ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-111849557649 %51 %
2019-11-121795452839 %61 %
2019-11-133720590564 %36 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 18:14 - 2019/10/17


«ونەر الدى – قىزىل ءتىل» ­دەگەن حالقىمىز ءتىلدىڭ، ءسوزدىڭ قۇدىرەتىن اۋەلدەن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، بار ونەردەن بيىك قويعان. ءتىل ءقادىرىن بىلەتىن قازاق ءبىر اۋىز سوزگە توقتاعان، دۋالى اۋىز بي-شەشەندى قۇرمەتتەگەن. ءبىراق سول حالىقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى سوزگە شورقاق، ەكى اۋىز ءسوزدىڭ باسىن قوسىپ، ويىن ەركىن جەتكىزەتىن جاعدايدا ما؟ بوتەن سوزبەن بىلعانعانى ءوز الدىنا. جاستاردان مۇحتار اۋەزوۆ پەن ساكەن سەيفۋلليننىڭ كىم ەكەنىن سۇراساڭ، كوزىڭمەن جەر شۇقيسىڭ… كۇنى كەشە مەكتەپتە­ بىرنەشە جىل ادەبيەت ءپانىن وقىعانداردىڭ مۇنىسى قالاي؟ وقي الماي ما، وقىتا الماي ءجۇرمىز بە؟ الدە وقۋلىق ولقى ما؟ جالپى ءبىز نەنى، قالاي، نە ءۇشىن وقىتۋعا ءتيىسپىز؟ ەلدىكتىڭ التىن وزەگى، ۇلتتىق تاربيەنىڭ قاينار بۇلاعى – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتۋدىڭ ءمانى مەن مازمۇنى، ساعاتى مەن ساپاسى قانداي كۇيدە؟

مىنە، وسى سانالى جاندى بەي-جاي قالدىرمايتىن ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى كوكەيكەستى ماسەلە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان «ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭارتىلعان مازمۇنى اياسىندا قازاق ادەبيەتىن وقىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانىڭ تەمىرقازىعى بولدى. ءىس-شاراعا ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى، «ورلەۋ» بىلىك­تىلىكتى ارتتىرۋ، «وقۋلىق» رەس­پۋب­ليكالىق عىلىمي-تاجىري­بەلىك ورتالىقتارىنىڭ ماماندارى، ادەبيەتتانۋشى-عالىمدار، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى قاتىسىپ، وتكىر وي-پىكىرلەر مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. جيىن نەگىزىنەن جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقىلاتىن قازاق ادەبيەتى ءپانى بويىنشا جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم ستاندارتى مەن وقۋ باعدارلامالارىن جاساقتاۋدىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى، وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن تالداۋ، جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنا كوشۋدىڭ بارىسى، ءپانارالىق بايلانىسىن زەردەلەۋگە ارنالدى.
كونفەرەنتسيانى اشقان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، عالىم كەنجەحان ماتىجانوۆ جاڭا ءبىلىم مازمۇنىنا كوشۋ جاعدايىن­دا­ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى، ­تاريح پەن قازاقستان گەوگرافياسى، قازاق ونەرى مەن مۋزىكاسى سياقتى ۇلتتىق سيپاتتاعى پاندەردىڭ جاي-كۇيى جۇرتشىلىقتى الاڭداتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «قازىرگى جاڭا ءبىلىم مازمۇنىنا كوشۋ جاعدايىندا مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسى مەن وقۋلىق ماسەلەسى اسا وزەكتى بولىپ وتىر. بيىلعى تامىز كونفەرەنتسياسىندا ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ماسەلەنى قوعامدا اشىق تالقىلاۋعا قوزعاۋ سالدى. ال ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ وعان ەرەكشە نازار اۋداردى. ءقازىر بۇل ماسەلە قوعامدىق ورتادا كەڭىنەن تالقىلانۋدا. سونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى، تاريح پەن قازاقستان گەوگرافياسى، قازاق ونەرى مەن مۋزىكاسى سياقتى ۇلتتىق سيپاتتاعى پاندەردىڭ وقىتىلۋى ەرەكشە الاڭداتادى» دەي كەلە، ك.ماتىجانوۆ ناقتى جاعدايدى تالداپ، ونى جاقسارتۋدىڭ جولدارىن ورتاعا سالۋعا شاقىردى.
حالقىمىزدىڭ سانى وسكەن سايىن قازاق تىلىندە وقيتىن بالا­لاردىڭ سانى دا ءوسىپ كەلەدى. ­ماسە­لەن،­ ەكى جارىم عاسىر بۇرىن قازاق تىلىندە وقىتاتىن ءبىر عانا مەكتەپ بولسا، 2018 جىلى ەلىمىزدە قازاق مەكتەپتەرى 3797-گە جەتكەن.

بۇل جونىندە «تۇران» ۋنيۆەرسيتە­تىنىڭ رەكتورى راحمان الشانوۆ كەڭىنەن توقتالدى. ەلىمىزدەگى مەكتەپتەردىڭ سانى مەن ساپاسىنا تالداۋ جاساعان عالىم ارالاس مەكتەپتەر ماسەلەسىنە ەرەكشە­ نازار اۋداردى.­ «دەموگرافيالىق، ەتنيكالىق ساياساتقا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە سوڭعى ون جىلدا ارالاس مەكتەپتەردىڭ سانى 2147-دەن 2255-كە وسكەن. وسى مەكتەپتەر­دە 2018 جىلى ­رەسپۋبليكا بويىنشا 1380 مىڭ وقۋشى ءبىلىم الدى، سونىڭ ىشىندە 691،7 مىڭى قازاقشا وقيتىندار. سول بالالاردىڭ جالپى سانى ءبىر مىڭ قازاق مەكتەبىن قۇرايدى ەكەن. جەرگىلىكتى باسقارۋ ورىندارى بولاشاقتا بۇل مەكتەپتەردى ءبىرىڭعاي قازاق مەكتەبى دارەجەسىنە اۋىستىرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋى قاجەت» دەدى ر.الشانوۆ.
قازاقستان جازۋشىلار وداعى ءتورا­عاسىنىڭ ورىنباسارى، جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ قازاق ادەبيەتىنىڭ بولاشاعى بۇگىنگى مەكتەپ قابىرعاسىندا قالا­ناتىنىنا نازار اۋداردى: «قازاق ادەبيەتىن وقىتاتىن ءمۇعالىم ادەبيەتتى جاقسى ءبىلۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي، بۇلاي بولماي تۇر. مۇعالىمدەر ادەبيەتتى بىلمەيدى، ءبىراق ادەبيەتتەن ساباق بەرەدى. سونىڭ سالدارىنان كوركەم ادەبيەتتى مۇلدە وقي المايتىن جاستار كوبەيدى». جازۋشى، سونداي-اق­ «وقۋلىق» رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ، بالاما وقۋلىقتاردى بالالاتپاي، سىننان وتكەن ەڭ ساپالى وقۋلىقپەن وقىتۋ، مەكتەپ كىتاپحانالارىنا كىتاپ ساتىپ الۋعا قاراجات ءبولۋ، ت.ب. وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالىپ، ءوز پىكىرىن ايتتى. «جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ادامگەرشىلىكتى، مەيىرىمدى، ىزگىلىكتى قالىپتاستىراتىن – كوركەم ادەبيەت. سوندىقتان مۇعالىمدەر بالا بويىنا ادەبيەتكە سۇيىسپەنشىلىكتى سىڭىرۋگە ءمان بەرۋى ءتيىس» دەپ ءتۇيدى ءسوزىن م.قۇلكەنوۆ.
جوعارىدا ايتىلعان ء«بىز قالاي وقىتىپ ءجۇرمىز؟» دەگەن ساۋالعا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى جانعارا دادەباەۆ ءوز سوزىندە ايقىن جاۋاپ بەردى. «5-سىنىپتاعى «كەرقۇلا اتتى كەندەباي» ەرتەگىسىن، «قوبىلاندى باتىر» جىرىن، «اسان قايعىنىڭ جەرگە ايتقان سىنىن» وقىتۋدا «كوركەم شىعارمادان العان اسەرىن سيپاتتاپ، اۆتورعا حات، ولەڭ جازۋ» دەگەن تاپسىرما بەرىلەدى. باعزىدان جەتكەن اۋىز ادەبيەتى شىعارمالارىن وقىتۋدا مۇنداي ماقسات قويۋعا قانداي عانا جاننىڭ اقىلى جەتتى ەكەن؟! ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس تاپسىرما بەرۋ – وقۋشىعا قيانات. ءبىلىم مازمۇنىن بۇلايشا جاڭارتۋعا بولمايدى!» دەي كەلە، عالىم مەملەكەتتىك ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ كەمشىلىگىن ورتاعا سالدى.
ايتا كەتەرلىگى، مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسى قر ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىنا سايكەس ازىرلەنگەن «جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتى» بويىنشا جۇرگىزىلەدى. بۇل ستاندارتتاردا ءبىلىم بەرۋدىڭ مازمۇنى، وقۋ جۇكتەمەسى، ءبىلىم الۋشىلاردىڭ دايىندىق دەڭگەيىنە جانە وقۋ مەرزىمىنە قويىلاتىن تالاپتار كورسەتىلگەن. ياعني مۇعالىمدەر وسى ستاندارتتاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ ازىرلەنگەن وقۋ باعدارلامالارى بويىنشا ساباق بەرەدى جانە ودان الشاقتاپ كەتە المايدى. مىنە، وسى وقۋ باعدارلامالارى سوڭعى كەزدە ءجيى سىنعا الىنىپ ءجۇر. ماسەلەن، ج.دادەباەۆتىڭ ايتۋىنشا، مەملەكەتتىك ستاندارتتارداعى ء«بىلۋ، قولدانۋ» سياقتى تانىمدىق دەڭگەي داعدىلارى باعدارلامانى جاساۋشىلار مەن بەكىتۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالعان. ء«بىز وقۋ ماقساتتارىنىڭ جۇيەسىن ءوزىمىز جاساي المادىق، مەملەكەتتىك ستاندارت دەڭگەيىندە بلۋمنىڭ تاكسونومياسىن قابىلدادىق. بلۋم تاكسونومياسىنداعى ء«بىلۋ; ءتۇسىنۋ; قولدانۋ; تالداۋ; جيناقتاۋ; باعالاۋ» دەيتىن وقىتۋ ماقساتتارى ءبىلىم بەرۋدىڭ مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ستاندارتتارىندا انىق كورسەتىلگەن. ءبىراق تانىمدىق سيپاتتاعى وسى داعدىلاردىڭ ءبىرازى «قازاق ادەبيەتى» ءپانىنىڭ باعدارلامالارىندا قولدانىلماي، ولاردىڭ ورنىنا جاۋاپ بەرۋ، ينتەرپرەتاتسيا، سالىستىرۋ دەگەندەر قوسىلعان. ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن باسقارۋشىلار وقۋ ماقساتتارىنىڭ جۇيەسىن وزدەرى جاساي الماي، بلۋمنىڭ تاكسونومياسىن مەملەكەتتىك ستاندارت دەڭگەيىندە قابىلداپ وتىرىپ، بلۋمنىڭ تاكسونومياسىن دا دۇرىس قولدانا المادى. ناتيجەسىندە نە ول ەمەس، نە بۇل ەمەس، باسقا بىردەڭە شىقتى» دەدى ج.دادەباەۆ.
جيىندا جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىن يگەرۋ جونىندە دە ءسوز بولدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ ­دوكتورى گۇلجاھان وردا وقۋ باعدارلاماسىندا بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگى ەسكەرىلمەي­تىنىن ايتتى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، 7-8 سىنىپتاردا وقۋشىلار رومان-پوۆەس­تەر وقيدى، ال 10-سىنىپتا قاراپايىم تاقپاقتار بەرىلگەن. ياعني باعدارلامانى ازىرلەۋشىلەر «قاراپايىمنان كۇردەلىگە قاراي» دەگەن قاعيدانى ۇمىت قالدىرعان. «جوعارى ­سىنىپتاردا ش.مۇرتازانىڭ «قىزىل جەبەسى» نەگە وقىتىلمايدى؟ ساكەندى نەگە «سىر ساندىقپەن» شەكتەدىك؟» دەي كەلە، گ.وردا قازاق ادەبيەتىن داۋىرلەپ وقىتۋ نازاردان تىس قالعانىن جەتكىزدى. مۇنداي جاعدايدا قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى وقۋشىلارعا كوركەم ادەبيەتتەن قوسىمشا تاپسىرمالار بەرۋگە ءتيىس ەكەندىگىن العا تارتتى.
ا.بايتۇرسىنۇلى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ باسشىسى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى ۇلان ەركىنباي قازىرگى ينتەرنەت پەن جاڭا تەحنولوگيالار داۋىرىندە ءتىل مەن ادەبيەت سىندى ءتول پاندەرىمىزدىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە ەكەنىن ايتا كەلە، ءوز ۇسىنىستارىن كەلتىردى. «ەل بولاشاعى – بۇگىنگى وقۋشىلار مەكتەپتە، ۇستازداردىڭ الدىندا وتىر. سوندىقتان مۇعالىمدەردىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. اتاپ ايتقاندا، مەكتەپتەگى ءتىل مەن قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ ءبىلىم مازمۇنىن، وقۋ باعدار­لاماسىن جاساۋعا پەداگوگ، پسيحولوگ، عالىم، ءبىلىم ساراپشىلارى، ءپان مۇعالىمدەرى، ادىسكەرلەر قاتىسۋى ­كەرەك. وقۋلىقتا ماڭگىلىك قۇندىلىقتاردى قوزعايتىن حالىق ادەبيەتى مەن بالا ۇعىمىنا ساي جازىلعان ماتىندەر سۇرىپ­تالىپ بەرىلۋى ءتيىس. شىعارماشىلىق پاندەردى وقىتاتىن مۇعالىمدەردىڭ ەركىندىگى شەكتەلمەسىن، ولارعا عىلىمي، كرەاتيۆتىك، ادىسكەرلىك قابىلەتىن ۇشتاستىراتىن تاۋەلسىز شىعارماشىلىق پلاتفورما ­كەرەك» دەدى ول.
پلەنارلىق وتىرىستان كەيىن جارىس­سوزگە شىققان قاتىسۋشىلار ماسەلەنى تەرەڭنەن قاۋزاپ، وتكىر وي-پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. اسىرەسە، مۇعالىمدەر قاۋىمى وقۋ باعدارلامالارىنىڭ، وقۋلىقتاردىڭ كەمشىلىگىن اشىق ايتتى. ماسەلەن، الماتى قالاسى د.باباەۆ اتىنداعى №115 ورتا مەكتەپتىڭ ءمۇعالىمى مەيرامگۇل باركازاتقىزى كەمبريدج تاسىلىمەن وقىتۋدىڭ جاي-كۇيىنە توقتالدى. «كەز كەلگەن باعدارلامانى ەنگىزۋ ءۇشىن ­شەتەلدەردە الدىمەن وقۋشىنىڭ قابىلەتىن، دەڭگەيىن، ت.ب. زەرتتەپ الادى. ال قازاق­ستاندا كەمبريدج ءتاسىلىن ەنگىزەردە وسى جاعداي زەرتتەلگەن جوق. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندەگى دارىندى بالالارعا ارنالعان باعدارلامانى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرگە ەنگىزە سالدىق. قاتەلىكتىڭ باسى وسىندا. وكىنىشكە قاراي، بۇل شىندىق جانە ول ايتىلۋى ءتيىس. ءبىز ون جىلدان بەرى قازاق مەكتەپتەرى وقۋشىلارىنىڭ ەرەكشەلىگىن، ولاردىڭ مەنتاليتەتىن ەسكەرۋ جايىندا ايتىپ كەلەمىز. كوبىنەسە قالا مەكتەپتەرىنىڭ پروبلەمالارى كوتەرىلەدى دە، اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ جاي-كۇيى ­نازاردان تىس قالادى. ماسەلەن، كەمبريدج ءتاسىلى بويىن­شا، 1-سىنىپقا كەلگەن وقۋشىنىڭ سوزدىك قورى ءۇش مىڭ سوزگە جەتۋ ­كەرەك. ءبىراق بىزدە ولاي ەمەس. اتا-اناسى كۇنى بويى جۇمىستا، ءسابي كەزىندە ەرتەگى تىڭداماعان، تاقپاق جاتتاماعان بالادا سوزدىك قور قايدان بولسىن؟ ەگەر وقۋشىنىڭ ساباقتا وتەتىن ماتەريالدى تۇسىنەتىن تانىم دەڭگەيى بولماسا، ول ونى تۇسىنبەيدى، قابىلدامايدى. ارينە، جاتتاپ الىپ ايتۋى مۇمكىن، ءبىراق جاتتالعان دۇنيە تەز ۇمىتىلادى. سوندىقتان ءبىزدىڭ وقۋشىلار اباي مەن ساكەندى ­تانىمايدى» دەپ، بۇكىل مۇعالىمدەردىڭ جانايقايىن جەتكىزگەن م.باركازاتقىزى قازاق ادەبيەتى وقۋلىقتارىنىڭ ساپاسىن دا سىنعا الدى. مىسالى، 5-سىنىپ وقۋلىعىندا ادەبيەت تەورياسى مەن سىنى باسا وقىتىلادى، بۇل وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە ساي كەلمەيدى. «مەنىڭ الدىمدا وتىرعان جۇزدەگەن بالانىڭ اماناتى، ءوتىنىشى – مەكتەپتەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ وقۋلىعىنا كادىمگى كوركەم ماتىندەردى، ەرتەگى-اڭىزداردى تۇتاس ەنگىزىڭىزدەرشى! كوركەم ادەبيەتسىز قازاق ەلىنىڭ ازاماتىن تاربيەلەيمىز دەگەنىمىز بەكەر. التىنساريننەن، ۋشينسكيدەن ۇلگى الايىق. ادەبي شىعارمالاردى ىرىكتەۋدە بالانىڭ جانىن، پسيحولوگياسىن دا ەسكەرۋ مىندەت» دەپ، ميرا باركازاتقىزى بارلىق ماسەلەدە مۇعالىمدەردى كىنالاي بەرۋگە بولمايتىنىن ايتتى. سونداي-اق قازاق ادەبيەتىنىڭ قىسقارىپ قالعان ساعاتتارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋدى ءوتىندى.
سونىمەن، م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى مۇرىندىق بولعان ماڭىزدى جيىندا وقۋ مەن وقىتۋ، وقۋلىق پەن وقۋشى، وقۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنى، وقىتۋدىڭ ماڭىزدى قاعيدالارى، سان جانە ساپا دەگەن ولشەمدەر كەڭىنەن تالقىلاندى. قوردالانعان ماسەلە كوپ، ­سودان شىعۋدىڭ جولدارى، ناقتى ۇسىنىستار ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە انا ءتىلىمىز بەن تۋعان ادەبيەتىمىزدى وقىتۋدىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ كەزەك كۇتتىرمەيدى. ايتۋلى جيىننان تۇيگەنىمىز، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ ماسەلەسى – قازاق قوعامىنىڭ ماسەلەسى بولىپ وتىر. سوندىقتان ءتيىستى ورگاندار تاراپىنان وقۋ باعدارلامالارىنا، وقۋلىقتارعا ۇلتتىق ۇستانىم، بىلىكتى كاسىبي كوزقاراس تۇرعىسىنان نازار اۋدارىلماي، انا ءتىلىمىز بەن تۋعان ادەبيەتىمىز ماتەماتيكا مەن اعىلشىن ءتىلىنىڭ كولەڭ­كەسىندە قالعانى قالعان. ەلىنىڭ كەلەشەگىن ۇرپاعىمەن بايلانىستىراتىن اتا-انا، قالىڭ جۇرتشىلىق تا بالانى بەسىك جىرى مەن ەرتەگى-اڭىزبەن سۋسىنداتىپ وسىرسە، بۇل ىسكە ءوز تاراپىنان ۇلكەن ۇلەس قوسقان بولار ەدى. ەڭ باستىسى، قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى باستى يدەولوگيالىق قۇرالىمىز رەتىندە ۇستەمدىككە يە بولۋى ءتيىس.
ەندى تومەندە «ۇلت بولىپ قالىپتاسۋدىڭ نەگىزى – ءتىل مەن كوركەم ادەبيەت» دەپ ۇران تاستاعان كەلەلى جيىنداعى قاداۋ-قاداۋ كوزقاراستاردى ارنايى بەرىپ وتىرمىز. ويلانايىق، وي قورىتايىق! ۇرپاق تاربيەسىندە ۇتىلمايىق!

دينا يمامباەۆا

ارالاس مەكتەپ – ۋاقىتشا شەشىم…

راحمان الشانوۆ،
«تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى

پاتشا زامانىندا، بۇدان ەكى جارىم عاسىر بۇرىن قازاق تىلىندە وقىتاتىن ءبىر-اق مەكتەپ بولعان. ونىڭ ءوزى ىبىراي التىنسارين اشقان باستاۋىش مەكتەپ. كەڭەس داۋىرىندە قازاق مەكتەپتەرى، ال تەحنيكۋمداردا، جوعارعى مەكتەپتەردە قازاق بولىمدەرى اشىلا باستادى. ءبىراق قازاق مەكتەبىنىڭ كارقىندى دامۋى تاۋەلسىزدىك جىلدارى عانا ورىستەدى. بۇعان بىرنەشە فاكتور اسەر ەتتى. مىسالى، ەكونوميكا ءوسىپ، الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كەڭىنەن شەشۋگە جول اشىلدى، بارلىق شەشىمدى ەگەمەندىكتىڭ ارقاسىندا ءوزىمىز قولىمىزعا الدىق. باستىسى – ەلدەگى حالىقتىڭ سانى، سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ءوسۋى بايقالدى.

2019 جىلى شىلدە ايىندا قازاقستان حالقى 18،5 ميلليون ادامنان استى، ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ سانى 12،5 ملن-عا جەتتى (67،6%). بۇگىندە قازاقتىڭ سانى سولتۇستىكتەن باسقا بارلىق وڭىردە باسىم. سونىڭ ىشىندە: تۇركىستان وبلىسىندا – 1508،2 مىڭ قازاق (76،0%)، الماتى­ وبلىسىندا – 1469،9 مىڭ (72،1%)، الماتىدا­ – 1120،6 مىڭ (60،4%)، نۇر-سۇلتان قالاسىندا – 851،9 مىڭ (79%)، شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 834،8 مىڭ (60،5%)، جامبىل وبلىسىندا – 818،5 مىڭ (72،7%)، قىزىلوردا وبلىسىندا – 764،6 مىڭ (96،3%)، اقتوبە وبلىسىندا – 720،4 مىڭ (82،8%)، قارا­عاندى ­وبلىسىندا – 714،1 مىڭ (51،8%)، شىمكەنت­ قالاسىندا – 676،7 مىڭ (67،05%)، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 617،1 مىڭ (91%)، اتىراۋ وبلىسىندا – 586،8 مىڭ (92،6%)، باتىس قازاقستان وبلى­سىندا – 418،0 مىڭ (64،1%)، پاۆلودار وبلىسىندا – 394،7 مىڭ (53،4%)، اقمولا وبلىسىندا 379،3 مىڭ (51،4%) قازاق تۇرادى.
ال ازىرگە قازاقتار از تۇراتىن وڭىرلەر: سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى – 194،2 مىڭ (35،0%)، قوستاناي وبلىسى – 355،7 مىڭ (40،7%).
وسىلاي حالىق سانىنىڭ وسۋىنە قاراي قازاقشا وقيتىن بالالاردىڭ سانى دا وسۋدە. 2008 جىلى ولاردىڭ سانى 1546 مىڭ (60،3%) بولسا، 2018 جىلى بۇل كورسەتكىش 2515،9 مىڭ وقۋشىعا جەتتى (65،5%). ەڭ كوبى تۇركىستان وبلىسىندا – 364،7 مىڭ وقۋشى (77،7%)، الماتى وبلىسىندا – 288،1  مىڭ (73،0%)، ­جام­بىل­ وبلىسىندا – 171،2 مىڭ (72،6%)، قىزىلوردا وبلىسىندا – 142،0 مىڭ (91،4%)، شىمكەنت قالاسىندا – 133،9 مىڭ (66،8%)، الماتى قالاسىندا – 125،6 مىڭ (43،6%)، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 122،1 مىڭ (86،6%) بالا قازاقشا وقيدى.
ال ەڭ تومەنگى كورسەتكىش سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا – 19،7 مىڭ وقۋشى (27،2%)، قوستاناي وبلىسىندا – 43،0 مىڭ (40،0%)، پاۆلودار وبلىسىندا – 45،8 مىڭ (44،2%)، اقمولا وبلىسىندا – 59،3 مىڭ وقۋشى (47،9%).
قۋانتاتىن ءبىر جاعداي – وسى سوڭعى ون جىل ىشىندە قازاقشا وقيتىن بالالاردىڭ سانى اقمولا وبلىسىندا 16،6 مىڭعا وسكەن، ال قوستاناي وبلىسىندا 13،1 مىڭ وقۋشى قوسىلعان.
ەلوردامىز نۇر-سۇلتان قالاسىندا دا قازاق مەكتەپتەرى قارقىندى دامۋدا.­  2008 جىلى استانامىزدا قازاقشا وقيتىن بالالار سانى 38،2 مىڭ (54،7%) بولسا، 2018 جىلى ولاردىڭ سانى 166،2 مىڭعا (57،3%) دەيىن كوتەرىلدى. دەمەك، ون جىلدا قازاقشا ءبىلىم الاتىن ورەندە­رىمىزدىڭ سانى باس قالامىزدا 57 مىڭعا كوبەيگەن، بۇل دەگەنىڭىز قاتارعا 100 جاڭا قازاق مەكتەپ كوسىلعانمەن بىردەي. بۇل – شىمكەنت قالاسىنان كەيىنگى ەكىنشى كورسەتكىش (+ 65،8 مىڭ).
سوڭعى ون جىلدا ەلدەگى جالپى مەكتەپ سانى 2008 جىلى ء5867-نى قۇراسا، 2018 جىلى 7893-كە جەتتى، ال قازاق مەكتەپتەرى 3836 بولسا، ون جىلدان كەيىن 3797-گە تومەندەگەن. وسى مەرزىمدە قازاقشا وقيتىن بالالاردىڭ سانى 969،9 مىڭعا وسكەن. سوندا ءار قازاق مەكتەبىن­دەگى وقۋشىلاردىڭ سانى 2008 جىلى 403،8 بالانى قۇراسا، 2018 جىلى ورتا ەسەپپەن العاندا ءبىر مەكتەپتە 662،6 بالا وقىدى دەگەن ءسوز. دەمەك، ءبىر قازاق مەكتەبىندەگى بالالاردىڭ سانى ون جىلدىڭ ىشىندە 258،8 وقۋشىعا وسكەن. بۇل كورسەتكىشتەر مەكتەپتەردىڭ ىرىلەندىرىلىپ، قوسىلىپ، جاڭا ۇلكەن مەكتەپتەر اشىلىپ، شاعىن مەكتەپتەردىڭ ازايعانىن كورسەتەدى.
قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ەڭ كوبى تۇركىس­تان وبلىسىندا – 705، الماتى وبلى­سىندا – 441، شقو-دا – 344، جامبىل وبلى­سىندا – 314، قىزىلوردا وبلىسىندا – 273، اقتوبەدە –  263، باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 257، قاراعاندى وبلىسىندا  – 230، اقمولا وبلىسىندا – 160، پاۆلودار وبلىسىندا – 140، اتىراۋ وبلىسىندا – 138، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 130، قوستاناي وبلىسىندا – 120، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 118، الماتى قالاسىندا – 76، شىمكەنت قالاسىندا – 57، نۇر-سۇلتاندا – 31.
ون جىلدا سەگىز وڭىردە قازاق مەكتەپ­تەرىنىڭ سانى 181-گە وسكەن. الماتى وبلى­سىندا 48 مەكتەپ قوسىلعان، ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسىندا – 31، الماتى قالاسىندا – 25، شىمكەنت قالاسىندا – 24، تۇركىستان وبلىسىندا – 22.
وسى مەرزىمدە توعىز وڭىردە 193 شاعىن قازاق مەكتەبى قىسقارتىلعان. ونىڭ ىشىندە شىعىس قازاقستان وبلى­سىندا – 38 مەكتەپ، اقتوبە وبلىسىندا – 35، باتىس قازاقستان وبلىسىندا – 32، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 29، قوستاناي وبلىسىندا 22-گە ازايعان.
دەموگرافيالىق، ەتنيكالىق، ۇلتتىق ساياساتقا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە سوڭعى ون جىلدا ارالاس مەكتەپ­تەردىڭ سانى 2147-دەن 2255-كە وسكەن. ەڭ كوپ ارالاس مەكتەبى بار وڭىرلەر: الماتى وبلىسى (319)، اقمولا وبلىسى (224)، قاراعاندى وبلىسى (196)، تۇركىستان وبلى­سى (192)، شىعىس قازاقستان وبلى­سى (185) جانە پاۆلودار وبلىسى (165).
وسى ارالاس مەكتەپتەردە 2018 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا 1380 مىڭ وقۋشى ءبىلىم الدى، سونىڭ ىشىندە 691،7 بالا قازاق­شا وقيتىندار. ارالاس مەكتەپ­تەردە انا تىلىندە وقيتىنداردىڭ كوبىسى الماتى وبلىسىندا – 138،5 مىڭ، جام­بىل وبلىسىندا – 66،6 مىڭ، تۇركىستان وبلىسىندا – 72،4 مىڭ، شىمكەنت قالا­سىندا – 66،6 مىڭ، قاراعاندى وبلىسىندا – 47،1 مىڭ، اقتوبە وبلىسىندا 35،8 مىڭعا جەتكەن. سول بالالاردىڭ جالپى سانى ءبىر مىڭ قازاق مەكتەبىن قۇرايدى ەكەن.
ءيا، ءتۇرلى سەبەپتەرمەن ارالاس مەك­تەپتەر سانى ءوسىپ كەلە جاتىر. وعان بيۋد­جەتتىڭ تاپشىلىعى، جوسپارلاۋداعى كەمشىلىكتەر، تۋىنداعان ماسەلەلەردى جەڭىل ءارى تەز شەشۋگە ۇمتىلۋ سىندى­ جايت­تار سەبەپ بولۋدا. جەرگىلىكتى باسقارۋ ورىندارى بولاشاقتا بۇل مەك­تەپتەردى ءبىرىڭعاي قازاق مەكتەبى دارە­جەسىنە اۋىستىرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋى قاجەت.
سوڭعى جىلدارى قازاق، ورىس، اعىل­شىن تىلىندە وقىتاتىن ارالاس مەكتەپتەر  قاتارى دا كوبەيۋدە. 2007-2008 جىلدارى پيلوتتىق جوبا بويىنشا وسىنداي ءۇش ءتىلدى 33 مەكتەپ بولسا، ءقازىر ولاردىڭ سانى 117-گە جەتكەن. وندا 63 مىڭ بالا وقيدى، بۇل ەلىمىزدەگى بارلىق وقۋشى­نىڭ 2،3%-ىن قۇرايدى. وسى مەكتەپتەردە ساباق بەرەتىن ماماندار دايىنداۋ جۇمىستارى دا قولعا الىندى. 42 جوعار­عى وقۋ ورنىندا ءۇش ءتىلدى دامىتاتىن جۇيەگە بايلانىستى اعىلشىن بولىمدەرى اشىلدى. بۇل تۇرعىدا ءبىراز سىن ايتىل­عان سوڭ، بۇعان دا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتىر.

وزگە ۇلتتار قازاقشا  وقي باستادى…

قازاقستان – كوپۇلتتى ەل. ونىڭ كورىنىسىن ۇلتتىق مەكتەپتەردىڭ دامۋى­نان كورۋگە بولادى. ەلىمىزدە 3717 قازاق، 1312 ورىس، 12 وزبەك، 11 ۇيعىر، 1 تاجىك مەكتەبى جانە 5 باسقا ۇلتتىڭ مەكتەپتەرى بار. ولاردا 2385،9 مىڭ قازاق، 392،7 مىڭ ورىس، 129،9 مىڭ وزبەك، 51،9 مىڭ ۇيعىر، 32،6 ۋكراين، 25،7 ازەربايجان، 24،1 ­تاتار، 17،1 كارىس، 15،6 تۇرىك، 11،2 تاجىك، 6،2 قىرعىز، 60،2 باسقا ۇلتتاردىڭ بالالارى وقۋدا. سوڭعى ون جىلدا قازاق وقۋشىلارى 556 مىڭعا وسكەن، ورىس وقۋشىلارى – 16 مىڭعا، وزبەك – 27،6 مىڭعا، ۇيعىر – 7،8 مىڭ، ازەربايجان – 5،4 مىڭ، كارىس – 2،9 مىڭ، تاجىك – 2،9 مىڭ، قىرعىز – 1،8 مىڭ، تۇرىك 0،5 مىڭعا كوبەيگەن. كەرىسىنشە، ۋكرايندىق وقۋشىلار سانى 5،5 مىڭعا، تاتارلار 0،05 مىڭعا تومەندەگەن.
دەموگرافيا، ميگراتسيا، مەكتەپتەردى ىرىلەندىرۋ، ۇلكەن مەكتەپتەر اشۋ سىندى جاڭالىقتار مەكتەپتەر سانىنا دا ەلەۋلى وزگەرىستەر اكەلدى. مىسالى، ورىس مەك­تەپ­تەرىنىڭ ون جىلدا ء573-ى قىسقارعان، سونىڭ ىشىندە ءسولتۇستىق قازاقستان وبلىسىندا – 190، پاۆلودار وبلىسىندا – 76، قوستاناي وبلىسىندا – 64، قارا­عاندى وبلىسىندا – 55، اقمولا وبلى­سىندا 53 ورىس مەكتەبى قىس­قار­تىلعان. ال وسى مەرزىمدە رەسپۋبليكا قولەمىندە ورىس مەكتەپتەرىندەگى وقۋشى­لاردىڭ سانى 16 مىڭعا وسكەن. سوندا ءاربىر ورىس مەكتەبىندە 2008 جىلى وقيتىن وقۋشى­لار سانى 199 بالا بولسا، ون جىلدان كەيىن، ياعني 2018 جىلى ول كورسەتكىش 299 بالاعا دەيىن كوبەيگەن. جالپى جوعا­رىداعى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن ورىس مەكتەپتەرىنىڭ كوپشىلىگى شاعىن، ارالاس دەڭگەيدە. ال وزبەك، ۇيعىر مەكتەپتەرى ىرىلەنىپ كەلەدى. مۇندا مەكتەپتەر قىس­قا­رىپ، وقۋشىلاردىڭ سانى وسۋدە، وزبەك مەكتەپتەرىنىڭ سانى 63-تەن 12-گە دەيىن ازايسا، وزبەك وقۋشى­لارى 27 مىڭعا وسكەن، ۇيعىر مەكتەپتەرى 15-تەن 11-گە ازايسا، وقۋشىلار سانى 7،8 مىڭعا وسكەن.
ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ءبىر ەرەك­شەلىك، باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى سوڭعى جىلدارى قازاق، ورىس مەكتەپ­تەرىن تاڭداۋدا. 130 مىڭنان استام باسقا ۇلتتاردىڭ بالاسى قازاق مەكتەپتەرىندە، ال 85،5 مىڭ وزگە ۇلتتاردىڭ بالاسى ورىس مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الۋدا.
قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ءار ەلدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، مىندەتتەرى ەسەلەنە وسۋدە. دۇنيەجۇزىندە قازاق حالقى 15 ملن-نان استى. سوعان ساي سان مەن ساپا پارا-پار بولۋى ءتيىس. بۇگىن­گىدەي باسەكە زامانىندا ءار ازاماتتىڭ قابىلەتى زور بولۋى كەرەك، ياعني بىلىم-بىلىك سىندى قاسيەتتەر جەكەلەگەن ەرەك­شە ادامداردا عانا ەمەس، بارلى­عىمىزدان تابىلعانى ابزال، ول – ۋاقىت تالابى. ال جاقسى ءبىلىمنىڭ نەگىزى مەكتەپ قابىرعاسىندا قالاناتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا قازاق مەكتەپ­تەرىندە كوپتەگەن تىڭ جاڭا­لىقتار، اتاپ ايتساق، جاڭا وقۋلىقتار، جاڭا باعدار­لامالار، جاڭا مەتوديكالىق وقۋ قۇرال­دارى ەنگىزىلۋدە. دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى دە سوڭعى جىل­دارى ءبىزدىڭ قازاق مەكتەپتەرىندە قەڭىنەن پايدا­لانىلۋدا. مىسالى، بارلىق نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپ­تەرىندە قازاق سىنىپ­تارى بار. جىل سايىن پەداگوگيكا ماماندىعىنا 12 مىڭ گرانت بولىنەدى، وعان قوسىمشا ءاربىر جەرگىلىك­تى اكىم­دىكتەر وزدەرىنىڭ گرانتىن بەرەدى. پەدا­گوگيكا ماماندىعى بويىن­شا مۇعا­لىمدەردىڭ ءبىلىم جەتىلدىرەتىن «ورلەۋ» ۇلتتىق ورتالىعى 2011 جىلدان­ بەرى  ۇستازداردى اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن ارنايى باعدارلامانى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇل باعدارلاما بويىنشا 3900 ءمۇعالىم ۇلىبريتانيا، جاپونيا،­ ­يسپا­نيا،­ پورتۋگاليا، گەرمانيا ۋنيۆەرسي­تەتتەرىندە ارنايى ءدارىس الىپ كەلدى.
دەگەنمەن، ءتۇيىندى ماسەلەلەر دە جوق ەمەس. اۋىلداعى ءۇش اۋىسىممەن وقىتا­­تىن جانە اپاتتى جاعدايدا تۇرعان مەكتەپتەردىڭ جايى وزەكتى. «ديپلوممەن اۋىلعا»، «سەرپىن» سىندى باعدارلا­مالارعا ءالى دە ەكپىن بەرىلۋى ءتيىس.
قازاق مەكتەپتەرىنىڭ دامۋ كەزەڭىندە ارنايى ورتا ءبىلىم بەرەتىن كوللەدجدەردە دە وڭ وزگەرىستەر بولىپ جاتىر.­ سونىڭ ىشىندە قازاق بولىمدەرى تەز وسۋدە. ­كوللەد­ج­­دەردە قازاقشا وقيتىن ستۋدەنت­تەردىڭ سانى 289،6 مىڭعا جەتتى. بۇل بارلىق كوللەدجدە وقيتىن 489،8 مىڭ ستۋدەنتتىڭ 59،1%-ىن قۇرايدى. ال ءقازىر رەسپۋبليكا­مىزداعى 130 جوعارى وقۋ ورنىندا 542،4 مىڭ ستۋدەنت ءدارىس الۋدا، سونىڭ ىشىندە قازاقشا وقيتىن ستۋدەنت­تەردىڭ سانى 350،4 مىڭعا جەتتى، بۇل ەلىمىزدەگى بارلىق ستۋدەنتتىڭ  64،6%-ىن قۇرايدى.
ەلىمىزدە 1992 جىلدان باستاپ جەكەمەنشىك مەكتەپتەر اشىلا باستادى.­ بۇگىن­گى تاڭدا ولاردىڭ سانى 120-عا جەتكەن، سونىڭ ء51-ى – الماتىدا، ء12-سى­ — نۇر-سۇلتان قالاسىندا. الماتى­ وبلى­سىندا – 8، شىمكەنتتە – 7، اقتوبەدە – 7، اقتاۋدا – 5، وسكەمەندە – 4،­ ­قوستا­ناي­دا – 4، تارازدا – 3، ورالدا – 3، ­سە­مەيدە – 2، پەتروپاۆلدا – 2، اتىراۋدا – 2، قىزىل­وردادا – 1، قاراعاندىدا – 1، تەمىرتاۋدا – 1، اقمولا وبلىسىندا — 1 جەكەمەنشىك مەكتەپ جۇمىس ىستەۋدە.  ولاردىڭ كوپشىلىگى ارالاس مەكتەپ، ياعني قازاق، ورىس، اعىلشىن تىلدەرىندە وقىتادى. جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ارنايى باعدارلامالار شەڭبەرىندە، قوسىمشا ساباقتار بەرۋ، شەت تىلدەرىن تەرەڭدەتە وقىتۋ، ءار وقۋشىعا جەكە تۇلعا رەتىندە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ ارقىلى وزدەرىنە تارتۋدا.
سوڭعى جىلدارى مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك ارىپتەستىكتى دامىتۋ باعدارلا­ماسىنا سايكەس، جەكە مەنشىك مەكتەپتەرگە مەملەكەتتىك تاپسىرىس­تار بەرىلە باستادى. مىسالى، 2018 جىلى شىمكەنت قالاسىندا – 3310 ورىنعا، نۇر-سۇلتان قالاسىندا – 3721، اقتوبەدەگى دارىندى بالالارعا ارنالعان «سىمبات» مەكتەپ-ينتەرناتىندا  600 بالانى وقىتۋعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بەرىلدى. ال الداعى 2022 جىلى  رەسپۋبليكانىڭ 3 وڭىرىندە 89 جەكەمەنشىك مەكتەپتە 56300 بالانى وقىتاتىن مەملەكەتتىك تاپسى­رىس بەرىلۋ جوسپارلانىپ وتىر. بولا­شاقتا ءبىلىم سالاسىنا جەكە باستى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلعان كەزدە، جەكەمەنشىك مەكتەپتەر سانى قارقىندى تۇردە وسەدى دەگەن بولجام بار.
سوڭعى ون جىلدا قازاق مەكتەپ­تەرىندە ساباق، ءدارىس بەرەتىن ۇستازدار­دىڭ سانى دا ءوسىپ كەلە جاتىر. 2018-2019 وقۋ جىلىندا بارلىق مەكتەپتە 338775 وقىتۋشى جۇمىس ىستەدى، ال 2008-2009 وقۋ جىلىندا بۇل كورسەتكىش 279982 بولعان. دەمەك، ون جىلدا مۇعالىمدەردىڭ سانى 58793-كە وسكەن.
وسى ورايدا ءبىزدى الاڭداتاتىن ءبىر جاعداي، سوڭعى جىلدارى ۇستازدار ارا­سىندا ءبىلىم سالاسىنان كەتۋ دەرەكتەرى كوپتەپ كەزدەسۋدە. 2016-2017 وقۋ ­جىلىندا ءبىلىم سالاسىنان 11 704 وقىتۋشى  كەتكەن بولسا، 2017-2018 وقۋ جىلى بۇل كورسەتكىش 12 154-كە جەتكەن. سوندا ون جىلدىڭ ىشىندە ورتا ەسەپپەن 100 مىڭنان استام ۇستاز ءبىلىم سالاسىنان كەتىپ قالعان. باستى سەبەپ – جالاقىنىڭ تومەندىگى. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا قابىلدانىپ جاتقان ءتۇرلى ءىس-شارالار ءالى دە قاۋقارسىز. جىل سايىن پەداگو­گيكا سالاسىنىڭ مامانىن دايىنداپ شىعارۋ ءۇشىن 12 مىڭ گرانت بەرىلەدى. ون جىلدا 120 مىڭ گرانت بولىنسە، 61 مىڭ گرانت ارتىعىمەن بەرىلەدى. زەينەت جاسىنا، دەنساۋلىعىنا، وتباسىلىق جاعدايلارعا جانە باسقا دا ءتۇرلى ­سەبەپتەرگە بايلانىستى بۇل كورسەتكىش وزگەرۋى مۇمكىن، ءبىراق جالپى احۋالعا ايتارلىقتاي اسەر ەتە قويماس. سوندا جىل سايىن 17،5 ملرد تەڭگەنى قوسىمشا گرانتقا جۇمساعاننان گورى، بۇل قارجى مۇعالىمدەردىن جالاقىسىنا جۇمسالار بولسا، وندا جىل سايىن ءار ۇستازعا 51،5 مىڭ تەڭگە قوسۋعا بولار ەدى.

ۇستازدان  قارجى ايامايىق

ەلىمىزدەگى بارلىق سالانى ەكو­نو­مي­كالىق جاعىنان سارالاپ كەلگەندە، ايلىق جالاقىسىنىڭ تومەن­دىگى جاعىنان مۇعالىمدەر  ەڭ سوڭعى ورىندا ورنالاس­قان. سونداي-اق بۇل كورسەتكىش كوپ جىل بويىنا ءوز ورنىنان مىزعىماي، ساقتا­لىپ قەلەدى. بۇل ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ ءۇشىن ءتۇرلى جول ىزدەستىرىلۋدە. سولاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق دارەجەلىك تەستىلەۋ جۇيەسى. بۇل سىننان وتكەن وقىتۋشى­لاردىڭ جالاقىسىنا ­30-50% ۇستەمە اقى تولەنەدى. وتكەن وقۋ جىلىندا بىلىكتىلىك سىنعا تۇسەتىن بۇل تەستىلەۋ جۇيەسىنە 56 910 وقىتۋشى قاتىسىپ، 36 ء272-سى (63،7%) قاجەتتى بالل جيناپ، ەكىنشى تۋرعا وتكەن.
قازىرگى دايىندالىپ جاتقان، پەداگوگ-مۇعالىم دارەجەسىن قوتەرۋگە ارنالعان زاڭ ­جوباسى وسى نەگىزگى جالاقى ماسە­لە­سىن­ تۇبەگەيلى شەشۋى كەرەك. بيۋدجەتتە مۇعالىمدەردىڭ تولەماقىسىنىڭ دەڭگەيىن ناقتى بەلگىلەپ، ينفلياتسيادان قورعاي­تىن كوەففيتسيەنتتەر ەسكەرىلىپ، شەشى­مىن زاڭدى تۇردە ەنگىزىپ، بەكىتەتىن ۋاقىت كەلدى.
ادام كاپيتالى تۋرالى سوڭعى جىل­دارى كوپ ايتىپ كەلەمىز. ونىڭ ماڭىز­دىلىعىن، ستراتەگيالىق ورنىن ءبارىمىز بىلەمىز. ­ەندەشە، بۇگىنگى تاڭدا ادام كاپيتالىنىڭ نەگىزىن قالايتىن، ياعني مەكتەپ وقۋشىلارىن ساپالى وقىتىپ شىعاراتىن مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى بيۋدجەتتىڭ ستراتەگيالىق، ەكونومي­كالىق، الەۋمەتتىك قاۋىپسىزدىگى مىندەتىن اتقاراتىن كاتەگورياسى دەپ قاراۋ كەرەك. ەگەر بيۋدجەتتەن جىلىنا 1،2 ترلن تەڭگە وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىنا جۇمسالا­تىن بولسا، ول ەكونوميكاداعى سۇرا­نىستى وسى كولەمگە ۇلعايتۋمەن بىردەي دەگەن ءسوز. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز وندى­رۋشىلەردى قولداپ كەلسەك، ەندى تۇتىنۋ­شىلاردى دا قولدايتىن كەز جەتتى. ياعني ەكونوميكانىڭ ەكى جاعىن تەڭەستىرەتىن ۋاقىت كەلدى، بىلايشا ايتقاندا، ءبىز وسى ماسەلەگە كەلىپ تىرەلدىك. مۇنى شەشپەي ءارى قاراي جىلجۋ مۇمكىن ەمەس دەپ ويلايمىن.
ءبىلىم سالاسىندا ءبىز اتقارار، قولعا الار جۇمىس وتە كوپ. مەكتەپتەردىڭ، ونىڭ ىشىندە ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتىپ كەتكەن قازاق مەكتەپتەرىنىڭ الدىندا تۇرعان وراسان جۇمىستار شاش-ەتەكتەن. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستى مىندەت­تەرىمىزدىڭ ءبىرى – جاڭاشىل، بولاشاققا بەيىمدەلگەن، وتانسۇيگىش، العىر، باسە­كەگە قابىلەتتى، كەز كەلگەن قيىندىقتارعا دايىن جاس بۋىن دايىنداۋ.
قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانىن كوبەيتىپ قانا قويماي، ونداعى جەتكىنشەكتەردى قازاق ادەبيەتى، قازاقستان تاريحى، مادەنيەتى مەن ونەرى سىندى قۇندىلىق­تارىمىزعا تەرەڭدەتە، ساپالى وقىتا ءبىلۋىمىز كەرەك. ولار – ءبىزدىڭ بولاشا­عىمىز. قازاقستاندى ماڭگىلىك ەل ەتەتىن سول ورەندەر. سوندىقتان مەملەكەت ءمۇعا­لىم مارتەبەسىن كوتەرۋى ءتيىس. بالامىزعا قالام-داپتەر ۇستاتىپ، ءارىپ تانىتىپ، ودان ءارى وقىتىپ، ازامات ەتىپ شىعارىپ، ۇلكەن جولعا سالاتىن ۇستاز دەگەن قاۋىمنان قارجىنى اياماۋىمىز كەرەك، جالاقىسىن كوتەرۋ قاجەت. بۇل ءۇشىن ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز جەتەدى دەپ ويلايمىن.

دەموگرافيا، ميگراتسيا، مەكتەپتەردى ىرىلەندىرۋ، ۇلكەن مەكتەپتەر اشۋ سىندى­ جاڭالىقتار مەكتەپ­تەر سانىنا دا ەلەۋلى وزگەرىستەر اكەلدى. مىسالى، ورىس مەكتەپتەرىنىڭ ون جىلدا ء573-ى قىسقارعان، سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 190، پاۆلودار وبلىسىندا – 76، قوستاناي وبلىسىندا­ – 64، قاراعاندى وبلىسىندا – 55، اقمولا وبلىسىندا 53 ورىس مەكتەبى قىسقار­تىلعان. ال وسى مەرزىمدە رەسپۋبليكا كولەمىندە ورىس مەكتەپتەرىندەگى وقۋشىلاردىڭ سانى 16 مىڭعا وسكەن. سوندا ءاربىر ورىس مەكتەبىندە 2008 جىلى وقيتىن وقۋشىلار سانى 199 بالا بولسا، ون جىلدان كەيىن، ياعني 2018 جىلى ول كورسەتكىش 299 بالاعا دەيىن كوبەيگەن. جالپى جوعارىداعى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن ورىس مەكتەپتەرىنىڭ كوپشىلىگى شاعىن، ارالاس دەڭگەيدە. ال وزبەك، ۇيعىر مەكتەپتەرى ىرىلەنىپ كەلەدى. مۇندا مەك­تەپتەر قىسقارىپ، وقۋشىلاردىڭ سانى وسۋدە، وزبەك مەكتەپتەرىنىڭ سانى 63-تەن 12-گە دەيىن ازايسا، وزبەك وقۋشىلارى 27 مىڭعا وسكەن، ۇيعىر مەك­تەپتەرى 15-تەن 11-گە ازايسا، وقۋشىلار سانى 7،8 مىڭعا وسكەن.

وقۋشىدا – ىنتا، مۇعالىمدە – قۇلىق بولماي تۇر

گۇلجاھان وردا،
م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

ححى عاسىر باسىندا الەمدەگى وزىق تاجىريبەلەر قازاقستاندىق وقۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلە باستادى. قازىرگى تاڭدا ورتا جانە جوعارى مەكتەپتەر بلۋم تاكسونومياسى بويىنشا­ وقىتىلىپ، PISA (Programme for International Student Assessment)، TIMSS سياقتى وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن تەكسەرۋ مەن باعالاۋدىڭ حالىقارالىق باعدارلاماسىنا ەندى. بۇلار وقۋشىلار قابىلەتىن تەكسەرۋ مەن باعالاۋدىڭ الەمدەگى وزىق باعدارلاماسى رەتىندە تانىمال. وسى باعدارلامالار بويىنشا مەكتەپ مۇعالىمدەرى سوڭعى جىلدارى دەڭگەيلەپ وقىتۋ، جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىن يگەرۋ ءۇشىن ءبىرشاما سەمينارلارعا قاتىسىپ بىلىمدەرىن جەتىلدىردى، بىلىكتىلىكتەرىن ارتتىر­عانىنا ۇستەمە ەڭبەكاقى الۋدا. جاڭا باعدارلامانى وقۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى تاريحتان بەلگىلى. ول كوپ ىزدەنۋدى، ىجداعاتتىلىقتى، ءبىلىمدى قاجەت ەتەدى.

قازاقستاننىڭ بولاشاعى باستاۋىش،­ ورتا جانە جوعارى مەكتەپتە قالانا­تىن بولعاندىقتان، قازىرگى تاڭدا مەكتەپ­ وقۋلىقتارىنداعى ولقىلىقتار قوعامنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى. مەكتەپ وقۋلىقتارىن جازۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە­ ونىڭ باعدارلاماسى جاسالادى. ال باعدارلامانى كىمدەر جاساعانى جونىندە اقپارات جوق. سەبەبى باعدارلاما ۇجىمدىق ەڭبەك بولعاندىقتان، وندا وقۋلىقتاعىداي ­اۆتورلار كورسەتىلمەيدى. سوندا كەمشىلىكتى وقۋلىقتان ەمەس، باعدارلامادان ىزدەۋ كەرەكتىگىن ۇمىت قالدىرامىز.
جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلا­ماسىنىڭ ماقساتى – «ازامات رەتىندە ءوز كوزقاراستارىن قالىپتاستىرۋدا جانە مىنەز ەرەكشەلىكتەرى مەن قۇندىلىقتارىن، جەكە داعدىلارىن دامىتۋدا، ادامزاتقا ورتاق سۇراقتاردى زەرتتەۋدە ادەبيەتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ايقىنداي ءبىلۋدى جانە ءتۇسىنۋدى ۇيرەتۋ. ءپان مازمۇنىندا ادەبيەتتىڭ تاريحپەن، مادەنيەتپەن، قوعاممەن، تاربيەمەن ساباقتاستىقتا مەڭگەرتىلۋى وقۋشىنىڭ دۇنيەتانىمىن، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋعا وڭ ىقپال ەتەدى» دەپ كورسەتىلگەن.
باعدارلامانىڭ ماقساتى ايقىن بولعانىمەن، ءتىلى جۇتاڭ، سويلەمدەر شۇبا­لاڭقى. تاجىريبە بارىسىندا­ ناتيجەگە قول جەتكىزۋ وڭاي بولماي تۇر. سوندىقتان اتالعان باعدارلاماعا ايتىلار­ سىن جەتەرلىك. ەندەشە، اتالعان باعدارلامانىڭ جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىنە ءۇڭىلىپ كورەلىك:
بىرىنشىدەن، باعدارلامادا وقۋشىلار­دىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىسۋىنا مول مۇمكىندىك قاراستىرىلعان. وتكەن جىلى «بالداۋرەن-قاپشاعاي» رەسپۋب­ليكالىق وقۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالى­عىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمدەرىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق سەمينار ءوتتى. سەمينارعا وقۋلىق ­اۆتورلارى، ساراپشىلار مەن مۇعالىمدەر قاتىستى. مۇعالىم­دەردىڭ باياندامالارىن تىڭداۋ، شەبەرلىك سىنىپتارىن كورۋ بارىسىندا كوپ نارسەنى تۇيدىك. جاڭا باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتىن تولىققاندى تۇسىنگەن مۇعالىمدەر كەرەمەت جەتىستىكتەرگە جەتىپ، وقۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك جاسالعانىن باسا ايتسا، ەكىنشى توپتاعىلار وقۋ جۇيەسىنە ەنىپ كەتكەن جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ قانداي ماقساتقا نەگىزدەلىپ جاسالعانىنان بەيحابار بولىپ شىقتى.
ەكىنشىدەن، جالپىادامزاتتىق جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتار الدىڭعى كەزەككە­ شىقتى. سول ارقىلى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان كوشپەندىلەر وركەنيەتىن وقىتۋعا بەت بۇردىق. كەڭەستىك داۋىردە تاريحىمىزدى قازان توڭكەرىسىنەن باستاعانىمىز ەستە، ال بۇل باعدارلاما سان عاسىرلىق تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە مۇمكىندىك بەردى.
ۇشىنشىدەن، ساننان ساپاعا كوشۋ­ نەگىزگە الىندى. وقۋلىقتىڭ باعدارلا­ما­سىن ­جاساۋشىلار كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن قامتۋ­دى قاجەت دەپ تاپپاي، ءار ءداۋىردىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ارقىلى ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ تۇتاس تاريحىن ساقتاپ قالۋدى كوزدەدى.
تورتىنشىدەن، ءپانارالىق بايلانىسقا ارنايى كوڭىل ءبولىنىپ، تاپسىرمالار بەرىلدى. بۇل ءۇردىس حح عاسىر باسىندا الاش ارىستارى­ شىعارعان مەكتەپ وقۋلىقتارىندا دا بار بولاتىن. وعان جاس ۇرپاقتى جاڭاشا تاربيەلەۋ، جاڭاشا ءبىلىم بەرۋ ماقساتىندا جازىلعان ا.بايتۇرسىنوۆ، ج.ايماۋىتوۆ، م.جۇماباەۆ، ح.دوسمۇحامەدوۆ، ە.وماروۆ، ن.تورەقۇلوۆ، م.دۋلاتوۆ، س.قوجانوۆ، ا.ەرمەكوۆ، ف.عالىمجانوۆ، ب.سارسەنوۆ، ي.تۇرعانباەۆ، ق.كەمەڭگەرۇلى، ت.شونانوۆ، ت.ب. وقۋ قۇرالدارىنان مىسال­دار كەلتىرۋگە بولادى.
بەسىنشىدەن، بلۋم تاكسونومياسى بويىنشا­ قاراپايىمنان كۇردەلىگە قاراپ وقىتۋ كوزدەلگەن. ««قازاق ادەبيەتى» پاندىك ءبىلىمنىڭ مازمۇنى ءتۇسىنۋ جانە جاۋاپ بەرۋ، اناليز جانە ينتەرپرەتاتسيا، باعالاۋ جانە سالىستىرمالى اناليز، داعدىلاردى قالىپتاستىراتىن بولىمشەلەردەن تۇرادى».
بۇل ايتىلعاندار جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ جەتىستىكتەرى رەتىندە تانىلماق. وسى ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ جۇزەگە اسۋى قالاي، ءبىلىم جۇيەسىندە نەدەن­ ۇتتىق، نەدەن ۇتىلدىق ­دەگەن ساۋالعا ۇڭىلەتىن بولساق، ۇتقانىمىزدان ۇتىلعانىمىز كوپ بولىپ تۇر…
بىرىنشىدەن، ءپاننىڭ ماقساتىندا كورسەتىلگەن قاراپايىمنان كۇردەلىگە قاراي وقىتۋ باعدارلامادا ساقتالماعان. حالىق اۋىز ادەبيەتى تۇرمىس-سالت جىرلارى سياقتى شاعىن جانردان باستالىپ، ەپوسقا قاراي وقىتىلۋ كەرەك ەدى. ­5-سىنىپتا «قوبىلاندى باتىر» جىرىن، 7-سىنىپتا ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرىن وقىتۋ بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەگەندىكتى بايقاتادى. سول سياقتى ورتا سىنىپتا پوەما، ­رومان وقىعان وقۋشىلار جوعارى سىنىپقا بارعاندا شاعىن ولەڭ مەن اڭگىمە وقيدى ­(7-سىنىپتا م.جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» ­پوەماسىن، 9-سىنىپتا ى.جانسۇگىروۆتىڭ «قۇلاگەر» پوەماسىن وقىعان بالا 10-سىنىپتا­ ۇ.ەسداۋلەتوۆتىڭ ء«بىز تۇركىلەرمىز»، 11-سىنىپتا س.سەيفۋلليننىڭ «سىر ساندىق»، ق.امانجولوۆتىڭ ء«وزىم ­تۋرالى»، ت.مولداعاليەۆتىڭ «باۋىرلار» ولەڭىن وقۋمەن شەكتەلەدى. 8-سىنىپتا م.دۋلاتوۆتىڭ «باقىتسىز جامال» رومانى وقىتىلسا، 10-سىنىپتا ش.مۇرتازانىڭ «تاۋەكەل توي» اڭگىمەسى وقىتىلادى).
11-سىنىپتىڭ 2-توقسانىندا س.ەلۋباي­دىڭ­ «جالعان دۇنيە» رومانى مەن ق.امانجولوۆتىڭ ء«وزىم تۋرالى» ولەڭى وقىتىلادى. جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنىڭ توقسان بويى ءبىر رومان، ءبىر ولەڭ وقۋى تىم از ەكەنى ەسكەرىلمەگەن.
ەكىنشىدەن، بۇعان دەيىن قالىپتاسقان وقۋ جۇيەسىنەن باس تارتامىز، جاڭاشىلدىققا دەن قويامىز دەپ، ادەبيەتتىڭ اياسىن تارىلتىپ­ الدىق. باعدارلامادا ساننان­ ساپاعا كوشۋدى ۇيلەستىرە المادىق. قالامگەرلەردى ىرىكتەۋ بارىسىندا كورنەكتى اقىن-جازۋشىلار باعدارلاماعا ەنبەي قالدى. ماسەلەن:
1. سال-سەرىلەر مەن حالىق اقىندارىنىڭ شىعارماشىلىعى ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ باستى ەرەكشەلىگى بولىپ كورسەتىلۋ كەرەك ەدى.
2. س.سەيفۋللين، ى.جانسۇگىروۆ، ب.مايلين سياقتى ادەبيەتتىڭ ءۇش الىبى بىرگە ءجۇرۋ كەرەك ەدى.
3. سونداي-اق م.اۋەزوۆ وقىلعان جەردە س.مۇقانوۆ قوسا وقىتىلۋ كەرەك. ع.مۇسىرەپوۆ تۇرعان جەردە ع.مۇستافين دە جۇرۋگە ءتيىس. وقۋلىقتاعى جۇيەسىزدىك، مىنە، وسىنداي مىسالداردان كورىنەدى.
4. قازاق مەكتەبىندە وقيتىن بالالاردىڭ تومەندەگى قالامگەرلەردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى مالىمەت المايتىنى وكىنىشتى. ولار:
1. سپانديار كوبەەۆ  «ۇلگىلى ءتارجىما»، «ۇلگىلى بالا» جيناعى مەن «قالىڭ مال» رومانى.
2. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ «سارىار­قانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى؟»، ت.ب. ولەڭدەرى.
3. ءسابيت مۇقانوۆ «سۇلۋشاش» پوەماسى، «بالۋان شولاق» پوۆەسى.
4. عابيدەن ءمۇستافيننىڭ «قاراعاندى» رومانى.
5. نۇرپەيىس بايعانين «نارقىز»، «اقكەنجە» پوەماسى.
6. يسا بايزاقوۆ «قۇرالاي سۇلۋ»، ­«التاي اياسىندا» پوەمالارى.
7. تايىر جاروكوۆ «تاسقىن»، «جاپاندى­ ورمان جاڭعىرتتى»،   «تاسقىنعا توسقىن»­ پوەمالارى.
8. عالي ورمانوۆ «قاراعاي»، «ەمەن».
9. ءابۋ سارسەنباەۆ «سەن قۇرمەتتە ونى».
10. ديحان ابىلەۆ «سۇلتانماحمۇت» ­رومان-تريلوگياسى.
11. قاليجان بەكحوجين «ناۋان باتىر» پوەماسى.
12. عافۋ قايىربەكوۆ «دالا قوڭىراۋى» پوەماسى.
13. مۇزافار الىمباەۆ «اسپانداعى اپكە» جيناعى ءۇشىن قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلگەن. 
14. وسپانحان اۋباكىروۆ «سۇزەگەن ءسوز» جيناعىنا ەنگەن ولەڭدەرى.
15. شونا سماحانۇلى «ۇر، توقپاعىم، ۇر» جيناعىنا ەنگەن ولەڭدەرى.
16. جۇبان مولداعاليەۆ «مەن قازاقپىن» پوەماسى.
17. سىرباي ماۋلەنوۆ «قۇلىنشاق»، «بالا جولبارىس» جيناعى.
18. جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ «مەنىڭ قازاقستانىم»، ت .ب.
5. 10-سىنىپتىڭ 2-توقسانىندا ­جۇسىپ­­بەك­تىڭ «اقبىلەك» رومانىنا قارا­عاندا «قارتقوجاسى» دۇرىس ەدى. سەبەبى «اقبىلەك» رومانىنىڭ ىشىندە ايەل مەن ەركەك اراسىنداعى انايى وقيعالار ءجيى كەزدەسەدى.
6. 11-سىنىپتىڭ 2-توقسانىندا قاسىم امانجولوۆ سماعۇل ەلۋبايدان كەيىن وقىتىلادى. قاسىمنىڭ «جامبىل تويىندا»­ (1938) پوەماسى نەمەسە قازاق اقىنى ابدوللا جۇماعاليەۆ تۋرالى «اقىن ءولىمى تۋرالى اڭىز» (1943) پوەماسى وقى­تىلۋ كەرەك. قاسىم امانجولوۆتىڭ ء«وزىم تۋرا­لى» ولەڭىن تاپسىرمامەن دە بەرۋگە بولادى. بولماسا «تۋعان جەر» ولەڭىن بەرۋ كەرەك.
7. وسى سىنىپتىڭ 4-توقسانىندا تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ جالعىز ولەڭىن وقىتۋ دۇرىس ەمەس. ءداۋىر سۋرەتى تۋرالى «حاتتار، حاتتار» پوەماسى تاقىرىپقا ساي كەلمەسە، ەل بىرلىگى، تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن باتىرلار تۋرالى «اتانتاي اتا» پوەماسى وقىتىلۋ كەرەك.
ۇشىنشىدەن، باعدارلامادا جۇيەسىزدىككە جول بەرىلگەن. 10-سىنىپتىڭ 4-توقسا­نىن­داعى «زامان، ءداۋىر تۇلعاسى» تاقىرىبى بويىنشا ءق.جۇمادىلوۆتىڭ «تاعدىر» رومانى، ­شاحماردان قۇسايىنوۆتىڭ «توميريس»­ دراماسى، ش.مۇرتازانىڭ «تاۋەكەل توي» اڭگىمەسى وقىتىلادى. جۇيە قايدا؟ جازۋشى­لاردى ادەبيەتكە كەلگەن ۋاقىتىنا قاراي جۇيەلەۋ نەگە ەسكەرىلمەيدى؟ ش.مۇرتا­زا­نىڭ بار عۇمىرىن ارناعان «قىزىل جەبە» رومان-ەپوپەياسى مەن «اي مەن ايشا» ­رومانى نەگە مەكتەپ باعدارلاماسىندا جوق؟ «قىزىل جەبەنى» كەڭەستىك ءداۋىر تۇسىندا مەكتەپ وقۋشىلارى وقىدى ەمەس پە؟
تورتىنشىدەن، ۇلتتىق ادەبيەت كلاسسيك­تەرىنىڭ ورنىنا قازىرگى ادەبيەتتەن ن.ايتۇلى، ج.بودەش، و.اسقار، ن.اقىش، ۇ.ەسداۋلەت، ر.مۇقانوۆا، ا.كەمەلباەۆا، ا.التاي، م.رايىمبەكۇلى، ق.سارين، ە.ابىكەنۇلى سياقتى قالامگەرلەر قام­تىلعان. اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ قاتارىنان س.سماتاەۆ، د.دوسجانوۆ، ت.مەدەتبەك، ە.راۋشانوۆ، س.اقسۇڭقارۇلى ورىن الۋ كەرەك ەدى، ال جاستاردى­ وقۋلىققا كىرگىزۋ­دىڭ قيسىنى جوق. م.رايىمبەكۇلىنىڭ «كوشباسشى» ­پوەماسى مەن ە.ابىكەنۇلى­نىڭ «پاتەر ىزدەپ ءجۇر ەدىك…» اڭگىمە­سىنىڭ كوركەمدىگى سىن كوتەرمەيدى. م.رايىمبەكۇلى ءوز زامانداستارىنىڭ ىشىندە پوستمودەرنيزمدى الىپ كەلگەن، ادەبيەتكە جاڭا قۇبىلىس جاساعان تالانتتى اقىن رەتىندە تانىمال. ونىڭ ليريكاسىنىڭ ورنىنا اتالعان پوەماسىنىڭ وقىتىلۋى اقىننىڭ ­شى­عارما­شىلىعىنا نۇقسان كەلتىرىپ تۇر. سوندىقتان م.رايىمبەكۇلى، ق.سارين، ە.ابىكەنۇلى شىعارمالارىن وقۋلىقتان الىپ تاستاۋعا نەگىز بار.
بەسىنشىدەن، ادەبيەتتىڭ تاريحىن داۋىرلەپ وقىتۋدان ايىرىلىپ قالدىق. ءار ءداۋىر تۋرالى شولۋ تاراۋلاردىڭ بەرىلمەۋى مۇعالىمدەرگە دە، وقۋشىلارعا دا قيىندىقتار تۋعىزۋدا. ماسەلەن، ۇوس تۋرالى باعدارلامادا ءسوز جوق. سوندىقتان 40-جىلدارداعى ادەبيەت پەن مايدانگەر قالامگەرلەردى وقۋلىقتان تابا المايسىز. سەبەبى وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى قازاق ادەبيەتى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلدى. جامبىل باستاعان حالىق اقىندارى مەن ب.بۇلقىشەۆ سياقتى مايدانگەر قالامگەرلەردىڭ وتتى جىرلارى كەڭەس حالقى مەن اسكەرىن كوركەم ءسوزدىڭ قۇدىرەتىمەن جىگەرلەندىردى. وقۋلىق ­اۆتورلارى باعدارلامادا جوق دۇنيەنى ءوز تاراپىنان قوسا المايتىنىن وسىنداي دۇنيەلەردەن اڭعارۋلارىڭىزعا بولادى.
داۋىرلەپ وقىتۋدان كوز جازىپ قالعانى­مىزدى باعدارلاما اۆتورلارى شيىرشىق ادىسىمەن تۇسىندىرەدى. ال وسى باعدار­لامامەن وقىتىپ وتىرعان «جالپى تاريح» پەن «قازاقستان تاريحى» پاندەرى ەجەلگى ءداۋىر، ورتا ءداۋىر جاڭا زامان دەگەن سىقىلدى داۋىرلەپ وقىتۋ جۇيەسىن ساقتاپ قالدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ باعدارلاماسىنداعى كەمشىلىك، مىنە، وسى تۇرعىدان كورىنەدى.
التىنشىدان، ادەبيەتتىڭ تاريحى مەن ­تەورياسى ساقتالعانمەن، سىنى نازاردان تىس قالدى. سونىمەن بىرگە قوعام ءومىرىن سىن تەزىنە الاتىن ساتيريكتەردىڭ بىردە-بىرەۋى وقۋلىققا ەنبەگەن.
جەتىنشىدەن، وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمىن كۇندەلىكتى ءار ساباق سايىن باعالاماۋدىڭ (باعا قويماۋدىڭ) سالدارىنان ءبىلىم دەڭگەيىمىز تومەندەپ كەتتى. ۇستازدار قاۋىمى جاڭارتىلعان باعدارلامانى يگەرۋدە ءتۇرلى تاسىلدەرگە كوپ كوڭىل بولگەندىكتەن، ءپان مازمۇنى تاسادا قالىپ قويدى.
مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ادەبيەتتى وقىمايتىنىن مەكتەپتەن، نە وقۋلىقتان ىزدەۋدىڭ قيسىنى جوق. ۇيدە ەرتەگى تىڭداپ وسپەگەن بالا ادەبيەتتى قايدان ءسۇيسىن؟ وقۋشىدا نەگە ىنتا جوق، مۇعالىمدە نەگە قۇلىق جوق؟ سەبەبى وقۋشى كىتاپ وقۋعا بالا كۇنىنەن جاتتىقپاعان. وعان وقۋلىق كىنالى ەمەس. سوندىقتان مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ادەبي شىعارمانى وقىمايتىنىن وتباسىنان ىزدەگەن ءجون. ال ەلدىڭ بالاسىنا ءبىلىم بەرەمىز دەپ، ءوز بالاسىنا قاراۋعا مۇرشاسى كەلمەيتىن مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى سول ەڭبەكتەرىنە ساي ەمەس. سول ءۇشىن مۇعالىم­دەردى قاعازباستىلىقتان قۇتقارىپ، ساباققا دايىندالاتىن ۋاقىت قالدىرۋ كەرەك.
سەگىزىنشىدەن، ءبىلىمنىڭ نەگىزگى فۋندا­مەنتى باستاۋىش سىنىپتا قالانادى. وزدەرىڭىز جۇمىس ىستەيتىن مەكتەپكە ساراپتاما جۇرگىزىپ كوردىڭىزدەر ما؟ باستاۋىش مەكتەپكە ساباق بەرىپ جۇرگەن ۇستازداردىڭ بىلىكتىلىگىن تەكسەرىپ كورىڭىزدەر. قالانى بىلمەيمىن، اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ باستاۋىش­ سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ دەنى سىرتتاي وقىپ ديپلوم العاندار. ال ءبىزدىڭ بالالاردىڭ نەگىزگى قۇرامى اۋىل مەكتەپتەرىندە وقيتىنىن ەسكەرەتىن بولساق، بولاشاعىمىزدىڭ تامىرىنا بالتا شاۋىپ جاتقان دا سونداي ۇستازدار. بۇل ۇستازدار قايدان شىقتى؟ پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنا تۇسۋشىلەرگە جوعارى تالاپ قويۋ كەرەك. سەبەبى سول ۇستازدارعا ءبىلىم بەرىپ، قولىنا ديپلوم ۇستاتاتىن جوعارى وقۋ ورىندارى. مىنە، ماسەلە قايدا؟ قازىرگى تاڭدا ءبىلىم جۇيەسىندەگى وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان توسقاۋىل جاسايتىن ۋاقىت كەلىپ جەتتى. كونكۋرستان وتپەي قالعان بىتىرۋشىلەردى اقىلى نەگىزدە وقىتۋدى توقتاتۋ – بۇگىنگى ءبىلىم جۇيەسىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى.
توعىزىنشىدان، مەكتەپ مۇعالىمدەرىن جوو دايىندايدى. جوعارى مەكتەپتەن شالاجانسار ءبىلىم الىپ شىققان باكالاۆر مەكتەپكە بارعاندا وزىنەن ساۋاتتى بالاعا نە بەرەدى؟ باكالاۆرلار نەگە شالاساۋاتتى دەسەڭىزدەر، قازىرگى تاڭدا ستۋدەنتتەردىڭ دەنى جان باعۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. نەگە؟ سەبەبى اقىلى بولىمدە وقيدى، نە بولماسا ەلدەگى اكە-شەشەسىنىڭ بەرەتىنى جوق بولعاندىقتان، ءوز كۇنىن ءوزى كورۋگە مۇددەلى. سول ءۇشىن بولاشاق ۇستازدار دايىندايتىن پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جونىندە ارناۋلى كۋرستار ەنگىزۋ كەرەك. وسى ماقساتتا اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى باكا­لاۆلارعا جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدار­لاماسى بويىنشا ارنايى كۋرستار ەنگىزدى.
قورىتا ايتقاندا، جوعارىدا كورسەتىل­گەن­ وزەكتى ماسەلەلەر جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى مەن «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىن جەتىلدىرە ءتۇسۋ كەرەك­تىگىن بايقاتادى. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ا.ايماعامبەتوۆتىڭ تاپسىر­ماسىمەن قازىرگى تاڭدا «وقۋلىق ورتالىعى» مەن پەداگوگيكالىق عىلىم اكادەمياسى بىرلەسىپ وقۋلىقتىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتاماسىن ۇسىنىپ، اۆتورلار مەن ساراپشىلاردى بەكىتىلگەن 19 فۋنكتسيانىڭ 128 كريتەريىمەن وقىتۋدى باستاپ كەتتى. قازىرگى تاڭدا ساراپشىلاردىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق ساراپتاماسى­ بويىنشا اۆتورلار قاۋىمى جۇمىس ىستەۋگە كىرىستى. بۇل باستاما دا قولعا كەش الىنىپ­ وتىر. سەبەبى ۇستىمىزدەگى جىلى 11-سىنىپتىڭ وقۋلىقتارى جازىلۋدا.
وقۋ باعدارلاماسىندا ادەبيەتتىڭ ءداۋىرى ساقتالىپ، قالىپتاسقان جۇيەمەن وقىتىلۋ كەرەك. ول ءۇشىن تومەندەگىدەي ۇسىنىستاردى قولعا الۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. ولار:
1. 5-11 سىنىپتارعا ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك;
2. 5-11 سىنىپتارعا ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىنىڭ باعدارلاماسىن جاساۋعا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى قاتىسۋ كەرەك;
3. 5-11 سىنىپتارعا ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىنا م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ساراپشى بولۋ كەرەك.

قۇرعاق  تەوريا بار، ىس-ارەكەت جوق…

ۇلان ەركىنباي،
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى:

جاڭارتىلعان باعدارلامانىڭ جىرى ەرتەرەك باستالدى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 2004 جىلعى جولداۋىندا ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا ساتىسىنا كوشۋىمىز كەرەك ەكەندىگى باسا ايتىلدى. ەلباسىنىڭ 2012 جىلعى «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» اتتى جولداۋى نەگىزىندە ەل ۇكىمەتى «مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ جونىندەگى 2012-2016 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوسپارى» بەكىتىلدى. 

قۇجاتتاعى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ جالپى مازمۇنى: مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋدىڭ وتاندىق جانە حالىقارالىق پراكتيكاسىن زەردەلەۋدەن، ءبىلىم مازمۇنىن جاڭعىرتۋدى قامتاماسىز ەتۋ مەن ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋ مەن مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن دامىتۋدان تۇرادى.
جالپى فۋنكتسيونالدى ساۋاتتى ادام دەگەن قانداي ادام؟ ونىڭ قانداي ەرەكشەلىگى بار؟ بۇل ساۋالدارعا كەشەندى تۇردە جاۋاپ ىزدەگەن حالىقارالىق زەرتتەۋ ۇيىمدارى جەتكىلىكتى. يۋنەسكو پايىمىندا فۋنكتسيونالدى ساۋاتتى ادام – قازىر­گىدەي مىڭ قۇبىلعان زاماندا الەۋمەتتىك، مادەني، ساياسي جانە ەكونوميكالىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسۋعا بەيىم، سونداي-اق تۇلا بويى ءومىر باقي ءبىلىم الۋعا قاجەتتى قادىر-قاسيەتكە تولى جان. جالپاق تىلمەن ايتقاندا، ەتى ءتىرى ادام. قالاي بولعاندا دا جا­ساندى ينتەللەكت پەن ححI عاسىردىڭ ۇزدىك 10 داعدىسىنىڭ پارمەنىنە قارسىلىق تانىتۋ كۇن وتكەن سايىن قيسىنسىز بولىپ كەلەدى. جاھاندىق باسەكەلەستىك ­تۇ­جى­رىمدامالارىنىڭ ىقپالى ەڭ اۋەلى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن نىساناعا الاتىنى تۇسىنىكتى.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) وقۋشىلاردىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىنا قاتىستى تۇراقتى حالىقارالىق باعالاۋ جۇرگىزىپ كەلەدى. ەلىمىز بۇل الامانعا العاش رەت 2009 جىلى قاتىسقان. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە: «قازاقستاننىڭ PISA مەن TIMSS-قا قاتىسۋ ناتيجەسى رەسپۋبليكاداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر پەداگوگتەرىنىڭ مىقتى پاندىك ءبىلىم بەرەتىندىگىن، ءبىراق ونى ناقتى ومىردەگى جاعدايلاردا پايدالانۋعا ۇيرەتپەيتىندىگىن كورسەتەدى» ­دەگەن قورىتىندىعى كەلگەن. ياعني مۇنى «قۇرعاق تەوريا بار، ىس-ارەكەت جوق» دەپ تۇسىنەمىز. ۇلتتىق جوسپار اياسىندا وسى باعدارلاماعا مەملەكەتتىك قازىنادان 25 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى بولىنگەن. ۇلتتىق جوسپاردىڭ نەگىزگى ورىنداۋشىلارى قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بولىپ بەكىتىلگەن.
وقۋشىلارعا باسى ارتىق ابستراكتىلى-تەوريالىق ءبىلىم مەن بىتپەس تاپسىرمالار بەرۋدى جويىپ، ءبىلىم مازمۇنىنىڭ نەعۇرلىم پراكتيكالىق سيپاتتاعى بولمىسىن قالىپتاستىرۋ كەشەندى جوباسىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي.
ەگەر ەسكى جانە جاڭا باعدارلامانى سالىستىراتىن بولساق، وندا ەكەۋىندەگى ءبىلىم مازمۇنىنىڭ بەرىلۋىندەگى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي ەكەنىن كورەمىز. ەسكى باعدارلامادا ماقساتتىڭ ورىندالۋىنداعى ناقتىلىق دەگەن اتىمەن جوق. ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. جالپى شولۋ! ءبىر ساعاتتا ءبىر كەزەڭ نە ءبىر عاسىردىڭ كوركەم مۇراسى تۋرالى ۇبت-لىق اقپاراتتى /ۇلگەرسە/ بەرۋ. ال جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىندا وقۋ ماقساتتارىن كۇردەلەندىرىپ العان. ءتىپتى باكالاۆر دەڭگەيىندە دە اۋىر بولىپ كەلەتىن تاقىرىپتار كوپ كەزدەسەدى. بۇل تۋرالى باعدارلاما اۆتورلارى «قازىرگى وقۋشىلاردىڭ دەڭگەيىنىڭ جوعارى، تانىمدىق، اقپاراتتىق مۇمكىندىگىنىڭ مول» ەكەندىگىن العا تارتادى. ال وقۋ ماقساتتارىنىڭ سىنىپ جوعارىلاعان سايىن كۇردەلەنە ءتۇسۋى، كەرىسىنشە، قۇپتارلىق جاعداي. ياعني وقۋ ماقساتتارى ارقىلى بەرىلەتىن تاپسىرما ناتيجەسىندە ءبىلىمنىڭ داعدىعا اينالۋ ۇدەرىسى ورىن العان. بۇل جاڭا باعدارلامانىڭ بىردەن-بىر ەرەكشەلىگى دەۋگە بولادى. دەي تۇرعانمەن، وقۋ ماقساتتارى تۋرالى ءالى دە پىسىقتايتىن جايتتار جەتەرلىك…


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1061220

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


ماقتاارالدىق جاستارعا « 5 مينوت
"ادەمى ايتىلعا 5 مينوت
اعاجاي التاي تورى 5 مينوت
تۇركىستان وبلىسىندا كول 5 مينوت
قىرعىزستاندا قازاقستان 5 مينوت
ءتۇزىم نەگىزىن بەكەمدەپ 5 مينوت
داريعا نازارباەۆا: جاست 5 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 5 مينوت
جابايى قوقىس الاڭدارى ج 14 مينوت
قاجىلىققا قامدانعاندار 15 مينوت
پەرۋاشەۆ: "حالىق ۇ 15 مينوت
اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى 17 مينوت
Muslim.kz پورتالى ء«ماۋ 20 مينوت
توي – قازىنا ەدى، ءبىرا 20 مينوت
ورازالين اقتوبەدە قۋراپ 23 مينوت
اعاجاي التاي تورى 25 مينوت
اۆتونوميالى وبلىس عىلىم 25 مينوت
دوساەۆ ەاەو-دا ورتاق ۆا 25 مينوت
ەلىمىزدەگى جولداردىڭ جا 25 مينوت
ەلىمىزدىڭ دۇنيە جۇزىلىك 25 مينوت
ءبىزدىڭ قوعامدى ءتۇسىنۋ 25 مينوت
2019-جىلى 11-ايدىڭ 1- 25 مينوت
وزبەكستاندا تۋعان قازاق 1 ساعات
جاباي نۇرماقۇلى: «جەتى 1 ساعات
كاك ماتەريا، پروسترانست 1 ساعات
قىزىلوردادا كاسىپكەر مۇ 1 ساعات
تولە ءبيدىڭ وتەگەنگە با 1 ساعات
قمدب ءتوراعاسى موڭعوليا 1 ساعات
ونەركاسىپ جانە ينفورمات 1 ساعات
استانا LRT قار تازالاۋ 1 ساعات