مۇنداي اداسۋشىلىققا، اۋەل باستا قىتايشا تاريحي قۇجاتتارداعى «ر» جانە «ل» دىبىستارىنىڭ پارىقتالماۋى سەبەپ بولعان. ونىڭ ۇستىنە شاعاتاي، پارسى­ الىپپەلەرىندە دە «ر» (ر) جانە «ل» (ل) ارىپتەرى پىشىندىك جاقتان ۇقساستاۋ كەلەدى، اسىرەسە قولجازبالاردا ولاردى دۇرىس اجىراتۋ وتە قيىن. وتارشىل جۇيە تاريحشىلارى بۇل ۇقساستىقتى ءوز ماقساتتارىنا شەشكەن، ياعني ولار ورايدان پايدالانىپ قايداۋ حاندى ورتا ازيادان سولتۇستىك شىعىس ازياعا ءبىر ساتتە عانا «كوشىرىپ» جىبەردى. ءسويتىپ شىڭعىس حاننىڭ تۇركىلىك تەگى موڭعولعا، يسلامدىق نانىمى الدە شاماندىق، الدە «تەنگريانستۆولىق» ءدۇبارا تابىنۋشىلىققا اۋىستىرىپ كورسەتىلدى. ال ءتۇپنۇسقالىق تاريحي قۇجاتتا قايداۋ حاننىڭ بالىق ولكەسىندە (قازىرگى اۋعان جەرىندە)، قالىڭ زاڭگى تۇركىلەرىنىڭ ورتاسىندا بولعانى، وندا كوپىر سالدىرىپ الەمدىك ينتەگراتسيا­نى زور دارەجەدە جانداندىرعانى انىق حاتتالعان-دى (جوعارىداعى ەڭبەككە، سونداي-اق «史集» ء(«جاميع ات-تاۋاريح»)، اۆت.، ءراشيت ءاد-دىن، 北京، «商务印书馆»، 1997 ج.، 1-داپتەر، 1-كىتاپكە قاراڭىز). ءۇشبۋ ولكە ەجەلگى تۇركىلەر زامانىندا دا ماڭىزدى مادەنيەت وشاقتارىنىڭ ءبىرى ەدى، وندا وعىز، از، زاڭگى، قاڭلى، ت.ب. تۇركى ۇلىستارى وسكەلەڭ وركەنيەت جاراتقان (كەيىن وسىناۋ قۇتتى مەكەن شىڭعىس حاننىڭ ەكىنشى ۇلى شاعاتاي حان اۋلەتىنىڭ يەلىگىندە بولدى، ءسويتىپ، ۇلىقبەك، الىشەر ناۋايى قاتارلى عۇلامالار تۇركى ادەبي تىلىندە – شاعاتاي تىلىندە وشپەس ەڭبەكتەر جازىپ قالدىردى). ال قايداۋ حانعا كەلسەك، ول ەڭسەسىن تىكتەپ، بيلىگىن بەكەمدەپ العان سوڭ، اتامەكەنىنە، ونەن – ىلە بويىنا قايتىپ ورالدى. مىنە، ءسويتىپ، ۇلى شىڭعىس حان ەجەلگى موعولستان، بۇگىنگى جەتىسۋ ولكەسىندە ومىرگە كەلدى.
ەكىنشى دەرەك، شىڭعىس حان مۇحاممەد سولتان بيلىگىن اۋدارىپ، اتا-باباسى حاندىق قۇرعان بالىق (بالح) ولكەسىن ونىڭ ۇلى جالەلدەن سولتاننان ازات ەتكەن سوڭ، بۇقار (بۇحارا) قالاسىنا ورالادى، بۇل كەز ءميلاديدىڭ 1222 جىلى بولاتىن. سوندا مەككە شارىپتەگى قاسيەتتى قاعبادان ارناۋلى شاقىرتىلعان عۇلامالاردان ۋاعىز تىڭدايدى، سونداي-اق ولاردان بىرنەشە وزەكتى ماسەلە جونىندە ءپاتۋا سۇرايدى (جوعارىداعى ەڭبەك، ء«ومىربايان» ءبولىمى، 3-ورام). ءسويتىپ، زەكەت پارىزىن جەرلىك مەشىتتەردە وتەۋ، ءوزىنىڭ جانە مۇراگەرلەرىنىڭ اتىنا قۇتپا وقىتۋ ىستەرى قاعبانىڭ شاريعي ۇكىمى جانە ءوزىنىڭ وعان سايكەستى جارلىعى ارقىلى زاڭدىق تۇرعىدان وڭ شەشىم تابادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ابباس اۋلەتىنىڭ دە قاليفالىق قۇزىرەتى مانسۇقتالىپ، كەيىن ونى الەكە (حۋلاگۋ) حان تۇبەگەيلى جويعان ەدى، دەمەك، بۇل وقيعانىڭ ارتىندا مەككە يمامدارىنىڭ شاريعي ۇكىمى تۇرعان بولاتىن. تاريحي قۇجاتتىق دەرەكتەرگە نازار سالساق، يسمايليدتەرگە، باسقا دا بۇزىق مازعاپتارعا پارمەندى قارسى تۇرماعانى ءۇشىن ابباس قاليپالارىنا سالجۇق (سەلجۇك) جانە وزگە دە تۇرىك سولتاندارى نارازى ەدى، ءتىپتى حورەزم شاحى مۇحاممەد سولتان بۇقارا يمامدارىنا ارناۋلى ءپاتۋا شىعارتۋ ارقىلى ولارعا قارسى عازاۋات جورىعىن جاساعان-دى («世界征服者史» (تاريح-ي جاھانگۋشاي)، اۆت.، اتامالىك جوبەنەي، 呼和浩特، «内蒙古人民出版社»، 1980 ج.، مۇحاممەد سولتان تۋرالى تاراۋعا قاراڭىز). الايدا ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا ابباسيدتەر مەن يسمايليدتەردىڭ ءىسىن ءبىرجاقتىلى ەتۋدە السىزدىك، ەكىجۇزدىلىك تانىتتى. تەك شىڭعىس حان اۋلەتى، الەكە حان عانا يسلامدى سەكتالىق الاۋىزدىقتان، ءدىن تونىن جامىلعان قانقۇيلىلىقتان قۇتقارا الدى. ولاردىڭ بۇل ەڭبەگىن ءراشيت ءاد-دىن: «يسلام دۇنيەسىن مازعاپتارعا بولىنگەن قانتوگىستەن، زۇلىمدىقتان قۇتقاردى» دەپ باعالاعان-دى (جوعارىداعى «史集» ء(«جاميع ات-تاۋاريح»)، 1-داپتەر، 1-كىتاپكە قاراڭىز). دەمەك، شىڭعىس حان جانە ونىڭ مۇراگەرلەرى، وتارشىل جۇيە تاريحشىلارى بۇرمالاپ كورسەتكەندەي «يسلام ءدىنىنىڭ جاۋى» ەمەس، شىن مانىندە يسلام الەمىن ازعىنداردان تازارتۋشى، قانقۇيلىلىقتان قۇتقارۋشى، سونداي-اق الەمدىك ينتەگراتسياعا كەڭ جول اشۋشى ­بولاتىن، وعان جوعارىداعى ­تاريحي قۇجاتتىق دەرەكتەر ناقتى دالەل. مىنە، سوندىقتان دا شىڭعىس حان «دۇنيەگە بەيبىتشىلىك اكەلۋشى» سىندى ۇلى ماراپاتقا يە بولعان-دى (جوعارىداعى «史集» ء(«جاميع ات-تاۋاريح»)، 1-داپتەر، 2-كىتاپكە قاراڭىز). ال «جوسىق» زاڭىندا: «تۇسىنە، تىلىنە، دىنىنە قاراماستان، بارلىق ادام بالاسى دۇنيەلىك جانە رۋحاني بايلىقتاردان يگىلىكتەنۋگە قۇقىلى» دەپ انىق جازىلعان. وسى اۆتور شىڭعىس حان جانە ونىڭ اۋلەتىن: «وسىناۋ اۋلەتتىڭ بيلىك جۇرگىزۋى – يسلام قانافي ءدىنىنىڭ باقىتى بولدى» دەپ باعالاعان-دى. ول «جوسىق» زاڭى تۋرالى بايانداي كەلىپ، وندا: «مالدى اللانىڭ اتىمەن، سونداي-اق بىر-بىرىنە كورسەتپەي، ۇرىپ-سوعىپ قورلاماي سويۋ» سىندى باپتاردىڭ بولعانىن اتاپ وتەدى (جوعارىداعى «世界征服者史» / «تاريح-ي جاھانگۋشاي»). دەمەك، شىڭعىس حان، ­يسلامدى قۇتقارۋشى بولۋمەن بىرگە، دۇنيەگە ادامي قۇقىق، گۋمانيزم سىندى ەڭ ۇلى قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردى اكەلۋشى، تۇتاس الەمدە زايىرلى قوعام ورناتۋشى. ەندى شىڭعىس حاننىڭ ءدىني نانىمىنا كەلسەك، ول يسلامنىڭ قانافي باعىتىن ۇستانعان ەدى، جوعارىداعى ءتۇپنۇسقالىق تاريحي قۇجاتتا ءدال سولاي دەپ جازىلعان (جوعارىداعى «世界征服者史» / «تاريح-ي جاھانگۋشاي»).
قازىرگى تاريحشىلار مەن باسقا دا قالامگەرلەر اراسىندا شىڭعىس حان «جالعاننىڭ جارتىسىن بيلەدى» دەگەن ءسوز تامسىلگە اينالىپ بارادى. ال ءوز كەزىندەگى مۇسىلمان اۆتورلار: «جاھانداعى ادامزات ءومىر سۇرگەن جەرلەردىڭ بارلىعىن، تەڭىز ارالدارىنداعى ەڭ شالعاي تۇكپىرلەردى دە بيلەدى» دەپ جازعان-دى (جوعارىداعى «史集» / ء«جاميع ات-تاۋاريح»). شىڭعىس حان تۋرالى ەڭ العاشقى جىلنامالىق ەڭبەكتىڭ اتى «الەم ءامىرشىسىنىڭ تاريحى» («تاريح-ي جاھانگۋشاي»، اۆت.، اتامالىك جوبەنەي) ەدى، ءوزىڭىز وقىپ وتىرعانداي، مۇندا دا «الەم» (جاھان) دەگەن ءسوز قولدانىلعان. بۇل، استە اسىرە، ريا دارىپتەۋ ەمەس، قايتا تاريحي شىندىق سولاي بولعان-دى. ۇكىتاي قاعان زامانىندا الاش ۇلىسىنىڭ بيلىگى ىشكىتەڭىزدىڭ – جەرورتا تەڭىزىنىڭ ارجاعىنا، ساكسونيا جەرىنە جەتكەن ەدى، ال قۇبىلاي قاعان ياتبان (جاتپان)، ياعني امەريكا قۇرلىقتارىن وزىنە قاراتتى (جوعارىداعى ­­­­­­­­­«­新元史» / «جاڭا ءۇيان تاريحى»). بۇلاردىڭ الدىڭعىسى باسقا تاريحي قۇجاتتاردا «ساقسون» (ساقسىن)، ساقاسون (ساقاسىن) دەپ حاتتالىپ، قۇرلىقتىڭ ەڭ سولتۇستىك شەتى ەسەبىندە كورسەتىلەدى. دەمەك، ول زامانداعى ساكسونيا (ساقسون، ساقاسون) جەرورتا تەڭىزىنەن اتلانت مۇحيتىنا دەيىنگى اسا ۇلكەن اۋماقتى قامتىپ جاتقان-دى. ال ياتبان (جاتپان) اتاۋىن قازىرگى تاريحشىلار ­جاپون (日本) دەپ قارايدى، ءبىراق ول كەزدە بۇل ايماق كورەي (高丽) سىندى تەرريتوريالىق ۇعىمنىڭ اياسىنا كىرەتىن (بۇل تۋرالى ­«تانىس تا، بەيتانىس شىڭعىس حان اۋلەتى جانە قىتاي جىلنامالارىنداعى قۇندى دەرەكتەر» دەگەن ەڭبەگىمىزدە تولىعىراق توقتالعان ەدىك). قورىتا ايتقاندا، شىڭعىس حان اۋلەتى جەتى قۇرلىققا جانە مۇحيت ارالدارىنا تۇگەل بيلىك جۇرگىزگەن.
ءۇشىنشى دەرەك، قازىرگى وتاندىق تاريح­شى­لار تۇگەل دەرلىك، شىڭعىس حان­نىڭ اتتان جىعىلۋ وقيعاسى حۋاڭحى (حۋانحە) وزەنى ماڭىندا بولعان دەپ قارايدى، الايدا «جاڭا ءۇيان تاريحىندا» ۇلى قاعان شىرشىق وزەنى جاعاسىندا اتتان جىعىلعانى، سودان ەكى ايعا دەيىن ۇيدەن شىعا الماي قالعانى انىق بايان ەتىلگەن (جوعارىداعى ەڭبەك، ء«ومىربايان» ءبولىمى، 3-ورام). بۇل دەرەكتە اعاتتىق ­بولۋى مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى وسى قارساڭدا شىڭعىس حان بۇحارا، سامارقانت ايماقتارىن ­باسىپ وتكەن. اسىرەسە، ءدال سول جولى مۇندا قوجانت (حۋدجاند) كەنتىنەن كوشىپ كەلگەن-دى. ياعني ۇلى قاعاننىڭ جورىق شاتىرى بۇحارادان شىعىسقا – سامارقانتقا، ودان سولتۇستىك شىعىسقا – قوجانتقا، سوسىن ونىڭ سولتۇستىگىندەگى تاشكەنتكە، ياعني شىرشىق بويىنا قاراي كوشكەن. ال سوڭعى ەكى جەردىڭ ارالىعى ونشالىقتى الىس ەمەسى كوزى قاراقتى وقىرمانعا وزدىگىنەن تۇسىنىكتى. ەندەشە، ءتۇپنۇسقادا بۇل وقيعاعا قاتىستى ايتىلاتىن «سا لي حى» (سارى وزەن)، قحر جەرىندەگى حۋاڭحى (سارى وزەن دەگەن ماعىنادا) ەمەس ەكەنى دە وزدىگىنەن ايقىن بولا تۇسەدى. ەگەر شىرشىق سىردىڭ جوعارى سالاسىنىڭ ءبىرى ەكەنىن نازارعا الساق، وعان جاقىن بارىپ تەلىكولگە قۇياتىن سارىسۋ وزەنى بىردەن ويعا ورالا كەتەدى. ولاي بولسا، تۇپماتىندەگى پىشىك (يەروگليف) جازۋىمەن جازىلعان «سا لي حى» سىندى گيدرونيم، الدە­قانداي حۋاڭحىنى ەمەس، انىعىندا سارى­سۋدى مەڭزەگەنى بىردەن تۇسىنىكتى بولماق. قورىتا ايتقاندا، شىڭعىس حان شىرشىق­تان سارىسۋعا، سارىارقانىڭ سالقىن توسىنە قاراي بەت العان كوش قارساڭىندا، 1223 جىلدىڭ كوكتەمىندە اتتان جىعىلادى.
وسى ارادا وقىرمانعا ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر جايت بار، اتاپ ايتقاندا، شىڭعىس حان سوڭعى تاڭعىت جورىعىنا ءوزى بارماعان، سوندىقتان ونىڭ بۇل جولى حۋاڭحى ­(حۋانحە) بويىندا اتتان جىعىلۋى ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. «جاڭا ءۇيان تاريحى» بەرگەن دەرەككە قاراعاندا، شىڭعىس حان 1224 جىلى (مەشىن جىلى) موعولستانعا، ياعني جەتىسۋ ولكەسىنە قايتىپ ورالادى (جوعارىداعى ەڭبەك، ء«ومىربايان» ءبولىمى، 3-ورام). سوندا جىلعا جۋىق ۋاقىت ەرۋلەپ، قاراقورىمداعى جازدىق ورداسىندا ءتورت ۇلكەن ۇلىنا ەنشى ءبولۋ، ولاردى مانساپقا تاعايىنداۋ، سونداي-اق تاڭعىت جورىعىنا دايىندالۋ قاتارلى كەلەلى ىستەردى ءبىرجاقتىلى ەتكەن. ءسويتىپ، 1225 جىلى (تاۋىق جىلى) شىعۋ (ەسىك)، بۇعىتى، ەردىش (شارىن) بويلارىندا ءۇش قوسىنعا وراينا (اراينا)، ياعني جورىق تويىن­ جاسايدى. وسىدان سوڭ، 1225 جىلدىڭ كۇزىندە ۇكىتاي، شاعاتاي، تولە باستاعان قالىڭ قول شىعىسقا، تاڭعىتقا اتتانادى. ال قازاق حاندارىنىڭ اتاسى جوشى حان بۇل كەزدە اۋىر ناۋقاس ەدى، شىڭعىس حاننىڭ ءوز دەنساۋلىعى دا ءماز ەمەس بولاتىن. قاعان اكەنى، اسىرەسە تۇڭعىش ۇلىنىڭ – جوشىنىڭ جايى قاتتى الاڭداتسا كەرەك، اقىرعى ەسەپتە تاڭعىت جورىعىنا اتتانباي قالادى.
ءتورتىنشى دەرەك، وتاندىق جانە شەتەلدىك تاريحشىلاردىڭ كوبىسى، شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى بەلگىسىز دەپ قارايدى، الايدا بۇل پىكىر تاريحي دەرەكتىك شىن­دىققا ۇيلەسپەيدى. بارلىق دەرلىك ءتۇپنۇسقا قۇجاتتاردا، ايتالىق، «تاريح-ي جاھانگۋشاي»، ء«جاميع ات-تاۋاريح»، «قۇپيا شەجىرە»، سونداي-اق پ.كارپيني، گ. (ۋ.) رۋبرۋكتەردىڭ ساياحات ەستەلىكتەرى، ت.ب. ەڭبەكتەردە شىڭعىس حان جانە ونىڭ اۋلەتىنىڭ زيراتى بولعانى، ونىڭ «قورىق» (قورۇع) دەپ اتالاتىنى جان-جاقتىلى سۋرەتتەپ جازىلعان. دەمەك، شىڭعىس حاندا مولا «بولماعان» نەمەسە جەرلەنگەن ورنى «بەلگىسىز» دەگەن سوزدەردىڭ بارلىعىنىڭ ­تاريحي دەرەكتىك نەگىزى، عىلىمي دايەكتىك قۇنى جوق. كەرىسىنشە، شىڭعىس حان جانە ونىڭ اۋلەتىنىڭ ايدىك قابىرستانى بار ەدى، سونداي-اق «قورىق» دەپ تازا تۇركىشە اتالاتىن، ول – كۇللى الەمگە ايگىلى كيەلى ورىن بولعان-دى. ء«جاميع ات-تاۋاريحتا» ونىڭ ورنى «سارىقىر» دەگەن جەردە، ياعني سارىارقادا دەپ كورسەتىلەدى (جوعارىداعى «史集» ء(«جاميع ات-تاۋاريح»)، 3-داپتەر). الايدا ونىڭ تاشكەنت نۇسقاسىنا (ا نۇسقاسىنا) تۇسىنىكتەمە جازعان كەڭەس وداعى عالىمدارى، ءدال سونى ورىسشادان ءوز تىلدەرىنە اۋدارعان قحر ماماندارى دا، مۇنداعى سارىقىردى موڭعولشا اكتسەنتپەن «ساري كىىر» دەپ ترانسكريپتسيالاپ، ونىڭ جاعراپيالىق ورنىن حۋاڭحى (حۋانحە) بويىنداعى بەيمالىم ءبىر جەر دەپ كورسەتەدى.
«جاڭا ءۇيان تاريحى» اتتى جىلنا­ما­لىق ەڭبەكتە شىڭعىس حاننىڭ ءمايىتى ءوز وسيەتى بويىنشا «سا لي چۋان» (薩裏川) دەگەن ولكەدەگى «ۇلىقپان» اتتى تاۋدىڭ «كەڭىنگۇر»* دەگەن جەرىنە قويىلعانى ­تۋرالى انىق دەرەك بار (جوعارىداعى ەڭبەك، ء«ومىربايان» ءبولىمى، 3-ورام). وسىنداعى ­توپونيمدەر مەن گيدرونيمدەرگە سالىستىرمالى لينگۆيستيكالىق تالداۋ جۇرگىزسەك، ودان: سارىارقا دالاسىنداعى، ۇلىتاۋ ەتەگىندەگى كەڭگىر جەرى دەگەن ۇعىم كەلىپ شىعادى. ءبىز الدىڭعى ەڭبەكتەرىمىزدە بۇل تۋرالى، ۇلىتاۋداعى كەڭگىر وزەنى بويىنا سالىنعان «الاشا حان كۇمبەزى» دەگەن تۇجىرىم ۇسىنعان ەدىك. ولاي دەيتىنىمىز، بىرىنشىدەن، شىڭعىس حان قۇرعان مەملەكەتتىڭ ارمياسى – توقسان بەس مىڭدىق قالىڭ قول، رەسمي تۇردە «الاش مىڭى»، ياعني الاش ارمياسى دەپ اتالادى. دەمەك، مەملەكەتتىڭ اتى – الاش بولسا، ونىڭ قۇرۋشىسى – الاشا حان دەپ، ياعني الاشتىڭ حانى دەپ اتالۋى وتە زاڭدى. قازاقتىڭ ۇلتتىق تاريحي تۇسىنىگى بويىنشا دا، الاشا حان مەن شىڭعىس حان ءبىر ادام. ەكىنشىدەن، «دالا ۇلاياتى» گازە­تىنىڭ 1897-جىلعى 13، 14، 18-ساندارىندا «الاشا حان جانە ونىڭ بالاسى جوشى حان تۋرالى­ قازاق اراسىندا ەجەلدەن بار اڭىز» ­دەگەن ماقالا جاريالانعان ەدى، وندا دا ­الاشا حان مەن شىڭعىس حان ءبىر ادام رەتىندە كورسەتىلگەن. اتاپ ايتقاندا، الاشا حان – جوشى حاننىڭ اكەسى، ياعني شىڭعىس حاننىڭ ءوزى ەدى، دەمەك «الاشا حان كۇمبەزى»، ءسوزسىز تۇردە شىڭعىس حاندىكى ­بولىپ تابىلادى. ۇشىنشىدەن، ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ بابامىز دا الاشا حاندى جوشى حاننىڭ اكەسى دەپ كورسەتەدى. ەندەشە، بۇدان دا الاشا حان مەن شىڭعىس حان ءبىر ادام دەگەن قورىتىندى شىعادى. تورتىنشىدەن، مۇندا جوشى حاننان سىرت، قۇلان قاتۇن، بولعان انا سىندى قاسيەتتى تۇلعالاردىڭ دا كۇمبەزدەرى بار ءارى ولاردىڭ بارلىعى شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ مۇشەلەرى. مىنە، بۇل دا تاريحي قۇجاتتارداعى «قورىق»، «قارا قورىم»، ياعني شىڭعىس حان اۋ­لەتى قورىمى تۋرالى دەرەكتەرگە ءدوپ كەلەدى.
اتالعان جىلناما بويىنشا، ­شىڭ­عىس ­حان­عا الاشا حان دەگەن اتاق قۇبى­لاي قاعاننىڭ جارلىعىمەن، ­1266 جىلى قاراشا ايىندا بەرىلگەن (جوعارىداعى «新元史» («جاڭا ءۇيان تاريحى»)، ء«ومىربايان» ءبولىمى، 3-ورام). وندا تاعى ءبىر قۇندى ­دەرەك بار، اتاپ ايتقاندا، ۇلى قاعان جەم بويىن­دا، سەيىل ۇستىندە، ەسكى دەرتى قوزۋىنان باقيلىق ­بولادى. بۇل شىڭعىس حاننىڭ ءوز كۇنتىزبەسىنىڭ 22 جىلى 7-اي بولاتىن، ونى ميلاديگە شاققاندا 1227 جىلدىڭ تامىز ايىنا تۋرا كەلەدى. ال وردا ­تاريحشىسى اتامالىك جوبەنەيدىڭ دەرەگى بويىن­شا،­ شىڭعىس حان 1227 جىلى 18 تامىزدا قايتىس بولعانى انىق («世界征服者史» («تاريح-ي جاھانگۋشاي»)، اۆت.، اتامالىك جوبەنەي، اۋد.، 何高济،呼和浩特، «内蒙古人民出版社»، 1980 ج.، 1-كىتاپ، ۇكىتاي قاعان تۋرالى­ تاراۋ). بۇل ءتۇپنۇسقالىق دەرەكتەردىڭ ارتىقشىلىعى سوندا، ولار ەشقاشان دا ءوزارا قايشى كەلمەيدى، قايتا ءبىرىن-بىرى تولىقتىرىپ وتىرادى، ياعني ولارداعى تاريحي اقپارلار تولىقتاي سەنىمدى. وسىناۋ شىنايى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ، تەمىرجان، ياعني شىڭعىس حان 1155 جىلى تۋىپ، 1227 جىلى، 73 مۇشەلگە قاراعان شاعىندا باقيلىق بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز. ۇلى قاعاننىڭ ومىرگە كەلگەن جەرى ەجەلگى موعولستان، بۇگىنگى جەتىسۋ ولكەسى، ومىردەن وزعان جەرى جەم بويى. ال ماڭگىلىك مەكەنى سارىارقا، اتاپ ايتقاندا، ۇلىتاۋداعى كەڭگىر وزەنى بويى، سونداعى «الاشا حان كۇمبەزى» بولىپ تابىلادى. ءقازىر ول جەر قاراعاندى وبلىسى، ۇلىتاۋ اۋدانىنا قاراستى مالشىباي اۋىلىنىڭ اكىمشىلىك اۋماعىنا كىرەدى.
ءتۇپنۇسقالىق تاريحي قۇجاتتار ­شىڭ­­عىس­­­ حاننىڭ اتامەكەنىندە بۇرقان (بۋرحان)، تۇرگەن، جاركەنت (ياركەن)، قۇلجا، ­نارات، شاتى، شارىن (شارعىن)، قارقارا، سوگەتى، كەگەن، شاعان، شەجىن (چەجىن)، ىلەتى، المالىق، قاپشاعاي ­(زەرەن قاپ­شا­عاي)، تارعاپ، قاراجىرىق ­(قارا­زۇرىق)، شۇبار، ت.ب. جەر-سۋلار بولعانىن كورسەتەدى. ال وسى اتالعانداردىڭ بارلىعى جەتىسۋ ولكەسىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار. كەرىسىنشە، شىڭعىس حاندى «موڭعول» دەۋشىلەر، موڭعوليا جەرىنەن ولاردىڭ بىردە-بىرىن تاۋىپ بەرە المايدى. سولاي بولعاندىقتان، قولدارىندا عىلىمي دايەك، ءتۇپنۇسقالىق دەرەك بولماعاندىقتان ولار دوگماعا، فالسيفيكاتسياعا ءجيى جول بەرەدى. تاعى دا ءتۇپنۇسقالىق قۇجاتتارعا جۇگىنسەك، ونەن ء(ونون) وزەنى القابى ىلەتى، جەتە دەپ تە اتالعانىنا كۋا بولامىز، بۇل دا ىلە مەن جەتىسۋدى مەڭزەيدى («蒙古秘史» («موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى»)، 呼和浩特، «内蒙古社会科学院蒙古史研究所»، 1979 ج.). سونداي-اق وسى ولكەدەگى قويلىق قالاسى، ياعني جوشى حاننىڭ استاناسى تۇرعان ايماق سول كەزدە ورعان* دەپ اتالعان، الايدا ­وتارشىل جۇيە تاريحشىلارى ونى قيىر شىعىستاعى ورحونمەن ­شاتىستىرادى. وسى قۇجاتتى جالعاستى وقىساق، وندا شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنىندەگى وزەن شىعىستان باتىسقا اعاتىنى بايان ەتىلگەن (جوعارىداعى «柏朗嘉宾蒙古行纪»، «鲁布鲁克东行纪»، اۋد.، 耿昇 مەن 何高济، 北京، «中华书局» 1985 ج.، مارشرۋتتىق، توپوگرافيالىق بايانداۋلارىنا قاراڭىز). ال قيىر شىعىستاعى ونون وزەنى باتىستان شىعىسقا اعاتىنى بارشاعا ايان، دەمەك، تاريحي قۇجاتتاردا ايتىلعان وزەن بۇل ەمەس ەكەنى وسىدان-اق تۇسىنىكتى. شىن مانىندە، بۇل دەرەك ىلە وزەنىنىڭ گيدروگرافيالىق ­سيپاتىنا تولىقتاي ۇيلەسەدى، اتاپ ايتقاندا، وسىناۋ ءتۇپنۇسقالىق تاريحي قۇجات تەك قانا قازاقتىڭ جەتىسۋ ولكەسىن كورسەتەدى.
بۇلارمەن عانا شەكتەلمەيدى، شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنى قازاق جەرى، جەتىسۋ ولكەسى ەكەنىن ايعاقتايتىن تاريحي قۇجاتتىق ­دەرەكتەر وتە كوپ ءارى بارلىعى توتەنشە ناقتى جازىلعان. شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنىندە جابايى الما، ورىك كوپ وسەتىن، بۇل دا – جەر بەتىندە تەك جەتىسۋدى عانا كورسەتەتىن فلوريستيكالىق ايعاق بولىپ تابىلادى. سونىمەن قابات ولار جاساعان جەردىڭ بۇلاق سۋلارىندا بالىق مول بولعان، شىڭعىس حان جانە ونىڭ وتباسى مەن دوستارى قيىن كۇندەردەن، ءولىم-ومىر تايتالاسقان سىن ساتتەردەن وسىنداي تابيعي بايلىقتاردىڭ ارقاسىندا سان قايتارا امان قالادى («史集» ء(«جاميع ات-تاۋاريح»)، اۆت.، ءراشيت ءاد-دىن، 北京، «商务印书馆»، 1997 ج.، 1-داپتەر، 1، 2-كىتاپ). مۇندا دا جەتىسۋدىڭ باقتاق (فورەل) بالىعى مەڭزەلگەنى ءسوزسىز. ويتكەنى ءۇشبۋ جانۋارلار الاتاۋدىڭ ساي-سالاسىندا مەيلىنشە كوپ بولۋمەن بىرگە، قۇرقول ادامعا دا ولجا بولاتىن قولجەتىمدى ازىق قاينارى ەدى، دەمەك بۇل تۇرعىدا دا ەجەلگى موعولستانعا، بۇگىنگى جەتىسۋعا ءتان فاۋنا كورىنىس بەرۋدە. قورى­تىپ ايتقاندا، تاريحي قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن شىڭعىس حاننىڭ اتامە­كەنى – قيىر شىعىس ەمەس، شىن مانىندە قازاق دالاسى، جەتىسۋ ولكەسى بولىپ تابىلادى، وعان جوعارىداعى ءتۇپنۇسقالىق دەرەكتەر تولىق دالەل.
شىڭعىس حاننىڭ قاي ولكەدە جاساعانى، ۇلدارىنا بولگەن ەنشىلى جەرلەرىنەن دە بەلگىلى، اتاپ ايتقاندا، ۇلى قاعان جوشىعا قويلىقتى، شاعاتايعا المالىقتى، ۇكىتايگە التىنەمەلدى، ال تولەگە وسى ۇشەۋى­نىڭ گەومەتريالىق وزەگىندەگى قارا­قو­رىمدى استانا ەتىپ بەرگەن (جوعارىداعى «تاريح-ي جاھانگۋشاي»). ءوزىڭىز كورىپ وتىرعانداي، مۇندا بۇگىنگى موڭعوليا جەرى تۋرالى ءبىر اۋىز دا ءسوز ايتىلماعان، ياعني شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنى ول جاقتا بولماعان. قاراپايىم لوگيكاعا سالىپ ويلاساق تا، نە ەگىن، نە مال وسپەيتىن كليماتى قاتال، سونداي-اق وركەنيەت وشاقتارىنان شەتكەرى ايماقتا قۋاتتى يمپەريا قۇرىلۋى مۇلدە مۇمكىن ەمەس قوي. تاريحقا وسى تۇرعىدان نازار سالساق، شىڭعىس حاندى «موڭعول» دەۋشىلەردىڭ پىكى­رىندە ەشقانداي تاريحي دەرەكتىك نەگىز، ءومىر شىندىعىنا ءتان ءمان جوق ەكەنىن بىردەن اڭعارامىز.
وسىنداي ايقىن تاريحي قۇجاتتىق، ارحەولوگيالىق، رەاليستىك دالەل، دايەك­تەرگە قاراماستان، كەيبىر تاريحشىلار شىڭعىس حاننىڭ تەگىن موڭعول حالقىنا تەلىپ، داڭقىن موڭعوليا جەرىنە سۇيرەلەپ تىراشتانۋدا. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى «كاسىپقوي تاريحشى» دەيتىن پەردەنى بەتكە ۇستاپ الىپ ديلەتانتيزمگە، فالسيفيكاتسياعا بارۋدا. ايتالىق، ولار ءتۇپنۇسقالىق تاريحي قۇجاتتارداعى بۇرقان (بۋرحان) سىندى تاۋ اتىن سىزىپ تاستاپ، ءوز جاندارىنان «حەنتي» دەگەن ءتوپونيمدى قولدانادى. ال «حەنتي» دەگەن اتاۋ ەشبىر ءتۇپنۇسقا تاريحي قۇجاتتا ايتىلماعان، ءتىپتى وعان دىبىستىق جاقتان جاقىن كەلەتىن ءبىر ءسوز دە جوق. شىندىققا جۇگىنسەك، تاريحي ­دەرەكتەردە بۇرقان، تۇرگەن دەگەن جەرلەر­ شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنى رەتىندە سان قايتارا كورسەتىلگەن. مۇنداي جەرلەر الماتى­ ­وبلىسىندا، جەتىسۋ جەرىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بار. كەرىسىنشە، موڭعوليادا ونداي اتتى جەرلەر ەشۋاقىتتا بولماعان، ­دەمەك، شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنى دە ول جاقتا بولۋى مۇمكىن ەمەس.
تاريحي شىندىق ءدال وسىلاي بولعان­دىقتان، الگى موڭعولجاندى تاريحشىلار «جوقتان بار جاساۋعا» كىرىستى، ولار شىڭعىس حانعا قاتىستى ەشبىر تاريحي دەرەكتە جوق «حەنتي» دەگەن جاساندى، فالسيفيكاتسيالىق اتاۋدى قازاقستان تاريحىنا تىقپالاپ كىرگىزدى. سونداعى ماقساتتارى – ەش ءتاسىل تالعاماستان ­شىڭ­عىس حاندى تۇرىك، قازاق حالقىنان تارتىپ الۋ، ونى قايتكەندە دە «موڭعول» ەتىپ شىعارۋ. اتالمىش مونوگرافيانىڭ اتى «قازاق تاريحى» بولعانىمەن، زاتى موڭعول تاريحى بولىپ شىققان. وندا «موڭعول» دەگەن ەتنونيم ەكى مىڭنان اسا رەت قايتالانعان ءارى بارلىعىندا دا ولار قازاق ۇلتىنان مۇلدە ۇستەم ەتىپ، تىم دارىپتەپ كورسەتىلگەن («شىڭعىس حان جانە قازاق مەملەكەتى» (ەكى تومدىق مونوگرافيالىق زەرتتەۋ)، اۆت.، زاردىحان قيناياتۇلى، الماتى: «تاريح تاعىلىمى»، 2010 ج.). ونى وقىعان ءاربىر ادامدا، قازاقتا مەملەكەتتىلىك تە، تاريح تا بولماعان ەكەن-اۋ، كەرى­سىنشە، ءبىزدىڭ ەلىمىز دە، جەرىمىز دە موڭعولعا تيەسىلى ەكەن عوي دەگەن تەرىس، قۇلدىق تۇسىنىك قالىپتاسادى. وندا شىڭعىس حان اۋلەتى عانا ەمەس، ايگىلى ەدىل (اتتيلا) باتىر شىققان ەتنوس تا، اتاپ ايتقاندا، عۇندار دا موڭعولعا تەلىنگەن. ءىس جۇزىندە عۇن دەگەندى بىلدىرەتىن «匈» سىندى پىشىك (يەروگليف) وڭتۇستىك ديالەكتىلەرىندە «hung»، «hong» دەپ وقىلادى، ول قۇنىق، قۇنعاريا، قوڭعىرات، ياعني قوڭىرات ەتنو­نيمىنىڭ ەرتەدەگى نۇسقاسى بولىپ ­تابىلادى. تۋراسىن ايتقاندا، عۇندار ەجەلگى قوڭىرات­تار بولاتىن. بۇلار عانا ەمەس، مونوگرافيادا نايمان، ­كەرەي قاتارلى تۇركى، قازاق ارىستارى دا وزدەرىنىڭ تاريحي ورىندارىنا ساي ەمەس دەڭگەيدە، موڭعولدارعا باعىنىشتى، بودان ­ەتنوستار ەسەبىندە كورسەتىلگەن. قىسقاسى وندا تۇركى، قازاق تاريحى مەيلىنشە مانسۇقتالعان. بارىنەن دە ۇرەيلىسى – سول، الگى «مونوگرافيانى» بىلدەي عىلىمي ­مەكەمە سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسىنا، ياعني مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا شىعارىپتى. بۇل قالاي بولعانى، سوندا قازاقستان حالقى موڭعوليانىڭ مۇددەسى ءۇشىن بوداۋ تولەۋى، عىلىمي مەكەمەلەرىمىز سول ەلدىڭ يدەولوگيا­سىنا جۇمىس ىستەۋى كەرەك پە؟!
وزىمىزبەن عانا شەكتەلمەي، تۇتاس ەلىمىزدىڭ نەشە بۋىن ۇرپاقتارىن موڭعول تاريحىمەن، شىنداپ كەلگەندە موڭعولدىق يدەولوگيامەن تاربيە­لەپ كەلەمىز. قازاق حاندارىنىڭ، قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ اتاسى بولعان شىڭعىس حاندى مەكتەپ وقۋلىقتارىنا «موڭعول» دەپ ­جازىپ، وقۋشى­لا­رىمىزدى سولاي وقىتىپ ­جاتىرمىز. مۇنى دا ءتۇسىنۋ قيىن، سوندا­ ءبىز قازاقستاننىڭ ۇرپاقتارىنان موڭعوليانىڭ بولاشاعىن جاساۋىمىز كەرەك پە؟! ءوزىمىز باباڭ «موڭعول»، «تيران» بولعان دەپ وقىتىپ الىپ، كەلەشەكتە ولاردان قانداي وتانشىلدىق، قايداعى ۇلتتىق رۋح كۇتپەكپىز؟ قىس­قاسى، ۇلتتىق تاريحىمىزدى مۇنداي دەرەككە، دايەككە، كۇللى تاريحي قۇ­جات­­تىق اقيقاتقا جات قارالاۋدان، ۆانداليزمنەن كۇنىلگەرى قۇتقارۋىمىز قاجەت.
ەگەر ۇلتتىق تاريحىمىزعا ءتۇپنۇس­قالىق دەرەكتەردىڭ كوزىمەن قاراساق، ۇلى شىڭعىس حان مەن دانا قورقىت اتانىڭ تەگى ءبىر ەكەنىن انىق كورەمىز. ەكەۋى دە قيات، قورقىت اتا باياتتان، ياعني بايۇلى سالاسىنان، ال شىڭعىس حان جالايىردان تارايدى. شىن مانىندە، شىڭعىس حان اۋلەتى تاريحى تۇركى، قازاق حالقىن، تۇتاس مۇسىلمان الەمىن، ءتىپتى كۇللى ادامزاتتى تۇتاستىراتىن، بىرلىككە شاقىراتىن – ناعىز عىلىمي تاريح. اقيقات، ءتۇپنۇسقالىق تاريحي قۇجاتتاردا «موڭعول»، «تيران» دەيتىن جالالاردىڭ ەشبىرى جوق. شىڭعىس حان – حاق تۇركى، ۇلى رەفورماتور.
قازاقتىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى­ ­تاريحتان، قازاق تاريحتانۋ عىلىمى شىڭ­عىس­حان­تانۋدان قول ۇزە المايدى، ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ اتاسى – شىڭعىس حان. كۇللى الەم بىلەتىنىندەي، شىڭعىس حان – قازاق حاندارىنىڭ ءتۇپ اتاسى، بۇل – اللاعا دا، ادامعا دا ايان اقيقات. سول اقيقاتتى قولدان بەرمەيىك الاش بالاسى. شىڭعىس حان جانە ونىڭ اۋلەتى – ءبىزدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىز، رۋحاني بايلىعىمىز بولۋمەن بىرگە، تۋرا ماعىناسىنداعى ماتەريالدىق بايلىعىمىز بولىپ تابىلادى. ەگەر ەل بولىپ جۇمىلىپ شىڭعىس حاننىڭ تۇركىلىك تەگىن الەمگە مويىنداتساق، ەلىمىزگە جىل سايىن نەشە ميلليونداعان تۋريست كەلىپ، قازى­نامىزعا سان ميللياردتاعان دوللار كىرىس تۇسەتىن بولادى. سوندا ءارى ەلىمىزدىڭ تانى­مالدىلىعى ارتىپ، الەم قاۋىمداستىعى الدىندا بەدەلىمىز ەسەلەپ وسە بەرمەك، ءارى قارجىلىق تارتىمدىلىعىمىز بۇرىنعىدان دا ارتا تۇسپەك. ۇلتتىق تاريحىمىزدى، ۇلتتىق بايلىعىمىزدى جاتقا بەرىپ قويمايىق اعايىن.
ء…بىراز كىسىلەر الاشا حان مەن الانشا­ (الىنشا) حاندى شاتاستىرادى، سودان بارىپ «الاشا حان كۇمبەزىن» الانشانىكى دەپ قارايتىن پىكىر بوي كورسەتۋدە. بۇل ­تاريحي دەرەكتەرگە ساي كەلمەيدى. ەكى اتاۋدىڭ الدىڭعىسى «الاش»، سوڭعىسى «الان» دەگەن تۇبىردەن كەلىپ شىققان. الاش – قازاق ەتنونيمىنىڭ قاسيەتتى ءسينونيمى، سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۇرانىمىز بولىپ تابىلادى، وعان «ا» جۇرناعى قوسىلعاندا «الاشقا ءتان»، «الاش ۇلىسىنا تيەسىلى» دەگەن جاڭا ماعىناداعى تۋىندى ءسوز كەلىپ شىعادى. دەمەك، الاشا حان – الاش ۇلىسىنىڭ حانى دەگەن ماعىناداعى ناۋعى، تيتۋل بولىپ تابىلادى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، ول شىڭعىس حاننىڭ باقيلىق ەسىمى ەدى، ءدال سول سياقتى، الانشا حان – الان ۇلىسىنىڭ حانى دەگەن ماعىنا بەرەدى. وقىرمانعا بەلگىلى بولعانىنداي، الاندار ءميلاديدىڭ (جىلساناۋىمىزدىڭ) الدى-ارتىندا، كاۆكاز بەن قازاقستان جەرىندە قاعانات قۇرعان تۇركىلىك ەتنوس. ەندەشە، «الاشا حان كۇمبەزى» ول زامانعا تيەسىلى بولۋى مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى ونىڭ ارحەولوگيالىق جاسى «جوشى حان كۇمبەزىمەن» قارايلاس. ونى سولتان احمەت حاندىكى دەيتىن بولجام تۋرالى­ دا سونى ايتۋعا بولادى، سەبەبى ول XVI عاسىر باسىندا قايتىس بولعان. ياعني كۇمبەزدىڭ ارحەولوگيالىق جاسى بۇل ادام جاساعان زامانعا دا تۋرا كەلمەيدى. قورىتىپ ايت­قاندا، تاريحي، ارحەولوگيالىق دەرەك­تەردىڭ بارلىعى «الاشا حان كۇمبەزى» شىڭ­عىس حان كەسەنەسى ەكەنىن كورسەتىپ بەرەدى.

تىلەۋبەردى ابەنايۇلى،
قر ۇعا قۇرمەتتى اكادەميگى، شىڭعىسحانتانۋشى، اۋدارماشى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1066421

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ورازالين اقتوبەدە قۋراپ 2 مينوت
اعاجاي التاي تورى 4 مينوت
اۆتونوميالى وبلىس عىلىم 4 مينوت
دوساەۆ ەاەو-دا ورتاق ۆا 5 مينوت
ەلىمىزدەگى جولداردىڭ جا 5 مينوت
ەلىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىلىك 5 مينوت
ءبىزدىڭ قوعامدى ءتۇسىنۋ 5 مينوت
2019-جىلى 11-ايدىڭ 1- 5 مينوت
وزبەكستاندا تۋعان قازاق 10 مينوت
جاباي نۇرماقۇلى: «جەتى 14 مينوت
كاك ماتەريا، پروسترانست 14 مينوت
قىزىلوردادا كاسىپكەر مۇ 14 مينوت
تولە ءبيدىڭ وتەگەنگە با 24 مينوت
قمدب ءتوراعاسى موڭعوليا 24 مينوت
ونەركاسىپ جانە ينفورمات 25 مينوت
استانا LRT قار تازالاۋ 25 مينوت
اعاجاي التاي تورى 25 مينوت
الماتى: 14 قاراشادا ابا 25 مينوت
ءتۇزىم نەگىزىن بەكەمدەپ 25 مينوت
تىنىشتىقبەك Əبدىكəكىمنى 25 مينوت
مۇسىلمان زيراتىنا قاتىس 29 مينوت
«كۇز ارۋى-2019 29 مينوت
ورازالين تىكۇشاقپەن اۋد 1 ساعات
ۆەتنامدا قويانداي عانا 1 ساعات
الماتىداعى اباي داڭعىلى 1 ساعات
Coca-Cola سۋسىنىنان الك 1 ساعات
جابال ەرعاليۇلى: «جەتى 1 ساعات
جيرەنشەنىڭ قاراشاشقا قۇ 1 ساعات
سايدا قالىقوۆا، ءالبينا 1 ساعات
بەيجيڭ وبا اۋرۋىنا شالد 1 ساعات