ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: اقجول تور ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 01:00 - 2020/05/21

Нақты Көзі: https://www.astana-akshamy.kz/qajyrymdy-qala-baqytqa-umtylady/

قايىرىمدى قالا باقىتقا ۇمتىلادى – استانا اقشامى

ەلباسى ن.نازارباەۆ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا: «ۇلى دالا ءال-فارابي مەن ياساۋي، كۇلتەگىن مەن بەيبارىس، از-تاۋكە مەن ابىلاي، كەنەسارى مەن اباي جانە باسقا دا كوپتەگەن ۇلى تۇلعالار شوعىرىن دۇنيەگە اكەلدى» دەي وتىرا، تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، ۇلت قاھارماندارىن ۇلگى تۇتۋعا، ولاردىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن ارتىنا قالدىرعان قۇندى ەڭبەكتەرىن ەلگە، اسىرەسە جاس ۇرپاققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋدى تاپسىرعان بولاتىن.ابۋ ناسىر ءال-فارابي – تۇركى ويشىلدارىنىڭ ەڭ اتاقتىسى، ەڭ ءماشھۇرى، الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان عۇلاما. ونىڭ زامانى «جىبەك جولى» بويىنداعى قالالاردىڭ، ونىڭ ىشىندە وتىراردىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىنىڭ دامىعان كەزىنە ءدال كەلەدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ورتا ازيا، پارسى، يراك، اراب ەلدەرى قالالارىنا جيھانكەزدىك ساپارلار جاساپ، تەز ەسەيدى. ول جەرلەردە كوپتەگەن عۇلامالارمەن، ويشىل-اقىندار­مەن، قايراتكەر­لەرمەن تانىسىپ، سۇحباتتاستى. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا 70-كە جۋىق ءتىل بىلگەن. وزدىگىنەن كوپ وقىپ، كوپ ىزدەنگەن ويشىل فيلوسوفيا، لوگيكا، ەتيكا، مەتافيزيكا، ءتىل ءبىلىمى، جاراتىلىستانۋ، گەوگرافيا، ماتەماتيكا، مەديتسينا، مۋزىكا سالالارىنان 150-گە تارتا تراكتات جازىپ قالدىردى. شىعارمالارىندا كونە گرەك وقىمىستىلارىنىڭ، اسىرەسە، اريستوتەلدىڭ ەڭبەكتەرىنە تالداۋ جاسادى.
بولاشاق عالىم العاشقى ساۋاتىن تۋعان جەرىندە ءوز تىلىندە اشسا دا، 12-16 جاس شاماسىندا كەرۋەنگە ىلەسىپ، ءبىلىم ىزدەپ باعداتقا كەتەدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ جاس كەزىنەن باعداتقا بارۋىنىڭ مىناداي ەكى سىرى بار. بىرىنشىدەن، سول كەزدەگى باعدات حاليفاتىن باسقارعان ابباس اۋلەتىنىڭ سەنىمدى ۋازىرلەرى نەگىزىنەن تۇركىستاندىق فاراب قالاسىنان بولعان.
ەكىنشىدەن، باعدات شاھارى عىلىم مەن ونەر جولىنا بەت العان ادامدارعا قاقپاسىن كەڭ اشىپ، بارىنشا جاعداي جاساعان. باعداتتا «بايت ال-حاكما» اتتى عالىمدار ءۇيى جانە الەمدەگى ەڭ باي كىتاپحانا بولعان. العاشقى كەزدە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءوزىن اقىن، ءانشى، كۇيشى رەتىندە تانىتىپ، ودان سوڭ ەجەلگى گرەك عالىمدارىنىڭ قولجازبالارىن وقۋ ارقىلى كۇردەلى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن شۇعىلدانۋعا كىرىسكەن. ءفارابيدىڭ العاشقى ۇستازدارى يسا پايعامباردى «قۇدايدىڭ بالاسى» دەمەي، «پايعامبار» دەپ تانىعان نەستورياندىق حريستياندار بولعان. ەجەلگى گرەك عىلىمى مەن اراب عىلىمىنىڭ اراسىن قوسقان وسىلار ەدى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ­دۇنيەتانىمى – ەكى الەمنىڭ: كوشپەلىلەر مەن وتىرىقشىلار وركەنيەتىنىڭ جانە شىعىس پەن گرەك-ريم مادەنيەتىنىڭ ءوزارا بايلانىستارىنىڭ ناتيجەسى.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءوز زامانىنداعى عىلىمنىڭ بارلىق سالالارىنان، اسىرەسە، ماتەماتيكا، استرونوميا، فيزيكا، جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنان كوپ مۇرالار قالدىردى. «عىلىمدار تىزبەگى» دەگەن ەڭبەگىندە سول كەزدەگى عىلىمدى ۇلكەن-ۇلكەن بەس سالاعا بولەدى: 1) ءتىل ءبىلىمى جانە ونىڭ تاراۋلارى; 2) لوگيكا جانە ونىڭ تاراۋلارى; 3) ماتەماتيكا جانە ونىڭ تاراۋلارى; 4) فيزيكا جانە ونىڭ تاراۋ­لارى، مەتافيزيكا جانە ونىڭ تاراۋلارى; 5) ازاماتتىق عىلىم جانە ونىڭ تاراۋلارى، زاڭ عىلىمى جانە ءدىن عىلىمى. عالىم بۇل عىلىمداردىڭ ءبارىنىڭ ءپانىن انىقتاپ، قىسقاشا مازمۇنىنا توقتالادى. «عىلىمداردىڭ شىعۋى» دەپ اتالاتىن تراكتاتىندا ماتەماتيكانىڭ شىعۋ تەگى مەن سەبەپتەرىن اشۋعا ­تىرىسادى. «ەۆكليدتىڭ ءبىرىنشى جانە بەسىنشى كىتاپتارىنىڭ كىرىسپەلەرىندەگى قيىن جەرلەرگە تۇسىنىكتەمە» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە ماتەم-نىڭ مەتودول. ماسەلەلەرى جونىندە قۇندى-قۇندى پىكىرلەر ايت­قان. ول ۇزاق ۋاقىت ءمىنسىز، مۇلتىكسىز ­سانالىپ كەلگەن ەۆكليد «نەگىزدەرىن» سىناۋ­عا، وڭدەۋگە، تۇزەتۋگە بولاتىنىن ءىس جۇزىندە كورسەتىپ، ماتەماتيكتەرگە دۇرىس جول سىلتەگەن. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ماتەماتيكانىڭ فيلوسو­فيا ىرگەتاسىن قالاسۋمەن قاتار، ونى تابيعات قۇبىلىستارىن زەرتتەۋگە باتىل قولدانۋدىڭ قاجەتتىگىن ءىس جۇزىندە تانىتتى. ءابۋ ناسىر ءال-­فارابي پىكىرىنشە، ماتەماتيكا انىق، اقيقات ءبىلىمدى بەرەدى جانە باسقا عىلىمداردىڭ دامۋىنا كۇشتى ىقپال جاسايدى. «استرولوگيالىق بولجامداردا نە دۇرىس، نە تەرىس» دەپ اتالاتىن ­ەڭبەگىندە ول عىلىمي استرولوگيانى استرونوميادان ءبولىپ قاراپ، اريستوتەلدىڭ لوگيكالىق شىعارمالارىندا ايتىلعان قاعيدالار مەن جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ جەتىستىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، بەلگىسىز، كەزدەيسوق قۇبىلىستاردى الدىن الا بولجاۋعا بولاتىنىن نەمەسە بولمايتىنىن اجىراتۋعا تىرىسادى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ بۇل پىكىرلەرىنىڭ كەيىننەن ىقتيمالدار تەورياسىنىڭ فيلوسوفيا، لوگيكالىق ­نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزى زور بولدى.
فيزيكا سالاسىنداعى ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ كورنەك­تى ەڭبەگى «ۆاكۋم تۋرالى» دەپ اتالادى. مۇندا ول ۆاكۋم جوق ەكەنىن ەجەلگى گرەكتەردە سيرەك كەزدەسەتىن تاجىريبەگە سۇيەن­گەن لوگيكالىق قورىتىندىلار ارقىلى دالەلدەۋگە تىرىسقان. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بۇل ەڭبەگىندە ۆاكۋم ماسەلەسىنەن باسقا دا فيزيكانىڭ ءارتۇرلى ماسەلەلەرىن قاراستىرىپ، سول كەزدەگى عىلىمنىڭ دارەجەسىنە ساي ءوز شەشىمدەرىن دۇرىس تاپقان (دەنەنىڭ جىلۋدان ۇلعايۋى نە كىشىرەيۋى، تۇسىرىلگەن كەرنەۋ­گە، قىسىمعا بايلانىستى اۋا كولەمىنىڭ ۇلعايۋ نەمەسە كىشىرەيۋ زاڭدىلىقتارى، اۋاعا تۇسىرىلگەن كەرنەۋدىڭ بەرىلۋى، ت.ب.). ءابۋ ناسىر ءال-فارابي حيميا، مەديتسينا، گەوگرافيا، مينەرولوگيا ت.ب. جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى بويىنشا دا شىعارمالار جازعان. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەديتسينا سالاسىندا «ادام اعزالارى جونىندەگى اريستوتەلمەن الشاقتىعى جونىندە گالەنگە قارسى جازىلعان تراكتات»، «جانۋارلار اعزالارى»، «تەمپەرامەنت تۋرالى» ت.ب. ەڭبەكتەر جازعان، وندا نەگىزىنەن مەديتسينانىڭ ­تەوريا ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ، مەديتسينا ونەرىنىڭ ءپانىن، مىندەت-ماقساتىن انىقتاپ بەرۋگە تىرىسادى. ءابۋ ­ناسىر ءال-فارابيدىڭ فيلوسوفيا جانە ناتۋرفيلوسوفيا ەڭبەكتەرىندە جاراتىلىستانۋدىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرىنە توقتالادى.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كوزقاراستارى «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى»، «ازاماتتىق ساياسات»، ­«مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ افوريزمدەرى»، ت.ب. ەڭبەكتەرىندە كورىنىس تاپتى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە، ادامزات قوعامىنىڭ قالىپتاسۋ جاعدايى – ماتەريالدىق قاجەتتىلىكتەرگە بايلانىس­تى، ال ادامداردىڭ بىرىگۋ سەبەبى ادامنىڭ تابيعاتىنا بايلانىستى بولادى.
ءال-فارابي «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراسى تراكتاتىندا بىلاي دەيدى: «ادام تولىعىمەن دامىپ جەتىلۋى ءۇشىن كوپتەگەن نارسەلەردەن تاۋەلدى بولادى. ياعني ول وزىنە قاجەت نارسەلەردى جالعىز ءوزى جاساي المايدى. سوندىقتان، ادام وزىنەن باسقا ادامداردىڭ قوعامداستىعىندا ءومىر ءسۇرۋى كەرەك جانە ادام قوعامدا عانا تولىق جەتىلىپ، باقىتقا ­قول جەتكىزە الادى» دەپ تۇجىرىمدايدى. ءسويتىپ، قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ىس-ارەكەتى ونىڭ ءاربىر مۇشەسىنە قاجەتتىنى تاۋىپ بەرەتىن ­بولادى دەيدى. ءال-فارابي ادام قوعامداستىعىن ەكىگە ءبولىپ كورسەتەدى: تولىق قوعام جانە تولىق ەمەس قوعام. تولىق قوعامداستىقتىڭ ءوزىن ۇشكە ءبولىپ كورسەتەدى: ۇلكەن، ورتاشا جانە كىشى. ۇلكەن قوعامداستىق ونىڭ پىكىرىنشە، بارلىق جەر بەتىن مەكەندەۋشى ادامداردىڭ جالپى قوعامداستىعى. ورتاشا قوعامداستىق دەپ بەلگىلى ءبىر حالىق رەتىندەگى قوعامداستىقتى ايتادى دا، كىشى قوعام ول بەلگىلى ءبىر قالا دەيدى.
تولىق ەمەس قوعامداس­تىقتى ءال-فارابي تورتكە ءبولىپ كورسەتكەن. ولار – كۆارتال، كوشە، ءۇي، اۋىل. اۋىل قالا قۇرامىنا كىرمەگەنىمەن، ول – قالاعا قىزمەت كورسەتىپ وتىراتىن تولىق ەمەس قوعام. جوعارى دەڭگەيدەگى دامۋ مەن يگىلىككە ادام ەڭ ءبىرىنشى قالادا عانا قول جەتكىزە الادى دەلىنەدى. ­كەز كەلگەن قالادا باقىتقا ­قول جەتكىزۋ ءۇشىن، ادام بارلىق نارسەگە شىن كوڭىل ءبىلدىرىپ، شىنايى تاڭداۋ جاساپ، ­تالاپتانۋ قاجەت دەيدى. ءاربىر تۇرعىنى باقىتقا جەتۋ جولىندا بىر-بىرىنە كومەكتەسەتىن قالا قايىرىمدى قالا دەپ تۇسىندىرىلەدى. جانە وندا قايىرىمدى قوعام دا، قايى­رىمدى حالىقتا بولادى دەيدى. «ادامدار­دى باقىتقا جەتۋ ماقساتىمەن بىر-بىرىنە كومەكتەسىپ وتىراتىن قوعام – قايىرىمدى قوعام. بارلىق قالالارى باقىتقا جەتۋ ماقساتىمەن بىر-بىرىنە كومەكتەسىپ وتىراتىن حالىق – قايىرىمدى حالىق». ءال-فارابي جەكە ىزگىلىكتى ادامگەرشىلىكپەن بايلانىس­تىرادى، ول ادام يگىلىگىنە سەپتىگىن تيگىزەتىن قىزمەت نىسانى تۇرىندە كورىنەدى.
مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ماقساتتىلىعىن تالقىلاي وتىرىپ، ويشىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزمەتىن انىقتايدى: تۇرعىنداردىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ، ولاردى جاۋلاردان قورعاۋ، ءوزىن ­تەك ەڭ قاجەتتىمەن شەكتەۋ.
ءال-فارابيدىڭ ايتۋىنشا، قايىرىمدى قالا ادامنىڭ ساۋ ءارى ءمىنسىز دەنەسىنە ۇقساس كەلەدى دەلىنەدى. ياعني، ونىڭ ءاربىر مۇشەسى دەنساۋ­لىقتى ساقتاۋ ءۇشىن بىر-بىرىنە كومەكتەسىپ ءومىر سۇرەدى دەيدى. الايدا ادام دەنەسىندەگى ورگاندار بىر-بىرىنەن تابيعاتى، اتقاراتىن قىزمەتىنە بايلانىستى ايىرماشىلىق جاسايتىنى ­سياقتى، قالا تۇرعىندارىنىڭ دا قىزمەتى مەن قوعامداعى ورنى بويىنشا بىر-بىرىنەن ايىر­ماشىلىعى بولادى. قالانىڭ باسشىسى وزىنەن ساتىسى تومەندەگىلەرگە بەلگىلى ءبىر ىستەر­دىڭ اتقارىلۋىن تالاپ ەتەدى، ­ال تالاپ ەتىلگەندەر ءوز كەزە­گىندە وزدەرىنەن كەيىنگىلەردەن تالاپ ەتەدى، ءسويتىپ، ەشكىمنەن تالاپ ەتە المايتىندار ەڭ تومەنگى ساتىعا دا جەتەدى. ءال-فارابي بۇل ەڭبەگىندە قالا تۇرعىندارىن بەس توپقا بولەدى: ەڭ قۇرمەتتى ادامدار، شەشەندەر، ولشەۋ­شىلەر، جاۋىنگەرلەر جانە بايلار. ەڭ قۇرمەتتى ادامدار – اقىلدىلار، پايىمداعىش ادامدار، ماڭىزدى ىستەردە بەدەلگە يە بولعاندار. ەكىنشى توپتاعى شەشەندەرگە – ءدىني قىزمەتكەرلەر، اقىندار، مۋزىكانتتار، حاتشىلار، شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىساتىندار. ولشەۋشىلەرگە ەسەپشىلەر، دارىگەرلەر، استرولوگ، ماتەماتيكتەر، وقىتۋشىلار جاتادى دەيدى. ال بايلارعا ەگىنشىلەر، مال وسىرۋشىلەر، ساۋداگەرلەر، قولونەرشىلەردى جاتقىزادى. ءال-فارابي قايىرىمدى قالانى باسقاراتىن ادام­دا التى ءتۇرلى قاسيەت بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ولار: دانالىق، اسقان پايىمدىلىق، سەنىمدىلىك، ويلاۋ قابىلەتىنىڭ جوعارى بولۋى، سوعىس ونەرىن جەتىك ءبىلۋى، دەنساۋلىعىنىڭ مىقتى بولۋى. ءال-فارابي قالانى اكىم عانا ەمەس، ونى بيلەۋدىڭ القالىق ءتۇرىن دە جوققا شىعارمايدى.
ويشىل ادامداردى باسقارۋ تۋرالى ءىلىم رەتىندە ­«پوليتيا» يدەياسىن ۇسىندى. ءال-فارابي تاياۋ شىعىس جانە ورتالىق ازيانىڭ عىلىمي ادەبيەتتەرىندە ەڭ العاش باسقارۋ پروتسەسىن كۇردەلى، كوپ قىرلى پروتسەسس رەتىندە كورسەتۋگە تىرىستى.
ءال-فارابي مەملەكەت ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى ادامداردى باقىتقا جەتكىزۋ، يگىلىكپەن جەتكىزۋ دەپ سانايدى. ول «باقىت دەگەنىمىز – يگىلىكتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءقادىرلىسى، ەڭ ­ۇلكەنى، ەڭ جەتىلگەنى» دەپ اتاپ كورسەتەدى جانە ءار ادامنىڭ وعان تولىق قۇقىعى بار دەيدى. ال ونداي قۇقىققا يە بولۋعا قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ عانا مۇمكىندىگى بار، سوندىقتان دا قايىرىمدى بيلەۋشىلەر بيلەگەن قالا تۇرعىندارى عانا باقىتقا جەتە الاتىندىعىن ايتادى. مۇنداي ­قالالاردىڭ باسقا قالالاردان ەرەكشەلىگى جانە نەگىزگى بەلگىسى جوعارعى ءتارتىپ پەن ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ ­مادەنيەتتىلىگى، سىپايىگەرشىلىگى جانە بيلەۋشىلەرىنىڭ قايىرىمدىلىعى، اقىل ­پاراساتى.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى وسى جىلدىڭ مادەني شارالارىنىڭ ­باستاماسى بولىپ ءال-­فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى. مەرەيتويدى مەرەكەلەۋدىڭ باستى ماقساتى – ءال-فارابي مۇراسىن زەردەلەۋگە جاڭا سەرپىن بەرۋ. الەم تاريحىنداعى ونىڭ ءرولىن ايقىنداپ، ەسىمىن ۇلتتىق برەند رەتىندە ۇلىقتاۋ.

گۇلميرا انداباەۆا،
ە.ع.ك.
عاليا داۋليەۆا،
ە.ع.ك.
يلياس كۋليەۆ،
اعا وقىتۋشى، ء­ال-فارابي اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق ­ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ

ەكونوميكا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتتەرى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=7&id=1182982

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


«ەڭبەك» باعدارلاماسى ( 2 مينوت
حالىق گازەتىنىڭ باس ماق 2 مينوت
جاڭاتاستىق جاس شەبەرلە 5 مينوت
جۇيەلى جۇمىس جەڭىسكە جە 8 مينوت
ءىز قالدىرعان ءىرى تۇلع 14 مينوت
قوساەۆتار اۋلەتىنىڭ قاس 17 مينوت
ەل تاريحىنداعى ەڭ قايعى 20 مينوت
عۇلامانىڭ رۋحانيات جايل 26 مينوت
ۇزدىكتەردى شەتەل وقۋ ور 29 مينوت
29 مامىر. قازاقپارات كۇ 29 مينوت
ارميانى قۇدىرەتتەندىرۋ 1 ساعات
وقۋ ورتالىقتارى وڭدى ما 1 ساعات
ەر مۇعالىمدەر نەگە از؟ 1 ساعات
«مەن – قازاقپىن مىڭ ءول 1 ساعات
عۇمىرى كەلتە عادىلشە (ق 1 ساعات
بۇل كۇن ۇلتتىق ازا تۇتۋ 1 ساعات
ۇلتتىڭ تراگەدياسى ءالى 1 ساعات
كوپكە بەيمالىم كوكارال 1 ساعات
جەر-جەرلەردە كەلەلى ينج 1 ساعات
ماكگرەگور ورتا سالماقتا 1 ساعات
تارازدا سىيىمدىلىعى 50 1 ساعات
ءۇندىستاندا كۇن 50 گراد 2 ساعات
بيىلعى كوكتەمگى ەگىس جۇ 2 ساعات
رەال – ەۋروپانىڭ ەڭ قىم 2 ساعات
مۇشەلەر دالىزىندە ساياس 2 ساعات
قوستاناي وبلىسىندا پولي 2 ساعات
شەتەلدەگى ٴار سالا قاير 3 ساعات
الەكسەي شپيلەۆسكي: ء«با 3 ساعات
قازاقستاندا كوروناۆيرۋس 3 ساعات
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاما 3 ساعات