ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-141301382836 %64 %
2019-10-151347355232 %68 %
2019-10-16755207337 %63 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: اقجۇنىس ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 21:30 - 2018/07/29

02وسى جۇرت سايات ىبىرايدى بىلە مە ەكەن؟..

بىلگەندە قانداي!..

سايات ىبىرايدى قازاقستان دەگەن مەملەكەتتى قۇراۋشى قازاق دەگەن ۇلت قانا ەمەس، مەحانيكا سالاسىندا شەتەلدىك بەلگىلى عالىمدار جاقسى بىلەدى…

2000-شى جىلدارى حالىققا «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنداعى «اقيقات سىيى» باعدارلاماسى ارقىلى تانىلعان سايات ىبىرايدىڭ جاي عانا دايىن ءماتىندى سۋفلەردەن وقىپ بەرە سالاتىن «جۇرگىزۋشى» ەمەس، تەرەڭ ويلايتىن، شەبەر جازاتىن، تاقىرىپتى جان-جاقتى زەرتتەيتىن ءبىلىمدى دە بىلىكتى مامان ەكەنىن سول ارنادا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ كوزىمىزبەن كوردىك. كەيىننەن ءوزىمىز كۇندە كورىپ جۇرگەن سايات ىبىرايدىڭ مەحانيكا جانە ماشينا جاساۋ سالاسىن تەرەڭ بىلەتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى بەس-التى عالىمنىڭ ءبىرى ەكەنىن ەستىگەندە، ول كىسىنىڭ قاراپايىمدىلىعىنا سىرتتاي سۇيسىندىك…

سايات مۇراتۇلى ىبىراەۆ – مەحانيكا جانە ماشينا جاساۋ سالاسىندا حالىقارالىق 5 پاتەنتتىڭ يەگەرى، 5 عىلىمي مونوگرافيانىڭ، 60-تان استام عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ اۆتورى ەكەنىن..، ادەبيەت پەن مادەنيەتتى تەرەڭ بىلەتىن، بەس جاسىنان ابايدى جاتتاپ وسكەن ابايتانۋشى ەكەنىن..، ەلىنە ادال، اتا-اناسىنا قايىرىمدى پەرزەنت، وتباسىنا مەيىرىمدى، ونەگەلى اكە، سۇيىكتى جار ەكەنىن ءسىز بەن ءبىز بىلەمىز-اۋ… بۇل مەملەكەتتىڭ بيلىگى – قازاقستان ۇكىمەتى بىلمەيتىنى، بىلگىسى كەلمەيتىنى وكىنىشتى…

بىلسە، بەرگەنىنەن بەرەرى مول سونداي عالىمىن قازاقستان بيلىگى تۇرمەگە جابار ما ەدى؟!. ءتىرى جاندىككە قيانات جاساي المايتىن، ىشكى-سىرتقى مادەنيەتى وتە جوعارى، شۋاعى جۇزىنەن توگىلىپ تۇراتىن سونداي ادامدى 12 جىلعا سوتتاعاندا جۇرەگىمىز قان جىلادى. جارايدى دەلىك، ول كەزدە سايات ىبىرايدىڭ «وتىرعانى» بىرەۋلەرگە كەرەك بولعان شىعار… ودان بەرى 8 جىل ءوتتى، جازاسىن جەڭىلدەتۋدىڭ ەشقانداي جولى جوق پا؟ التى ادامدى قاققان ۇسەنوۆتەر، بالا زورلاعان اسانوۆتار، ەلدى توناعان حاسانوۆتار بوستاندىقتا شالقىپ جۇرگەندە، جار دەگەندە جالعىز الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمىمىزدى تۇرمەگە وتىرعىزعانىمىز مەملەكەتىمىزگە، ەلدىگىمىزگە، ەلباسىمىزعا سىن ەمەس پە؟..

جاقىندا سايات ىبىرايدىڭ قورعاۋشىسى، قازاقستان ادۆوكاتتار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ابزال قۇسپان مىرزامەن وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە از-كەم سۇحباتتاسقان ەدىك…

سايات3-550x300سايات ىبىراي دەگەن الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىم قازاقستانعا كەرەك پە؟

– كەرەك بولعاندا قانداي!

–ەندەشە نەگە سونداي ءبىرتۋار عالىمىمىزدى، جالعىزىمىزدى، ء«تاڭىرقۇتىن» تۇرمەگە جاۋىپ، الەم الدىندا ماسقارا بولىپ وتىرمىز؟

– ول راس. بۇل ءبىز ءۇشىن وتە ۇيات جاعداي. قازاقستاندا سايات ىبىرايدىڭ دەڭگەيىندەگى عالىمدار، عىلىمعا بەرگەنىنەن بەرەرى كوپ دارالار ساۋساقپەن سانارلىق. مىسالى، قازاقستانداعى شوقتىعى بيىك عالىمداردىڭ قاتارىندا مارقۇم ومىربەك جولداسبەكوۆتى اتاماي وتە المايمىز. سول كىسىنىڭ 1992 جىلى بەرگەن سۇحباتى بار، «كەيىنگى ءوسىپ كەلە جاتقان، بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتتىرەر جاس عالىمداردىڭ قاتارىندا كىمدەردى اتار ەدىڭىز؟» دەگەن جۋرناليست سۇراعىنا ول كىسى بىردەن سايات ىبىرايدىڭ اتىن اتايدى. اتىن اتاپ قانا قويماي، سۇڭعىلا ۇستاز، كوپ بىلەتىن عالىم ومىربەك جولداسبەكوۆ سايات ىبىرايدى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنادى. ول گازەتتىڭ قيىندىسى بىزدە بار. ول كەزدە سايات اعامىز نەبارى 26 جاستا ەكەن. كوپ ۇزاماي ومىربەك جولداسبەكوۆ قايتىس بولىپ كەتەدى دە، بۇل ماسەلە سول كۇيى قوزعالماي قالادى…

مەن ومىربەك جولداسبەكوۆتى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىن؟ ول كىسى عالىمدار اراسىندا دا، بيلىك پەن حالىق الدىندا دا وتە بەدەلدى، اتىنا داق تۇسپەگەن ادام عوي. قازاق عىلىمىنا قوسقان ۇلەسىنە، ەشكىمگە بۇرا تارتپايتىن ادالدىعىنا كۇمان جوق تۇلعا. سايات ىبىراي ول كىسىگە تۋىس تا ەمەس، تۋعان دا ەمەس. ناعىز ۇستاز – ناعىز شاكىرتىن عانا ەمەس، ناعىز عالىم – ناعىز عالىمدى تانىپ-بىلگەندىكتەن، بولاشاعىنان مول ءۇمىت كۇتكەندىكتەن، جاپ-جاس جىگىتتىڭ ءوز سالاسىندا اشقان جاڭالىعىن مويىنداعاندىقتان سونداي ۇلكەن اتاققا ۇسىنعانىنا داۋ جوق…

– سايات اعانىڭ ءومىرى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى…

– ول كىسى 1966 جىلى تۋعان. الماتىداعى №12 ورتا مەكتەپتە 7 سىنىپقا دەيىن وقىپ، سودان سوڭ رەسپۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتيكا مەكتەبىنە قابىلدانادى. ونى التىن بەلگىگە بىتىرەدى دە، كەڭەس كەزىندەگى ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورنى – ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە (ايگىلى مگۋ) ءتۇسىپ، مەحانيكا فاكۋلتەتىن قىزىل ديپلوممەن ءبىتىرىپ شىعادى. اكەسى مۇرات اقساقالدىڭ ايتۋىنشا، بالا سايات بەس جاسىنان باستاپ ابايدىڭ بۇكىل ولەڭدەرىن جاتقا سوعاتىن بولىپتى. الماتىنىڭ قاق ورتاسىندا تۇرسا دا، مۇرات اقساقال بالاسىن سول كەزدەگى جالعىز قازاق مەكتەبىندە وقىتىپتى. مگۋ-دى بىتىرە سالىپ، از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە عىلىمي ديسسەرتاتسيالارىن جازىپ، تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ىلە-شالا تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاعىن قورعايدى. سايات اعانىڭ تۇرمەدە وتىرىپ ايتقان ءبىر ءسوزى ويىمنان شىقپايدى، «باسقانى بىلاي قويعاندا، مەنى ول كەزدە ماسكەۋدىڭ ەۆرەيلەرىنىڭ ءوزى تۇسىنبەيتىن…» دەپ ەدى. ول كەزدە مەحانيكا-ماتەماتيكا سالاسىندا ەۆرەيلەر وتە كوپ بولدى عوي… سول كەزدىڭ وزىندە، ينستيتۋت بىتىرەر-بىتىرمەستەن سايات اعا «روبوتوتەحنيكا» دەگەن ماسەلەنى كوتەرەدى. سول يدەيانى ايتقاندا قاسىنداعىلاردىڭ ءبارى كۇلەدى: «روبوتوتەحنيكا دەگەن – مەكتەپتەگى ۇيىرمەلەرگە، بالالاردىڭ ەرمەگىنە لايىق دۇنيە، ونىڭ عىلىمعا، وندىرىسكە قوساتىن ەشقانداي پايداسى بولمايدى…» دەيدى. ال قازىرگى زاماندا ءبىز كەرى كورىنىسكە كۋا بولىپ وتىرمىز. روبوتوتەحنيكا ءوندىرىستىڭ بارلىق سالاسىنا دەندەپ ەندى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇل سالادا جاپونيانىڭ قانشالىقتى جەتىستىككە جەتكەنىن، وركەن جايىپ دامىعانىن كوزىمىزبەن كورىپ وتىرمىز…

971F89BE-2845-4AC7-BF46-FB40CAAA901E_cx7_cy0_cw88_w1023_r1_s– ول كىسى يدەياسى ءۇشىن كۇرەسپەگەن بە؟ جاساعان دۇنيەلەرى بار شىعار؟ 

– كۇرەسكەندە قانداي! تۇرمەگە وتىرعانعا دەيىنگى ەڭبەكتەرى ءوز الدىنا، تۇرمەگە قامالعاننان كەيىن دە ول كىسى ەكى روبوت قۇراستىرىپ شىعاردى، ءۇش كىتاپ جازدى…

وسى جەردە ءبىز تاعى دا ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ ەسىمىنە تاپ بولامىز. قالاي دەيسىز عوي؟ ونى ءقازىر تۇسىندىرەمىن…

2010 جىلى 1 قازان كۇنى سايات ىبىراي تۇتقىندالدى، ودان كەيىن سوتتىڭ ايىپتاۋ ۇكىمى شىقتى. باستاپقىدا الماتىدا تەرگەۋ يزولياتورىندا بولسا، ۇكىم شىققالى بەرى سەمەيدىڭ قاتاڭ رەجيمدەگى كولونياسىندا وتىر. ونداي كولونيادا وتىرعان ادامداردىڭ 99 پايىزى كىسى ولتىرگەن قانىشەرلەر، زورلىق قىلعاندار… ال ءبىز الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمىمىزدى سول قانىشەرلەرمەن تەڭەستىرىپ، سولار وتىرعان تۇرمەگە قاماپ قويدىق. سايات ىبىراي تۋرالى اسقار جۇمادىلداەۆ اعامىزدان باستاپ، وسى سالانىڭ قانشاما بىلگىرلەرى جاقسى پىكىرلەر ايتتى، ول كىسىنىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالادى. ءبارىبىر ەشكىم قۇلاق اسقان جوق… جارايدى، بولار ءىس بولدى دەلىك. بۇل – مەن ول ۇكىممەن كەلىسەدى دەگەن ءسوز ەمەس. ىسكە باسىنان اياعىنا دەيىن قاتىسقان ادۆوكات رەتىندە مۇنداي ۇكىممەن كەلىسپەگەنىم، كەلىسپەيتىنىم ايدان انىق.

مەن ول كىسىنىڭ تۇرمەدەگى جاعدايىن ايتقىم كەلەدى. بۇرىنعى كەڭەس وكىمەتىندە كولونيالاردىڭ ءبارى «يتك – يسپراۆيتەلنو-ترۋدوۆايا كولونيا» دەپ اتالعانىن بىلەسىزدەر، ياعني «ەڭبەكپەن تۇزەۋ كولونياسى». «ادامدى ادام قىلعان – ەڭبەك» دەگەن دارۆين تەورياسىن العا تارتىپ، «بۇزىلعان قىلمىسكەرلەردى ەڭبەكپەن تۇزەيمىز» دەگەن جەلەۋمەن، قارا جۇمىسقا جەككەن جاعدايلار وتە كوپ بولدى. مىسالى، بام-دى الىڭىز، باستان-اياق سوتتالعانداردىڭ كۇشىمەن سالىندى… سىبىرگە ايدالعانداردىڭ ءبارى اعاش كەستى… ياعني، تۇرمەدەگىلەردى «ەڭبەكپەن تۇزەۋ» تەورياسىنا نەگىزدەلگەن كەڭەستىك ءتارتىپ ءالى كۇنگە دەيىن بار. ءقازىر «يتك» دەپ اتالماسا دا، «قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىندە» «قىلمىسكەردى جۇمىسپەن قامتۋ» دەگەن باپتار كورىنىس تاپقان. مىسالى، سايات ىبىرايدىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيتىن تۇرمە باسشىلىعى «ەڭبەكپەن قامتيمىز» دەپ، ماڭدايى جارقىراعان عالىمدى ەدەن سىپىرتۋعا، ت.ب. لايىقسىز جۇمىستارعا جەككىسى كەلمەك ويلارى بولدى. ءبىز قايتا-قايتا بارىپ ءجۇرىپ، قايتا-قايتا قاعاز جازىپ ءجۇرىپ، «ەدەن جۋ ءۇشىن، اۋلا سىپىرۋ ءۇشىن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بولۋ شارت ەمەس» ەكەنىن دالەلدەدىك. سايات ىبىرايعا ءوزىنىڭ ماماندىعىنا، بىلىمىنە، اتاعىنا لايىق جۇمىس تاۋىپ بەرۋ ءۇشىن كۇرەستىك. بىزگە ۇلكەن قيىندىق تۋدىرعان – كەزىندە سايات ىبىرايمەن زامانداس، ارالاس-قۇرالاس بولعان ءبىرتالاي فيرما باسشىلارىنا ءوتىنىش ايتىپ بارعانىمىزدا، ءبارى دە تۇرمەدەگى ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرۋدەن باس تارتتى. بۇكىل الماتىدان ءبىر-اق ادام بىزگە كەلىسىم بەردى. ول – مەحانيكا جانە ماشيناتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سكانداربەك جولداسبەكوۆ. جاڭاعى ايتقان ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ جالعىز ۇلى بولاتىن. وكىنىشكە قاراي، بىلتىر سكانداربەك جولداسبەكوۆ تە قايتىس بوپ كەتتى… سول كىسى تۇرمەدە وتىرعان عالىم سايات ىبىرايعا «تاپسىرىس بەرۋشى» رەتىندە جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە كەلىستى. سول جولى ءبىز ءۇشجاقتى كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك: ءبىرىنشى تاراپتان – مەحانيكا جانە ماشيناتانۋ ينستيتۋتى، ەكىنشى تاراپتان – سەمەي كولونياسى جانە ءۇشىنشى تاراپتان – سايات ىبىراي ءۇشجاقتى كەلىسىمشارتقا قول قويدى. بۇل – تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا وسىنداي جاعدايدا جاسالعان العاشقى جانە ازىرگە جالعىز كەلىسىمشارت ەدى. سول قۇجاتقا سايكەس، تۇرمەنىڭ ىشىنەن ءبىر بولمەنى ءوزىمىز جوندەپ، سايات اعانىڭ جۇمىس جاساۋىنا جاعداي تۋعىزدىق. ناتيجەسىندە سايات اعا بۇگىندە ءۇش بىردەي عىلىمي ەڭبەك جازىپ شىعاردى. ونىڭ ەكەۋى تازا عىلىمي مونوگرافيا: «اپپوكسيماتسيوننىي سينتەز رىچاجنىح مەحانيزموۆ: مەتودى ي چيسلەننايا رەاليزاتسيا» (الماتى، 2014 – 304 بەت)، «ديناميچەسكي سينتەز ي وپتيميزاتسيا پريۆودا رىچاجنىح مەحانيزموۆ» (الماتى، 2014 – 356 بەت). ءۇشىنشىسى قازاق بالالارىنىڭ عىلىمعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ ماقساتىندا «اقىلسىز بولسا — عىلىم تۇل» كىتابى. ودان بولەك، ەكى روبوت قۇراستىرىپ شىعاردى، سىزبالارىن، سحەماسىن تۇگەل ءوزى سىزىپ بەرىپ، بەتى قۇدايعا قاراعان بىر-ەكى جاس عالىمداردىڭ كومەگىمەن سايات اعانىڭ يدەياسى جۇزەگە اسىپ جاتىر.

وسىدان كەيىن ءوزىڭىز ويلاڭىز، سايات ىبىرايداي عالىم اعامىز بوستاندىققا شىعار بولسا، قازاقستان عىلىمىنىڭ دامۋىنا قانداي ۇلەس قوسار ەدى!.. ول كىسىنىڭ جاسى نەبارى 51-دە، ياعني ءالى عىلىمعا بەرگەنىنەن بەرەرى مول، ناعىز پىسىپ-جەتىلگەن، دەر شاعىندا. الەمدىك دەڭگەيدەگى ساۋساقپەن سانارلىق عالىمداردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ سايات ىبىراي! بۇل دەگەنىڭىز مەملەكەت ءۇشىن، حالىق ءۇشىن زور ابىروي ەمەس پە! تۇرمەدە وتىرىپ وسىنداي ۇشان-تەڭىز ەڭبەك اتقارعان سايات اعا بوستاندىققا شىعار بولسا، ءتىپتى، قانشاما جاڭالىق دۇنيەگە كەلەر ەدى…

كنيگا1– ءبىر كەزدەرى ەۆرەيلەر كۇلگەن سايات اعانىڭ «روبوتوتەحنيكا» تۋرالى يدەياسى وزگەلەر تاراپىنان جۇزەگە اسىپ، بۇگىندە بۇكىل الەم سول تەحنيكاعا ءتاۋىلدى ەمەس پە؟ 

– ءدال سولاي. سايات اعانىڭ ايتۋىنشا، بۇگىنگى تاڭدا «روبوتوتەحنيكا» سالاسىندا قارا ءۇزىپ العا وزىپ كەتكەن ەلدەر – گەرمانيا مەن جاپونيا دەيتىن بولساق، جالپى، وسى سالادا كوپ جەتىستىكتەرگە جەتكەن وزگە دە باتىس ەلدەرىنىڭ ءبارى دە «روبوتوتەحنيكا» سالاسىندا مەحانيكا زاڭدىلىعىن دۇرىس بىلمەيدى ەكەن. مەحانيكا زاڭدىلىعى كەزىندە كسرو اۋماعىندا وتە جاقسى، تەرەڭ، جان-جاقتى وقىتىلعان كورىنەدى. مەن بۇل سالانىڭ مامانى ەمەسپىن، دەگەنمەن، مەنىڭ تۇسىنگەنىم – «روبوتوتەحنيكاسى» دامىعان ەلدەر نەگىزىنەن ەلەكترونيكاعا كۇش سالادى دا، ناتيجەسىندە، مىسالى، سوڭعى مارسقا قوندىرىلعان اپپارات مەجەلى جەرگە جەتكەندە تارتىلىس كۇشىنىڭ جوقتىعىنان جۇمىس ىستەمەي قالدى. ال ەگەر مەحانيكا زاڭدىلىعىن قولدانعان جاعدايدا ءدال سول قۇرىلعىنى دۇرىس جۇمىس ىستەتۋگە بولار ەدى… سايات اعانىڭ يدەيالارى جۇزەگە اساتىن بولسا، وسى سالادا الەمدىك دەڭگەيدە كوپتەگەن جاڭالىقتار اشۋعا بولار ەدى، ۇلكەن جەتىستىكتەرگە دە جەتۋگە بولار ەدى. قازاقستاندا «روبوتوتەحنيكا» ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋعا بولار ەدى…

بەس بىردەي حالىقارالىق پاتەنتتىڭ يەسى سايات ىبىراي تۇرمەدە وتىرسا دا، ءالى كۇنگە دەيىن سول ەڭبەكتەرىن شەت ەلدەرگە بەرمەي وتىرعان عالىم. ء«وز ەلىمنىڭ قاجەتىنە جاراتامىن..، قازاقستاندا عانا جۇزەگە اسىرامىن…» دەپ وتىر. ول كىسىنىڭ پاتريوتتىعىندا شەك جوق… باسقا بىرەۋ بولسا، باياعىدا پاتەنتتەرىن قوماقتى قارجىعا ساتىپ جىبەرگەن بولار ەدى…

– دەمەك، ول كىسىنىڭ يدەيالارىنا قىزىعىپ، پاتەنتتەرىن سۇراپ جاتقان ەلدەر بار بولعانى عوي؟

– ارينە. سايات اعانىڭ پاتەنتىن عانا ەمەس، ءوزىن دە سۇراعان ەلدەر كوپ. گەرمانيا، كانادا، اقش، بەلگيا، رەسەي ت.ب. ەلدەردەن ارنايى حات كەلگەن، «بىزگە عالىمدارىڭىزدى بەرسەڭىزدەر» دەگەن مازمۇنداعى حاتتار. ويتكەنى، سوتتالۋ دەگەن – ادامدى قوعامنان وقشاۋلاۋ. «يزولياتسيا وت وبششەستۆو» دەيدى. ول ادامدى سەن تۇرمەگە قاماپ وقشاۋلادىڭ با، الدە ونى شەتەلدىكتەر الىپ كەتە مە، بوگدەعالامشارلىقتار الىپ كەتە مە – ءبارىبىر ەمەس پە، ايىرماشىلىعى جوق – قازاقستاندىق قوعامنان وقشاۋلانادى عوي… ءبىراق ءبىزدىڭ ۇكىمەت ونداي ۇسىنىستارمەن دە كەلىسپەگەن… تاريحتا «جاۋىز، قانىشەر ستالين» دەگەن اتپەن قالعان ستاليننىڭ ءوزى «ەستەستۆەننايا ناۋكا» سالاسىنداعى عالىمدارعا تيىسپەگەن، كەرىسىنشە، ولارعا جاعداي جاساپ، ەل ءۇشىن جۇمىس ىستەتكەن…

– تۇرمە دەگەن كەز-كەلگەن ادامدى سىندىراتىن، دەنساۋلىعىنا زاردابىن تيگىزەتىن جەر عوي… ونىڭ ۇستىنە، قاتاڭ رەجيمدەگى تۇرمە… سايات اعانىڭ كوڭىل-كۇيى، دەنساۋلىعى قالاي؟ دەپرەسسيا، ءتۇڭىلۋ، مىنا قوعامنان جەرىنۋ بايقالا ما؟

– جوق، ول كىسىدەن دەپرەسسيا، ءتۇڭىلۋ، جەرىنۋ مۇلدە كورمەيسىز. دەنساۋلىعى جاقسى. مەن 8 جىلدان بەرى سايات اعانىڭ ارتىنان ءجيى بارىپ ءجۇرمىن. سوندا ءار بارعان سايىن بايقايتىنىم – كۇلىمدەپ، جايدارى كۇيدە قارسى الادى. ادەتتە كىرەر كەزدە كوڭىل كۇيىم بۇزىلىپ بارامىن. مىسالى، كىرەر كەزدە بىرنەشە تەكسەرۋدەن وتەمىن، بىرنەشە ەسىككە كىرەمىن، اۋەلى رۇقسات قاعاز الىپ باسشىلىققا كىرەمىن..، وتريادنيك دەگەن بولادى، وترياد دەگەن بولادى، وترياد باسشىلارى بولادى..، سوندا مىندەتتى تۇردە سولارعا ايتامىن، «سەندەر قانداي ادام وتىرعانىن بىلەسىڭدەر مە، الەمدىك عالىم وتىر..، قاراڭىزدار، كورىڭىزدەر ول كىسى قانداي ەكەنىن…» دەپ. سونداي ديالوگتاردان كوڭىلىم قۇلازىپ، كەيدە كۇيىنىپ، ءتۇڭىلىپ، كەيدە قاباعىم ءتۇيىلىپ كىرەمىن. سونداي كەزدەردە سايات اعا قاس-قاباعىمنان بىردەن تانىپ قويادى دا، مەنىڭ بار «نەگاتيۆىمدى» تارقاتىپ جىبەرەدى. بىردە مىناداي جاعداي بولدى. ءبىر «شالا قازاق» وترياد باستىعى ەكەن، «تۋت ودني ۋگولوۆنيكي» دەپ مۇرنىن شۇيىرەدى. ال سونىمەن ايعايلاسىپ كەتەيىن… ءسويتىپ القىنىپ تۇرعانىمدا ار جاقتان سايات اعانى الىپ كەلدى. ول كىسى بەتىمە ءبىر قارادى دا، ءبارىن ۇعىپ قويدى. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ اڭگىمەسىن ايتىپ وتىر.

— وسى مەنىڭ سەندەرگە جانىم اشيدى، — دەيدى.مەن تۇسىنبەي قالدىم.

— نەگە؟ — دەيمىن.

— سەندەر انا جاقتا ويلايسىڭدار، بوستاندىقتا ءجۇرمىز دەپ. شىن مانىندە ءبارى كەرىسىنشە، — دەيدى.

— قالاي كەرىسىنشە؟ — دەپ اڭتارىلا سۇرايمىن.

— سەندەردىڭ نە ىستەيتىندەرىڭدى مەن بىلەمىن. تاڭەرتەڭ ۇيقىدان كوزدەرىڭدى تىرناپ اشقاننان باستاپ، باستارىڭدا نەشە ءتۇرلى اڭكى-تاڭكى وي، تاڭەرتەڭ شىققاننان شاباسىڭدار، سول شاپقاننان شاۋىپ ءجۇرىپ، كەشكىسىن ءسۇرىنىپ-قابىنىپ كەپ قۇلايسىڭدار… ەرتەسىنە..، ونىڭ ەرتەسىنە… جىل ون ەكى اي سول ءومىر جالعاسادى. كۇندەلىكتى ومىرلەرىڭ ءمانسىز، ماعىناسىز، سۇرەڭسىز ءوتىپ جاتىر. ءومىر تۋرالى، ءومىردىڭ ءمانى تۋرالى ويلانۋعا ۋاقىتتارىڭ جوق. وسى تۇرعىدان العاندا سەندەردىڭ ويلارىڭ تۇتقىندا. ال ءبىزدىڭ بۇل تۇرعىدان جاعدايىمىز جاقسى. ءبىزدىڭ ءتانىمىز قاماۋدا بولعانىمەن، ويلانۋعا مۇرشامىز دا، ۋاقىتىمىز دا جەتەدى. ءبىزدىڭ ويىمىز الدەقايدا ەركىن، عالامدى شارلاپ جۇرەدى… — دەيدى.

ء

سويتىپ، جاڭا عانا قاباعىمدى تۇيگەن كەلەڭسىز جاعدايدى ۇمىتتىردى دا جىبەردى. ويلاپ قاراسام، ول كىسى راس ايتىپ وتىر، ول كىسىنىڭ ءتانى قاماۋدا بولعانىمەن، ويى عالامدى شارلاپ ءجۇر… وسىنداي جاعداي تالاي رەت بولدى. ءوزىمنىڭ ايتامىن دەپ كەلگەن، جازامىن دەپ كەلگەن تالاي دۇنيەلەرىمدى، نەگىزگى جۇمىسىمدى ۇمىتىپ، سايات اعانىڭ نەبىر تاقىرىپتا – فيلوسوفيالىق، عىلىمي، ادەبي، مادەني..، اباي، تولستوي ت.ب. تاقىرىپتاردا لەكتسيالارىن تىڭداپ، راحاتتانىپ شىققان كەزدەرىم بولدى. شىققان سوڭ ەسىمە تۇسەدى دە، وز-وزىمە ۇرسامىن، «مەن سوناۋ ورالدان نە ءۇشىن كەلدىم؟!. سونشا جەردەن كەلىپ تۇرىپ، ءوزىمنىڭ ايتاتىن شارۋالارىمدى ۇمىتىپ كەتكەنىم قالاي؟..» دەپ. ورالدان تىكەلەي رەيس تە جوق، استانا ارقىلى نەمەسە الماتى ارقىلى بارامىن.

سايات اعا قانشاما قورلىق كورسە دە، ونىڭ ءبارىن «سولاي بولۋعا ءتيىستى نارسە» دەپ قابىلدايدى. اناداي جاعدايدا وتىرىپ، ول كىسىدە «نەگاتيۆ» دەگەن بولمايدى. ەڭ باستىسى، ەلگە جامانات كەلتىرمەۋ تۋرالى كوپ ايتادى. ءبىز، مىسالى، حالىقارالىق ۇيىمدارعا شاعىمدانايىق دەدىك. وعان كەلىسپەدى. ءبىر جىلدارى وپپوزيتسيالىق ۇيىمدارعا جاقىنداعىمىز كەلگەن كەزدەر دە بولدى. ونىڭ بارىنە تىيىم سالدى. ەلى ول كىسىنى سوتتاپ، وسىنداي جاعدايعا جەتكىزىپ وتىرسا دا، ول كىسىنىڭ بار ماقساتى – ەلگە جامانات كەلتىرمەۋ. ءبىزدى سابىرلىلىققا شاقىرادى، ءبىزدى پاتريوتيزمگە ۇيرەتەدى، ەلگە دەگەن، حالىققا دەگەن جاناشىرلىققا ۇيرەتەدى. «نە دەگەن ەرىك-جىگەر، نە دەگەن كۇش بۇل كىسىنىڭ بويىندا؟!.» دەپ تاڭعالامىن.

سونىمەن قوسا، سايات اعا ءوزىنىڭ بارلىق ەڭبەكتەرىن تەك قازاقستاننىڭ عانا عىلىمىنا پايدالانعىسى كەلەدى. قازىرگى جاساپ قويعان روبوتوتەحنيكالارىنىڭ ءبىر-بىر نۇسقاسى بار. ءبىزدىڭ ۇكىمەت سول يدەيالاردىڭ جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتسە، قازاقستان روبوتوتەحنيكا سالاسىندا بىرنەشە قادام العا باسار ەدى.

كنيگا2– ول روبوتتار قاي سالاعا ارناپ جاسالعان، قانداي مىندەتتەر اتقارادى؟

– مەنىڭ بىلۋىمشە، بىرەۋى تەمىرجول سالاسىنا ارنالعان. «شاگايۋششي روبوت» دەيدى. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، ول تازا مەحانيكا زاڭدىلىعىنا باعىنعان. ەلەكترونيكانى كوپ قاجەت ەتپەيدى. ول تەك تەمىرجولعا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ءارتۇرلى «ترۋدنودوستۋپنىي» جەرلەرگە سول «شاگايۋششي روبوت» جۇرەدى. ياعني، كەز-كەلگەن شەتەلگە، الەمگە ماقتانىشپەن ۇيالماي ۇسىنا الاتىن، دايىن روبوتتار. بىلە بىلسەڭىزدەر، سايات ىبىراي گۋمبولدت قورىنىڭ سىيلىعىن العان ساناۋلى ماتەماتيكتەر قاتارىنداعى الەمدىك ستيپەنديات. گۋمبولدت – الەم بويىنشا ەڭ ۇزدىك ماتەماتيكتەرگە بەرىلەتىن ستيپەنديا. سايات ىبىراي گەرمانيادا بىرنەشە جىل تۇرىپ، وسى سالادا ەڭبەك ەتكەن. ياعني، ول گەرمانيا، جاپونيا ەلدەرىنىڭ تەحنيكاسىنىڭ جاسالۋ جولدارىن كوزىمەن كورىپ، ناقتى تاجىريبەدەن وتكەن، قىر-سىرىن بىلەتىن ادام. ول كىسى جاي عانا تەورەتيك ەمەس، پراكتيك عالىم. سوندىقتان سايات ىبىراي بوستاندىققا شىقسا، قازاقستانعا پايداسى زور بولماق.

– جانە دە ول كىسى بىرنەشە ءتىلدى بىلەدى عوي؟..

– ءيا، ارينە. نەمىس ءتىلىن ەكى ايدا ۇيرەنگەن، گەرمانيادا عىلىمي ورتادا جۇرگەن عالىم. اعىلشىن ءتىلىن دە جاقسى بىلەدى دەسەك، قاتەلەسە قويماسپىز. قازاق، ورىس تىلدەرىن وتە جەتىك بىلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كەڭەستىك كەزدەگى قازاعى از، ورىسى كوپ الماتىدا تۋىپ-وسسە دە، قازاق تىلىمەن بىرگە، قازاق مادەنيەتىن، قازاق دۇنيەتانىمىن وتە جەتىك مەڭگەرگەن.

– قارت اتا-اناسى بارىن، وتباسى بارىن بىلەمىز… ول كىسىلەردىڭ حالدەرى نەشىك؟

– مەنى قاتتى قينايتىنى دا وسى – 80-نەن اسقان قارت اتا-اناسى. «بالامىز قاشان كەلەر ەكەن دەپ، امان-ەسەن قاۋىشۋعا جاز، اللا…» دەپ 8 جىلدان بەرى جولىنا قاراپ ءجۇر. جارى ءلاززات اپاي دا كۇن ساناپ، اي ساناپ، جىل ساناپ ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر. بەس بالاسى بار. ۇلكەن ۇلى ۇيلەندى، ءقازىر سايات اعانىڭ نەمەرەسى بار. ۇلكەن قىزى تۇرمىس قۇردى. ول قۋانىشتىڭ ەشقايسىسىندا سايات اعا بولمادى… ءبىراق ول كىسى ساعى سىنباستان، سونداي جاعدايدا عىلىممەن اينالىسىپ وتىر.

– ءقازىر تەحنيكا دا، عىلىم دا وتە جىلدام دامىپ، اي سايىن وزگەرىپ وتىرعان ۋاقىت. ءقازىر ينتەرنەتتىڭ زامانى. وسىنداي اقپارات پەن جىلدامدىق كەزەڭىندە ول كىسىگە ينتەرنەت اۋاداي قاجەت شىعار؟

– ءيا، سايات اعاعا ەڭ كەرەگى – ينتەرنەت. ءبىز قانشا حات جازساق تا، قانشا تىرىسساق تا، قانشا وتىنسەك تە، ينتەرنەت ماسەلەسىن شەشۋ مۇمكىن بولمادى. تۇرمە اكىمشىلىگىن ينتەرنەت كىرگىزۋگە كوندىرە المادىق، سەبەبى ينتەرنەت – قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسىندە تىكەلەي تىيىم سالىنعان نارسە. سوندىقتان ول كىسىنىڭ جۇمىسى وتە شابان ءجۇرىپ جاتىر…

– تۇرمەدە كىتاپحانا بار ما؟ ول كىسىگە كەرەكتى ماتەريالدارىن جەتكىزىپ بەرىپ جۇرسىزدەر مە؟

– سۇراعان كىتاپتارىن تۇگەل تاۋىپ، جەتكىزىپ بەرۋگە تىرىسىپ ءجۇرمىز. ءوزى بىلەتىن اۆتورلاردىڭ ءتىزىمىن بەرەدى، ءبىز سول سۇراعان كىتاپتارىن جەتكىزىپ بەرەمىز. كەرەكتى ماتەريالدارىن ەشقانداي كەدەرگىسىز وتكىزىپ جاتىر. ول كىسى جازعاندارىن ماشينكاعا تەرەدى، ءبىز مىنا جاقتا كومپيۋتەرگە تەرەمىز… عىلىم ساعات سايىن دامىپ جاتقان مىنا زاماندا ينتەرنەتسىز عىلىمي اعىمعا ىلەسۋ دە قيىن. ءوز سالاسى بويىنشا نە شىعىپ جاتىر، نە بولىپ جاتىر، — ول كىسىنىڭ بارلىق جاڭالىقتى ءبىلىپ وتىرۋعا مۇمكىندىگى جوق. ءوز بەتىمىزشە ىزدەنىپ، وعان كەرەكتى دۇنيەلەردى تاۋىپ بەرۋگە ءبىزدىڭ بىلىگىمىز جەتپەيدى… وسى جاعى ءبىرشاما قيىندىقتار تۋعىزادى.

– نەبىر قىلمىسكەرلەردى، مەرزىمىنىڭ جارتىسىن وتىرسا، ءارتۇرلى سەبەپتەردى العا تارتىپ، مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىپ جاتادى… ول كىسى جالپى مەرزىمىنىڭ جارتىسىنان كوبىن وتكىزدى. جانە زور ابىرويمەن وتكىزدى. 8 جىلدا ءۇش كىتاپ، ەكى روبوت جاساۋ دەگەن ۇلكەن ەڭبەك قوي! شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋعا نە كەدەرگى؟

– سول ءۇشىن جۇمىستانىپ جاتىرمىز. اپەللياتسيالىق شاعىم بەرگەنبىز. جاقىندا قارالادى. مەرزىمىنەن بۇرىن شارتتى تۇردە بوساتادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. ول ءۇشىن زاڭدىق تۇرعىدا ەشقانداي كەدەرگى جوق.

–  ول كىسى بوستاندىق تۋرالى ارماندارىن ايتا ما؟

– ارينە! سايات اعانىڭ ارماندارى اسقاق. بوستاندىققا شىقسا، تەك قانا عىلىممەن اينالىسۋعا نيەتتى. وسى ءسوزدى استىن سىزىپ تۇرىپ قايتالاپ ايتامىن: تەك قانا عىلىممەن اينالىسادى! سونىڭ ىشىندە قازاقستان عىلىمىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋگە ەڭبەك سىڭىرسەم دەيدى. ول تۇرمەگە كەتپەي تۇرىپ، 5 حالىقارالىق پاتەنتتىڭ يەسى بولدى. ەگەر ول وعان دەيىن ەشتەڭە تىندىرماعان بولسا، ومىربەك جولداسبەكوۆ ونى 26 جاسىندا مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنباعان بولار ەدى…

– «زىكىرشى، سەكتانت، اناۋ-مىناۋ…» دەپ، اقىرى تۇرمەگە وتىرعىزدى. سول تاققان ايىپتاردى ول كىسى مويىندادى ما؟

– «جاپتىم جالا، جاقتىم كۇيە» دەگەن نارسە عوي. سايات ىبىراي ول ايىپتاۋلاردىڭ ەشقايسىسىن ەشقاشان مويىنداعان ەمەس. ول كىسى اركەز ايتادى، «كەيبىر ۇستانىمدارىمدا قاتەلەسكەن شىعارمىن، ءبىراق ەشقاشان ەشكىمگە قيانات جاساۋ، جاماندىق جاساۋ تۋرالى ويىم دا، نيەتىم دە بولعان ەمەس» دەپ… ەكىنشىدەن، ەشكىمگە ول كىسىنىڭ زارارى تيمەگەن. ۇشىنشىدەن، ءىس بويىنشا 14 جابىرلەنۋشى بولسا، بىردە-بىر جابىرلەنۋشى سايات ىبىرايدى ساۋساعىمەن كورسەتىپ، «مىنە، مىنا كىسىنى تانيمىن، بۇل كىسى بىزگە وسىنداي جاسادى» دەپ ايتپاعان. سايات اعاعا قاتىستى بىردە-بىر ارىز جوق. ۇلكەن ىزدەنىستە جۇرگەن ادام ەدى ول كىسى. وزىندىك ۇستانىمى بار ادام.

– ناقاق كۇيە جاعىپ، ەش سەبەپسىز تۇرمەگە قاماۋ كىمگە كەرەك بولدى؟

–  سول كەزدەگى بيلىك باسىندا بولعان تۇلعالاردىڭ تىكەلەي «تاپسىرىسىمەن» بولعان جاعداي، ءقازىر ولاردىڭ وزدەرى قاشقىندا ءجۇر، ەلگە كەلە الماي ءجۇر…

– ولار كىمدەر؟

– ۋاقىتى كەلگەندە ولاردىڭ ءبارىنىڭ دە ەسىمدەرىن ايتامىن. بولاشاقتا ولار تۋرالى مىندەتتى تۇردە ايتىلاتىن بولادى… ازىرشە ەرتەرەك… ءدال قازىرگى جاعدايدا ولاردىڭ اتىن اتاعاننان گورى نەمەسە ۇكىم شىعارعان سوتتىڭ اتىن ەسكە العاننان گورى مەن ءۇشىن سايات اعانى شىعارىپ الۋ الدەقايدا ماڭىزدى. سايات ىبىرايدى مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋ مەن ءۇشىن دە، ەل ءۇشىن دە، مەملەكەت ءۇشىن دە وتە كەرەك ءارى پايدالى ءىس بولماق. تۇرمە جاعدايىندا ىستەپ وتىرعان ەڭبەگى بوستاندىققا شىققان جاعدايدا ەسەلەنە تۇسەرى انىق.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت! سايات اعانىڭ تەزىرەك بوستاندىققا شىعۋىنا ءبىز دە تىلەكشىمىز. سالەمىمىزدى جەتكىزەرسىز…

سۇحباتتاسقان

ساۋلە ابەدينوۆا

سايتىمىزدىڭ جاڭا ماقالالارىنا جازىلىڭىز

پودەليتسيا ۆ سوتس. سەتياح

وپۋبليكوۆات ۆ Facebook
وپۋبليكوۆات ۆ Google Buzz
وپۋبليكوۆات ۆ Google Plus
وپۋبليكوۆات ۆ LiveJournal
وپۋبليكوۆات ۆ موي مير
وپۋبليكوۆات ۆ ودنوكلاسسنيكي
وپۋبليكوۆات ۆ ياندەكس

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=8&id=852222

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


الەمنىڭ ەڭ قىمبات فۋتبو 14 سەكوند
تۇركىستاندا رۋحاني كەلى 5 مينوت
2019 - جىلعى سۋ يگىلىگى 10 مينوت
داريعا نازارباەۆا تۇركي 10 مينوت
«ەكىدەن تارىقتىرماۋ، ۇش 10 مينوت
تويدا انشىلەرگە تولەگەن 10 مينوت
مۇگەدەكتىگى بار ازاماتت 11 مينوت
ءومىرى اۋىر، تاعدىرى دا 20 مينوت
«قۇرمانعازى وركەسترى – 20 مينوت
中国哈萨克语广播网 20 مينوت
داۋرەن اباەۆ قازاقستانع 23 مينوت
ورالداعى نازارباەۆ زيات 26 مينوت
«ەير استانا» وتاندىق كا 1 ساعات
اقپارات تىلشىلەرى قوسىن 1 ساعات
قارا كۇشتەردى الاستاۋ، 1 ساعات
ەلوردادا ەمحانا، بالابا 1 ساعات
جۇماقتا ادامدار قاي تىل 1 ساعات
ەلوردادا جانە 3 وڭىردە 1 ساعات
كوكشەتاۋدا ساكەن سەيفۋل 1 ساعات
ەلوپدادا ەمحانا، بالابا 1 ساعات
ءىىى رەسپۋبليكالىق يمام 1 ساعات
الماتىدا جاس تاريحشىلار 1 ساعات
بالا كۇنىنەن اتويشىلدار 1 ساعات
جۇڭگونىڭ كەدەيلەردى ءتى 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
ءومىرى اۋىر، تاعدىرى دا 1 ساعات
تۇركىستاندا رۋحاني كەلى 1 ساعات
«ليۆەرپۋل» فۋتبولشىسى گ 1 ساعات
قازاقستاندىقتار قاتەرلى 1 ساعات
ۆ ازەربايدجانە سكونچالس 1 ساعات