ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-111849557649 %51 %
2019-11-121795452839 %61 %
2019-11-133542547566 %34 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 12:14 - 2019/10/24


سەرىك قيراباەۆ،
اكادەميك، مەملەكەتتىك
سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

بەردىبەك سوقپاقباەۆ – قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك ورنەگىمەن، شىندىقتى قاراپايىم اڭگىمەلەۋ ارقىلى مولدىرەتىپ، كوز الدىڭا جايىپ سالاتىن، كەيىپكەرلەردى دارالاۋ مەن پسيحولوگيالىق بەينەلەۋدىڭ دە وزگەشە ءبىر جولىن تاپقان تالانتتى جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى ەدى. جاسىنان ءومىر تالقىسىن كوپ كورگەن ادامنىڭ ءومىرباياندىق دەرەكتەرى ونىڭ شىعارمالارىنا ارقاۋ بولدى. ول سول كورگەندەرى مەن سەزىنگەن دۇنيەسىن ۇلى وتان سوعىسى مەن ودان كەيىنگى اۋىر كەزەڭنىڭ شىندىعىنا سايكەس جاڭارتىپ، وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، تيپتىك ورتا شىندىعىنا لايىق تيپتىك بەينەلەر ارقىلى اشا ءبىلدى.
بەردىبەكپەن ءبىز سوعىستان كەيىنگى داۋىردە قازپي (قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگتىك ينستيتۋتى) قابىرعاسىندا تانىسقان ەدىك. مەن كەلىپ وقۋعا تۇسكەندە، ول ىىى-كۋرستىڭ ستۋدەنتى بولاتىن. ينستيتۋت قاسىندا ادەبيەت ۇيىرمەسى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. وندا جاس اقىنداردىڭ ولەڭدەرى وقىلادى، جاڭا شىققان ادەبي كىتاپتار تالقىعا تۇسەدى، ادەبي ءومىردىڭ جاڭالىقتارى جايلى­ پىكىر الىسۋلار وتەدى، بەلگىلى اقىن-جازۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلادى. ۇيىرمەنى قاينەكەي جارماعامبەتوۆ باسقارادى.

اۋەلدە قازاقستان كومسومولى ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى، كەيىن قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما­سىنىڭ حاتشىسى، «ادەبيەت جانە ­يسكۋسستۆو» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى بولعان قاينەكەي جارتى جالاقىعا ينستيتۋتتا ساباق بەرەدى، جاس ادەبيەتشىلەردىڭ باسىن قوسىپ، ولاردىڭ ءتاۋىر دەگەن شىعارمالارىن باستىرۋعا كومەكتەسەدى. 1947 جىلى سوعىستان كەيىنگى داۋىردە تۇڭعىش رەت جاس جازۋشىلاردىڭ كەڭەسىن ۇيىمداستىرۋعا مۇرىندىق بولعان دا قاينەكەي ەدى. جاسوسپىرىمدەر مەن بالالار تەاترىندا وتكەن كەڭەستە ول جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى س.مۇقانوۆ ەكەۋى بايانداما جاساعان. كەيىن كومسومول جۇمىسىنان اۋىسىپ، وداققا بارعان كەزدە ول جاستارعا دەگەن وسى قامقورلىعىن ءتىپتى دامىتا ءتۇستى. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى دە وداققا، جۋرنالعا جۇمىسقا تارتىپ تاربيەلەگەن قاينەكەي بولاتىن. قاينەكەي باسقارعان ۇيىرمە قىزعىلىقتى وتەدى. اركىم ولەڭدەرىن وقيدى، ولاردى تالقىلايمىز. جاڭا شىققان شىعار­مالاردان كىم نە وقىدى، پىكىرى قالاي – پىكىرلەسىپ الىپ، ارتىنان سولاردىڭ قايسىسىن تالقىلايتىنىمىزدى شەشەمىز – بايانداماشى تاعايىندايمىز. ول باياندامالارىمىز كەيىن ماقالا بوپ شىعىپ جاتادى. 40-50-جىلداردىڭ شەكاراسىندا ادەبيەتكە كەلگەن قازپي جاستارىنىڭ ءبارى دە وسى ۇيىرمەدەن شىققان. بەردىبەك سوقپاقباەۆ، تۇرسىنبەك جاباەۆ، كارىباي شامەنوۆ، عافۋ قايىربەكوۆ، مۇقاش سارسەكەەۆ، ايقىن نۇرقاتوۆ، بالامەر ساحاريەۆ، مىڭباي راشەۆ – ءبارى دە كەيىن بەلگىلى ادەبيەتشىلەر قاتارىنا كىردى. ءبىرى – اقىن، ءبىرى – جازۋشى، ءبىرى – سىنشى­ بولىپ، ولار سول كەزدىڭ وزىندە ينستيتۋت ءىشىن دۋىلداتىپ جۇرەتىن. قالادا ادەبيەت تاقىرىبىنا وتكەن ءبىر جينالىس­تان قالىس قالمايتىنبىز. جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمدارىنا دا باراتىنبىز. وعان ق.جۇماليەۆ پەن ق.جارماعامبەتوۆ وزدەرى بيلەت اكەپ بەرىپ، بارۋىمىزدى قاداعالايتىن. ءبىر جولى وقۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى ءبىر توپ ستۋدەنتتى جىبەرمەي قويىپ، قاجىمنىڭ ءبىزدىڭ كوزىمىزشە ونىڭ جەر-جەبىرىنە جەتە ۇرىسقانى ەسىمدە. «ادەبيەتشى بولاتىن جاستار ادەبيەت جاڭالىعىن ءبىلىپ ءجۇرۋى كەرەك. وداقتىڭ شارۋاسىنا ارالاسا جۇرىڭدەر» دەيتىن ول. ال جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى ءارى رەداكتور قاينەكەي ونى تىكەلەي ۇيىمداستىراتىن. بەردىبەك وسى ۇيىرمەنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولدى. ول ولەڭدى كوپ ­جازادى، اسىرەسە بالالارعا ارنالعان ولەڭدەرى تارتىمدى. جاس جازۋشىلاردىڭ العاشقى كەڭەسىندە اتالىپ، كەيىن ­«جاستار داۋسى» (1949) اتتى جيناققا كىرگەن بەردىبەكتىڭ:
ولەڭدە مىنەزى بار جاس بالانىڭ،
جىلاتىپ الام با دەپ جاسقانامىن.
جازىپ قويىپ، وزىمە ءوزىم سەنبەي،
وقىپ-وقىپ باسىما جاستانامىن.
ولەڭ – نازىك شەگىندەي دومىرانىڭ،
ءۇزىپ الساڭ، ۇلكەنى ماسقارانىڭ، – ­دەگەن جولدارى كەزىندە كوپ ادامنىڭ اۋزىندا ءجۇردى، سىنشىلاردىڭ ماقالالارىندا كەلتىرىلدى. بەردىبەكپەن ءبىزدىڭ جۇلدى­زىمىز العاشقى كەزدەسۋلەردە-اق جاراسا كەتتى. ونىڭ ۇيىرمەدە وقىعان ولەڭ­دەرى تۋرالى ايتقان پىكىرلەرىمە دەن قويدى ما، الدە ءبىر جيىندا قابىكەن مۇقىشەۆتىڭ «التىن ارقا» دەگەن جيناعى تۋرالى جاساعان باياندامام ۇنادى ما، بىلمەيمىن، ول ماعان تەز ۇيىرىلە كەتتى. ءبىراز اڭگىمەلەسىپ قالعانىمىز ەسىمدە. بەردىبەك مەنىڭ قاي جاقتان كەلگەنىمدى سۇرادى. «قاراعاندىدان» دەگەندى ەستىگەننەن كەيىن، ءوزىنىڭ سوعىس كەزىندە قاراعاندىدا فزو مەكتەبىندە بولعانىن، زورلىقپەن بارعان ادامنىڭ اۋىر تۇرمىسقا ­شىداماي، قاشقانىن، جولدا جۇك پويىزى­ ۇستىندە ۇستالىپ، سوتتالعانىن، سوعىس­تان سوڭعى كەشىرىم بويىنشا بوساپ كەلىپ، وقۋعا تۇسكەنىن اڭگىمەلەدى. مەن دە ونىڭ اڭگىمەسىنە ءىش تارتىپ، جانا­شىر­لىق سەزدىردىم. ونىڭ ۇيىرمەدە وقىعان ولەڭدەرىنە ءجيى پىكىر بىلدىرەتىن بولدىم. ونىڭ ولەڭدەرى «لەنينشىل جاس»، «قازاقستان پيونەرى» گازەتتەرى مەن ­«پيونەر» جۋرنالدارىندا باسىلىپ جاتتى. كەيىن قالجىڭداسقاندا «قاراعاندىدان فزو-دان قاشقان قاشقىنسىڭ عوي» ­دەگەندە، ول: «اۋەلى قاراعاندىدان مەن قاشتىم، ارتىنان سەن قاشتىڭ، ۋھ، ءبارىمىز بوپ قۇتىلدىق-اۋ» دەپ جاۋاپ بەرەتىن. ول قالجىڭقوي ەدى. سوزدەن ۇتىلا قويمايتىن. قولما-قول جاۋاپ بەرەتىن. بەردىبەكتىڭ العاشقى جيناعى «بۇلاق» دەگەن اتپەن­ 1950 جىلى باسىلدى. ول ­با­لالارعا ارنالعان ولەڭدەردەن قۇرالعان ەدى. بىزدە بۇرىن شىن بالالار ادەبيەتى ونشا دامي قويماعان-دى. «بالالارعا ­ارنالادى» ­دەگەن شىعارمالاردىڭ ءوزى ­بالالار ­تۋرالى ۇلكەندەردىڭ كوزىمەن ­سۋرەتتەلگەن ءومىردىڭ بەينەسى بولاتىن. ­بالالار حاراكتەرى، بالا پسيحولوگياسى دەگەنگە ونشا ءمان بەرىلە بەرمەيتىن. بالالارعا ارنالعان ولەڭدەردىڭ جاتتاۋعا ىڭعايلى ويناقىلىعى، ىرعاعى، وي تاپقىرلىعى ەسكەرىلمەيتىن. العاشقى ولەڭدەرىمەن-اق بەردىبەك وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋعا قىزمەت ەتتى. ونىڭ «بۇلاعىندا» شىن ماعىناسىنداعى كىشى مەكتەپ ­جا­سىنداعى بالالارعا لايىق جىرلار مول ەدى. مەن وسى جيناق جايلى ماقالا جازعام («لەنينشىل جاس»، 1951، 17-قاڭتار). بەردىبەك كوڭىلدى، تاپقىر، ءازىل-قالجىڭى اۋزىندا جۇرەتىن جىگىت ەدى. ستۋدەنت كەزىندە: «سەنىڭ بەس سوم اقشاڭ بولسا، مەنىڭ 20 تيىنىم بار، ەكەۋمىز ەكى كرۋجكا سىرا ىشەيىك، سەن «الىپ بەردىم» دەپ جۇرەرسىڭ» دەيتىن. جيناعىنا جازعان سىن ماقالام شىققان سوڭ، مەن وعان قالجىڭداپ: – سەنى ماقتادىم، جۋمايسىڭ با؟ – دەگەنىمدە، ول بىردەن: – مەن كىتاپ شىعارماسام، سەن ماقالانى قايدان ­جازار ەدىڭ، سەن جۋ» دەپ وزىمە سىلتەدى. سول جىلداردىڭ وزىندە بەردىبەكتىڭ «ون بەس جاسار چەمپيون» دەگەن پوۆەسى «پيونەر»­ جۋرنالىندا باسىلدى. 1953 جىلى «باقىت جولى» دەگەن اڭگىمەلەر جيناعى شىقتى. سوڭعى جيناققا دا مەن ماقالا جازعام («لەنينشىل جاس»، 1953، 12-ماۋسىم). ءسويتىپ، ول ادەبيەتكە ەركىن ەندى، بالالار ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ءبىز، ونىڭ زامانداس­تارى، شىن بالاعا ءتان مىنەزى بار ادەبيەت بەردىبەكتەن باستالادى دەيتىنبىز. بەردىبەك ەسىمى بەلگىلى اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن وزگەرتىپ ايتۋعا شەبەر ەدى.
ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە ونىڭ ابايشا­ جىرلاعان: «كوڭىلىم قالدى اراقتان، شاراپتان دا، اۋىرتپاعان ءبىرى جوق تاڭ اتقاندا. الىس-جاقىن بۋدكانىڭ ءبارىن كوردىم، جالعىز-جارىم قالماسا اندا-ساندا. اراقتان كوڭىل شىركىن ايانعان با، كىم تۇرار ميليتسيا تايانعاندا. جاتاسىڭ كەڭ كوشەدە كەڭ كوسىلىپ، پالتو­ دا، كوستيۋم دە جوق ويانعاندا» دەگەن سياقتى ولەڭدەرى كوپ بولاتىن. ءبىراق ول ىشكىشتەردىڭ قاتارىنا قوسىلمايتىن. دوستارىمەن باس قوسىپ قالعاندا ەل قاتارلى كوڭىلدى وتىرعانى بولماسا، ارتىق مىنەز كورسەتكەن ەمەس. ولەڭدەگى جولدار جالپى شىندىقتى ايتقانى دا. ءبىزدىڭ ستۋدەنت كەزىمىزدە قازىرگى ­«التىن الما» مەيرامحاناسىنىڭ ورنىندا ­«الماتى» دەگەن مەيرامحانا تۇردى. سونىڭ كەڭ ءبىر زالىندا سىرتتان كەلگەن ەرلى-زايىپتى ەكى ادام الماتى جاستارىنا بالل بيلەرىن ۇيرەتتى. سول ۇيىرمەلەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، ءبارىمىز دە باردىق. كەيدە ساباقتان شىعا سالا، اسىعىس بي ساباعىنا جۇگىرەتىنبىز. سونداي ءبىر كۇندەرى مەن بەردىبەككە سوقسام، ول قاسىنداعى بالاعا: «سەن، اكىمبايعا ايت، بەردىبەك اسىقتى» دە. جۋماي كەتتى « تارەلكا، قاسىقتى» دە…» دەپ سابيتشە، تاپسىرما بەرىپ جاتىر ەكەن. اسىعىس ايتىلسا دا، ولەڭ جولدارىن وزگەرتىپ، جاڭا جاعدايعا يكەمدەۋ ونىڭ ايرىقشا قابىلەتىن تانىتاتىن ەدى. ­ينستيتۋت بىتىرگەننەن كەيىن بەردىبەك باشەن اتتى قىزعا ۇيلەندى. ءوزى «لەنينشىل جاستا»، «قازاقستان پيونەرىندە» جۇمىس ىستەدى. سوندا بىرگە ىستەيمىز، «لەنينشىل جاستىڭ» جاۋاپتى حاتشىسى دەپ، بۇركىت ىسقاقوۆتى ۇيىنە قوناق ەتكەنى ەسىمدە. العاشقى كىتاپتارىن شىعارىپ، ازداپ گونورار تابا باستاسا دا، پاتەردىڭ جوقتىعى، جاس وتباسىنىڭ (ونىڭ ۇستىنە سامال اتتى قىز ومىرگە كەلدى) تاۋقىمەتى، سوعىستان سوڭعى ءداۋىردىڭ قيىنشىلىقتارىنا قوسىلىپ، وعان جەڭىل سوقپادى. كەشىكپەي ول ەلىنە، نارىنقولعا ءمۇعالىم بوپ كەتتى. بىر-ەكى رەت الماتىعا كەلگەندە سوعىپ كەتكەنى بار. كەلەسى جازدا باشەن، سامال ۇشەۋى ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ ءتۇسىپ، وسكەمەنگە باشەننىڭ توركىندەرىنە كەتتى. ءبىز، بايانجان ماديەۆ (باشەننىڭ جەرلەسى، بەردىبەككە تۋىستاي بوپ كەتكەن جاقسى جىگىت ەدى، جۋرناليست. تالدىقورعاندا وبلىستىق گازەتتىڭ رەداكتورى بولىپ تۇرىپ قايتىس بولدى) ەكەۋمىز پويىزعا شىعارىپ سالدىق. بەردىبەكتىڭ جولاۋشى پويىزىنا ءبىرىنشى مىنگەنى ەكەن (قاراعاندىدان قاشقاندا جۇك پويىزىنا مىنگەن عوي)، بايانجان ەكەۋمىز:
«وسكەمەننەن قىز الماساڭ، ءومىر بويى پويىز كورمەي كەتەدى ەكەنسىڭ» دەپ، «پويىزعا ءبىرىنشى مىنگەن ادامنىڭ ىرىمىن جاسا» (قازاقتىڭ جاس بالانى اتقا مىنگىزگەندە جاسايتىن ىرىمدارىن ايتىپ)­ دەپ، ءبىراز اۋرەلەگەنبىز. جايشىلىقتا ءازىلدى ­جاۋاپسىز قالدىرمايتىن بەردىبەك بۇل جولى ىرجا­لاقتاپ­ كۇلە بەرگەن. اۋىلدا ول كوپ تۇراقتاي المادى. ­ال­ما­تىعا قايتىپ كەلدى. شى­عارماشىلىق ادامىنا ادەبي ورتا كەرەك، كىتاپ شىعارۋ قاجەت – بارلىعى ونىڭ بەتىن الماتىعا قاراي بۇرا بەرگەن سياقتى. ءبىر كۇنى ءتۇن ىشىندە (ۇمىتپاسام 1954-جىلدىڭ باسى) مەزگىلسىز، بىرەۋ ەسىكتى قاتتى تارسىلداتا باس­تادى. سۇراسام، بەردىبەك. نارىنقولدان ەرتە شىققان ەكەن. قىس ءىشى، جول اۋىر ­بولىپ، تۇندەلەتىپ زورعا جەتىپتى. كىرگىزىپ، بويىن­ جىلىتىپ، جاتقىزدىق. تاڭعى شاي ۇستىندە ول ءبىرجولاتا كەلگەنىن، مەكتەپتەن كەتكەنىن، جايسىزداۋ ءبىر ديرەكتورمەن كەلىسە الماعانىن ايتتى. اڭگىمە اراسىندا بەكماحانوۆتىڭ جەر اۋىپ، نارىنقول مەكتەبىنە ءمۇعالىم بولىپ بارعانىن، تالانتتى عالىمدى قۋدالاۋدىڭ ادىلەتسىزدىگىنە دەگەن كوزقاراسىن دا ايتىپ قالدى. اسىلى، بەردىبەك يدەولوگيالىق قىسىم ارقىلى كورىنەتىن ءسوتسياليزمنىڭ ادىلەتسىزدىكتەرىن كورگىش تە، سىناعىش تا بولاتىن. ءبىز، ونىڭ جولداستارى، اۋزىن جاۋىپ ۇستاۋعا تىرىساتىنبىز. مەكتەپتە ساباق بەرىپ كورمەگەن بەكماحانوۆ ساباق جوسپارىن جاساۋ سياقتى ىستەردى قالاي اتقارۋدى بەردىبەكتەن سۇراپتى. ونىڭ ەلمەن قارىم-قاتىناسىن ديرەكتور قاداعالاپتى. عالىممەن كەزدەسىپ، سويلەسىپ قالىپ جۇرگەنى ءۇشىن بەردىبەككە دىكىلدەپتى. ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى كيكىلجىڭ وسىدان باستالسا كەرەك. كەشىكپەي بەكماحانوۆتى باسقا جاققا الىپ كەتىپتى (شۋ مەكتەبىنە جىبەرىپتى، سول جاقتا ۇستاعان عوي). بەردىبەك ارىز بەرىپ، بوساپ الماتىعا كەتىپتى. اۋىلدا باشەن بوسانىپ، قىز تۋىپتى. ءبىزدىڭ 1951 جىلى تۋعان بالامىز بار ەدى، ءبىز «قۇدا بولامىز» دەپ ءماز بوپ قالدىق. كىشكەنتاي نۇر بەردىبەكتى «اتا» دەۋگە ۇيرەندى. الماتىدا ءباسپاسوز ماڭىندا ءارتۇرلى شاعىن قىزمەتتەر ىستەپ ءجۇردى دە، بەردىبەك كەيىن كينوستۋدياعا رەداكتور بوپ ورنالاستى. جاتىن ورنى – ءبىزدىڭ ءۇي. ونىڭ ءازىل-قالجىڭى، كوڭىلدى كەيپى، اڭگىمەشىلدىگى بۇرىن مەن بىلگەنمەن، ءبىزدىڭ وتباسىمىزعا ونشا تانىس ەمەس ەدى. ول تۇرعان 4-5 اي ىشىندە (ول قاڭتاردا كەلدى دە، ماۋسىمدا ءۇيىن كوشىرىپ الىپ كەلدى) ءبىزدىڭ ءۇي وعان ۇيرەنىپ الدى. ول كەشىگىپ كەلسە، الدە ءبىر جاققا باراتىن بولسا، ونى ىزدەپ، الاڭداپ وتىرامىز. بەردىبەك جوق بولسا، كۇلكى، ءازىل-قالجىڭ دا بولمايدى. «بەردىبەكتەي نەگە بولمايسىڭدار، كوڭىلدى جۇرمەيسىڭدەر» دەپ، ءاليا اراسىندا بىزگە دە ەسكەرتۋ جاساپ قويادى. قىزمەت ورنىمىز الىس بولماعان سوڭ، ءبارىمىز دە ۇيگە تۇسكى تاماققا جينالامىز. دامەش دەگەن ءاليانىڭ اپاسى بار، ساۋدا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى، ول دا بىزگە كەلەدى. ءبىزدىڭ ۇيدە شەشەي بار – شاينەك وتتان تۇسپەيدى. دامەش كەشكە دە سوعىپ، تاماعىن ءبىزدىڭ ۇيدەن ءىشىپ كەتەدى. وسىنى كورگەن بەردىبەك ازىلدەپ: – داكە، ءسىز «كۇندە سىزدەن» ەكەنسىز، – دەدى.
ءبارىمىز دە بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسىن تۇسىنبەي، بەردىبەككە قارادىق. سوندا بەردىبەكتىڭ ايتقانى: – ءبىر قىدىرىمپاز جىگىت اڭدىپ تۇرىپ، مۇرجادان ءتۇتىن شىققان كەزدە، كورشىسىنىڭ ۇيىنە جەتىپ بارادى ەكەن. اس ۇستىنەن شىعادى. قازاق «كەت» دەمەيدى، ۇستەلگە شاقىرادى. ءۇي يەسى تۇرىپ: «قاراعىم، اتىڭ كىم؟» دەپ سۇراپتى. «كۇندە سىزدەن» دەپتى جىگىت. سوندا­ ءۇي يەسى: «قاراعىم-اي، اتىڭدى وزىڭە لايىق قويعان ەكەن. ەڭ بولماسا، اكەڭ مارقۇم ء«بىر كۇن بىزدەن، ءبىر كۇن سىزدەن قويماعان ەكەن» دەپتى. ءبارىمىز كۇلىپ، كوپ ۋاقىت داكەڭدى «كۇندە سىزدەن» دەپ جۇردىك. بەردىبەكتىڭ جىگىتتىك قىزىقتارى دا مول بولاتىن. ءبىر جولى اليامەن بىرگە وقيتىن (سول جىلى ينستيتۋت بىتىرەيىن دەپ جۇرگەن) ءبىر موڭعوليادان كەلگەن قازاق كەلىنشەگى ەرىپ كەلدى. بەردىبەكتىڭ كوزى جايناپ، الگىنىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ اڭگىمەلەسىپ، ارتىنان «مەن بۇل كىسىنى شىعارىپ سالايىن» دەپ، ءبىزدى وتىرعىزىپ، ءوزى الىپ كەتتى. ەرتەڭىنە الگى كەلىنشەك ءالياعا: «كەشەگى جىگىت ­جازۋشى عوي، بايعۇستىڭ ايەلى قايتىس بولىپتى، ماعان كوڭىل ءبىلدىردى» دەپتى. ونى ماعان ءاليا سىبىرلاپ ايتىپ كەلدى. ءبىز بەردىبەكتىڭ وزىنە ايتپادىق. ءۇنسىز سىر ساقتادىق. كوكتەم تۋدى. 1-مامىر مەرەكەسىنە كوشەگە شىقتىق. ول كەزدە كوشەگە ەرتە الىپ شىعىپ، تريبۋناعا جەتە الماي، ۇزاق تۇرىپ، قىدىرىستاپ جۇرەتىنبىز. بەردىبەك ەكەۋمىز ءقازپي-دىڭ الدىندا وزىمىزبەن وقىعان ءبىر توپ جىگىتتەرگە كەزدەستىك. ەڭ ۇلكەنى – يمانبەك­ ۇيىقباەۆ دەگەن ءتىل مامانى، عالىم جىگىت ەدى. ءبارىمىز جينالىپ، شۋلاسىپ تۇرعاندا، مەن ءسوز باستاپ: – يمەكە، مىنا بەردىبەكتىڭ ايەلى قايتىس بولىپ، كوڭىلى جارىم بوپ ءجۇر، ەشكىمگە ايتا دا المايدى. مەنىڭ ءوزىم باسقا جاقتان ەستىدىم، سوعان كوڭىل ايتپايسىزدار ما؟ – دەي بەرگەنىمدە، بەردىبەك ماعان قاراپ: – ءاي، – دەپ قالدى دا، ىرجالاقتاپ توپتان ءبولىنىپ كەتتى. سودان ۇيگە كەش قايتتى. ءبىر قىزىعى – بەردىبەك سىرتتا كورگەندەرىن، كەزدەسكەن ايەلدەرىن ۇيىنە كەلگەندە، اڭگىمە قىپ ايتىپ وتىراتىن. – وي، ونىڭ نە؟ – دەگەنىمدە، – ايەلدەر قىزىق حالىق قوي. جاسىرساڭ، كۇدىكتەنىپ بىتەدى، اشۋلانادى. شىنىڭدى ايتساڭ، قالجىڭ عوي دەپ سەنبەيدى، – دەيتىن. الگى اڭگىمەنى دە ول مەنەن بۇرىن باشەنگە ايتىپ قويىپتى. «سەرىكتىڭ شىعارىپ جۇرگەنى» دەپتى. مەن ايتسام، باشەن نانبايدى. بەردىبەكتىڭ مۇنداي اڭگىمەلەرى كوپ بولاتىن. نەگىزىندە شىندىق جاتقانمەن، ول ءازىل ارالاستىرىپ، وڭدەپ، كۇلكىلى عىپ ايتاتىن.
جازعا قاراي بەردىبەك اۋىلعا كەتىپ، باشەندى ەكى بالاسىمەن كوشىرىپ الىپ كەلدى. پاتەر جوق. جالداۋعا پاتەر ­تاۋىپ العانشا دەپ، باياعى ءوزىمىز جاتقان جاتاقحاناعا (ستۋدەنتتەر جازعى دەمالىسقا كەتكەن) ءتۇسىپتى. پاۆەل كارپەنكو دەگەن كومەندانتىمىز بولۋشى ەدى. اندا-ساندا­ ءبىر جارتى بەرىپ، قالاعان بولمەمىزگە ­جاتۋشى ەدىك. بەردىبەك سونىمەن كەلىسىپ، ءبىر ايعا ءبىر بولمە الىپتى. ماعان ­تەلەفون سوقتى. ءبىز ءاليا ەكەۋمىز ولارعا امانداسۋعا باردىق. گازدىڭ جوق كەزى. ەلەكتروپليتاعا ەت اسا ­باستادى. ءبىز شاي ءىشىپ، اڭگىمەلەسىپ وتىردىق. ۇزاق وتىرمىز. قازان قاينامايدى. ءبىر كەزدە بەردىبەك كاسترولدى كوتەرىپ قالسا، پليتا سىمى ءۇزىلىپ، ءسونىپ قالىپتى. شىدامى تاۋسىلىپ وتىرعان بەردىبەك پليتانى باشەنگە الا ۇمتىلدى. ءبىز ۇستاپ قالدىق. – ال، كوڭىلدى بەردىبەكتى كور، – دەپ ­جاتىرمىن ءالياعا. مۇندايدى كورمەگەن ول شوشىپ كەتتى. اقىرى پليتانى جوندەپ، ءبىر كۇن وتىرىپ، ەت جەپ قايتتىق. بەردىبەكتىڭ اۋىلى جاقىن، اكەسى ءتىرى، مالشى. مەيىزدەي قىپ كەپتىرگەن ەتتى ءجيى جىبەرىپ تۇردى. ول تەلەفون سوعادى: ء«بىزدىڭ ۇيدەن ءبىر ەت كەلىپ ەدى…» ءبىز ءجيى بارامىز. ءبولىپ جەيمىز. ءبىر جىلى كۇزگە قاراي وسىنداي ءبىر حابار ايتىپ بەردىبەك تەلەفون سوقتى. – ءبىزدىڭ ۇيدەن ءبىر ءتاتتى ەت كەلىپ ەدى. ەرتەڭ دەمالىس قوي. اپامدى ەرتىپ، ءاليا ۇشەۋىڭ كەلە قويىڭدار، – دەدى. ول كەزدە بەردىبەك «تاستاقتا» جەكە ءۇي جالداپ تۇراتىن. «تاستاقتىڭ» ستالين كوشەسى مەن كيروۆ كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا، وڭاشا قوراسى بار ءۇي ەدى. ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ شاي ىشكەن سوڭ، «ەرتەرەك بارىپ قايتايىق» دەپ، ون بىردەن اسا شىعىپ بارساق، ەسىكتىڭ الدىندا بايانجان مارقۇم ايەلىمەن، شەشەسىمەن تۇر. – مىنالاردىڭ ەسىگى جابىق، – دەيدى ول. – قوي، ءبىزدى الداعانمەن، كەمپىرلەردى الداماس، كورشىلەرگە كىلتىن تاستاپ، بازارعا كەتكەن بولار، – دەدىم مەن. شىنىندا دا، سولاي ەكەن. كورشىلەرىنەن كىلتىن الىپ، ءبىز بايانجان ەكەۋمىز ساماۋىرىن الىپ شىعىپ، ەكى كەمپىرگە: – ساماۋىر قويىڭىزدار، – دەدىك. ەكى ايەل ۇيىندەگى ەتتىڭ ءبارىن، قوراسىندا ۇلكەن قازانى بار ەكەن، سوعان استى. بايانجان ەكەۋمىز توسەگىن اقتارىپ ءجۇرىپ، باشەننىڭ سومكەسىن تاۋىپ، اقشا الىپ، ستالين، كومسومول كوشەلەرىنىڭ بۇرىشىندا دۇكەن بولاتىن، سودان ­شاراپ اكەلدىك. ءسويتىپ، شايدى بۇرقىراتىپ جاساپ، ءىشىپ وتىرعانىمىزدا، ارتىنىپ-تارتىنىپ وزدەرى كەلدى. ءبىزدى كورىپ، كۇلدى. ءبىز دە: «شاقىراسىڭدار دا، كەتىپ قالاسىڭ­دار» دەپ قارسى داۋ ايتىپ، «شاراپتى ءوز اقشامىزعا الدىق» دەپ، اقشا داۋلاپ جاتىرمىز. سول ءبىر قالتقىسىز، كوڭىلدى شاقتارىمىز-اي!
پاتەرسىزدىكتىڭ اۋىرتپاشىلىعىن بەردىبەك كوپ كوردى. الماتىنىڭ قاي جەرىندە بولسا دا، ونىڭ ءۇي جالداماعان ­اۋدانى جوق شىعار. شىعارماشىلىق ازاپقا قوسىلىپ، تۇرمىس تا ونىڭ جۇيكەسىنە ءتيدى. جايشىلىقتا كۇيگەلەك ول ءتىپتى اشۋ­لانشاق بولىپ كەتتى. سىرت ءجۇرىسى تاعى بار – ول باشەننىڭ جۇيكەسىنە تيەدى. ارالارىندا ءجيى قاقتىعىس بولىپ قالىپ ءجۇردى. كىشكەنتاي قىزى قايتىس بولدى. تىرشىلىكتىڭ ازابىنان ءبىراز بوساۋ ءۇشىن ول الماتىدان كەتۋگە بەل بۋدى. ونىڭ ماسكەۋدەگى ادەبيەتشىلەردىڭ ەكى جىلدىق جوعارعى كۋرسىنا كەتۋىنىڭ تۇپكى سەبەبى وسىندا. كۇزدە الدى-ارتىنا قاراماي، بەردىبەك ماسكەۋگە اتتانىپ كەتتى. شىعارىپ سالدىق. «قىس كەلىپ قالدى، پاتەر دە جوق، دالاعا تاستاپ كەتتىڭ عوي» دەپ، باشەن سامال ەكەۋى جىلاپ قالدى. بۇل، ۇمىتپاسام، 1955-جىلدىڭ كۇزى بولاتىن. باشەندى ءبىز قولىمىزعا الدىق. وسى كۇنگى قوناەۆ پەن ايتەكە بي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا (قازىرگى اراسان مونشاسىنىڭ ورنى) ەكى بولمەلى، بىرىنەن ءبىرى وتەتىن شاعىن، ەسكى ۇيدە تۇراتىنبىز. ەكى بالامىز، انامىز بار. سونىڭ ۇستىنە باشەن سامالمەن كەلىپ كىردى. ۇيرەنگەن، ءبىرىمىزدى-بىرىمىز سىنامايتىن دوس كوڭىلدى جاس كەزىمىز عوي، سىيىسىپ تۇردىق. بەردىبەك جازعا قاراي كەلدى دە، پاتەر جالداپ وتباسىن قولىنا الدى. كۇزدە ولاردى ماسكەۋگە الىپ كەتتى. ولاردىڭ تابىسىپ، قالپىنا كەلگەنىنە قۋاندىق. 1956-جىلدىڭ كۇزىندە قىرىمنان كۋرورتتان قايتقاندا مەن ولارعا سوقتىم. ۇيىنە بىر-ەكى كۇن قوندىم. ارالارى جاقسى ەكەن. باياعىداي كوڭىلدى كۇيى. ريزا بوپ قايتتىم. كەلىسىمەن ءاليا دا ولاردى سۇراپ جاتىر. مەنىڭ قۋانىشتى حابارىمدى ەستىپ، ول دا قۋانىپ قالدى. الايدا بۇل قۋانىشىمىز ۇزاققا بارمادى. باشەن قىس ىشىندە قايتىپ كەلدى. باسقا بارار جەرى جوق، تاعى بىزگە كەلدى. ونى امان ساقتاپ، 1957 جىلى وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن بەردىبەكتىڭ قولىنا تاپسىردىق. جەكە پاتەر جالداپ تۇرعانىمەن، بەردىبەك پەن باشەننىڭ اراسى جاراسىپ كەتە المادى. بەردىبەك كەتىپ قالىپ، باشەن جىلاپ بىزگە كەلىپ ءجۇردى. جازعا قاراي ءبىز ءاليا ەكەۋمىز كۋرورتقا كەتەتىن بولىپ، جاس بالالار مەن اپام مارقۇم ۇيدە قالدى. ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىنەن ەكى بولمەلى جايلى، جاڭا پاتەر العانبىز. اپاما سەرىك بولسىن ءارى اپامنىڭ كوزىنشە رەنجىسە قويماس دەپ، بەردىبەك پەن باشەندى ءبىز ءبىر بولمەمىزدى بوساتىپ، سوعان كىرگىزىپ كەتتىك. ءبىراق ­جاراسا الماعان ولار: «كەمپىردىڭ مازاسىن الا بەرمەيىك» دەپ، ءبىز كەلگەنشە شىعىپ كەتىپتى. سول جىلى بەردىبەك ءبىرىنشى رەت پاتەر الدى. الماتىنىڭ شەت جاقتارىندا حرۋششەۆ پوسەلوكتارى دەپ اتالاتىن ءبىر قابات جەكە ۇيلەر سالىنىپ جاتقان. بۇل ۇيسىزدەردىڭ تاسقىنىن باسۋ ءۇشىن حرۋششەۆ ويلاپ تاپقان نارسە بولاتىن. بەردىبەككە «سمۋ-15» دەگەن اۋداننان ءۇش بولمەلى وڭاشا ءۇي ءتيدى. ونى جاياۋلاپ بارىپ كورىپ، ءۇيىن كوشىرىستىك. الايدا، بۇل قۋانىش تا ۇزاققا بارمادى. ول ۇيدە باشەن سامال ەكەۋى قالدى دا، بەردىبەك ءوز ءجونىن تاپتى. ءبىزدىڭ بەردىبەكپەن ءجيى قاتىناسىمىزعا دا تىيىم ءتۇستى. ءبىر كەزدەسكەندە، ول ۇيلەنگەنىن ايتتى. ايەلى ءدارىحانادا ىستەيدى ەكەن. جازۋشىلار وداعىندا، ­جيىنداردا كەزدەسىپ قالىپ جۇردىك. تاعى ءبىر كەزدەسكەنىمىزدە، ايەلىنىڭ بوسانعانىن، ۇلدى بولعانىن ايتتى. – ءبىز دە ەر بالا تۋعىزا الادى ەكەنبىز، قۇتتىقتاپ قوي، – دەدى ازىلدەپ. مەن قۇتتىقتادىم. كەلەسى جىلدارداعى ءبىر كەزدەسۋلەردە ەكىنشى رەت ۇلدى بولعانىن ايتتى. بۇرىنعىداي جايراڭداپ كەلە المايدى. باشەننەن كەتكەنى بەتىنە شىركەۋ دە بولاتىن شىعار. ءاليادان دا سول ءۇشىن قىسىلاتىن ­بولار. وسى ويلارمەن ءبىز بەردىبەكتى جاس ايەلىمەن شاقىرۋعا ۇيعاردىق. ول كەلدى. بۇرىنعىداي كوڭىلدىلىك تانىتقان جوق. ايەلىن دە قاسىنان شىعارمايدى. ۇزاماي، ول ءبىزدى، جولداستارىن جيناپ شاقىردى. بۇل جولعى كەشىمىز دە رەسميلەۋ بولدى. ءبىزدىڭ ايەلدەرىمىز ونىڭ ايەلىنە تايانىپ كەتسە: – ءاي، مىنا كارى ايەلدەر مەنىڭ جاس ايەلىمدى بۇزىپ كەتۋى مۇمكىن، – دەگەن قالجىڭ ايتقان بوپ، ايەلىن ولارعا تايانتپاۋعا تىرىستى. جاس ايەلدىڭ كۇيەۋىنىڭ بۇرىنعى جولداستارىنا تايانباۋعا تىرىسۋى زاڭدى دا ­بولار. بۇرىنعى ايەلدىڭ جولداستارىنىڭ جاڭانى مويىنداۋى دا وڭاي بولمايدى. ولاردىڭ بۇرىنعى ءازىل-قالجىڭىن جاس ايەل تۇسىنە دە قويمايدى. ءسىرا، بەردىبەكپەن قايتا ­تابىسىپ كەتۋىمىزگە وسىنداي پسيحولوگيالىق جايلار كەدەرگى جاسادى-اۋ دەيمىن. ارالارىمىز وسى ەكى شاقىرىسپەن تامامدالدى. اندا-ساندا­ ازداپ ءىشىپ العان كەزدەرىندە كەيدە تەلەفون سوعىپ، كەيدە ۇيگە كەلىپ، ءبىزدى ىزدەيتىنىن، ساعىناتىنىن، جالعىزدىعىن ايتىپ شەر تارقاتىپ كەتكەن كەزدەرى دە بولدى. سونداي ءبىر كەشتىڭ بىرىندە كوزىنە جاس الىپ وتىرىپ: – سەندەردى ساعىنام. وسى كۇنى ءۇش بولمەلى ءۇيىم بار، سىرتتان ءبىر قوناق كەلسە، سوعان توسەك سالىپ بەرەتىن ورىن تابا المايمىز. سەندەردىڭ ەكى بولمە ۇيلەرىڭنىڭ ءبىر بولمەسىن بىزگە بوساتىپ بەرگەن مىنەزدەرىڭە تاڭعالام! ادال دوستىقتارىڭا، دارقان مىنەزدەرىڭە باسىمدى يەم، – دەگەنى ەسىمدە.
بەردىبەك ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى تۇيىق، وڭاشا ءومىر ءسۇردى. جازۋدى دا قويدى. قوناققا بارۋ، دوستارىمەن بىرگە بولۋدان دا تىيىلدى. مۇنىڭ اياعى نەمەن بىتكەنىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى…
بەردىبەك – تابيعاتى ادال، ءومىردى سۇيگەن، اقكوڭىل، جارقىن جىگىت ەدى. كەزدەس­كەندە قالجىڭداسىپ، كوڭىلىمىز كوتەرىلىپ قالاتىن. سونداي ءبىر قالجىڭدى ساتتەردى ەسكە تۇسىرەيىن. بىردە بىرگە وقىعان جولداسىمىز كارىباي شامەنوۆتى جەرلەۋگە كەڭسايعا باردىق. جەرلەپ بولعان سوڭ، مەن تايانىپ: – ءاي، سوقپاقباەۆ، سەنىڭ وسى جەردە ساياجايىڭ بار دەيدى، قايدا، كورسەتشى، – دەدىم. ول سايدىڭ ارعى بەتىندەگى توبەنى نۇسقادى.
– ءاي، مىناۋ ولگەندەردىڭ ورتاسىندا قورىقپاي قالاي جاتاسىڭ؟! – دەدىم مەن تاعى دا. – ولگەندەر نە ىستەيدى؟ ءتىرى سەندەردەن قورقۋ كەرەك، – دەدى ول. ءبىر جولى جازۋشىلار وداعىنا بارسام، ءبىرىنشى قاباتتا، كىرەبەرىس ۆەستيبيۋلدە، ىشىندە بەردىبەك بار، ءبىر توپ جازۋشى تۇر ەكەن. مەن بارىمەن امانداستىم دا: – شىركىن، دۇنيەنىڭ تارى-اي! – دەدىم. – نە بوپ قالدى، – دەدى ولار ەلەڭدەپ. – ءبىر كەزدە مۇحتار مەن ءسابيت سىيىسپايدى دەۋشى ەك. ەندى سوقپاقباەۆ پەن سارعاسقاەۆتىڭ سىيىسپاعانىن كوردىك. جۇرت دۋ كۇلدى. سول كۇننىڭ الدىندا «قازاق ادەبيەتىندە» سوقپاقباەۆتىڭ س.سارعاسقاەۆ شىعار­مالارىن قاتتى سىناعان ماقالاسى شىققان. سانسىزباي – ۇزاق جىلدار بالالار باسپاسوزىندە قىزمەت ىستەگەن، بالالارعا ارناپ كوپتەگەن شىعارمالار جازعان بەلگىلى جازۋشى ەدى. ونىڭ العاشقى اڭگىمەلەر جيناعىنا (1953) مەن ماقالا جازعام. كەش دامىعان بالالار ادەبيەتىن بەردىبەككە ەرە، دامىتۋعا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قالامگەر بولاتىن. «سوقپاقباەۆ، سارعاسقاەۆ» دەپ، ەكەۋىنىڭ اتى-جوندەرىن دە بىرگە اتاپ ءجۇرۋشى ەك. سول ەكەۋىنىڭ اراسىنان ءبىر قارا مىسىق ءوتىپ كەتكەن بە، ويدا-جوقتا بەردىبەكتىڭ سانسىزبايدىڭ ونى-مۇنىسىن قازبالاعان ماقالاسى شىقتى. مەنىڭ اڭگىمەنى قالجىڭعا اينالدىرىپ، ايتىپ تۇرعانىم سول ەدى. بەردىبەك جاۋاپ بەرە المادى. ەلمەن ءبىر كۇلدى دە قويدى. بەردىبەك تاحاۋي احتانوۆپەن، سافۋان شايمەردەنوۆپەن دە جاقىن جولداس بولدى. ولارمەن دە اراسىندا بولعان ءقالجىڭ-ازىل كوپ. ءومىرىنىڭ سوڭعى شاعىندا ول ەلمەن قارىم-قاتىناسىن ازايتىپ، وڭاشالاۋ ءومىر كەشتى. جۇمىس تا ىستەمەدى. كىتاپتارى دا باسىلعان جوق. ازعانتاي زەينەتاقىمەن كۇن كوردى. بەردىبەكپەن ءبىزدىڭ ستۋدەنتتىك دوستارىمىز كوپ ەدى. سوعىستان كەيىن قازپي-دە وقىعانداردىڭ ءبىرازى الماتى­دا قالدى. ولار عىلىمعا، ادەبيەتكە، جۋرناليستيكاعا ارالاسىپ كەتتى. ءبارىمىز ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي تاتۋ، ارالاسىپ، ءومىر كەشىپ ەدىك. ءارتۇرلى جاعدايلارمەن ارامىز سيرەپ، قاتىناستارىمىز الىستاعان كەزدىڭ وزىندە ءبىر-بىرىمىزدى ساعىنىپ كورىسەتىنبىز. رەنجىسكەن، مىنەز كورسەتكەن كەزدەرىمىز بولعان جوق. سونداي دوستىڭ ءبىرى – بەردىبەك ەدى… ونىمەن وتكەن جاس شاعىمىزدى، قالتقىسىز دوستىعىمىزدى ءبىز ءالى دە ساعىنامىز…


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1063661

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


جاباي نۇرماقۇلى: «جەتى 4 مينوت
كاك ماتەريا، پروسترانست 4 مينوت
قىزىلوردادا كاسىپكەر مۇ 4 مينوت
تولە ءبيدىڭ وتەگەنگە با 14 مينوت
قمدب ءتوراعاسى موڭعوليا 14 مينوت
ونەركاسىپ جانە ينفورمات 14 مينوت
استانا LRT قار تازالاۋ 14 مينوت
اعاجاي التاي تورى 14 مينوت
الماتى: 14 قاراشادا ابا 14 مينوت
ءتۇزىم نەگىزىن بەكەمدەپ 14 مينوت
تىنىشتىقبەك Əبدىكəكىمنى 14 مينوت
مۇسىلمان زيراتىنا قاتىس 19 مينوت
«كۇز ارۋى-2019 19 مينوت
ورازالين تىكۇشاقپەن اۋد 22 مينوت
ۆەتنامدا قويانداي عانا 24 مينوت
الماتىداعى اباي داڭعىلى 28 مينوت
Coca-Cola سۋسىنىنان الك 1 ساعات
جابال ەرعاليۇلى: «جەتى 1 ساعات
جيرەنشەنىڭ قاراشاشقا قۇ 1 ساعات
سايدا قالىقوۆا، ءالبينا 1 ساعات
بەيجيڭ وبا اۋرۋىنا شالد 1 ساعات
اعاجاي التاي تورى 1 ساعات
گەرمانيادا بالالارعا ۆا 1 ساعات
شي جينپيڭ گرەتسيانىڭ بۇ 1 ساعات
الماتىدا حالىقارالىق «ج 1 ساعات
مەملەكەتتىك ەسىرتكىگە ت 1 ساعات
حالىق قاھارمانى عازيز ب 1 ساعات
2019-جىلى 10-ايدىڭ 30 1 ساعات
جول جاعدايىن باقىلاۋعا 1 ساعات
بۇرقاسىن، تۇمان، كوكتاي 1 ساعات