ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: اقجول تور ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 02:30 - 2020/05/23

Нақты Көзі: https://www.astana-akshamy.kz/armysyng-alysta-qalmasyn/

«ارمىسىڭ» الىستا قالماسىن – استانا اقشامى

بۇكىل الەمدىك جاعدايعا اسەر ەتكەن ىندەت ادامزاتتىڭ تۇرمىس ادەتتەرىنە دە وزگەرىس اكەلدى. كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدەن تارتىپ، قوعامدىق ومىرىمىزگە دەيىن ىقپالى بولعان وسى وزگەرىستىڭ ءبىرى حالقىمىزدىڭ امانداسۋ داستۇرىنەن دە توبە كورسەتتى. اتاپ ايتقاندا، ەرلەر قول بەرىپ، ايەلدەر جاعى بەتكە بەت تيگىزىپ امانداسۋ قول الىسپاق تۇگىل 4 مەتر جەردەن جۇعاتىن ىندەت تارالعالى ساپ تىيىلدى. جاقىنداسساڭ جۇلىپ اكەتەتىن قاتەرلى دەرتتىڭ جاپپاي تارالۋىنان ساقتانۋ ءۇشىن تەك ءبىز عانا ەمەس، الەم ەلدەرى دە قول الىسىپ امانداسۋدى قويىپ، الىستان ەسەندىك سۇراۋعا كوشتى. شىنتاق ءتيىستىرۋ نەمەسە اياقتىڭ باسىن تيگىزىپ امانداسۋ سىندى جاڭاشا امانداسۋ ادىستەرى دە جارىققا شىقتى.ار ەلدىڭ، ءار ۇلتتىڭ ءوز داستۇرىنە ساي امانداسۋ سالتى بار. سول سياقتى قازاق ۇلتىنىڭ دا وزىنە ءتان امانداسۋ ادەبى بولعانىمەن، ۋاقىتتىڭ وزۋىنا، ءداۋىردىڭ الماسۋىنا بايلانىستى ول كوپ وزگەرىس­تەرگە ۇشىرادى. ەندەشە ءبىز دۇرىس امانداسىپ ءجۇرمىز بە؟ كەزىككەن جاننىڭ بارىمەن قول الىسىپ نەمەسە بەتىنەن ءسۇيىپ امانداسۋ قازاقتىڭ ءوز ءداستۇرى مە؟ بۇرىن قازاق قالاي امانداسقان؟
«وزەك قۋا اعادى،
وزەن سۋدىڭ ساعاسى.
الىستان سالەم بەرەدى،
ادەپتى ەلدىڭ بالاسى» دەپ بۇقار جىراۋ ايتقانداي، قازاق سالتى بويىنشا، كەزدەسكەن ادامدارعا سالەم بەرۋ، امانداسۋ ادامدىقتىڭ، ادەپتىلىكتىڭ ولشەمى سانالادى. قازاق جوسىنىندا جاسى كىشىلەر جاسى ۇلكەندەرگە الدىمەن سالەم بەرىپ، ىزەت كورسەتسە، ۇلكەندەر جاعى قايرا ەسەندىك سۇراپ، ريزاشىلىق بىلدىرەدى. الىستان جولاۋشى كەلسە، الدىمەن اۋىل اقساقالدارىمەن امانداسىپ، سالەم بەرەدى. كەيدە الىستان كەلگەن جولاۋشىعا اقساقالداردىڭ ءوزى امانداسىپ كەلەتىن ءداستۇر دە بار. بۇعان «الىستان التى جاسار بالا كەلسە، الپىستاعى اقساقال سالەم بەرەدى» دەگەن قاناتتى ءسوزىمىز ايعاق. ارازداسىپ قالعان اعايىندى جاقىنداتاتىن دا – وسى سالەم. ءدۇرداراز بولىپ، الدەنەگە بۇرتيىسىپ قالعان ەكى جاقتىڭ ءبىرى سالەم بەرسە، ەكىنشى جاق سالەم الۋعا مىندەتتى. ەگەر الماسا، قازاق ونى «سالەمگە ءتىلى كەلمەدى» دەپ ايىپتى ساناپ، «سالەمنەن ۇلكەن ەمەسسىڭ» دەپ قاتاڭ ەسكەرتۋ جاساپ وتىرعان.
امانداسۋ سالتىمىزدىڭ تارتىبىنە ساي، ەر مەن ايەلدىڭ سالەمدەسۋىندە دە ايقىن ايىرماشىلىق بار. قازىرگى قالىپتاسقان ادەت بويىنشا، ەرلەر بىر-بىرىنە «اسسالاۋماعالەيكۇم» (ارابشا، اللانىڭ نۇرى جاۋسىن) دەپ سالەم بەرسە، ايەلدەردەن «امانسىز با، امانسىزدار ما؟» دەپ ەسەندىك سۇرايدى. وعان سالەم العان ادام «ۋاعالايكۇماسسالام» (جاۋسا ساعان دا جاۋسىن)، «امانشىلىق، شۇكىر، ءوزىڭىز دە امانسىز با؟» دەپ جاۋاپ قايتارىپ، سوڭىن «حال-جاعدايلارىڭىز جاقسى ما؟ ءۇي-ىشىڭىز، بالا-شاعاڭىز امان با، امان جۇرسىزدەر مە، مال-جانداردىڭ امان با، اۋىل ايماق، بوتا-تايلاق تۇگەل امان با…» دەپ «سۇراق-جاۋاپ» ۇلگىسىندەگى ەسەندىكپەن جالعايدى. يبالى قازاق ايەلدەرى ۇلكەندەرگە، شاڭىراققا ءيىلىپ سالەم سالسا، وعان ۇلكەندەر جاعى «كوپ جاسا اينالايىن، جاسىڭ ۇزاق بولسىن»، «وركەنىڭ ءوسسىن قاراعىم، ۇل تاپ»، ء«تاڭىر جالعاسىن» دەپ ىقىلاسىن بەرەدى. كەيدە كوپ ۋاقىت كەزدەسپەگەن ادامدار ءوزارا قاۋقىلداسىپ، قۇشاقتاسىپ تا امانداسادى. كەي وڭىرلەردەگى قازاق ايەلدەرىنىڭ اراسىندا الىستان كەلگەن، كوپ ۋاقىت كەزدەسپەگەن ءتانىس-بىلىس، تۋىس-تۋعاندارعا داۋىس ايتىپ، كورىسىپ امانداساتىن دا ءداستۇر بار. مۇنى قازاق «جىلاپ كورىستى» دەپ تە ايتادى.
يسلام دىنىندە «اتتىلى جاياۋ­عا، جاياۋ وتىرعانعا، ازشىلىق كوپشىلىككە سالەم بەرەدى» دەگەن قاعيدا بار. الايدا ۇلتىمىزدا بۇل قاعيدادان گورى جاسقا قاراي سالەم بەرۋ ءۇردىسى باسىم. بۇرىن «اسسالاۋ­ماعالەيكۇم» دەپ سالەم بەرگەندە وڭ قولىمەن كەۋدەسىن باسىپ، باسىن ءسال ەڭكەيتسە، سالەم الۋشى دا وڭ قولىمەن كەۋدەسىن باسىپ ءىلتيپات كورسەتەتىن. ال ءقازىر بۇل جوسىن ازداپ وزگەرىپ، «اسسالاۋدان» كەيىن قول بەرىپ امانداساتىن ادەت ەتەك الىپ بارادى. ءتىپتى، كىشى ۇلكەنگە سالەم بەرەتىن جوسىنىمىز دا وزگەرىسكە ۇشىراپ، ۇلكەن-كىشى دەمەي، «قالىڭىز قالاي؟» دەپ قولىمىزدى الا جۇگىرەتىن ادەت قالىپتاستى. ەرنى جىبىرلاماي، ولگەن بالىق ۇستاتقانداي قولىن ۇستاتا سالىپ، قاراپ تۇراتىن امانداسۋ «ادىسىنە» دە ەتىمىز ۇيرەنىپ كەلەدى. اراب جوسىنى بويىنشا ايەلدەرگە دە «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ سالەم بەرەتىن نەمەسە ايەلدەر ەرلەرگە «اسسالاۋماعالەيكۇم» دەپ امانداساتىن اسىرە دىنشىلدىك تە سوڭعى كەزدەرى توبە كورسەتتى. «سالەمەتسىز بە» دەسە، «سالەمەتسىز بە» دەپ ءوز ءسوزىڭدى وزىڭە قايتالايتىن، «سالەم» دەپ امانداسىپ، «سالەم» دەپ ەسەندىك سۇرايتىن سالەم تۇرلەرى بار. «قالايسىڭ؟»، «حالىڭىز قالاي؟»، «حال قالاي؟» دەپ امانداسۋ دا ەل ىشىندە جاپپاي ەتەك الىپ بارادى. ايەلدەر اراسىنداعى بەتىنە بەتىن تيگىزىپ نەمەسە ءبىرىنىڭ بەتىنەن ءبىرى ءسۇيىپ امانداساتىن باسقا ۇلتتىڭ سالتى بۇرىن كوزىمىزگە وعاشتاۋ كورىنسە، ءقازىر وعان دا كوزىمىز ۇيرەندى. ءتىپتى ەرلەردىڭ ايەلدەرى قۇشاقتاپ بەتىنەن يىسكەپ نەمەسە ءسۇيىپ امانداساتىن قيسىنسىز جوسىنىنا دا جول اشىلىپ بارادى. «Hi»، «پريۆەت» دەپ شاپالاقتى ۇرىپ، ءبىرىنىڭ بەتىنەن ءبىرى ءسۇيىپ امانداساتىن جاس ۇرپاق تا جەتىلىپ كەلەدى. بەتىنەن سۇيمەك تۇگىلى، قايىن­اعاسىنىڭ بەتىنە تىكە قارامايتىن قازاقتىڭ كەلىندەرى قايىن ەنە، قايىن اتا، قايىن اعا، ابىسىندارمەن قۇشاقتاسىپ، ەكى بەتتەن كەزەك سۇيگىزىپ امانداسا بەرەتىن بولدى. اقساقالدى اتالارىمىز بەن اق شىلاۋىشتى اپالارىمىز وزىنە سالەم بەرگەن جاس بالالاردى ماڭدايىنان ءسۇيىپ ەركەلەتكەنى بولماسا، حالقىمىز­دا بۇرىن بەتىنەن ءسۇيىپ امانداسۋ ءداستۇرى بولماعان. ەرلەر مەن ايەلدەر دە قول الىسىپ امانداسپاعان.
ەندەشە، قازاق قالاي امانداسقان؟ دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، قول الىسىپ نەمەسە بەتكە-بەت تيگىزىپ، ءسۇيىسىپ امانداسۋدىڭ تازالىق تۇرعىسىنان دا دۇرىس بولمايتىنىن، ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋىنا مۇرىندىق بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ەرتە ەسكەرگەن حالقىمىز بۇرىن «ارمىسىز، ارمىسىڭ» دەپ عانا امانداسىپ كەلىپتى. ال وعان «بارمىسىز»، «بارمىسىڭ»، «بار بول، اينالايىن» دەپ جاۋاپ قايتارعان دەگدار قازاقتىڭ بۇل سالەمدەسۋ داستۇرىندە ۇلكەن ماعىنا جاتىر. بۇل اراداعى ار ءسوزىنىڭ تىلىمىزدە ار-ۇيات دەگەن ماعىنا بەرەتىنىن ەسكەرسەك، بايىرعى قازاقتاردىڭ «ارمىسىز»، «ارمىسىڭ» دەپ امانداسۋىنىڭ ارعى جاعىندا «ارىڭ تازا ما، ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاعان جوقسىڭ با؟» دەگەن سۇراق تۇر. وعان «بارمىسىز»، «بارمىسىڭ» دەپ، ء«وزىڭنىڭ دە ارىڭ تازا ما؟» دەپ سۇراقپەن جاۋاپ قايتارىپ، ءار ادامدى ءوزىن دۇرىس ۇستاۋعا، تازا جۇرۋگە شاقىرىپ وتىرعان. حالقىمىزدىڭ بۇلاي امانداسۋ ءداستۇرى تۋىستاس قاراقالپاقتاردا ساقتالىپ قالعان كورىنەدى. الايدا ولار بۇل ءسوزدىڭ ءتۇبىرىن «ارىما» (شارشاماۋ) ماعىناسىندا تۇسىنەدى ەكەن.
حالقىمىزدىڭ «ارما، ارمىسىز» دەپ امانداساتىن ءداستۇرى بولعانىن «قوبىلاندى باتىر» داستانىنداعى مىنا جىر جولدارى دا ايعاقتايدى:
«قول سوڭىندا بارادى،
قارا بۇقان جاۋرىنشى.
بۇقانعا كەلدى «ارما! » دەپ،
«الدىڭدا كىسى بار ما» دەپ.
مۇنان سىرت، حان نەمەسە ءىرى سۇلتاندارعا قاراشا حالىق ەكى قولىن كەۋدەسىنە قويىپ، ءيىلىپ اماندىق سۇراسقان. ەگەر حان «بار بول، اينالايىن» دەپ سالەم بەرۋشىنىڭ وڭ يىعىنا قولىن قويسا، ول ۇلكەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى سانالعان. بۇل جونىندە 1756 جىلى كىشى ءجۇزدىڭ حانى ءابىلحايىردىڭ ورداسىنا ەلشى بولىپ بارعان دجون كەستل بىلاي دەپ ەستەلىك قالدىر­عان: ء«ۇش ساعاتتىق كەزدەسۋدە حان مەنىڭ يىعىما قولىن قويدى. كەيىن بىلۋىمشە، بۇل ادامدى سىيلاۋدىڭ ەڭ ۇلكەن كورىنىسى ەكەن». ال قاراپايىم حالىق حان، سۇلتاندارعا جول-جونەكەي كەزىكسە، وڭ قولىن كەۋدەسىنە قويىپ، داۋىستاپ سالەمدەسكەن. بۇل اراداعى وڭ قولىن كەۋدەسىنە قويۋدى كوپ ادام مۇسىلمان حالىقتارىنا ءتان امانداسۋ دەپ تۇسىنەدى. الايدا بۇل سوناۋ كوك تۇرىك داۋىرىنەن جالعاسىپ كەلە جاتقان ادەت ەكەنىن العا تارتقان عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلى قازاقستاندىقتاردىڭ تۋ شىعارعاندا كەۋدەسىنە وڭ قولىن قويىپ تۇراتىن ادەتى سول كوكتۇرىك داۋىرىندەگى ءداستۇرىمىزدىڭ جاڭعىرۋى دەپ ەسەپتەيدى. دەمەك، ىندەتتىڭ كەسىرىنەن قول الىسىپ امانداسپاي قالدىق دەپ كەيۋدىڭ كەرەگى جوق. كەرىسىنشە، «ارمىسىز» دەپ قولىمىزبەن كەۋدەمىزدى باسساق تا جەتكىلىكتى سەكىلدى. ال ايەلدەر ­جاعى دا كەزىككەن جەردەن «ايمالاسىپ» كەتەتىن ادەتتەن ارىلىپ، «امانسىز با، امان-ەسەنسىز بە؟» دەپ امانداسقانى وڭ دەپ ويلايمىز. «حال قالاي؟»، «حالىڭىز قالاي؟» دەگەن سوزدەردى ءبىز ءقازىر امان­داسۋعا قولدانىپ جۇرگەنىمىزبەن، ءتۇبىن قۋعاندا، بۇل ءسوزدىڭ اۋى­رىپ جاتقان ادامنىڭ كوڭىلىن ­سۇراۋ­عا قاراتىلىپ ايتىلاتىنىن ەس­كەرسەك ەكەن. ويتكەنى تىلىمىزدەگى ء«حالى ناشار»، ء«حال ۇستىندە جاتىر» دەگەن تىركەستەر تەككە ايتىلعان جوق قوي.


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=7&id=1184791

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


تاريح تارازىسىنداعى ءتو 1 مينوت
ماڭعىستاۋ دارىگەرلەرى ج 4 مينوت
شەگىرتكەلەر الەمدى جاۋل 10 مينوت
ەل تارىقپاسىن دەسەك... 13 مينوت
جايىلىم پروبلەماسىن تال 16 مينوت
بۇگىن - مەملەكەتتىك رام 19 مينوت
الاتاۋ مەن الماتى 19 مينوت
اۋىلداعى اياق كيىم فابر 22 مينوت
4 ماۋسىم. قازاقپارات كۇ 25 مينوت
وتاندىق ءونىم 72 ەلگە ە 28 مينوت
لي كچياڭ شاندۇڭدا قىزمە 28 مينوت
اۋىلداعى اعايىن ينتەرنە 1 ساعات
ماقتاارالداعى احۋال باق 1 ساعات
ايقىن باعىت، تۋرا جول 1 ساعات
توقال الۋ ءۇشىن بايبىشە 1 ساعات
ازاتتىقتىڭ ايشىقتى نىشا 1 ساعات
جۇمىسقا قابىلدايمىن: سق 1 ساعات
دۇنيە جۇزىندە جاڭا تيپت 1 ساعات
كوپ ەل قايراتكەرلەرى: ش 1 ساعات
جامبىل وبلىسىندا بالىق 2 ساعات
حان جىڭ حايناندا تەكسەر 2 ساعات
ەركىن ساۋدا پورتىن جوعا 2 ساعات
فۋتبول. ۋەفا تۇركيالىق 2 ساعات
ەكى ءماجىلىس رۋحىنىڭ ءم 3 ساعات
ۆوروگوۆسكي نامىسىن قورع 3 ساعات
قوستاناي وبلىسىندا ارمە 3 ساعات
كەدەيلىكتەن قۇتىلدىرۋدا 3 ساعات
تۇلەكتەر اتتەستات الدى 4 ساعات
ەڭ جوعارى حالىق سوتى مە 4 ساعات
«ەلەكتروندىق بيرجاداعى» 4 ساعات