ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-06-15442152155 %45 %
2019-06-16464218247 %53 %
2019-06-17400115954 %46 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: اقجۇنىس ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 08:15 - 2017/05/08

 03تۇڭعىشباي ءال-تارازي:

قۇلاگەردەي باتىراشتارعا اتىلدىم…

 – تۇڭعىشباي اعا، ءسىز ەكەۋىمىزدىڭ بۇل سۇحباتىمىز تەك شىندىقتى ايتۋدى تالاپ ەتەدى. اللانىڭ الدىندا، ءوزىڭىزدىڭ ارىڭىزدىڭ الدىندا، حالىقتىڭ الدىندا، بولاشاق ۇرپاقتىڭ الدىندا تەك شىندىقتى عانا ايتۋعا ۋادە (انت) بەرە الاسىز با؟

— ارينە، ۋادە بەرەمىن! انت بەرەمىن!  شىندىقتى ايتۋ ءۇشىن ءوزىڭدى شاقىردىم ەمەس پە؟!.

— «داۋدىڭ باسى…» دەمەكشى، بۇگىندە ءسىزدىڭ ءىستى بولىپ وتىرعانىڭىز  «فەنيكس» فيلمىنەن باستالدى. قازاق كينو ونەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەرەكشە  عارىشتىق-فانتاستيكالىق جانردا فيلم ءتۇسىرۋدى قولعا الىپ باستادىڭىزدار دا، سىزدەردىڭ وسىنداي ۇلكەن جوبالارىڭىز، جاقسى ءبىر يدەيالارىڭىز جۇزەگە اسپاي قالدى. «فەنيكس» دەگەن اتى دا سول جوبانىڭ تاعدىرىنا اسەر ەتتى مە ەكەن… «فەنيكس» — كۇلگە اينالعانداي… ۇلكەن يدەيانىڭ جۇزەگە اسۋ بىلاي تۇرسىن، ءىستىڭ باسقا ارناعا بەت الۋى، ماقساتتارىڭىزعا جەتە الماي قالۋلارىڭىز، جالعىز ءسىز ەمەس، ءفيلمنىڭ رەجيسسەرى تالعات جانىبەكوۆتىڭ، باس-اياعى – توعىز ادامنىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلۋى، ءىستى بولۋى… قىسقاسى بۇگىنگى قوعامدا ۇلكەن شۋعا اينالعان «جامانقۇلوۆ ءىسى» وسى «فەنيكس» فيلمىنەن باستالعانى بەلىگى. ەندەشە، اڭگىمەمىزدىڭ ءالقيسساسىن دا وسى فيلمنەن باستاساق: يدەيا قالاي تۋدى، ول يدەيانى كىمدەر قولدادى، ونى جۇزەگە اسىرۋعا ۇكىمەتتەن قانشا قاراجات بولىنگەن ەدى، قانشا قارجىنى يگەرىپ ۇلگەرگەن ەدىڭىزدەر؟.. تالعات جانىبەكوۆتى قاشاننان بەرى بىلەسىز، يۋدينا دەگەن كىم، باسقالاردىڭ بۇل ىستە ءرولى قانداي؟؟؟… ءبارىن باسىنان باستاپ، رەت-رەتىمەن ايتىپ بەرسەڭىز…

– «فەنيكس» ءفيلمى – كينو سالاسىنداعى مەنىڭ العاشقى پروديۋسەرلىك جۇمىسىم ەدى… مەن باياعىدا تەاتردا باسشى بوپ قىزمەت جاساپ جۇرگەندە، تەاتردىڭ دىبىس بەرۋ تسەحىندا تالعات دەگەن شاشى جالبىراعان قازاقتىڭ جىگىتى جۇمىس ىستەپ ءجۇردى. ءوزى جاس، سول كەزدەگى زاماناۋي تەحنيكانى جاقسى بىلەتىن، قويىلىمدارعا مۋزىكانى بەرىپ وتىراتىن، ءوز جۇمىسىن جاقسى مەڭگەرگەن مامان ەدى. 90-شى جىلداردى ءوزىڭىز بىلەسىز، ول ۋاقىتتا تەاترلارعا ء«قايتىپ كۇن كورسەڭ، ءويتىپ كۇن كور» دەپ، ۇكىمەت قاراجات ءبولۋدى دە توقتاتقان كەزدەر بولعان. تەحنيكانىڭ ءبارى ەسكى، ءتىپتى، سىزگە وتىرىك، ماعان شىن — تەاتردىڭ ەسەپ-قيساپ بولىمىندەگى قىزدار قولمەن قاعاتىن تاس ەسەپشوتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن. سولاردىڭ ءبارىن زامانعا لايىقتاپ جاڭارتۋعا كىرىسكەن كەزىم بولاتىن. تەاترداعى بارلىق تەحنيكانى جاڭارتۋ، كومپيۋتەرلەندىرۋ، جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى باستادىم دا، سول تەحنيكانىڭ ءتىلىن بىلەتىن جاستاردى ىزدەدىم. سولاردىڭ ءبىرى بولىپ تالعات جانىبەكوۆ كەلدى. ول كەزدە ول ءالى رەجيسسەرلىك وقۋدى وقىماعان. سپەكتاكلدى كورەرمەننىڭ كوكەيىنە جەتكىزۋ جولىندا جاڭا زاماناۋي تەحنولوگيالىق ادىستەردى قولدانۋ ءۇشىن بىلگىرلىك كەرەك. تەك قانا «الكوكىرەكتىكپەنەن»، سوزبەن عانا، جارىقپەن عانا جارق ەتە قالۋ از، ونىمەن جاڭا زاماننىڭ كورەرمەنىن تاڭعالدىرۋ مۇمكىن ەمەس. ارينە، ەڭ باستىسى، دراماتۋرگيانىڭ تۇشىمدى بولۋى، ساحناداعى اكتەرلەردىڭ شىنايىلىعى، بۇرىنعىداي تاپتاۋرىن ءسوز ايتۋدان توقتالۋى ت.ب. كوپتەگەن فاكتورلار، ءتىپتى، كورەرمەن جيناۋ تاسىلدەرىنە دەيىن جاڭادان ويلاپ تابۋ كەرەك بولدى جانە سونى باستاۋ مەنىڭ تالايىما، مەنىڭ تاعدىرىما ءتۇستى. سونى جاسادىم. قازىرگى تاڭدا كوپشىلىگى سول جولمەن كەلە جاتىر. مىسالى، كورەرمەندەردى جيناۋ ءتاسىلى – كورەرمەنمەن جۇمىس اگەنتتىگىن اشقان مەنىڭ ادىسىممەن جۇمىس ىستەلىنىپ كەلە جاتىر. قۇدايعا شۇكىر، ەڭ قيىن جىلدارى مەن تەاتردىڭ باسشىسى بولدىم، حالىق تەاتردان تەرىس اينالىپ كەتكەن كەزدە حالىقتى قايتادان تەاترعا بۇرۋدىڭ امالدارىن ىزدەۋدە جانۇشىرىپ، بارماعان جەر، باسپاعان تاۋىم قالعان جوق. جىلىنا ون ەكى اي بولسا، ءبىز جىلىنا ون ءبىر سپەكتاكل قويىپ، كورەرمەندەردىڭ مازاسىن الىپ، «ويپىرم-اي، تاعى دا جاڭا قويىلىم قويىلىپتى عوي، اۋەزوۆ تەاترىنا بارايىق…» دەگەن سياقتى ەل اراسىندا تەاتردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋدا ۇلكەن ىستەر جاسادىق. ارينە، ون ءبىر سپەكتاكلدىڭ ءبارى بىردەي ءتورت اياعىنان تەڭ تۇرعان ۇلكەن تۋىندى دەپ ايتا المايمىن، دەگەنمەن، سولاردىڭ بىر-ەكەۋى كوركەمدىك دەڭگەيى جاعىنان، كوركەمدىك قۇندىلىعى جاعىنان كورەرمەن كوكەيىنەن شىعىپ جاتسا، مەن باقىتتىمىن دەپ ەسەپتەدىم…

تالعاتتى سول كەزدەن ءبىلۋشى ەدىم. جاڭا ايتتىم عوي، دىبىس تسەحىندا جۇمىس ىستەدى، تەحنيكانى جاقسى مەڭگەرگەن ەدى دەپ. تەاتردان قاشان شىعىپ كەتكەنى ەسىمدە جوق، كەيىن ول ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىنىڭ كينورەجيسسۋرا فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپتى، رەجيسسەر ارداق ءامىرقۇلوۆتىڭ مەكتەبىن ءبىتىرىپ شىعىپتى. اندا-ساندا كەزدەسە قالساق، سالەمى ءتۇزۋ جىگىت ەدى، اكادەميانى بىتىرگەن سوڭ ءبىراز ۋاقىت كينوستۋديادا ىستەگەن ەكەن. ءبىزدىڭ كينوستۋديادا ء«اپ» دەگەننەن جاستاردىڭ جولى بولىپ كەتۋى مۇمكىن ەمەس، اسىرەسە جاس رەجيسسەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ كەمشىندەۋ. سەنىمسىزدىك از بولادى، اقشا جاراتىپ قويادى دەپ ويلاي ما، الدە تاجىريبەسىز جاس، قانداي بولاتىنىن كىم بىلەدى دەپ ويلاي ما… «جولى قانداي، باعىتى قانداي، مەكتەبى قانداي، ءادىسى قانداي؟..» دەگەن سياقتى سەنىمسىزدىكتەن جاستار ساندالىپ كوپ ءجۇرىپ قالادى. ولاردىڭ ءبىر مىسالى، ءقازىر شەتەلدە «كىمسىڭ؟ – تيمۋر بەكمامبەتوۆ!» بوپ جۇرگەن جىگىتتىڭ ءومىرى – ءبىزدىڭ «قازاقفيلمدەگى» وسى ءۇردىستىڭ، وسى سەنىمسىزدىكتىڭ مىسالى. شەتەلگە بارىپ، باعى جانىپ، «كىمسىڭ، تيمۋر بەكمامبەتوۆ!» بوپ ءجۇر.

تالعات جانىبەكوۆ تە سونىڭ ءبىر مىسالى. ول العاش ءوز بەتىنشە دەمەۋشى تاۋىپ، «جوكەر» دەگەن فيلم ءتۇسىرىپتى. جاڭا تاسىلدە، كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيانىڭ ءادىسىن پايدالانىپ، بۇگىنگى كورەرمەننىڭ تالعامىنا ساي، بۇگىنگى كورەرمەن سۇرانىسىن وتەۋ ماقساتىندا تۇسىرىلگەن فيلم. ەكراننان تەك قانا سويلەپ تۇرعان باستار عانا ەمەس، سويلەمەي تۇرعاننىڭ وزىندە ونىڭ استارى مەنەن ۇستەرىن ويلايتىنى، ەكراندىق سۋرەتكەرلىك ادىستەرمەنەن كورەرمەنگە جاڭاشا جول تابۋدىڭ باعىتىندا جۇرگەندىگى بايقالدى.

مەنى تەلەديداردان كورىپ قالىپتى. مەن كوپ كەزدەسۋلەرگە بارامىن، كوپ ادامدارمەن كەزدەسەمىن، ارالاسامىن. قازاقستاننىڭ كوسموناۆتتارى توقتار اۋباكىروۆپەن، تالعات مۇساباەۆپەن سويلەسىپ تۇرعانىمدى كورىپ قالعان ەكەن. توقتار اۋباكىروۆپەن ىشتەي سىيلاستىعىمىز ەرەكشە: 2 قازان – ول كىسىنىڭ عارىشقا ۇشقان كۇنى بولسا، مەنىڭ تۋعان كۇنىم… سول كىسىلەرمەن سويلەسىپ تۇرعانىمدى كورىپ قالىپ، تالعاتتىڭ ءوزى ءتۇرتىپ جۇرگەن ءبىر يدەياسى بار ەكەن، سونىسىن الىپ ماعان كەلدى. «اعا، مەندە ءبىر قىزىق يدەيا بار. نەگە تەك امەريكاندىقتار عانا جەر شارىن قورعاپ قالاتىن فانتاستيكالىق كينولاردى تۇسىرەدى دە، بۇكىل الەمدى، بۇكىل جەر ءجۇزىن، بۇكىل عالامدى تەك قانا امەريكالىقتار عانا قورعاپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى؟!. ال بىزدە «بايقوڭىر» بار ەمەس پە؟ عارىشقا «بايقوڭىردان» ۇشادى. ەكى كوسموناۆتىمىز بار. كوسموسقا ءبىزدىڭ ۇلەسىمىز ۇلكەن، نەگە ءبىزدىڭ قازاق ەلى وسى كوسموناۆتيكاعا بايلانىستى قيالي-فانتاستيكالىق «فەنتەزي» جانرىندا فيلم تۇسىرمەسكە؟.. مەندە عىلىمي نەگىزگە قۇرىلعان ستسەناري بار، اعا، وقىپ كورىڭىزشى…» دەپ، بەردى. وقىپ شىقتىم. ول ءوزى ءبىلىمدار جىگىت. كەڭەس كەزىندە رەسەي مەن قازاقستاننىڭ عالىمدارى «كۇننىڭ جەرگە اسەرى» دەگەن ماسەلەدە عىلىمي تۇجىرىمدار مەن گيپوتەزالار جاساپ، بۇگىن جاڭالىق دەپ اشىپ جۇرگەن كوپتەگەن تابيعي قۇبىلىستاردى زەرتتەۋمەن اينالىسقاندار بار. كەيىن كەڭەس وكىمەتى قۇلاعان كەزدە ءبارى دالادا قالىپ، ۇمىت بولا باستاعان. جەردىڭ كۇندى اينالۋىنا، جەردەگى تابيعاتتىڭ وزگەرۋىنە، جەر سىلكىنىستەرىنە، تسۋناميلەرگە، جەردىڭ نەشە ءتۇرلى مىنەز كورسەتۋىنە، تابيعاتتىڭ وزگەرۋىنە كۇننىڭ اسەرى بار ەكەنى عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن. مىسالى، جەر كۇندى اينالاتىن بولسا، سول كۇننىڭ ءبىر رەت جارق ەتە قالعان جالىنىنىڭ ءوزى جەرگە ەرەكشە اسەر ەتەتىندىگىن زەرتتەگەن كەڭەستىك ەكى عالىم – ءبىرى ورىس، ءبىرى قازاق عالىمى بولعان. ول عىلىمي جۇمىس وتە ەرتەرەكتە باستالعانىمەن، وداق قۇلاعان سوڭ، اياقتالماي، گيپوتەزا كۇيىندە قالىپ قويعان. ءقازىر سونىڭ ءبارى – جەردىڭ ءارتۇرلى كاتاكليزمدەرگە ۇشىراپ جاتقانى كۇننىڭ اسەرىنەن ەكەنى دالەلدەنىپ جاتىر عوي!..

وسى ماسەلە جونىندە تالعات جانىبەكوۆ ستسەناري جازىپتى. مەن ونىڭ تاڭعاجايىپتى بولاتىنى سەزدىم جانە سەندىم. جانە ويلاندىم. مىسالى، نەگە رەسەي راكەتالارىن بايقوڭىردان ۇشىرادى؟ رەسەيدىڭ ءوزىنىڭ دە كەڭ بايتاق، ۇلانعايىر جەرى بار، بوس جاتقان ءسىبىرى بار، ءبىراق نەگە بايقوڭىردان ۇشىرادى؟ بۇل جەردە قازاقي ۇلتجاندىلىقپەن، جاناشىرلىقپەن كۇيىنىپ، «وي، قازاق كونبىس قوي، سوندىقتان ورىستار بىزدەن ۇشارادى» دەگەن ويدان ەمەس ەكەن. مەنىڭ ەسىمە تۇسكەنى – كەيىننەن باسقا ءبىر بىلگىر جىگىتتەردەن دە ەستىدىم – بايقوڭىردىڭ ەجەلگى اتى «جەركىندىك» ەكەن.

– «جەركىندىك»؟.. قىزىق ەكەن…

– ءيا، اتا-بابالارىمىز «جەركىندىك» دەپ اتاعان ەكەن. بۇل ءسوزدىڭ تۋرا ماعىناسىنا زەر سالىڭىز – جەردىڭ كىندىگى. «كىندىك» دەگەن ۇعىمدى ارى قاراي ويلانىڭىز: انانىڭ قۇرساعىندا جاتقان بالا كىندىك ارقىلى قورەكتەنەدى. ياعني، كىندىك – انانىڭ قۇرساعىمەن بالاعا باراتىن ۇلكەن بايلانىس تىزبەگى… سونان سوڭ تاعى ءبىر ماسەلە: قازاق جەردى «دوڭگەلەك جەر» دەمەيدى، «جۇمىر جەر» دەيدى. زەرتتەۋشى-عالىمداردان باستاپ ءبارىمىز جەردىڭ فورماسى شار دەپ ەسەپتەپ ءجۇرمىز عوي. قازاق جەردى «شار، دوڭگەلەك» دەمەيدى، «جۇمىر» دەيدى. ياعني، جەر جۇمىرتقا پىشىندەس بولعانى عوي، ال جۇمىرتقانىڭ ءبىر جاعى جىڭىشكەلەۋ بولىپ بىتەدى، دەمەك، جەردىڭ اتموسفەراعا جاقىن جاعى «جەركىندىك» بوپ تۇر عوي، شاماسى. ونى كوسموستىق دەڭگەيدە عانا قاراپ، زەرتتەۋ كەرەك… ياعني، جەركىندىكتەن كوسموسقا قاراي بايلانىستار بولۋى بەك مۇمكىن. نەگە ونى قازاق اتامىز جەركىندىك دەپ اتاعان؟ دەمەك، كۇنمەن، گالاكتيكامەن، كەرەك دەسەڭىز، اللا تاعالانىڭ وزىمەن تىكەلەي بايلانىس جاسايتىن ءبىر عارىشتىق باعىت، بولماسا ءبىر اشاتىن جول شىعار؟

كەيىن-كەيىن سۇراستىرا كەلسەم، «بايقوڭىردان» ۇشاتىن راكەتانىڭ كوسموسقا – ايعا، مارسقا، باسقاعا ۇشاتىن شىعىنى امەريكاداعى «كانەۆرال» عارىش ايلاعىنان ۇشىرىلاتىن راكەتامەن سالىستىرعاندا 11 ەسە ارزانعا تۇسەدى ەكەن. ياعني، وربيتانى تەسىپ ءوتۋ امەريكالىقتار ءۇشىن بىزدەن 11 ەسە قىمباتقا تۇسەدى. ال ءقازىر رەسەيدىڭ كراسنوياردان سالعان كوسمودرومىنىڭ عارىشقا ۇشۋ شىعىنى ءبىزدىڭ «بايقوڭىردان» ۇشاتىن راكەتانىڭ شىعىنان ءتورت ەسە قىمبات. قاراڭىز، قانداي قۇدىرەت! ءبىزدىڭ «جەركىندىك» — انانىڭ قۇرساعىندا جاتقان بالانىڭ كىندىگى ىسپەتتەس، عارىشپەن تىكەلەي بايلانىسى بولىپ تۇرعان جوق پا؟ ياعني، اۋانىڭ تىعىزدىعى، اۋانىڭ قوزعالىسى، اينالىس قولايلىعى، اتموسفەرا، ستراتوسفەرا، يونوسفەرانى تەسىپ ءوتۋ، عارىشقا تەز جەتۋ مۇمكىندىگى الدەقايدا زور بولىپ تۇر عوي؟!. سوندىقتان دا عالىمدار ءاۋ باستا عارىشقا ۇشۋ ءۇشىن «جەركىندىكتى» – «بايقوڭىردى» تاڭداعان.

وسىنىڭ ءبارىن بىلگەندە مەن «فەنيكس» فيلمىنە ودان سايىن قىزىقتىم. باستى ءرولدى – قازاق عالىمىن ءوزىڭىز وينايسىز دەدى ماعان. ورىس عالىمى قايتىس بوپ كەتكەن ەكەن، بالاسى بار ەكەن، بالاسى عىلىمنان الشاق، ىشىمدىككە جاقىن، ءومىرى وزگە ارناعا بۇرىلعان ەكەن… ءبىراق كەلىنى وسى تاقىرىپپەن عىلىمي تۇرعىدا اينالىسادى ەكەن. فيلمدەگى باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى سول بولۋى كەرەك ەدى. عىلىمي-فانتاستيكالىق جانرعا نەگىزدەلگەن ءفيلمنىڭ ماقساتى – كۇننىڭ جەرگە اسەرىن كورسەتۋ، كۇنگە «فەنيكس» دەگەن اپپارات ۇشىرۋ ارقىلى، ميللياردتان، تريللياردتان ءبىر دارەجەدە اسەر ەتۋدىڭ ناتيجەسىن كورسەتۋ. «فەنيكس» – جەردەگى تسۋنامي، جەر سىلكىنىسى سياقتى ءتۇرلى كاتاكليزمدەردىڭ الدىن الۋ، قىستىڭ قىسقارۋى، جاۋىننىڭ كوبەيۋى، عالامدىق جىلىلىق، عالامدىق سۋىقتىق دەگەن ماسەلەلەردى ورنىنا كەلتىرەتىن اپپارات بولادى، ول كۇنگە ۇشىپ بارىپ، ءوزىنىڭ ەڭ باستى ميسسياسىن ورىندايدى دەپ، ءبىر جاعىنان فانتاستيكالىق، ءبىر جاعىنان عىلىمي شىندىعى دا بار فيلم ءتۇسىرۋدى ماقسات ەتتىك. قازاقتىڭ كوسموناۆتارى ۇشاتىن «جەركىندىكتەن» جەر-انا مەن كۇننىڭ اراسىنداعى بايلانىستى تۇزەتۋدىڭ قامىنا ۇشىرىلاتىن «فەنيكس» اپپاراتىن ۇشىرىپ، جەر-انامىزدى تەك امەريكالىقتار عانا ەمەس، ءبىز، قازاقتار دا قورعايتىنىمىزدى كورسەتەتىن، «بايقوڭىردى» دا، ءبىزدىڭ مۇمكىندىگىمىزدى دە دۇنيەجۇزىنە پاش ەتەتىن فيلم بولۋى كەرەك ەدى. قازاق كينوسى مۇنداي تاقىرىپقا ءومىرى بارماعان، بارا دا المايتىن ەدى، ەندى بۇدان بىلاي بارا ما، بارماي ما، بىلمەيمىن… سەبەبى، ماقتانباي-اق قويايىن، ول ءۇشىن تەك كينو ءتىلىن عانا ەمەس، مەن سياقتى جاڭاعى «جەركىندىكتىڭ» نە ەكەنىن ءبىلۋ كەرەك، اتموسفەرا، ستراتوسفەرا، يونوسفەرا قاباتتارىنىڭ ەرەكشەلىگىن ءبىلۋ كەرەك، قازاقتىڭ ءتىلىن بىلەتىن، قازاقتىڭ جانىن تۇسىنەتىن ۇلتجاندىلىق كەرەك، ەلگە دەگەن پاتريوتتىق كەرەك، سونان سوڭ تالعات سياقتى كينونىڭ، كومپيۋتەرلىك گرافيكانىڭ ءادىسىن بىلەتىن جانە كورەرمەندەرگە جەتكىزۋدىڭ جولدارىن كاسىبي تۇردە مەڭگەرگەن، سۋرەتكەر رەجيسسەر رەتىندە ويلانا بىلەتىن، جاساي بىلەتىن، سونىمەن «اۋىرعان»، ءوز ىسىنە ەسسىز بەرىلگەن فانات مامان كەرەك…  تالعات باۋىرىم دا ايتادى، «مەن وسى كينومەن دەرتتىمىن» دەيدى.

مەن دە دەرتتىمىن. دەرتتىلىك سول، ونەر ارقىلى – مەيلى كينو بولسىن، مەيلى تەاتر بولسىن، مەيلى ادەبي جانرلار بولسىن، باسقا سالالار بولسىن – ەلىمنىڭ، جۇرتىمنىڭ، مەملەكەتىمنىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتۋ ءۇشىن (ماقتانىش ءۇشىن ەمەس!)…، سونان سوڭ قازاق دەگەن حالىقتىڭ ءبىلىمسىز، تەكسىز، نادان ەمەستىگىن، قازاق دەگەن حالىقتىڭ ءاربىر سالتىندا، ءاربىر سوزىندە، ءاربىر اتاۋىندا ءمان جاتقاندىعىن كورسەتسەك دەدىك. قازاقتىڭ كەيبىر ىرىم-تىيىمدارى مەن سالت-داستۇرىندە، ءتىپتى، كيىزگە باسقان ويۋ-ورنەگىندە عارىشتىق ماعىنا جاتقان جوق پا؟ نەمەسە، جاڭاعى «جەركىندىك» دەگەندى قازاق قالاي ءدال ايتقان؟! سەزگەن بە، الدە جوعارىدان ءبىر ساۋلە كەلگەن بە، الدە جوعارىدان ءبىر «سيگنال» كەلگەن بە سولاي اتاۋعا؟!.

وسى ماسەلەنىڭ بارىنە قاتتى قىزىققاندىقتان، ارينە، ەڭ الدىمەن شاۋىپ وتىرىپ تالعات امانگەلدىۇلى مۇساباەۆقا باردىم. قابىلداۋىن سۇرادىم. «تالعات، باۋىرىم، وسىنداي ءبىر كەرەمەت يدەيا بوپ تۇر. سەن عارىشقا ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت ۇشتىڭ. ءوزىڭ «قازاقعارىشتىڭ» باسشىسىسىڭ. قازاق ەلىنىڭ باتىرىسىڭ. ول جاققا بارۋدىڭ نە ەكەنىن جاقسى بىلەسىڭ. جانىڭدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ بارىپ، اللانىڭ امىرىمەن شۇبەرەككە ءتۇيىپ قايتىپ كەلدىڭ. ءبىز سەنىمەن ماقتانامىز… ءبىز ەندى قازاقتىڭ «بايقوڭىرى» — «جەركىندىگى» جايىندا، قازاق كوسموناۆتيكاسىنىڭ وسى ماسەلەگە ىقپال ەتۋى جونىندە وسىنداي فيلم تۇسىرسەك دەگەن ويىمىز بار. مىنانى وقىپ كور…» دەپ، ءفيلمنىڭ ءسينوپسيسىن بەردىم. وقىپ كورىپ، بىردەن «جاقسى ەكەن، تۇقا، مىناۋ ءبىر كەرەمەت يدەيا ەكەن…» دەدى. وندا بىلاي ىستەيىك دەدىم: «ەكەۋمىز مەملەكەتكە ۇسىنىس جاسايىق، وسىعان اقشا ءبولسىن…» دەپ، 2012 جىلى تالعات امانگەلدىۇلىنىڭ قولىمەن، مەنىڭ دىتتەۋىممەن مينيسترلەر كابينەتىنە حات جولدادىق. ول كەزدە كارىم قاجىمۇقانۇلى ءماسىموۆ ۇكىمەت باسشىسى، سول كىسىگە حات تۇسىردىك. ول كىسىگە دە يدەيا ۇناعان بولۋ كەرەك، «2014 جىلى بيۋدجەتتەن وسى ءفيلمدى تۇسىرۋگە اقشا ءبولىنسىن» دەگەن نۇسقاۋ بەردى. ول نۇسقاۋدى الا سالىسىمەن، كينو جاعىنان ەسەپ-قيساپتى جاقسى بىلەتىن ادامدار كينونىڭ بيۋدجەتىن ەسەپتەپ، شامامەن 550 ملن تەڭگەگە تۇسىرۋگە بولادى دەپ، 2012 جىلى سونداي شەشىم قابىلداندى. ءبىراق 2014 جىلدىڭ بيۋدجەتىنە ەنگىزىلگەندىكتەن، بۇل قاراجات بىزگە تەك 2014 جىلى كەلەتىن بولدى.

– بۇل ءفيلمدى ءتۇسىرۋ ءۇشىن «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك شىعار، سونىڭ ماكەتىن سالۋ كەرەك شىعار، ءتىپتى، كەيبىر كادرلاردى عارىشتا تۇسىرۋگە تۋرا كەلەتىن شىعار؟ ياعني، وتە قىمبات فيلم بولار ما ەدى؟

– ارينە، ارينە!.. سول كەزدە عارىشكەر تالعاتتان سۇرادىم، «كوسموستا ءبىراز ءجۇردىڭ، سول جاقتا تۇسىرگەن ۆيدەولارىڭ بار ما؟» دەپ. «بار!» دەيدى. «سەن ونى بىزگە بەر، ءبىز پايدالانيىق». «مىندەتتى تۇردە بەرەمىن!» «كوسموستىق كيىمىڭدى بەر… رەسەيدىڭ كوسموناۆتتارىمەن، «روسكوس» عارىش اگەنتتىگىمەن بايلانىسىڭ بار ما؟» «بار». ء«بىزدى بايلانىستىر، بىرگە بارايىق، سويلەسەيىك… بايقوڭىرعا كىرۋگە بىزگە رۇقسات بەر…» دەگەن سياقتى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن مەن اينالىسىپ كەتتىم. ءسويتىپ، ەشكىمگە بارۋعا بولمايتىن جابىق زونا «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنا رۇقسات الدىق. ءبىزدىڭ جىگىتتەر ۇشىرۋ الاڭىنا دەيىن باردى. ءسويتىپ، 2014 جىلى باستالدى عوي قىزۋ جۇمىس. كينو تىلىندە ايتساق، «پرەدپودگوتوۆيتەلنىي پەريود»، «پودگوتوۆيتەلنىي پەريود» دەگەن بولادى. ياعني، فيلم تۇسىرەردىڭ الدىندا «الدىڭعى دايىندىق»، «كەيىنگى دايىندىق» كەزەڭدەرى. سول تۇستا:  قانداي جەرلەرگە بارامىز؟ قاي جەرلەردە تۇسىرەمىز؟ قاي كادرلاردى جىلدىڭ قاي ۋاقىتىندا تۇسىرەمىز؟ قانداي اكتەرلەردى تۇسىرەمىز؟ قاي ساحنالار قاي جەردە تۇسىرىلەدى؟ كومپيۋتەرلىك گرافيكاسىن كىمدەرمەن جاسايمىز؟ كىمدەر كاسىبي تۇرعىدا جاقسى جاساي الادى؟ قالاي جاسايمىز؟.. دەگەن سياقتى ماسەلەلەردىڭ بارلىق بۇگە-شىگەسىنە دەيىن ء«قازاقفيلمنىڭ» ادامدارى بىزگە ەسەپتەپ-قيساپتاپ جازىپ بەردى.

وسى تىرلىكتىڭ باسى-قاسىندا بولعاننان كەيىن، تۇگەلدەي وسى اقشانى ءوز موينىما – ءوزىمنىڭ جۋرنال شىعاراتىن، ەپتەپ-سەپتەپ جارناما روليكتەرىن تۇسىرەتىن شاعىن بيزنەسىم بار ەدى، سوعان الۋىما بولار ەدى. ءبىراق مەن ولاي ىستەمەدىم. ء«قازاقفيلمنىڭ» ۇلكەن تاجىريبەسىنە سۇيەنگەنىمىز ءجون دەپ شەشتىم، ويتكەنى ولار بۇل ماسەلەدە كوپ بىلەدى، ولاردىڭ كومەگىنە جۇگىنەيىك، ءبىز كەي ماسەلەلەردى بىلمەۋىمىز مۇمكىن، ءبارىبىر مامانداردى سولاردان الامىز، اپپاراتتى، تەحنيكانى سولاردان الامىز، شىعارماشىلىق بولسىن، تەحنيكالىق بولسىن جۇمىسكەرلەردى سولاردان الامىز، سوندىقتان ءبىز بىرىگەيىك دەپ، سول كەزدەگى ء«قازاقفيلمنىڭ» پرەزيدەنتى ەرمەك امانشاەۆتىڭ الدىنا بارىپ، ءتۇسىندىردىم. ەرمەك باۋىرىم «بىزبەن بىرىكپەي-اق، ءوزىڭىز ىستەي بەرمەيسىز بە؟» دەدى. مەن ايتتىم، «اينالايىن، ەرمەكجان-اۋ، مەن ءبىرىنشى رەت جاسايىن دەپ وتىرمىن، فيلم ءتۇسىرۋدىڭ بۇگە-شىگەسىن بىلمەيمىن، مەن تەك كينوعا تۇسكەندى عانا بىلەمىن، ال ونىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن بىلە بەرمەيمىن عوي. سوندىقتان سەندەردىڭ ادامدارىڭ ماعان كەرەك، بىرىگىپ تۇسىرەيىك. 550 ميلليوندى مەن تابۋىن تاپتىم-اۋ، پايداسىن بىرگە كورەيىك، «قازاقفيلم» كومپانياسىمەن 50/50 بولىپ، كەلىسىمشارت جاسايىق، بىرىگىپ ىستەيىك، بۇل وتە ۇلكەن جوبا، جالعىز كۇشىم جەتپەيدى» دەپ قولقا سالدىم، اقىرى ول قولقامدى قابىل الدى. كەلىسىمشارت جاسالدى، ول ءوزىنىڭ بارلىق ماماندارىنا تاپسىرما بەردى. الگىندەي ەسەپ-قيساپ، ۇيىمداستىرۋ شارالارى، «الدىڭعى دايىندىق»، «كەيىنگى دايىندىق» كەزەڭدەرىنىڭ ەكونوميكالىق تۇجىرىمدارىن جاساپ بەردى بىزگە. ءبىراق كوپ ۇزاماي ءوزى باسقا قىزمەتكە اۋىسىپ كەتتى.

سونان سوڭ كينو ماماندارىن جاقسى تانيتىن رەجيسسەر تالعات جانىبەكوۆتىڭ ارقاسىندا «اتقارۋشى پروديۋسەر» نادەجدا يۋدينا دەگەندى تاپتىق. «اتقارۋشى پروديۋسەر» دەگەن – تۇسكەن اقشانى جاراتۋشى. سول ەكەۋى وپەراتور، دىبىس رەجيسسەرى، كومپيۋتەردە جاسايتىن جىگىتتەر، ت.ب. مامانداردىڭ ءبارىن دە وزدەرى تاۋىپ، تاڭداپ، ىرىكتەپ، جۇمىسقا الدى. مەن ولاردىڭ ەشقايسىسىنا ارالاسقانىم جوق، ارالاسا المايمىن دا، ويتكەنى مەن بىلمەيمىن – قاي جۇمىسقا قانداي مامان كەرەك، ولارعا قانشا جالاقى تولەۋ كەرەك، قاي اقشانى قايدا، قانشا جۇمسايدى، نە ساتىپ الۋ كەرەك، قايدان، قانشاعا الۋ كەرەك… ونىڭ بىرىنەن حابارىم جوق. مەن اقشا جۇمساۋشى ەمەس، كەرىسىنشە، اقشا تابۋشىمىن. تالعات تا ايتتى، يۋدينا دا ايتتى، ء«سىز ءبىرىنشى كۇننەن وسى يدەيانىڭ باسىنداسىز، وسى ءىستىڭ العا جىلجۋىنا بىردەن-بىر سەبەپكەرسىز، ءسىز «گەنەرالنىي پروديۋسەر» بولىپ قالىڭىز. ايلىق بەرەمىز، ءبىراق ءسىز جوعارىداعى ۇكىمەتپەن اراداعى بايلانىسپەن – اقشا تابۋ، «قازعارىشپەن» بايلانىس سياقتى ۇلكەن جۇمىستارمەن جۇرەسىز. جۇمىستى ءبىز ىستەيمىز، اقشانى ءبىز جاراتامىز، جاۋاپتى ءبىز بەرەمىز…» دەدى. مىنە، وسىلاي باستالىپ كەتتى…

– ياعني، بۇل جوبادا «قازاقفيلم» كومپانياسى جانە ءسىزدىڭ «تۇران ۋنيۆەرسال بيزنەس» فيرماڭىز ۇلەسكەر. «الداميسارۋس» دەگەن قاشان قوسىلدى؟

– سوعان كەلە جاتىرمىن… سول ارالىقتا توتەننەن جاعداي بولدى… مەنىڭ ءوزى كەيدە «جولىم اۋىرلاۋ» دەپ ءوزىمدى ءوزىم… ءى-ى-ى… كىنالامايمىن-اۋ… ءبىراق، «نەگە وسى مەنىڭ جولىم اۋىرلاۋ؟..» دەپ وزىمنەن-وزىم سۇرايمىن. ونەرگە كەلۋىم دە بىردەن بولا قالعان جوق، الدىمەن تەحنيكالىق ۆۋزدا وقىپ، ونەرگە كەلگىم كەلسە دە، كەلە الماي، «مەنەن نە شىعادى دەيسىڭ» دەپ قورقىپ… قورىققاندا – قازاقى ۇياڭدىق قوي… ءسويتىپ ۋاقىت وزدىرىپ كەلىپ ەدىم. ال كەلگەننەن كەيىن رەجيسسەرلەرگە نە بويىم ۇناماي، نە ءتۇرىم ۇناماي… بويىم سورايىپ، ءتۇرىمنىڭ قازاققا ۇقساماعانى كەدەرگى بولىپ، ۇزاق جىلدار رول بەرىلمەي، قۇر انشەيىن قامشى اپەرەتىن، دومبىرا اپەرەتىن، بارىپ كەل، شاۋىپ كەل سياقتى ەپيزادتىق رولدەرمەن ءجۇردىم… كينودا دا ءبىراز جىلدار بويى جولىم بولماي، قازاققا ۇقسامايتىن تۇرىممەن كينوعا تۇسە الماي ءجۇردىم… ءبىراق ءتۇبى – قايىر مەنىڭ جولىمنىڭ…

بۇل سيتۋاتسيادا دا جولىمنىڭ قيىندىعىن ايتايىن – 2014 جىلى «ال، باستايمىز!» دەگەندە تەڭگەنىڭ دەۆالۆاتسياسى بولدى دا كەتتى. بۇرىن 120 تەڭگە بولعان دوللار 150-گە ءبىر شىقتى، 180-گە ەكى شىقتى، ءسويتتى دە 300-گە، 650-گە دەيىن ءبىر-اق جەتتى. سوندا بىزگە بولىنگەن 550 ميلليون تەڭگە ەسەپتەپ بەلگىلەگەن  جىلى 3 ملن دوللار بولسا، ءقازىر ول 1،5 ملن بولىپ قالدى. اقشا جەتپەيتىن بولدى. سوسىن ءبىز شارق ۇرىپ ينۆەستور ىزدەي باستادىق. ۇكىمەتتەن تاعى سۇراۋ ىڭعايسىز، ول بولمايتىن شارۋا. مەن سالىپ ۇرىپ الدىمەن وسى قازاقستانداعى «مەنمىن!» دەگەن قالتالى، ونەردى سۇيەتىن، مەنى سىيلايتىن، كەزىندە مەن تەاتر ديرەكتورى بولعاندا تالاي كومەگىن كورسەتكەن جىگىتتەردىڭ ءبارىن ارالادىم. قيىن كەزدە، دەۆالۆاتسيا بولىپ جاتقاندا ولاردىڭ ەشقايسىسى ماعان كومەك جاساي المادى. كوبى «كورەيىك اعا، ويلانايىق، اعا» دەپ قالدى.

ۋاقىت ءوتىپ بارا جاتىر. سالىپ ۇرىپ تالعات امانگەلدىۇلى مۇساباەۆتىڭ جولداستارىنىڭ تەلەفوندارىن تاۋىپ الدىم دا، «روسكوسموس» باستىعىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي ساۆەلەۆ دەگەن جىگىتپەن كەزدەسۋگە ماسكەۋگە ۇشتىم. ەسىگىندە ءۇش كۇن كۇتىپ ءجۇرىپ، اقىرى كەزدەسىپ، حاتىمدى بەرىپ، «وسىنداي فيلم، بىرگە جاسايىق، رەسەي مەن قازاقستاننىڭ ۇلكەن تابىسى بولسىن… رەسەيدىڭ كوسموناۆتى ۇشادى، رەسەيلىك عالىمنىڭ قىزى ۇشادى، قازاقتىڭ كوسموناۆتى ۇشادى… سەندەردىڭ تەحنيكالارىڭ بار… بۇيتەيىك، سويتەيىك…» دەپ، حات قالدىرىپ كەتتىم. تۋرا سول كەزدە ولاردىڭ دا ۇكىمەتى مەن «روسكوسموس» اراسىندا ىڭعايسىز تۇسىنىسپەۋشىلىك جاعدايلار بولىپ جاتتى دا، «بۇگىن-ەرتەڭ جاۋابىن ايتا المايمىز، ءبىز ءقازىر تەكسەرىلىپ جاتىرمىز… جاۋاپتى كەيىن بەرەمىز…» دەپ قالدى.

ول جاقتان قايتىپ كەلىپ، ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيالارعا باردىم. «قازمۇنايگازعا» باردىم. ول كەزدەگى باسشىلارى مەنى سىيلايتىن جىگىتتەر ەدى. «جىگىتتەر، ءبىز وسىلاي كوسموسقا ۇشايىن دەپ جاتىرمىز، راكەتانىڭ ءبىر شەتىنە «قازمۇنايگاز» دەپ جازىپ قويامىز… كومەك ەتىڭدەر، جىگىتتەر…» دەدىم. ولار دا «جاقسى ەكەن، جاقسى ەكەن…» دەگەننەن ارى بارا المادى.

ء

سويتىپ جۇرگەندە تالعات جانىبەكوۆتى فرانتسياعا جىبەردىك. فرانتسيادا كينوفەستيۆال بولدى، سونى كورۋگە كەتتى. سول جاقتا جۇرگەندە، اياقاستىنان، ويلاماعان جەردەن سەرگەي بەسپالوۆ دەگەن جىگىتپەن كەزدەسىپ – ءوزى رەسەيدىڭ ازاماتى، پروديۋسەر، ءبىراق ءقازىر امەريكادا تۇراتىن ورىس جىگىتى، كوپتەگەن فيلمدەرگە پروديۋسەر بولعان، ينۆەستور بولعان – تالعات سوعان وسى يدەيانى ايتىپ، الدىن-الا ءتۇسىرىپ العان شاعىن تيزەرىمىز بار، تيزەر دەگەن – قۇپيالىققا قۇرىلعان شاعىن جارنامالىق تۇسپال، سونى كورسەتكەن ەكەن، بەسپالوۆ الاقانىن ۇرىپ، «بولدى، ءبىز كومەكتەسەمىز، قازاقستان قانشا اقشا بولگەن بولسا، ءبىز دە ءدال سونشا اقشا بولەمىز، امەريكادا تۇسىرىلەتىن كادرلاردى ءبىز ءتۇسىرىپ بەرەمىز، ءبىراق رەجيسسەرى سەنسىڭ… امەريكالىق اكتەردىڭ گونورارىن ءبىز تولەيمىز…» ستسەناريدە امەريكانىڭ عالىمى بار، ول رولگە ءبىز كۆەنتين تارانتينونى ويلاعانبىز. امەريكانىڭ اكتەرىنىڭ گونورارىن بىلەسىڭدەر عوي، شامامەن قانشا الاتىنىن… ءبىر ساعاتتىق ءتۇسىرىلىمىنىڭ وزىنە ميلليون دوللار الادى ولار… مەنىڭ جۇرەگىم جارىلارداي قۋانعانىم – «ەڭ باستىسى دەدى، بۇل ءفيلمدى تۇسىرگەننەن كەيىن ءبىز دۇنيەجۇزىلىك پروكاتتى جاساۋدى ءبىز قولىمىزعا الامىز» دەدى. دۇنيەجۇزىلىك كورسەتۋلەردىڭ ءامال-تاسىلىن ۇيىمداستىرۋدى دا، ونىڭ شىعىنىن دا ءبىز موينىمىزعا الامىز. ال تۇسكەن پايدانى تەپە-تەڭ بولەمىز…» دەدى. بۇل – «گولليۆۋدتىڭ» پروديۋسەرىنىڭ ايتىپ وتىرعانى! ياعني، بۇل دەگەن ءسوز – مىندەتتى تۇردە ءبىزدىڭ اقشا، شىعارعان شىعىنىمىز بىرنەشە ەسە ۇستەمەلەپ قايتادى، بيۋدجەت زارداپ شەكپەيدى، ال قازاقستاننىڭ، ء«قازاقفيلمنىڭ» تاريحىندا جاڭا كينو جانرىنا جول اشىلادى. مەنىڭ ەسىمدە جوق، ء«قازاقفيلمنىڭ» تاريحىندا بىردە-بىر فيلمنەن، 50 پايىزى دەمەي-اق قويايىن، 30 پايىزىن قايتارعانى بار ما ەكەن، جوق پا ەكەن؟ وعان ۇيرەنگەنبىز ءبىز…

ال «گولليۆۋد» شىعىنىنا كومەكتەسەمىز دەپ وتىر، دۇنيەجۇزىلىك پروكاتقا شىعارۋدى قولىمىزعا الامىز دەپ وتىر، اجنە، ەڭ باستىسى، ولار تۇگەل قايتارادى! قايتارماي قويمايدى. ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولەدى ولار! مىندەتتى تۇردە پايدا تاباتىنىنا كوزدەرى جەتكەندە عانا فيلمگە كىرىسەدى. شىعىن قايتپايتىن، تابىس تاپپايتىن ءفيلمدى ولار تۇسىرمەيدى دە! سوعان كوزدەرى جەتكەندىكتەن، سەنىمدى بولعاندىقتان ولار بىزبەن «كەلىسىم بەرۋ مەموراندۋمىنا» قول قويدى. مۇنداي جۇمىس ء«قازاقفيلمنىڭ» تاريحىندا عانا ەمەس، قازاقستاننىڭ تاريحىندا بولماعان نارسە. سول كەزدەرى، ەستەرىڭىزدە بولسا، ەلباسىمىزدىڭ ايتىپ جۇرگەن ۇلكەن-ۇلكەن سوزدەرى بار بولاتىن: «شەتەلدەن ينسۆەستور تارتىڭدار، اقشالارىڭدى قۇيىپ، بىرىگىپ جۇمىس ىستەڭدەر» دەگەن، تۋرا ءبىزدىڭ وسى ىسىمىزگە دالمە-دال كەلىپ تۇرعان ماسەلە بولاتىن. مەن قۋانعانىمنان بوركىمدى اسپانعا لاقتىرعانداي بولدىم. تالعات ولارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزە باستادى، مەن ولاردى بىلمەيمىن، ارينە. ولار وزدەرى كەلىپ بىزگە مەموراندۋمعا جازدى، «بىرگە تۇسىرۋگە بەيىلمىز، قازاقستان تاراپىنان بولىنگەندەي قاراجات بولۋگە ءازىرمىز، الگىندەي ۇيىمداستىرۋ شارالارىن تولىق موينىمىزعا الامىز» دەپ.

ەندى امەريكا قايدا، ءبىز قايدا؟ ولار جۇمىر جەردىڭ استىندا، ءبىز جۇمىر جەردىڭ ۇستىندەمىز عوي. بايلانىس اۋىرلاۋ، سول بايلانىستى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن امەريكالىق «الداميسا ينتەرتايمەنت» دەگەن «گولليۆۋدتىڭ» كومپانياسى رەسەيدە ءوزىنىڭ «دوچەرنايا» كومپانياسىن – «الداميسارۋس» دەگەن بولىمشەسىن اشتى. وعان وزدەرىنىڭ ءىس جۇرگىزە الادى دەگەن جىگىتىن باستىق قىپ قويدى، سول ارقىلى جۇمىس ىستەۋ كەرەك دەپ. ءبىراق ولار ءبىزدىڭ ستسەناريدى دۇنيەجۇزىلىك ستاندارتقا ساي ەتىپ، «كەي جەرلەرىن وزگەرتەمىز، ديالوگتارىن باسقاشا قۇرامىز، كەيبىر ساحنالاردىڭ ورنىن اۋىستىرامىز…» دەگەن سەكىلدى ولاردىڭ وزدەرىنىڭ تاسىلدەرى بار، مىنە، سول شارۋانى بىرىگىپ جاسايىق، ياعني، «سونداي تاجىريبەلى ستسەناريست تابامىز، ول ستسەناريستىڭ قالاماقىسىنىڭ جارتىسىن ءبىز – امەريكالىقتار تولەيمىز، جارتىسىن قازاقستان – سەندەر تولەڭدەر» دەدى. ول قانشا بولادى؟ ياعني، 50 مىڭ دوللاردى ولار، 50 مىڭ دوللاردى ءبىز تولەيتىن بولىپ، امەريكالىق ستسەناري جازۋشى ستسەناريدى حالىقارالىق ستاندارتقا لايىقتاپ اداپتاتسيالاۋعا – قايتا جازىپ شىعۋعا كىرىسكەلى تۇرعان كەزدە… دۇنيە وزگەردى. مينيستر اۋىستى. «قازاق ەلى» دەگەن ۇلكەن جوبا كەلدى…

ول كەزدە بىزگە بيۋدجەتتەن بەكىتىلگەن 550 ملن تەڭگەنىڭ 100 ملن تەڭگەسى ءبولىنىپ، «الدىڭعى دايىندىق»، «كەيىنگى دايىندىق» بارىسىندا ونىڭ 79 ملن-ىن يگەردىك. ونىڭ 10 ميلليونى ستسەناري جازعان ەكى اۆتورعا تولەندى، قالعان 69 ميلليونىنا الگىندەي ۇلكەن-ۇلكەن جۇمىستار جاسادىق: «بايقوڭىرعا» بارىپ تۇسىردىك، قاپشاعايعا بارىپ تۇسىردىك، دالاعا بارىپ تۇسىردىك، قالاعا بارىپ تۇسىردىك، ادامدار ىزدەدىك، كاستينگ وتكىزدىك، جۇمىسقا قابىلدادىق، كومپيۋتەرلىك گرافيكامەن جۇمىس ىستەي باستادىق، (مۋزىكا، حۋدوجنيك، كيىم…)… وسىنداي كوپتەگەن ءىرىلى-ۇساقتى جۇمىستار جاسالىندى. العاشقى جۇمىستاردىڭ ءوزىن كورىپ شىعۋعا ەكى جارىم ساعات ۋاقىت كەتەدى. بۇل كينو ەمەس، بۇل تەك دايىندىعى! سول ماتەريالدىڭ وزىندە كەيىن فيلمگە كىرىستىرەتىن مۇمكىندىكتەر بار. 2-3 مينۋتتىڭ تيزەرىمەن گولليۆۋدتىق پروديۋسەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن وياتقان جۇمىستىڭ قانداي بولۋى مۇمكىن؟ مۇنىڭ ءبارىن كينو سالاسىندا جۇرگەن ماماندار جاقسى تۇسىنەدى… دەۆالۆاتسيا بولىپ جاتقاندىقتان ءبىز اسىعىپ، كەي دۇنيەلەردى تەز ءتۇسىرۋىمىز كەرەك بولدى. ونىڭ ۇستىنە، كينو تىلىندە «ۋحودياششي وبەكت» دەيدى – ياعني، جاز ءوتىپ كەتسە، قاپشاعايدا تۇسىرە الماي قالامىز. ستسەناري بويىنشا بىزگە مۇحيت كەرەك قوي، تىنىق مۇحيتىنا بارىپ تۇسىرەتىن مۇمكىندىك جوق، سوندىقتان قاپشاعايدىڭ سۋىن ءتۇسىرىپ الامىز. كەيىن كومپيۋتەر ارقىلى سول سۋدان جەردىڭ اشۋلانعانىن، بۋىرقانعانىن، دولدانعانىن… كۇننىڭ بىزگە دەگەن «كوڭىلى» ونشا بولماي قالعاندىقتان جەر بەتىندەگى كاتاكليزمدەردى كورسەتۋ ءۇشىن مۇحيتتان كيتتىڭ اسپانعا تىك كوتەرىلىپ، تاسقا كەپ سارت ەتىپ قۇلايتىن كورىنىسىن ەكى-ۇش اي جاسايدى. بىلاي قاراساڭ، تيتتەي عانا، بىرنەشە سەكۋندتىق كادر… ءبىراق قانشاما ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى… ول كيت تەلەديداردان ءجيى كورەتىن كيت ەمەس، وزگەشە كيت بولۋ كەرەك. ونىڭ الدىمەن قابىرعاسىن، قاڭقاسىن جاسايدى، سوسىن سول سۇيەككە ەت جاپسىرادى، ونى تەرىمەن قاپتايدى، سىرتىنداعى قابىرشاعىن، كوزىن، اۋزىن، ءتىسىن، قيمىل-قوزعالىسىن… ءبارىن-بارىن كومپيۋتەرمەن جاسايدى. ال ەندى ومىردە، تابيعاتتا كيت ەشقاشان تىك كوتەرىلىپ شاپشىمايدى. ونى دا تەك كومپيۋتەرمەن عانا جاسايدى. بۇل دەگەن وتە ۇساق، ۋاقىتتى كوپ الاتىن، كوپ ماڭداي تەردى قاجەت ەتەتىن ەڭبەك. ونى جاساپ وتىرعان جىگىتتىڭ كوزىندە توستاعانداي قالىڭ كوزىلدىرىك بار. كۇنى-تۇنى كومپيۋتەردىڭ الدىنان شىقپايدى. ونىڭ جاساعان جۇمىسىن شەتەلدە بالەنباي ميلليونعا جاسايدى، ال ول بىزگە ازعانتاي عانا اقشاعا كەلىسىپ وتىر. مىنا ءفيلمنىڭ جاقسى بولاتىنىنا قىزىققاننان كەلىستى. جاس جىگىت ول دا. وسىنداي جۇمىستىڭ ءبارى جاسالىپ جاتتى. مەن اندا-ساندا «نە ىستەپ جاتىرسىڭدار؟» دەپ بارىپ تۇرامىن. وپەراتور جىگىتتەر دە مىنا ءفيلمنىڭ جاقسى بولاتىنىنا سەنگەندىكتەن، قىزىققاننان از اقشاعا كوپ جۇمىس جاسادى. وسىلايشا، جۇمىلا، ۇلكەن جۇرەكپەنەن، ىقىلاسپەنەن باستالىپ كەتكەن جانە ەڭ ۇلكەن ماسەلەلەر شەشىلىپ كەلىسىمدەر جاسالىپ، دايىندىق شارالارى تۇگەل اياقتالعان شارۋامىز ءبىر-اق كۇندە… توقتادى…

مينيستر اۋىستى. جاڭادان كەلگەن مينيستر تارتىپپەن، كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءتۇسىپ جاتقان اقشانى توقتاتتى. مەن سەبەپ-سالدارىن ىزدەپ، قايتا-قايتا استاناعا بارىپ، مينيستر مىرزامەن كەزدەستىم. «ارەكە، جاعداي بىلاي، ءبىز مىنانى باستاعانبىز، سەن توقتاتىپ قويىپسىڭ… وتىزعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەپ جاتىر، ولاردىڭ الاتىن ايلىعى بار، كومپانيالارمەن بىرىگىپ كەلسىمىشارتتار جاساپ قويعانبىز، بىرەۋ ماشينەسىن بەرەدى، بىرەۋ ءۇيىن بەرەدى، بىرەۋ كيىم تىگەدى، بىرەۋ مۋزىكاسىن جازادى…» قىسقاسى، ەدەن جۋشىدان باستاپ، رەجيسسەرگە دەيىن قانشاما ادام ەڭبەك ەتىپ جاتىر. مەن ولاردىڭ ءبىرىن دە بىلمەيمىن، ول جۇمىسكەرلەردى ىزدەگەن دە، تاپقان دا، كەلىسىمشارت جاساعان دا اتقارۋشى پروديۋسەر. مەنىڭ بىلەتىنىم – كومپيۋتەرلىك گرافيكاسىن جاسايتىن جانە دىبىسىن جازاتىن جىگىتتەرمەن جۇبە-جۇز تانىستىم، جۇمىستارىن كوردىم. سىزگە وتىرىك، ماعان شىن – تەڭىزدىڭ شۋىنىڭ ءوزى ءار كۇنى، ءار ساعاتتا، ءارتۇرلى اۋا رايىندا، كۇننىڭ قۇبىلۋىنا قاراي، وزگەرىپ وتىرادى ەكەن. ءتىپتى، كوسموستاعى تىلسىم تىنىشتىقتىڭ ءوزى دىبىس – سول دىبىستىڭ ءبارىن ىزدەيتىن، تاباتىن جازاتىن جىگىتتەردىڭ ەڭبەگى قانشاما!

مىسالى، كوركەم شىعارما، كينو بولعاندىقتان كونفليكت بولۋ كەرەك. ستسەناري بويىنشا، «بايقوڭىردان» عارىشقا كوتەرىلگەن راكەتامىز ءساتتى ۇشىپ، كوسموس كورابلى عارىشقا بەت الادى. كۇنگە جاقىنداعاندا كورابلدەن «فەنيكس» اپپاراتى ءبولىنىپ شىعۋى كەرەك. ءبىراق ءبىر اقاۋ شىعىپ، اپپارات بولىنبەي قالادى. اتادى – كەتپەيدى. اشىق كوسموسقا شىعىپ، اقاۋدى جوندەمەك بولادى. ودان دا تۇك شىقپايدى… سوڭىندا كوسموناۆتار شەشىم قابىلدايدى: ء«بىز قالايدا تاپسىرمانى ورىنداۋىمىز كەرەك… ەلىمىز بىزگە قاراپ وتىر… كەتتىك…» دەيدى دە، اجالعا بەت بۇرىپ، بولىنبەگەن «فەنيكس» اپپاراتىمەن، كورابلىمەن قوسا كۇنگە قاراي، مىڭداعان شاقىرىمدارعا اتقىلاپ جاتقان كۇننىڭ جالىنىنا قاراي قويىپ كەتەدى… ياعني ءۇش-تورت كوسموناۆت وپات بولادى… جانىپ كەتەدى… كۇلى دە قالمايدى… ءسويتىپ، «فەنيكس» ءوزىنىڭ الدىنا قويعان مىندەتىن ورىندايدى – كۇننىڭ وربيتاسىنا بارىپ، جالىنعا بارىپ ءتيىپ، ادەبي تىلمەن ايتقاندا، كۇننىڭ «اشۋىن» تارقاتادى،  كۇنگە تريلليوننان ءبىر اسەر ەتىپ، جەر بەتىندەگى تابيعاتتىڭ قالىپقا تۇسۋىنە اسەر ەتەدى…

مىسالى، «فەنيكس» اپپاراتى عارىش كورابلىنەن بولىنبەي قويعاندا كوسموناۆتاردىڭ اشىق كوسموسقا شىعىپ، اقاۋدى جوندەمەك بولاتىن ساحناسىن دايىندىق بارىسىندا ءتۇسىرىپ كوردىك. كينوستۋديانىڭ اۋلاسىندا عارىشكەرلەردىڭ رولىندەگى اكتەر جىگىتتەردى – ولاردىڭ ءبىرى تولەپبەرگەن بايساقالوۆ – تروسپەن بايلاپ قويىپ، جان-جاقتان التىباقان سياقتى تەمىرلەردى ورناتىپ، كوكتە قالىقتاتىپ، ولاي دا، بىلاي دا اينالدىرىپ تۇسىردىك. ول دا وڭاي جۇمىس ەمەس. سولارعا دەيىن ءتۇسىرىلىپ، دايىندالىپ قويعان. عارىشكەردىڭ ءبىرى –  قىز بالا، جاڭاعى ايتقان ورىس عالىمىنىڭ كەلىنى، ونى دا تروسقا بايلاپ، كادىمگىدەي، عارىشتا جۇرگەندەي اينالدىرىپ تۇسىردىك. كومپيۋتەردە ونىڭ تروستارىن الىپ تاستاپ، وعان سكافاندر كيگىزىپ، عارىشقا ۇشىرامىز… قايتالاپ ايتامىن، مۇنىڭ ءبارى تەك دايىندىق جۇمىستارى. ءتۇسىرىلىم بارىسىندا مۇنىڭ ءبارى ستۋديالاردا، كورابل ماكەتىندە، عارىش ايلاعىندا، ءارتۇرلى «ناتۋرالاردا»، بىرنەشە دۋبلمەن جۇزەگە اسادى. ال ول بۇدان ءجۇز ەسە قيىن دا ماشاقاتتى جۇمىس. شىن سكافاندردى كيگىزىپ ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس، ويتكەنى ونىڭ سالماعى وتە اۋىر، كوتەرىپ ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. سكافاندردى دا اينىتپاي، پوشىمىن تۋرا سونداي قىلىپ، ءبىراق جەڭىل، قولايلى ەتىپ تىككىزىپ تە قويدىق. كومپيۋتەرلىك گرافيكامەن «فەنيكس» اپپاراتىن دا دايىنداپ قويدىق. بۇرىنعى عارىش اپپاراتتارىنا ۇقسامايتىن، وزگەشە اپپارات بولدى. «بايقوڭىرعا» بارىپ، باياعى ۇشقان سويۋز كورابلى ەسكەرتكىش بوپ تۇر عوي، سونى ءتۇسىرىپ الىپ، سونىڭ دەڭگەيىندە جاڭارتىپ، قايتا جاسادىق. كورولەۆتىڭ وتىرعان ءپۋلتى، كورولەۆتىڭ تەلەفونمەن سويلەسكەنى، گاگاريننىڭ وتىرعان كرەسلوسى – سوعان دەيىن، بىردە-بىر ۇساق-تۇيەكتى نازاردان تىس قالدىرماي،  ءبارىن ءتۇسىرىپ العانبىز. ونىڭ ءبارى ماتەريال عوي! ياعني، اتقارىلعان جۇمىس وتە ۇلكەن! جاي عانا دايىندىق ماتەريالدارىن كورۋ ءۇشىن 2،5 ساعات كەرەك! بۇل كينو ونەرىنىڭ ماشاقاتىن دا، قيىندىعىن دا وسى سالانىڭ ماماندارى جاقسى تۇسىنەدى…

قارجىلاندىرۋدى توقتاتىپ تاستاعان سوڭ مينيستر مىرزاعا بىرنەشە رەت باردىم… ءسويتىپ تۇسىندىرۋمەن، تۇسىنبەي جۇرگەندە تاعى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ءبىر جىلداي ءبىز وسىلاي ءجۇرىپ قالدىق. ءبىر جىلداي ادامدارىمىز جالاقىسىز، اقشاسىز قالدى. ىرىكتەپ جيناعان جاقسى ماماندارىمىز باسقا جاققا كەتە باستادى. ولاردى تۇسىنەمىن – وتباسى، بالا-شاعاسى بار، ولاردى اسىراۋ كەرەك، باسقا پروەكتىلەرگە كەتە باستادى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ جيناعان ادامدارىمىزدان ايرىلا باستادىق… ۋھھ… (ۇنسىزدىك)

ء

بىز امەريكاعا باراتىن ۆيزا دا اشىپ قويعان ەدىك، 2015 جىلدىڭ اۆگۋسىندا ما – ءقازىر ءدال ۋاقىتىن ۇمىتىپ وتىرمىن، شاتاسىپ… – تورت-بەس ادام بارۋىمىز كەرەك ەدى. بيلەت الايىق دەسەك، بيلەتكە اقشامىز جوق. بارىپ، گولليۆۋدتىق «الداميس ينتەرتايمەنت» كومپانياسىمەن ناقتى كەلىسىمشارت جاساپ، ستسەناريدىڭ وزگەرىسىنەن باستاپ، قاي كۇنى، قاي جەردە، نە تۇسىرەتىنىمىزگە دەيىن قۇجات جۇزىندە بەكىتىپ، ءمور باسىپ، قول قويىپ كەلۋىمىز ءتيىس ەدى.

سول كەزدە مينيسترلىكتەن، ونان سوڭ كينوستۋديادان مىناداي اڭگىمە شىقتى. «جوق، ولار اقشانى بىزگە جىبەرسىن، 550 ميلليوندى، سوسىن ءبىز ولارعا جىبەرىپ تۇرامىز» دەدى. بۇل ەندى باسقا سىيمايتىن اڭگىمە. ۇلكەن اعاتتىق. كاسىبيلىككە جاتپايدى. الدىن-الا كەلىسىمشارت جاساۋ تۋرالى مەموراندۋمىندا ونداي ءسوز جوق. ونىڭ ءبارىن بىلاي قويعاندا، ولار بىزگە جىبەرگەندە – ءبىر سالىق ۇستالسا، ءبىز ولارعا جىبەرگەندە تاعى سالىق كەتەدى. سوسىن ايتتى، «ستسەناريدى قايتا اداپتاتسيا جاسايتىن ادامعا تولەنەتىن 50 مىڭ دوللاردى بىزگە جىبەرسىن، ءبىز ءوز تاراپىمىزدان تولەيتىن 50 مىڭدى ۇستىنەن قوسىپ، ولارعا جىبەرەيىك» دەدى. بۇل نە سوندا؟ قانداي دانىشپاننىڭ ەسەبى؟ كۇلەمىز بە، جىلايمىز با؟..

امەريكالىقتار – زاڭ مەن قۇجاتتىڭ ادامى. ولارمەن كەلىسىمشارت جاسالىپ، ءمور قويىلعاندا، ولار سول جاقتاعى ۋادەلى شىعىنداردى جاۋىپ، تۇسىرىلىمگە كومەكتەسىپ، كەلىسىمشارتتا كورسەتىلگەن ءوز مىندەتتەرىن سول جاقتا اتقارىپ بەرسە، قايدا جاتىر؟ قيسىنعا سالساق، سونىڭ ءوزى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ولجا ەمەس پە؟ ءبىز 550 ميلليون تەڭگەمىزدى ءوز جەرىمىزدەگى ءتۇسىرىلىم شىعىندارىنا جاراتامىز. ولار دا سول 550 ميلليونعا پارا-پار جۇمىستى ءوز جەرىندەگى ءتۇسىرىلىم جۇمىستارىنا شىعارادى. ونىڭ ىشىندە دۇنيەجۇزىلىك پروكاتتىڭ شىعىنى دا بار. قيسىندى ەمەس پە؟.. ال فيلم پروكاتقا شىققان سوڭ كەتكەن اقشانى بۇلار مىندەتتى تۇردە قايتارادى عوي! تابىسىن 50/50 بولىسەمىز دەپ وتىر عوي! ولاردىڭ ءوز اقشاسىن «بەرى سال دا، ارى سال» دەگەن نە ول؟ بالانىڭ ويىنى سياقتى… ارى-بەرىدەن سوڭ، ءتىپتى، ولارعا مۇنداي اڭگىمە ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات ەمەس پە؟ مىنا قازاقتار قانداي ەل دەمەي مە؟

ء

سويتىپ جۇرگەندە، ء«قازاقفيلمنىڭ» ادامدارى ء«الداميستىڭ ادامدارى كەلسىن» دەدى. جوعارىدان نۇسقاۋ بولعان بولۋ كەرەك. «الداميس رۋستىڭ» باسشىسى الەكسەي ساۆوستيانوۆ دەگەن جىگىت كەلدى. «مەن گولليۆۋدتاعى بەسپالوۆتىڭ ادامىمىن، رەسەيدەگى «دوچەرنىي» فيرمانىڭ باسشىسىمىن، العاشقى كەلىسىم بويىنشا، سىزدەر 50 مىڭ دوللاردى امەريكاعا جىبەرۋلەرىڭىز كەرەك، امەريكالىقتار 50 مىڭ دوللار شىعارىپ، سول جاقتاعى ستسەناريدى قايتا  جاسايتىن ادامعا اقشا تولەۋ كەرەك…» دەپ، ماسەلەنىڭ ءمانىن ءتۇسىندىردى. «ماقۇل» دەگەندەي بولىپ، كەلىسىپ، ول كەلىسىمشارتقا دا قول قويدىق، قۇجاتتىڭ ءبارى بار. ءبىراق… تاعى دا جولىمىز جۇرمەدى…

ء

سويتىپ جۇرگەن كەزدە رەجيسسەر تالعات جانىبەكوۆ، جاس ەمەس پە، ءارى شىدامى ابدەن شەگىنە جەتكەن بولۋ كەرەك – ءبىر جىلدان استام ۋاقىت باستالعان جۇمىس جۇرمەي توقتاپ قالدى، ەكى قولى الدىنا سىيماي، قاناتى قايرىلىپ… ءقايتسىن ەندى، كۇيىپ بارادى، تىرلىك تە كۇيىپ بارادى، ءوزى دە كۇيىپ بارادى… «تەمىردى قىزعان كەزىندە سوق» دەيدى عوي… سۋىپ بارا جاتىر… – سولاي ەسى شىعىپ، بويىن اشۋ-ىزا كەرنەپ جۇرگەندە تەلەديداردان با، ناقتى قاي جەردەن ەكەنىن بىلمەيمىن، ينتەرۆيۋ بەرگەن كەزىندە الگى ءسوزدى ايتىپ جىبەردى. ءيا، تەلەديداردان. «بىزدەن وسىنشاما اقشا سۇرادى، ءبىز بەرە المادىق…» دەپ. ول جوعارىداعى جىگىتتەردىڭ شامىنا ءتيدى. ايعاي-شۋ سودان باستالىپ كەتتى. سول ايعاي-شۋدىڭ ارتىن الا بەرە، ءبىر ايدان كەيىن بە، ەكى ايدان كەيىن بە، ەڭلىك دەگەن قىزدىڭ اڭگىمەسى شىعا كەلدى. «وسىلاي دا وسىلاي» دەپ، بۇكىل قوعام شۋىلداپ كەتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە ماعان كەلدى ءجۋرناليستپىز دەپ ءبىر قىزدار، «وسى ماسەلە تۋرالى قانداي پىكىر ايتاسىز؟» دەپ. كىم ەكەنىن بىلمەي دە قالدىم. وسىنشا جاقسا كەلگەنشە اڭقاۋلىعىمدى ايتساڭشى… اڭقاۋلىق پا، الدە ادىلدىك پە، «ونداي وسەك اڭگىمەلەردى ەستيتىنبىز… ءبىراق مەن قولىممەن ۇستاپ، كوزىممەن كورگەن جوقپىن، مىنا قىزدى دا بىلمەيمىن… ەگەر ول اڭگىمە راستالسا، وندا مينيستر وتستاۆكاعا كەتۋ كەرەك، ۇيات بولادى…» دەگەن ءسوزدى ايتتىم. سودان مينيستر مىرزا ماعان قاتتى قاپا بولدى. ءسويتىپ، ءبارىن بىردەن توقتاتتى. تەكسەرۋلەر، تەرگەۋلەر جىبەردى. «قازاقفيلم» الدىمەن تەكسەرىستەر جاسادى. العاشقى تەكسەرىستەردىڭ بارىندە تازا بوپ شىقتىق. ويتكەنى، ءبارى ورنىندا، ىستەلگەن جۇمىس كورىنىپ تۇر، ەندى عانا جۇمىس باستالعان، بولىنگەن قارجىنىڭ 7-8 پايىزى عانا جۇمسالعان، ار جاعى ءالى سول بويى تۇر. ول اقشا ءالى «قازاقفيلمگە» دە تۇسپەگەن، مينيسترلىكتە جاتىر. مينيسترلىك «قازاقفيلمگە» جىبەرەدى، «قازاقفيلم» بىزگە جىبەرەدى – ەسەپتەلگەن سمەتا بويىنشا. تەكسەردى، ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت تەكسەردى. ەشتەڭە بولمادى. ءسويتىپ جۇرگەندە مينيسترلىكتەگى ادامدار ۆيتسە-مينيستردىڭ قولىمەن قايتادان باس پروكۋرورعا ارىز جازدى. «وسىنداي دا وسىنداي، دۇرىس تەكسەرىلمەي جاتىر، ءبىز بىلەمىز، بۇل «فەنيكستە» ۇلكەن قاراجات شاشىپ جاتقاندار بار… تەكسەرىپ بەرۋىڭىزدى وتىنەمىز…» قايتادان تەكسرەۋ باستالدى.

– قاراجات الۋ، جۇمساۋ، جالپى، قارجى ماسەلەسىندە قۇجاتتارعا ءسىز قول قويۋشى ما ەدىڭىز؟

– ارينە، جوق. قاراجاتتى قانشاسىن قايدا جۇمسايتىنىن، قاي فيرماعا قانشا شىعىن جۇمسايتىنىن، كىمگە قانشا ايلىق بەرەتىنىن مەن بىلمەيمىن دە، وعان مەنىڭ قاتىسىم دا جوق. قارجى ماسەلەسىنە قول قوياتىن، ءتىپتى، مەنىڭ حاقىم دا جوق قوي، مەن كينو سالاسىنىڭ بۇكىل ەكونوميكالىق، بۋحگالتەرلىك ەسەپ-قيسابىنىڭ قانداي بولاتىنى بىلمەيمىن. قارجىلىق قۇجاتتارعا قول قويۋ قۇقىعى اتقارۋشى پروديۋسەر يۋدينانىڭ قولىندا. جانە مەنىڭ فيرمامنىڭ ديرەكتورىنىڭ قولىندا. اتقارۋشى ديرەكتور «مىنانشا اقشا كەرەك» دەپ مەنىڭ فيرماما كەلەدى، مەنىڭ ديرەكتورىم سۇراعان اقشاسىن بەرەدى، ول الىپ كەتەدى. سويتەدى دە ول ءتيىستى شىعىندارعا جاراتادى، سوسىن «مىنانشا قاراجات جاراتتىم» دەپ ەسەپ بەرەدى. قاعازداردى، بارلىق ەسەپ-قيساپتى يۋدينا مەن ءبىزدىڭ بۋحگالتەر «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنا وتكىزەدى.

– ءسىزدىڭ فيرماڭىزدىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى كىم؟

– ەسپاەۆ دەگەن جىگىت. الدىندا ءابدىراحمانوۆ دەگەن جىگىت بولعان… بارلىق قۇجاتتارعا سولار قول قويادى، اقشا اينالىمىنا، ەسەپ-قيساپقا سولار جاۋاپتى. الدىڭعى كەزەڭدە 79 ميلليوننىڭ 44 ميلليونى يگەرىلدى دەگەن وتچەت «قازاقفيلمگە» تاپسىرىلعان. قالعان 35 ميلليونى كەيىن يگەرىلدى، ونىڭ ەسەپ-قيسابى، قۇجاتتارى دايىن تۇر. سول وتچەتتى تاپسىراردا، جوعارىدان نۇسقاۋ كەلدى مە، «قازاقفيلم» بۇل دوكۋمەنتتەردى قابىلداماي قويدى. فاكت بويىنشا جوسپارداعى ناقتى جۇمىستار جاسالىندى، ەڭبەك ەتكەن جۇمىسكەرلەر جالاقىسىن الدى، بۋحگالتەرلىك ەسەپ-قيساپ قۇجاتتارى بار، شىعىننىڭ ءبارى ورىن-ورنىندا… قابىلدامادى. سول كەزدە تەرگەۋ باستالىپ كەتكەن كەز ەدى، سونى سەبەپ قىلدى دا، وتچەتتى قابىلداماي تاستادى…

– شىعىننىڭ ورنى بار، ءبىراق سىزگە جالا جاۋىپ وتىر ما سوندا؟

– بۇل جالا. ەكى ايەلدى قورلاپ… ايەل ادامدى!.. بىرەۋى جاس قىز، بىرەۋى ورىس ايەل، ءتىس قاققان قۋ… مىنا ءبىزدىڭ ءفيلمىمىز ونىڭ بەسىنشى مە، التىنشى ءفيلمى! يۋدينانىڭ. مۇمكىن ول قالاي ۇرلاۋدى، قالاي نەعىلۋدى بىلەتىن شىعار… ءبىراق مەن وعان تالاي ايتتىم، «بايقاڭدارشى، ارتىق-اۋىس تيىسپەڭدەرشى، كەلەسى جۇمىستا «پريبىل» بولادى، سول كەزدە ايلىقتارىڭدى كوپ الاتىنداي جاعدايعا جەتەمىز، وسى ءبىرىنشى پروەكتىمىزدى ابىرويمەن وتكىزەيىكشى…» دەگەن وتىنىشىمنەن باسقا نە دەيمىن؟ ولارعا مەن ۇرلاپ بەرىڭدەر دەپ قالاي ايتامىن؟ ءوزىم بارىپ مەملەكەتتەن جالىنىپ سۇراپ العان اقشانى ۇرلا دەپ؟؟!. ءوزىمنىڭ فيرمامنان ءوتىپ جاتىر. وزىمە ءوزىم كور قازا المايمىن عوي مەن! قوسپاسام – المايمىن عوي!.. حالىق بىلەدى، مەن تەاترعا توعىز جىل ديرەكتور بولعاندا، بۇكىل بەت-الپەتىمدى، بۇكىل جيناعان ابىروي-اتاعىمدى سول تەاترعا جۇمسادىم! توبەسىن قايتادان جاپتىم! قۇلاپ جاتقان مرامورلارىن قايتادان ورگىزدىم، ونىڭ بارىنە ۇكىمەت اقشا بەرگەن جوق!.. 1993 جىلدان 2001 جىلعا دەيىن – ەڭ قيىن زاماندار بولدى. جۇمىسكەرلەر ايلىعىن الا الماي قالعان كەزدەردە مەن مادەنيەت مينيسترلىگىن اينالىپ ءوتىپ، قارجى مينيسترىنە بارىپ، ء«بىرىنشى اۋەزوۆ تەاترىنا – اتا تەاترعا جىبەرىڭدەر اقشانى» دەپ سۇراپ الىپ، سونداي جاعدايعا جەتكەم. باسقا تەاترلار، مەكەمەلەر ايلاپ-جىلداپ ايلىقتارىن الا الماي جۇرگەندە، ءبىزدىڭ تەاتردىڭ ادامدارىنىڭ ايلىعى ءبىر كۇن دە كەشىگىپ كورگەن جوق. باسقا تەاترلار گاسترولگە بارا الماي جۇرگەندە، ءبىزدىڭ تەاترىمىز توعىز جىل بويى ىلعي دا گاسترولدەرگە شىعىپ ءجۇردى. سوندا مەن بەت-الپەتىمدى اكىمدەرگە ساتىپ، جالىنىپ، الدارىنا بارىپ، ء«اي، مىناۋ – اتا تەاتر عوي!..» دەپ، بار مۇمكىندىگىمدى، كەرەك دەسەڭ، قالتامداعى بارىمدى تەاترعا توككەن اداممىن، قۇيعان اداممىن!..

ال مىنا كەزدە ءوزىم جاساپ وتىرعان پروەكتىدەن ءوزىم بىردەڭە جىرىمداپ الۋ – اقىلعا سىيمايتىن نارسە عوي! ءوزىم وتىرعان بۇتاقتى ءوزىم كەسەمىن بە؟!. سونان سوڭ، اينالايىن، مەنىڭ العان تاربيەم باسقا! ءبىز كەڭەس وكىمەتىنىڭ تاربيەسىمەن ءومىر سۇردىك. ءبىر ايلىقپەن عانا، ماڭداي تەر ەڭبەكپەن عانا تاباتىن ايلىقپەن ءومىر ءسۇرىپ، سوعان قاناعات ەتۋ ابدەن سانامىزعا سىڭگەن ادامدارمىز. ول زاماندا ءبىر تيىن ءۇشىن جاۋاپ بەرەسىڭ! ەگەر ءقازىر مەنىڭ استىمدا ماشينەم بولسا – ول حالىقتىڭ ماعان دەگەن ىقىلاسىنان مىنگىزگەن ماشينەسى. ومىرىمدە مەن ەكى ماشينە ءمىندىم، ەكەۋىن دە حالىق مىنگىزگەن. سوندىقتان مەنىڭ سانامدا، ءوزىم ەڭبەك ەتىپ ءجۇرىپ، بەتىمنىڭ ءارىن بەس توگىپ، مەملەكەتكە بارىپ سۇراپ العان اقشانى قالتاما سالۋ دەگەن – مەنىڭ ميىما سىيمايتىن تۇسىنبەيتىن نارسە! مۇمكىن ەمەس ولاي جاساۋ! ءقازىر وسى نارسە مەنىڭ موينىما ىلىنگەنى… مەنىڭ شاقشاداي باسىم شاراداي بولدى. قايتا-قايتا..، مىنە وسىمەن قانشا رەت جەدەل جاردەم شاقىردىم؟!. جەتى-سەگىز رەت جەدەل جاردەم شاقىردىم. مەن اجەپتاۋىر اۋىلدا وسكەن جىگىت ەدىم، اناۋ-مىناۋعا بوي بەرمەيتىن، دەنساۋلىعىم، قۇدايعا شۇكىر، جاقسى، قوي باعىپ، ءشوپ شاۋىپ، جەر اۋدارىپ، اربا ايداپ، قارا جۇمىس ىستەپ، اۋىلدا وسكەن قاجىرلى جىگىتتەردىڭ ءبىرى ەدىم!.. جانە تەاتردا قانشاما-قانشاما رولدەر وينادىم – جۇرەگىمدى پارشا-پارشا قىپ!.. مىناعان كونەتىندەي جاعدايىم جوق، جەتى-سەگىز رەت جەدەل جاردەم شاقىرىپ، سوڭعى رەت جۇرەكتى قارايتىن كارديولوگيالىق اۋرۋحاناعا ءتۇستىم. ون كۇن جاتۋىم كەرەك ەدى، ولاردان فينپولدىڭ ادامدارى كەلىپ سۇراستىرىپ، «انىق پا، انىق ەمەس پە؟..» دەپ ءبىلىپ، ء«بىر جەتىدە شىعارىڭىز» دەپ ولارعا تاپسىرما بەرىپ..، ءسويتىپ مەنى سەگىز كۇننەن كەيىن شىعاردى. سوتتىڭ وتىرىسىنا باردىم. ءالى دە جۇرەگىم اۋىرىپ وتىر. ءقازىر جاتسام دا، قايتادان جاتار ەدىم، ءبىراق قايتا-قايتا اۋرۋحاناعا جاتا بەرگەن دەگەن… «نەمەنە بۇل، قاشىپ ءجۇر مە؟..» دەگەن وي كەلەدى-اۋ دەگەن ۋايىم مەن ۇياتتان ءقازىر ءوزىمنىڭ دەنساۋلىعىمدى ويلاۋدان قالدىم. ءبىر كۇنى كوزىم جۇمىلىپ كەتسە، وسى اڭگىمەم قالاتىن شىعار، باسقا نە قالادى مەندە؟!. ارتىمدا جىلاپ بالا-شاعام قالادى… ءبىراق مەن ءوزىمنىڭ جۇرەگىممەن بىرگە ونەرىمە دەگەن ادىلدىگىمدى، ەلىمە دەگەن ادىلدىگىمدى، مەملەكەتىمە بەرىلگەنىمدى الا كەتەم… (ۇنسىزدىك)…

69 ملن تەڭگە موينىڭىزعا ءىلىپ وتىر ما؟

– تەرگەۋ بارىسىندا… و باستا تەرگەۋ دۇرىس بولمادى… ال تەرگەۋ بارىسىندا جاڭاعى مۋجيكوۆ دەگەن جىگىت «مۋجيكپىن» دەگەن سوزىندە تۇرمادى… جاڭا ايتتىم عوي، «مەن جىبەرەمىن، ەرتەڭ ءىستى جابامىن، بوساتامىن» دەگەن مۋجيكوۆىمىز مەن بولنيتساعا جاتقاننان كەيىن ەكى كۇننەن كەيىن تەلەديداردان: «تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ موينىنا الدى 69 ميلليوندى، ەندى 6 ميلليونىن تولەدى…، قالعاندارىن تولەي باستادى…» دەگەن جالعان اقپارات بۇرق ەتە قالدى. ول مەنى تاعى ۇشىرىپ ءتۇسىردى. سودان كەيىن، بەرگەن ۋادەسىن ورىنداماعاننان كەيىن، كەيىنگى سوتتاردا مەن الدىڭعى مويىنداۋىمنان باس تارتتىم. ء«بىز كەلىسكەنبىز!» دەدىم. سۋديا ماعان ورىندى سۇراق قويدى: «تۇڭعىشباي قادىرۇلى، سوندا بۇل ساۋدا بولدى ما سەندەردىڭ ارالارىڭدا؟» دەپ ورىسشالاپ. مەن ايتتىم، «ساۋدا بولدى، سۋديا مىرزا، وسىلاي-وسىلاي دەپ ايتتى، سوندىقتان مەن موينىما العام، ءبىراق ولار قىزداردى دا شىعارعان جوق، ماعان بەرگەن ۋادەسىن دە ورىنداعان جوق، ءىستى جاپقان جوق!.. ءبىرىن دە ورىندامادى!..» دەپ. كەرىسىنشە، يۋدينانى وزدەرىنىڭ جاعىنا بۇرىپ، «تەرگەۋگە كومەكتەستى» دەپ، «بۇكىل جاساعان كىناراتتاردىڭ بارلىعىن تۇڭعىشباي ارقىلى جاسادىق» دەپ جازدىرىپ، الگى «ايىپتاۋ اكتىسى» دەي مە… سول 60 بەتتىك «ايىپتاۋ اكتىسىن» وقىپ قاراساڭىز، توبە شاشىڭىز تىك تۇرادى. ءبارىن تۇڭعىشباي ايتىپتى، «انا جەرگە بار دا سەن اقشانى شاش…، تۇڭعىشباي ايتىپتى، مىنا جەرگە بار دا اقشانى بەر… تۇڭعىشباي ايتىپتى، سەن انا جەرگە بار دا، اقشانى جاسىر…» دەپتى. مۇمكىن ەمەس نارسە! ءسويتىپ مەنىڭ ومىرىمدە ءبىر ەلىمە، جۇرتىما، ەڭ ءبىرىنشى ونەرگە وسىنداي ءبىر جاڭا ۇردىستە، جاڭا تەحنولوگيامەن، دۇنيەجۇزىنە بەلگىلى بولاتىنداي جاعدايعا جەتەتىن پروەكتىمنەن قۇلاگەرشە… اتىلدىم… باتىراش-قوتىراشتارعا اتىلدىم… قوسوبانىڭ تۇبىندە…

(جالعاسى بار).

سۇحباتتاسقان ساۋلە ابەدينوۆا

02.05.2017

سايتىمىزدىڭ جاڭا ماقالالارىنا جازىلىڭىز

پودەليتسيا ۆ سوتس. سەتياح

وپۋبليكوۆات ۆ Facebook
وپۋبليكوۆات ۆ Google Buzz
وپۋبليكوۆات ۆ Google Plus
وپۋبليكوۆات ۆ LiveJournal
وپۋبليكوۆات ۆ موي مير
وپۋبليكوۆات ۆ ودنوكلاسسنيكي
وپۋبليكوۆات ۆ ياندەكس

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=8&id=766164

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


باقىت سۇلتانوۆ ساۋدا جا 7 مينوت
سىر وڭىرىندە حالىقارالى 7 مينوت
«ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جول» 7 مينوت
پارتيا قۇرىلىسى ۇلگى ات 7 مينوت
قازاقستانداعى ەتنوس وكى 12 مينوت
پوليتسەي كۇندەلىگى: وگە 18 مينوت
قر ەكولوگيا، گەولوگيا ج 24 مينوت
كىتاپحاناشىسى جوق كىتاپ 27 مينوت
17 مىڭنان استام شىمكەنت 27 مينوت
قازاقستاندا جاڭادان ەكى 27 مينوت
تاتۋلىق – تابىلماس باقى 27 مينوت
«وتقا ماي قۇيۋ» جورالعى 27 مينوت
قازاق كۇرەسى بويىنشا ەل 27 مينوت
ايماقتىق 2 تولىق ورتا م 27 مينوت
تاس جولدى قىرمانعا اينا 27 مينوت
شي جينپيڭ ساۋلە گازەتىن 27 مينوت
تۇركىستاندىق پوليتسەيلە 27 مينوت
باقىت سۇلتانوۆ ساۋدا ج 30 مينوت
«بايتەرەك» حولدينگى مەن 1 ساعات
ءجانناتقا جەتەلەيتىن ام 1 ساعات
مادەنيەت جانە سپورت ءمي 1 ساعات
ارناۋلى سۇحبات: وڭىرلىك 1 ساعات
ەلىمىزدىڭ باس مەشىتىندە 1 ساعات
شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋى 1 ساعات
اۋىل ـ قىستاق ايەلدەرى 1 ساعات
شۇعىل جاعدايعا توتەپ بە 1 ساعات
جاڭاوزەن قالاسىنىڭ جاست 1 ساعات
سينوپتيكتەر ەلوردادا جا 1 ساعات
نۇر-سۇلتاندا 42 قاباتتى 1 ساعات
ابزال نۇكەنوۆ: ۇلتتىق 1 ساعات