ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: اقجول تور ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 02:00 - 2020/05/23

Нақты Көзі: https://www.astana-akshamy.kz/tutqyndargha-nege-teris-qaradyq/

تۇتقىندارعا نەگە تەرىس قارادىق؟ – استانا اقشامى

سوعىس تۇتقىندارى جونىندەگى بەلگىلى ­گااگا، جەنەۆا كونۆەنتسيالارىندا جاۋ قولىنا تۇسكەن اسكەري قىزمەتكەرلەرگە ءاردايىم تۇسىنىستىكپەن قاراپ، ولارعا ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان قامقورلىق كورسەتۋ قاجەتتىگى باسا ايتىلعان. وركەنيەتتى ەلدەر مۇنداي تالاپتى جوققا شىعارمايدى، بۇلجىتپاي ورىندايدى. مىسالى، ۆەتنام مايدانىنا قاتىسقان سوعىس تۇتقىندارىن اقش وكىمەتى وردەن، مەدالدارمەن ماراپاتتادى. ارداگەرلەر ەسەبىندە سىي-قۇرمەتكە بولەدى، ءارتۇرلى جەڭىلدىكتەر جاسالدى. دە گولل، ۋينستون چەرچيلل، بروز تيتو دا جاۋ تۇتقىنىندا بولعان، ءبىراق ولارعا تۋعان جەرى ەشقانداي كۇدىك كورسەتكەن جوق.قازىر بەلگىلى بولىپ وتىرعانىنداي، «بىزدە تۇتقىندار جوق، ساتقىندار بار» دەپ تەرىس پيعىل كورسەتكەن كەڭەس وكىمەتى عانا مايدان شەبىندە امالسىز تورعا تۇسكەن ءوزىنىڭ ۇل-قىزدارىنا سەنىمسىزدىك بايقاتتى، قۋدالاۋعا سالدى. سوعىستا، جات ەلدە كورگەن قورلىعى ازداي، ونداي ادامدار ەلىنە كەلىسىمەن نە تۇتقىندالدى نەمەسە سەنىمسىز جانداردىڭ «قارا تىزىمىنە» ىلىكتى. سوتتالماعان كۇننىڭ وزىندە ولارعا وكىمەت ءاردايىم كۇدىكپەن قارادى، ازاماتتىق قۇقىقتارى شەكتەلدى. زاڭسىز تۇردە. ويتكەنى بۇل ماسەلە جونىندە رەسمي جاريالانعان زاڭ كۇشى بار قاۋلى-قارار نەمەسە باسقا دا نورماتيۆتىك قۇجاتتار بولمادى. ءبىراق جاسىرىن تۇردە نۇسقاۋ بەرىلىپ، اسكەري تۇتقىن بولدى دەگەندەر لا­ۋازىمدى قىزمەتكە الىنبادى، شەت ەلگە شىعۋعا رۇقسات ەتىلمەدى، شامالى قۇپياسى بار دەگەن جۇمىسقا جولاتپادى. ال «حالىق جاۋلارى» (58-باپپەن سوتتالعاندار) دەگەندەردىڭ كۇنى ءتىپتى قارا تۇنەككە اينالدى. ولاردان باستىقسىماق شەنەۋنىكتەر عانا ەمەس، كەيبىر اعا­يىن-تۋىسقاندارىنىڭ ءوزى ء«بىر پالەسى جۇعار» دەگەندەي، مۇمكىندىگىنشە، بويىن اۋلاق سالۋعا تىرىسقانى شىندىق. ءتىپتى سوعىس بىتكەن سوڭ ءوز ەلىندە وسىنداي قۋعىن-سۇرگىن كوردى دەگەندەردىڭ ىشىندە تۇركىستان لەگيونىندا بولعانداردىڭ بىردە-بىرەۋى شەت قالعان جوق دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سو­عىس­تىڭ قان مايدانىن باستان كەشىرىپ، ەرىكسىز تۇتقىنعا تۇسكەن تۇركىستاندىقتار اراسىندا كەيىن «قازاقتىڭ پاگانينيى» دەگەن اتاقتى سكريپكاشى ايتكەش تولعانباەۆ، سول قىرعىن تەكەتىرەستىڭ وت-جالىنىنان سوڭ «قازاقكونتسەرتتىڭ» بەلگىلى ءانشىسى بولعان مۇحامبەتقالي باتىرگەرەەۆ ­سياقتى ونەر قايراتكەرلەرىمەن قاتار اقىن-جازۋشىلار، جۋرناليستەر، عالىمدار از بولماعان. ولار – ءالىم اسقار («اسقار ءالي»)، ءماجيت اياپبەك ء(«ماجيت دارا»)، ءماجيت ايتباەۆ («قوبىزشى قورقىت»)، ماۋلىكەش قايبولدين («اسان قايعى»)، حامزا ابدۋللين («سايران») جانە باسقالارى. بۇلاردىڭ ىشىندە اسىرەسە سوڭعى ۇشەۋى سوعىسقا دەيىنگى قازاق قالامگەرلەرى اراسىندا تانىمال ەسىمدەر ەدى. ولار شەت جەردە قالىپ، ح.ابدۋلليننەن باسقاسى الماتىداعى 1946 جىلدىڭ سوڭىندا وتكەن اسكەري تريبۋنالعا قاتىسپاسا دا، سوت قۇجاتتارىندا ەسىمدەرى قاتار اتالادى.
«…اكتيۆنوە يسپولزوۆانيە كاناتباەۆا، تىنىبەكوۆا ي يح ەدينومىشلەننيكوۆ – ايت­باەۆا، كايگينا ي درۋگيح كازاحسكيح ناتسيوناليستوۆ، كاك گلاۆەنستۆۋيۋششەي سيلى، ناچالوس س ودنوي ستورونى، ۆ سوستاۆە ساموگو «تنك»، س درۋگوي ستورونى، س «ۋدوۆلەتۆورەنيا» يح ترەبوۆانيا ۆ پرەدوستاۆلەني يم ۆوزموجنوستي ورگانيزاتسي «ۆوستوچنو-تيۋركسكوگو گوسۋدارستۆا» پۋتەم سكولاچيۆايا ۆسەح پانتيۋركيستكيح ەلەمەنتوۆ ك بوربە پروتيۆ سوۆەتسكوي ۆلاستي. سۆويۋ ورگانيزاتسيوننۋيۋ رابوتۋ ۆ ۋكازاننوم ناپراۆلەني كاناتباەۆ، تىنىبەكوۆ، پود رۋكوۆودستۆوم ولتسشا، ناچالي س ۆىپۋسكا وبششەتيۋركسكوي گازەتى «تيۋرك بىرلىگى» («ەدينستۆو تيۋركوۆ»). (كۋاگەر شلومس­تىڭ جاۋابىنان).
ءماجيت پەن ماۋلىكەشتى كوزى كورگەن، شەت جەردە ءبىر ءۇزىم ناندى بولە جەپ، «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتىندە» بىرگە قىزمەت اتقارعان اقىن حامزا ءابدۋلليننىڭ جازعانىنا قاراعاندا، بۇل ەكەۋى تۇيدەي قۇرداس – 1913 جىلى تۋىپتى. ءماجيت ايت­باەۆ – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ تۇلەگى. ەكىجىلدىق مۇعالىمدەر ينستيتۋتىندا ساباق بەرگەن. ودان بۇرىن الماتىداعى قازاق پەداگوگيكالىق ­ينستيتۋتىندا بەلگىلى جازۋشى، باتىر مالىك عابدۋللينمەن بىرگە وقىعان.
«ميللي تۇركىستان» جۋرنالىن ەڭ العاش قولعا ۇستاعاندا ەستە قالعانى – ونىڭ ءبىرىنشى بەتىندەگى مۇستافا شوقايدىڭ ادەمى سۋرەتى مەن («قوبىزشى قورقىتتىڭ» ء(ماجيت ايتباەۆتىڭ – ا.ك.) «تۇركىستان» ولەڭى ەدى» دەپ ەسكە الۋشى ەدى مارقۇم حامزا اعامىز.
سوعىسقا دەيىن لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن ماۋلىكەش قايبولدين بولسا الماتى مەن ماسكەۋدىڭ گازەت-جۋرنالدارىندا قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانىپ تۇرعان. سوسىن گەرمانيادا جۇرگەندە ونىڭ نەمىسشە جازعان «جۇماقتان كەلگەن جاردەم» دەگەن رومانى، ولەڭدەرى باسپا بەتىن كورىپتى. ءالي اسقاردىڭ «چەرەز مراك» دەگەن ورىس تىلىندەگى رومانى باسىلىپ شىقسا، ءماجيت اتابەك ەكى ليريكالىق داستان مەن ءبىر توپ ولەڭ جازىپتى. ال حامزا ءابدۋلليننىڭ شىعارماشىلىعى جونىندە قازاق وقىرماندارىنىڭ حابارى بار.
1942 جىلدىڭ قازان ­ايىندا «تۇك»-نىڭ ءبىر توپ مۇشەلەرى ورتا ازيا مەن قازاقستانعا تاتارستان مەن باشقۇرتستاندى قوسىپ، كەلەشەكتە تۇركىستان دەپ اتالاتىن مەملەكەت قۇرۋ جونىندە ويلاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى جونىندە گەرمانيانىڭ شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ماسەلەلەرى جونىندەگى رەيحسمينيسترى ا.روزەنبەرگكە، تاعى باسقا جوعارى ورىندارعا حات جىبەرگەن. ونى جازۋعا جۋرناليست حاكىم تىنىبەكوۆ، اقىن ءماجيت ايتباەۆ، ادەبيەتشى ماۋلىكەش قايبولدين جانە باسقالار بەلسەنە قاتىسقان.
«تۋركەستان بەز تاتاري ي باشكيري نە موجەت ستات ساموستوياتەلنىم گوسۋدارستۆوم، سپوسوبنىم زاششيتيت سۆويۋ سۆوبودۋ. ليۋبوي كيتايسكي بوگدىحان بۋدەت ۆ سوستوياني پودميات پود سەبيا ۆ ەتوم سلۋچاە. كازاحستان س ەگو نەيسچيسليمىمي بوگاتستۆامي نە وبويتيس، ۆ پەرۆۋيۋ گولوۆۋ، بەز پوموششي ساموي گەرماني، ا پوتوم ۋج تاتاري، گدە ماستەروۆ ماتەريالنوي كۋلتۋرى ي ۆووبششە رابوچيح رۋك گورازدو بولشە، چەم ۆ تۋركەستانە. تولكو ۆ تەسنوم سوترۋدنيچەستۆە ۆسەح تيۋركسكيح نارودنوستەي «رۋسسكوگو» ۆوستوكا زالوجەنا پرەدپوسىلكا بىستروگو روستا يح بلاگوسوستويانيا، چتو ي ۆ ينتەرەساح گەرماني. پوەتومۋ كتو يز ناشەگو ستانا پروتيۆيتسيا ەتومۋ، توت ۆرەديت وبششەمۋ دەلۋ» دەلىنگەن سول بايانحاتتا.
«تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى» شىعاراتىن گازەت-جۋرنالدار نەگىزىنەن وسى يدەيانى قولداپ، قولپاشتاعانى راس. بۇلاردىڭ ىشىندە حاكىم تىنىبەكوۆ باسقارعان «ميللي تۇركىستان» ساياسي جۋرنالىنىڭ ورنى ەرەكشە بولدى. ءسوز بولىپ وتىرعان باسىلىم جونىندە دوكتور بايمىرزا حايت بىلاي دەگەن: «…جۋرنالدىڭ ءبىرىنشى سانى ء«بىزدىڭ جول – اتالار جولى، تاۋەلسىزدىك جولى! دەگەن ۇرانمەن جارىق كورگەن. گەرمانيا مەملەكەتى بۇل ساياسي باعىتتى بىلگەنىمەن مۇنداي نيەتكە قارسىلىق بىلدىرمەگەن» («قازاق ەلى»، 30.05.1997).
كوميتەت بۇدان باسقا «ميللي ادەبيەت» («ۇلتتىق ادەبيەت») دەگەن ادەبي-كوركەم جۋرنالدى، «ياني تۇركىستان» («جاڭا تۇركىستان») اتتى گازەتتى شىعارىپ تۇردى. ايىپتاۋ قورىتىندىسىندا «تۇك» شىعارعان وسى باسىلىمدار مازمۇنى جاعىنان كەڭەستىك ومىرگە جالا جابۋ، بولشەۆيزمگە قارسى قارۋلى كوتەرىلىسكە شاقىرۋ جانە گەرمان ءفاشيزمىن ماداقتاپ، ولاردى بولشەۆيكتەر ەزگىسىندەگى ورتا ازيا مەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەر رەتىندە كورسەتۋ بولدى» دەلىنگەن. كەڭەس وكىمەتى ونى باسقاشا قالاي ايتۋى مۇمكىن ەدى؟
1944 جىلى ماۋسىم ­ايىندا ۆەنا قالاسىندا «تۇركىستان كونگرەسى» بولىپ ءوتتى. ماقسات – لەگيونەرلەردىڭ جاۋىنگەرلىك رۋحىن كوتەرۋ، تاۋەلسىز تۇركىستان ەلىنىڭ بولاشاق ۇكىمەتىنىڭ نەگىزى بولىپ ەسەپتەلەتىن «تۇك»-نىڭ بەدەلىن ارتتىرا ءتۇسۋ. اتالمىش جيىنعا وسى ۇيىمنان باسقا تۇركىستان لەگيونى قۇرىلىمدارىنان، ءارتۇرلى كۋرستاردان گەرمان ۇكىمەتى مەن بارلاۋ ورگاندارىنان، باسقا دا ۇلتتىق كوميتەتتەردەن كوپتەگەن وكىلدەر – بارلىعى 400-گە جۋىق ادام قاتىستى.
كونگرەستىڭ كۇن تارتىبىنە ساي ءبىرىنشى بولىپ «تۇك» جۇمىسى تۋرالى ۆالي ­كايۋم-حاننىڭ ەسەبى، كەڭەس وكىمەتىمەن كۇرەس جانە تا­ۋەلسىز تۇركىستان مەملەكەتىن قۇرۋ جولىنداعى مىندەتتەر تۋرالى ماسەلە قارالىپ، تالقىلاندى (ح.تىنىبەكوۆ­تىڭ 1946 جىدىڭ 5 قازانداعى سوتقا بەرگەن جاۋابىنان).
وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قايسىسى بولماسىن ءوز ءتىلىن ساقتاپ قانا قويماي، ونى دامىتا بەرۋگە، كەڭەيتە تۇسۋگە ءاردايىم ىنتا-ىقىلاس بىلدىرەدى. ال قيىن-قىس­تاۋ جاعدايدا شەت ەلدە تۇتقىندا ءجۇرىپ انا ءتىلىنىڭ تاعدىرىن تىلگە تيەك ەتىپ، ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا ءوز ويىن، پىكىرىن اشىق ايتسا بۇعان، ءسوز جوق، كىم دە بولسا سۇيسىنەر ەدى. نەمىس اسكەرى ۇيىم­داستىرعان ۆەناداعى سول جيىندا حاكىم تىنىبەكوۆتىڭ ء«تىل بىرلىگى – ۇلت بىرلىگى» دەگەن تاقىرىپتا قوسىمشا بايانداما جا­ساۋى ەرلىككە پارا-پار ىس-ارەكەت ەدى. الايدا كەڭەس سوتى باسقاشا ۇقتى. تەرگەۋ قۇجاتتارىندا «ۆوزۆوديل كلەۆەتۋ نا سوۆەتسكۋيۋ ۆلاست، ناتسيونالنۋيۋ پوليتيكۋ سوۆەتسكوگو پراۆيتەلستۆا ي پارتي بولشەۆيكوۆ، ديسكرەديتيروۆال ستالينسكۋيۋ ناتسيونالنۋيۋ كونستيتۋتسيۋ. كرومە توگو، ۆ سۆوەم دوكلادە نا كونرەسسە پريزىۆال تيۋركسكوە ناسەلەنيە ك اكتيۆنوي بوربە پروتيۆ سسسر» دەلىنۋى سونى اڭعارت­سا كەرەك.
***
1945-1946 جىلدارى قازاق، وزبەك، قىرعىز جانە تۇرىكمەن سسر-ى مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى كوميتەتتەرى (مقك) نەمىستەردىڭ بارلاۋ ورگاندارىنىڭ ارانداتۋشىلىعىمەن قۇرىلدى دەلىنگەن «تۇركىستان ۇلتتىق كوميتەتى» («تۇك»)، «تۇركىستان ۇلتتىق سوۆەتى» («تۇس») اتالعان بولشەۆيزمگە قارسى ۇيىمنىڭ، تۇركىستان لەگيونىنىڭ ءبىر توپ مۇشەسىن تۇتقىنداپ، قىلمىستىق جاۋاپقا تارتقان. لەگيونعا قاتىس­تى قىلمىس جاسادى، ەلدىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىردى دەپ ءىستى بولعان 49-دىڭ ءبارى «حالىق جاۋى» دەپ تانىلىپ، ولار باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى، يتجەككەنگە جىبەرىلدى.
سوعىسقا قاتىسىپ، ەرىك­سىز تۇتقىنعا تۇسكەن تۇركىستاندىقتاردى سوت كەرىتوڭكەرىسشىلەر – «حالىق جاۋلارى» دەپ ەسەپتەدى، ولار بۋر­جۋازيالىق ۇلتشىل كوسەمدەر – بوكەيحانوۆ، دۋلاتوۆ، بايتۇرسىنوۆ، حود­جاەۆ، ­يومۋد- حان جانە باسقالاردىڭ جۇزەگە اسىرا الماي كەتكەن ارمان-ماقساتتارىن ورىنداۋعا ارەكەت جاسادى دەگەن قورىتىندى جاسايدى.
1995 جىلى ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى حاكىم تىنىبەكوۆ جانە باسقالاردىڭ (بارلىعى 49 ادام) №5221 قىلمىستىق ءىستى قايتا قارادى. سول جىلدىڭ 2 شىلدەسىندە جاسالعان پروكۋراتۋرا قورىتىندىسىندا يتجەككەنگە ايدالىپ، جاۋاپقا تارتىلعانداردىڭ ءبارى وتانىن ساتقاندار، سوعىس جاعدايىنداعى كسرو-عا قارسى شەت ەل مەملەكەتىنە قول ۇشىن بەرگەندەر، دەمەك، سوت شەشىمى زاڭدى، اقتالۋعا ەشقانداي نەگىز جوق، سوندىقتان بۇل پاقىرلارعا قازاق جۇرتىنىڭ 1993 جىلعى 14 ساۋىردە قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ پارمەنى جۇرمەيدى دەپ كەسىپ ايتىلدى.
دەي تۇرساق تا، وسى 49-دىڭ ىشىنەن بۇل جالعاننان كەتەرىنەن نەبارى ءۇش-تورت جىل بۇرىن ايتكەش تولعانباەۆ (1992) پەن حامزا ابدۋللين (1996) تولىق اقتالعان ەدى. ابىشەۆ قابىكەن دە اقتالدى دەگەن دەرەك بار.
تۇركى تەكتەس كورشى رەسپۋبليكالاردا بۇل ماسەلەنىڭ قالاي شەشىلگەنىن بىلمەيمىز، ال ءبىزدىڭ اسكەري تۇتقىندارىمىزدىڭ اتاجۇرتتا كورگەن قيامەت-قايىمىنىڭ قالاي بولعاندىعىنا ەل-جۇرت كۋا.

امانتاي كاكەن،
جۋرناليست


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=7&id=1184783

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


ەلوردادا اسكەريلەر دەزي 3 مينوت
«باقىتتى وتباسى» باعدار 9 مينوت
وزبەكستاندا شەتەل اۆتوك 9 مينوت
اتىراۋدا كوروناۆيرۋستان 9 مينوت
مەسسي باستاعان ويىنشىلا 9 مينوت
ماقتاارالدا تۇرعىندارعا 18 مينوت
بىلىكتىلىك تەستىلەۋدەن 19 مينوت
ارالداعى سانيتارلىق بەك 19 مينوت
توقاەۆقا سوعىس جاعدايىن 19 مينوت
تەمەكىگە تاۋەلدىلىكتەن 19 مينوت
اتىراۋدا كوروناۆيرۋستان 19 مينوت
World Athletics توكيو و 21 مينوت
قاراعاندىدا رامىزدەر كۇ 24 مينوت
ەلىمىزدە سوتتاردىڭ جۇمى 29 مينوت
ورالدا بىرنەشە باعىتتاع 29 مينوت
ەلوردادا جەر ۇيدە گاز ب 30 مينوت
نۇر-سۇلتان: جەر ۇيدە گا 30 مينوت
دسم كوروناۆيرۋسپەن كۇرە 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
حالىق شاعىمىن ونلاين تۇ 1 ساعات
نۇر-سۇلتاندا جۇمىسشى ما 1 ساعات
شانا شاڭىراعىنىڭ شىراقش 1 ساعات
«اسەكەڭ ءۇمىتىمىزدىڭ شا 1 ساعات
قىزىلوردادا سوڭعى ءبىر 1 ساعات
World Athletics توكيو و 1 ساعات
ورالدا تالاپتى ساقتاماع 1 ساعات
بىلتىر قازاقستاندا قانش 1 ساعات
بەلگىلى جۋرناليست سەرىك 1 ساعات
قازاقستاندا كوروناۆيرۋس 1 ساعات
ەلىمىزدە كوروناۆيرۋستان 1 ساعات