ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-111849557649 %51 %
2019-11-121795452839 %61 %
2019-11-133720590564 %36 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 14:07 - 2019/10/24


مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ ء«تىل ماماندارى جاڭا ءالىپبيدى جەتىلدىرۋ ­كەرەك» دەگەن تاپسىرماسىن عالىمدار اسىعا كۇتكەن، وسىلاي بولارىنا ۇمىتتەنگەن. مىنە، ءدال ءقازىر سول ساتكە دە جەتىپ وتىرمىز. كەزىندە تەلەديدارعا بەرگەن سۇحباتىندا ەلباسى – ۇلت كوشباسشىسى ن.نازارباەۆ بۇل ماسەلەنى شەشەتىن، سوڭعى نۇكتەنى قوياتىن عالىمدار بولۋ كەرەك دەپ باسا ايتقانى دا ەسىمىزدە جانە كوڭىلىمىزگە مەدەۋ-تىن. ەندى وسى باعىتتى ۇستانىپ، ماڭىزدى ەلدىك شارۋانى ناۋقانشىلىققا ۇرىندىرماي، فيلولوگ عالىمداردىڭ سوزىنە قۇلاق اسا ارەكەت ەتسەك، ءتۇبى، ماقساتقا جەتەتىنىمىز انىق.

لاتىن الىپبيىنە كوشۋگە دايىن­دىق­ كەزەڭىندە، ال بۇل از ەمەس – 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قازاق ءتىلى ماماندارى­ مەن تۇركىتانۋشىلاردىڭ اتالعان ­ما­سەلەگە قاتىستى پىكىرلەرى ءارقاشان بىر­دەي بولعان جانە ەش وزگەرىسسىز قالىپ وتىر.
تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تىلشىلەرى بۇل ماسەلەنى العاش رەت 1991 جىلى اۋقىمدى تۇردە تالقىلادى. ءۇش كۇن بويى تۇركيا، قازاقستان، ازەربايجان، تۇركىمەنستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تاتارستان، باشقۇرتستان، چۋۆاشيا، قاراقالپاقستان، تۋۆا، التاي، ­حاكاسسيا، شۇاا، قاباردا-بالقار، داعىستان، قاراشاي-شەركەس، ساقا-ياكۋتيا، گاگاۋزيا، سولتۇستىك كيپر، قىرىم فيلولوگ-تىلشىلەرى جانە ەۋروپانىڭ ءىرى تۇركى دياسپورالارىنىڭ وكىلدەرى تۇركى تىلدەرىندەگى بىردەي دى­بىستاردى بىردەي تاڭبالارمەن (ارىپتەرمەن) بەرۋگە (جازباشا تۇردە، قولحاتپەن) كەلىستى. اتالمىش­ تاريحي فورۋمعا قازاقستاننان وسى ماقالانىڭ اۆتورى جانە فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورلارى، پروفەسسورلار – ك.قۇسايىنوۆ پەن ا.جۇنىسبەك قاتىستى.
سودان كەيىن 1992-1995 جىلدارى قازاقستاندا، ازەربايجاندا، قىر­عىزستاندا جانە تۇركيادا وتكىزىلگەن بىرنەشە حالىقارالىق كونفەرەنتسيا­لاردا بۇل ماسەلە جان-جاقتى تال­قىلانىپ، لاتىن ءالىپبيى قوسا بەرىلگەن ناقتى قارارلار قابىلداندى. اتالعان ءىس-شارالارعا جوعارىدا اتالعان ­عا­لىمدارمەن بىرگە ۇستازىمىز – اكادەميك ءا.قايداروۆ قاتىستى.
2006 جىلدان باستاپ 2016 جىلعا دەيىن قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا­ كوشىرۋ ماسەلەسى كەشەندى تۇردە ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا جان-جاقتى زەرتتەلىپ، بىرنەشە مونوگرافيا، ماقالا جيناق­تارى تۇرىندە قورىتىلىپ، ەگجەي-تەگجەيلى تالداندى.
2012 جىلى 1 جەلتوقساندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ حالىقارالىق ىنتى­ماق­­تاستىق ۇيىمى «Türk Keneşi» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زيدەنتى­ ن.نازارباەۆقا ار­نال­عان ار­نايى ­جيىندا بارلىق تۇركى مەم­لەكەتتەرىنە 1991 جىلى قابىل­دانىپ، كەيىنگى جىلدارى بىرنەشە حا­لىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا ماقۇل­دانعان ورتاق لاتىنگرافيكالى ءالىپبيدى ۇستانۋدى رەسمي تۇردە ۇسىندى.

2015-2016 جىلدارى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى اتالعان ماسەلەنى ارنايى زەردەلەۋدى ۇيىمداستىرىپ، لاتىن الىپبيىنە كوشكەن تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ تاجىريبەسى مەن وسى جازۋدى پايدالاناتىن ءبىرقاتار ەۋروپالىق ەلدەردىڭ تاجىريبەسى دە مۇقيات زەرتتەلدى. ناتيجەسىندە 2017 جىلى اكادەميا قولداۋىمەن ا.باي­تۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى عالىمدارى جۇمىسىنىڭ قورىتىندى ناتيجەسى رەتىندە – قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتتىق لاتىن ءالىپبيى ۇسىنىلعان عىلىمي مونوگرافيا جارىق كوردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەن­تىنىڭ جانىنداعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاما­سىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قۇرامىندا 2017 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا «قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ» جۇمىس توبى قۇرىلعاننان كەيىن ءارتۇرلى بەيىندەگى لينگۆيست-عالىمداردان، تۇركولوگتاردان، جازۋشىلار مەن جۋرناليستەردەن، باسپا سالاسى قىزمەتكەرلەرىنەن، كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيا ماماندارىنان، قوعام قايراتكەرلەرىنەن، باق جانە ينتەرنەت-پورتالدار رەداكتورلارىنان، قوعامدىق بىرلەستىكتەردەن، عزي باسشىلارىنان جانە مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرىنەن (23 ادام)، ساراپتامالىق كەڭەس (8 ادام) جانە ارىپتەستىك قولداۋ توبىنان (17 ادام) تۇراتىن وكىلەتتى توپ جارتى جىل ىشىندە جۇزدەگەن نۇسقالاردى تالداپ، 2017 جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ سوڭىندا قازاق ءتىلى ءالىپبيىنىڭ تۇپكىلىكتى ءبىر نۇسقاسىن ۇسىندى.
جوعارىدا ايتىلعان لاتىنگرافيكالى ءالىپبيدىڭ بارلىق نۇسقالارى بىر-بىرىنە بارابار بولعانىن جانە كوپ جاعدايدا بىردەي ءالىپبي ۇسىنىلعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز.
باسقاشا ايتقاندا، عالىمداردىڭ پىكىرى ءارقاشان ءبىراۋىزدى جانە بىردەي بولدى.
بۇل جايت وسى ماسەلەنىڭ جان-جاقتى زەردە­لەنگەنىن جانە قازاق ءالىپبيىنىڭ وڭتايلى ۇلگىسىن تاڭداۋ بويىنشا ەشقان­داي ماسەلەنىڭ بولماعانىن دالەلدەيدى.
كەيىن قوعامعا ءالىپبيدىڭ باسقا ءۇش نۇسقاسى ۇسىنىلدى – ديگرافپەن (پارلامەنتتە)، اپوس­تروفپەن ء(بىرىنشى جارلىق) جانە اكۋتپەن (سوڭعى جارلىق). بۇل نۇسقالارعا فيلولوگ عالىمداردىڭ جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرامىنداعى «قازاق ءتىلىن ­لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىن­دەگى» جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ قا­تىسى جوق ەكەنىن مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز.
قازاق ءتىلىنىڭ لاتىنگرافيكالى ءالىپبيى قانداي بولۋ كەرەك دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسايىق.
جاڭا قازاق ءالىپبيى ەڭ از دەگەندە نەگىزگى ءۇش تالاپقا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.
ءبىرىنشى. ول – انا ءتىلى، ياعني قازاق ءتىلىنىڭ ­دىبىستارى مەن زاڭدارىنىڭ شى­نايى تابيعاتىنا تولىق جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس.
ەكىنشى. ول جاقىن تۋىس تۇركى تىلدەرى ءۇشىن تۇسىنىكتى بولعانى ءجون. تۇلعاسى جاعىنان دا، ماعىناسى جاعىنان دا بىر-بىرىنە ۇقساس مىڭداعان سوزدەردى ءارتۇرلى جازۋدىڭ ەش ءمانى جوق.
ءۇشىنشى. ول دىبىستاردى بەرۋدىڭ لاتىن جۇيەسىنىڭ قاعيداتتارىن بۇزباۋى جانە ءتىلدى تۇتىنۋشىلارعا «تانىس بولۋى»، سونداي-اق قازاق ءتىلىنىڭ لاتىنگرافيكالى ءبىلىم بەرۋ، عىلىم، اقپاراتتىق-تەحنيكالىق كەڭىستىككە بەيىمدەلۋى مەن ەنۋىنە ىقپال ەتۋگە ءتيىس.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى ق.توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جەتىلدىرىلگەن ءالىپبي وسى جوعارىدا كەلتىرىلگەن تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى شارت.
سونىمەن، حالىقارالىق تۇركى اكادەميا­سىنىڭ، ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ، «رۋحاني جاڭعىرۋ» قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرامىنداعى «قازاق ءتىلىن لاتىن گرافيكاسىنا كوشىرۋ جونىندەگى» جۇمىس توبىنىڭ، «Türk Keneşi» تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمدىق شەشىمى بويىنشا، بەس-التى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا قارارلارىنىڭ نەگىزىندە دايارلانعان ءبىر ورتاق نۇسقاسى تومەندەگىدەي:

A a  Ğ ğ
Ä ä  H h
B b  İ i
Ç ç  I ı
D d  Y y
E e  J j
F f  K k
G g  Q q
Ğ ğ  S s
H h  Ş ş
İ i  T t
I ı  U u
Y y  Ü ü
J j  V v
K k  W w
Q q  Z z

بۇل ءالىپبي جوباسىنىڭ قۇرامىنان ç ءارپىن الىپ تاستاۋ دا قيىنعا سوقپايدى. چەمپيون دەگەن ءسوزدى قازاق شەمپيون دەسە، ەش ورەسكەلدىگى بولماس. ۆاگوندى دا قازاق ۋاگون دەپ ايتاتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن، كۇرت وزگەرىستى بىردەن جاساماعان ءجون بولار دەگەن پايىمعا توقتادىق. ءقازىر «وعاش كورىنەتىن» كەيبىر جايتتار بىرەر ۋاقىت وتكەن سوڭ تىلدىك زاڭدىلىقتارىمىزعا بەيىمدەلىپ، ءالى دە رەتكە تۇسەرى انىق.
تاعى ءبىر ماڭىزدى شارت: ۇلتتىق، ەلدىك ماڭىزى بار برەندتىك اتاۋلاردى، مۇمكىندىگىنشە، وزگەرتپەۋگە تىرىسۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. مىسالى، سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق برەندتەرىمىزدىڭ قاتارىنا، ءسوزسىز، ەلباسىنىڭ ءاتى-جونى دە ەنگەنى اقيقات. استانامىزدىڭ اتى Nur-Sultan، ۋنيۆەرسيتەت پەن زياتكەرلىك مەكتەپتەرىمىز، كوپتەگەن داڭعىل، كوشە اتتارى، اۋەجاي Nazarbayev دەپ تاڭبالانادى. وسى ەسىمدەگى قازاقتىڭ ۇ دىبىسىن u ارپىمەن، ي دىبىسىن y ارپىمەن بەرگەن دۇرىس بولار دەپ ەسەپتەيمىز.
بىرىنشىدەن، بۇل حالىقارالىق پراك­تيكاعا سايكەس تاڭبالاۋ ءتۇرى (Toyota، New York). ەكىن­شىدەن، وزىمىزگە دە، باۋىرلاس تۇركى ەلدەر ءۇشىن دە، شەتەلدىكتەر ءۇشىن دە تۇسىنىكتى جانە وقۋعا ىڭعايلى.
ءدال سولاي، ءى ارپىمەن ءتول سوزدەردە ء[ى] دىبىسىن تاڭبالايمىز: ini، kim، til، din. كىرمە سوزدەردە وسى تاڭبا كەيدە [ي] دىبىسىن بەرەتىنىن ەرەجەدە ەسكەرتەمىز: ministr، internet دەگەن سوزدەردى شەت تىلدەردەگىدەي [مينيستر، ينتەرنەت] دەپ وقۋعا بولادى. كەرەك بولسا، وسىنداي سوزدەرىمىز ۋاقىت وتە قازاقىلانىپ، [ىنتەرنەت] بولىپ ايتىلا باستاۋى ابدەن مۇمكىن.
ولاي بولسا، و – ö، u – ü، a – ä سياقتى ءى دى­بى­سىنىڭ [ى] سىڭارى ۇقساس ı تاڭباسى­مەن بەرىلەتىن بولادى.
باسقا تىلدەردىڭ دىبىستارىن ءتول تاڭبالارمەن بەرۋ – حالىقارالىق پراكتيكا. ماسەلەن، ورىس تىلىندە قازاقتىڭ [w] داۋىسسىز دىبىسى بولماعاندىقتان، ولار ونى وزدەرىنىڭ كەيدە ۆ تاڭباسىمەن (كوكشەتاۋ – كوكچەتاۆ)، كەيدە داۋىستى دىبىستىڭ ۋ ارپىمەن (مىسالى، ورىسشا قازاقتىڭ ساۋمال ءسوزىن ساۆمال دەمەي – ساۋمال دەپ جازادى) تاڭبالايدى.
ءدال سولاي ءبىز دە u ارپىمەن ءتول سوزدەردەگى [ۇ] دىبىسىن دا (ult، tul، tur، Nur-Sultan)، كىرمە سوزدەردە كەزدەسەتىن داۋىستى [ۋ] دىبىسىن دا (universitet، prokuratura) بەرەتىن بولامىز.
جوعارىدا ايتقانداي، ورىس تىلىندە قازاق­تىڭ داۋىسسىز w دىبىسىن تاڭبالايتىن ءارىپ بول­ماعانىمەن، ول تاڭبا لاتىن الىپبيىندە بار. سوندىقتان ءتول داۋىسسىز دىبىسىمىزدى تاڭ­بالاۋعا ەش كەدەرگى جوق: taw، sawap.
قازاق ءتىلىنىڭ جوعارىدا ۇسىنىلعان لاتىنگرافيكالى ءالىپبيى قابىلدانسا، ورفوگرافياعا بايلانىستى كوپتەگەن داۋلار مەن ماسەلەلەر وزدىگىنەن وڭاي شەشىلەدى. قازىرگى نۇسقادا داۋ تۋعىزاتىن maı aýystyrý «ماي اۋىستىرۋ»، ءkeıىdi «كەيىدى»، prokýratýra، ýnıversıtet جانە ت.ب. كوپتەگەن مىسالدار تۇسىنىكتى جازىلاتىن بولادى: may awıstıruw، keyidi، prokuratura، universitet جانە ت.ب.
ناتيجەسىندە قازىرگى كەزدە ءالىپبيدىڭ كەم­شىلىكتەرىنە بايلانىستى قيىندىق تۋعىزىپ وتىرعان قازاق ءتىلىنىڭ ورفوگرا­فيالىق جانە ورفوەپيالىق ەرەجەلەرى جيىنتىعىن اياقتاۋ ايتارلىقتاي جەڭىل­دەيدى.
ءقازىر قوعامدا، اسىرەسە، عىلىمي قوعام مەن ­زيالى قاۋىم اراسىندا بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە تولىق تۇسىنىستىك قالىپتاستى.
وسى ورايدا، بۇل ماسەلەلەردى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كاندي­داتتاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋىن انىقتاۋ جونىندەگى لينگۆيستي­كالىق كوميسسيا مۇشەلەرى، تۇركىتانۋشى عالىمدار – مىرزاتاي جولداسبەكوۆ،­ ءادىل احمەتوۆ جانە وسى ماقالانىڭ اۆتورى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆقا ايتىپ، ول كىسىنىڭ تاراپىنان تۇسىنىستىك تاپقانىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى.
عىلىمي لينگۆيستيكالىق قاعيدات­تارعا جاۋاپ بەرمەيتىن گرافيكالىق جازۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ ماتەريالدىق جانە مورالدىق سالدارلارىن ەسكەرە وتىرىپ، قازىرگى لاتىن الىپبيىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ بارىنشا قىسقا مەرزىمدە جانە وسى سالا ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىنىنا ءۇمىتىمىز زور.

ەردەن قاجىبەك،
احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى
ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1063728

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


حيدجاپ تاققان 2 وقۋشى س 2 مينوت
قۇران تىڭداۋ دا – ءبىر 5 مينوت
قمدب: ءپاتۋا ماسەلەسىنە 5 مينوت
الماتىدا ءبىرقاتار ۇيگە 6 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 6 مينوت
تاۋىق ەتىنەن جاسالعان ب 9 مينوت
اقتوبە وبلىسىندا جات ءد 11 مينوت
«قوس 11» جۇڭگونىڭ جەدەل 16 مينوت
ايدوس ەربوسىنۇلى جەلتوق 16 مينوت
اعاجاي التاي تورى 16 مينوت
الماتى تجد گاز اناليزات 16 مينوت
"ودان دا ميللياردت 16 مينوت
«الماتى» ارناسىنىڭ 20 ج 16 مينوت
2019-جىلى 11-ايدىڭ 2- 16 مينوت
ءتىلازار بالانى جازالاۋ 20 مينوت
ەلوردادا وتكەن فورۋمدا 20 مينوت
كوفەين ءسىز ويلاعانداي 24 مينوت
الەم كۇتكەن رەيۋنيون: " 26 مينوت
وتاندىق بوكسشىلار ازيا 26 مينوت
قاپشاعاي قالاسىنىڭ اكىم 26 مينوت
ماقتاارالدىق جاستارعا « 1 ساعات
"ادەمى ايتىلعا 1 ساعات
اعاجاي التاي تورى 1 ساعات
تۇركىستان وبلىسىندا كول 1 ساعات
قىرعىزستاندا قازاقستان 1 ساعات
ءتۇزىم نەگىزىن بەكەمدەپ 1 ساعات
داريعا نازارباەۆا: جاست 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
جابايى قوقىس الاڭدارى ج 1 ساعات
قاجىلىققا قامدانعاندار 1 ساعات