ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-14785288944 %56 %
2019-09-151110375335 %65 %
2019-09-16000 %100 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: اقجول تور ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 01:30 - 2019/09/12

قازاقستان مەن قىتاي تۋرالى تولعاۋ – استانا اقشامى

ەرمۇحامەد ەرتىسباەۆ،
ساياساتكەر

نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوڭعى شيرەك عاسىرداعى كوپۆەكتورلىق سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى ناتيجەسى قانداي؟ بۇل ساۋالدىڭ جاۋابىن قينالماي تابۋعا بولادى: قازاقستان، ءسىرا، سىرتقى ساياساتتا جاۋلارى جانە قاستىق ويلاۋشىسى جوق الەمدەگى از عانا مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءوز ەلى مەن حالقىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن كورشىلەس ەلدەرمەن، باسقا مەملەكەتتەرمەن، الەمدىك قاۋىمداستىقپەن قارىم-قاتىناستارعا باسا كوڭىل ءبولدى. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتى ىشكى ساياساتپەن تىعىز بايلانىستى. ەل ىشىندەگى ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم، دەموكراتيا، تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋ، الەۋمەتتىك ساياسات پەن نارىق قاتىناستارى شەكارالاس ەلدەرمەن ىزگى كورشىلىك قاتىناستارمەن، يادرولىق قارۋسىزدانۋ ساياساتىمەن، تمد-داعى ينتەگراتسيالىق باستامالارمەن جانە ت.ب. تىعىز بايلانىستى.

كونستيتۋتسيا بويىنشا مەملەكەت باسشىسى ىشكى جانە ­سىرتقى ساياساتتى ايقىندايدى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 28 جىلىندا ءبىزدىڭ ماقتان تۇتارلىق جەتىستىكتەرىمىز كوپ. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بيىلعى 19 ناۋرىزداعى حالىققا ۇندەۋىندە ەل پرەزيدەنتى بولۋعا لايىقتى ادام رەتىندە قاسىم-جومارت توقاەۆتى تاڭداۋىنىڭ بەلگىلى ءبىر لوگيكاسى مەن ماڭىزى بار. ويتكەنى ق.توقاەۆ نازارباەۆتىڭ تەك سىرتقى ساياساتىنىڭ ورىنداۋشىسى عانا بولعان جوق. بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۇكىمەتتى دە باسقاردى، مەملەكەتتىك حاتشى دا بولدى. بۇۇ-عا ءۇشجىلدىق ء«ىسساپارى» (باس حاتشىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاردى) دا ءوزىنىڭ جەمىسىن بەردى. بۇۇ-نىڭ مۇشەلەرى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە قازاقستان مەن تايلاندتىڭ ەكەۋىنىڭ ءبىرىن تاڭداعاندا، كوپشىلىك ەلدەر قازاقستاندى جاقتادى. ايت­پاقشى، ول قىزمەتكە دەيىن وتە كۇشتى باسەكەدەن (10-12 ۇمىتكەر بولعان، سونىڭ ىشىنەن اقتىق سىنعا ق.توقاەۆ پەن يتاليانىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى شىقتى. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى توقاەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ماقۇلدادى) وتكەنىن جۇرتتىڭ كوبى بىلە بەرمەيدى. قازاقستاننىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتتاعى قىزمەتىن نەدەن باستادى؟ ارينە، ءبىزدىڭ ەڭ باستى ستراتەگيالىق ارىپتەسىمىز (ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق، كەدەن وداعى، تمد، ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى) – رەسەيگە رەسمي ساپارمەن باردى. ماسەلە كەلىسىمدەر مەن قۇرىلىمدىق ۇيىمداردا ەمەس. رەسەيمەن قاي جاعىنان الساق تا، ماڭگىلىك دوستىققا مامىلەلەسىپ قويعانبىز. ءبىزدى بىرىكتىرەتىن نارسە كوپ، ارامىزدى بولەتىن ماسەلەلەر جوقتىڭ قاسى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن، رەسەي مەن قازاقستان جاڭا گەوسايا­ساتتا باۋىرلاستىق جانە ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتى­ناستاردى قالاي قۇرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى.
ق.توقاەۆ ەكىنشى ساپارىن وزبەكستانعا ارنادى. وزبەك ەلىمەن ارامىزدا ءارقاشان جاقسى قاتىناستار بولعان، ءبىراق سوڭعى 2 جىلدا وسى بايلانىستار ءۇزىلىپ قالدى. قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق – بۇل بارشا ورتالىق ازياداعى تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ كەپىلى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسمي ساپارمەن باراتىن ءۇشىنشى ەلى – قىتاي. وسى ساپارعا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالعىم كەلەدى. البەتتە، ماسەلە سينوفوبيادا ء(بىزدىڭ قوعامداعى انتيقىتايلىق كوڭىل كۇيدىڭ كەيبىر كورىنىس­تەرى) ەمەس. ارى-بەرىدەن سوڭ «سارى ءقاۋىپ» تۋرالى بۇدان 100 جىل بۇرىن دا ايتىلعان. سوناۋ 20-عاسىردىڭ باسىندا دا قىتاي قورقىنىش تۋعىزاتىن-دى. سەبەبى جاپپاي انتيقىتايلىق جالعان سەنىم الىپ كورشىمىزدىڭ شىن مانىندەگى كىم ەكەندىگىن بىلمەستىكتەن تۋاتىن. ايتپاقشى، ول ەشقايدا جوعالمايتىن، باسقا ءبىر جاققا كوشىپ كەتپەيتىن مەملەكەت ەكەنىن، ونىمەن دۇرىس قارىم-قاتىناس ورناتۋ قاجەتتىگىن ۇنەمى ۇمىت قالدىرامىز. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قىتايمەن ارادا ­سىرتقى ساياسي (مىسالى، شىۇ) جانە ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى (قىتاي ءقازىر تاۋار اينالىمى بويىنشا 1-ورىندا تۇر) ەكى ەل مەن حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي ەتىپ قالىپتاستىردى. الايدا ءبىزدىڭ قوعامدا «قىتاي قاۋ­پىنەن»، «قىتاي ەكسپانسياسىنان» قورقاتىن جەكەلەگەن ادامدار بار، ولار الىپ دەرجاۆامەن ىنتىماقتاستىقتى دوعارۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى.
قىتاي تۋرالى مىڭداعان جانە بىرنەشە مىڭداعان كىتاپ جانە عىلىمي زەرتتەۋ جازىلدى. مەن سولاردىڭ ءبىرىن («رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا) قازاق تىلىنە اۋدارىپ، ەلىمىزدەگى بارلىق مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تاراتۋدى ۇسىنامىن. بۇل – الەمدىك بەستسەللەرگە اينالعان گەنري كيسسيند­جەردىڭ «قىتاي تۋرالى» دەگەن كىتابى. ەگەر دە انتيقىتايلىق شەرۋلەرگە شىققان جاستار قىتاي تۋرالى شىندىقتى (تەك بۇل كىتاپتان عانا ەمەس) بىلسە، مەنىڭشە، ولاردىڭ قىتايعا دەگەن كوزقاراسى مۇلدەم وزگەرەر ەدى. ويتكەنى قازىرگى زامانعى قىتايدى ءتانىپ-بىلۋ ءۇشىن ونىڭ بەسمىڭجىلدىق مەملەكەتتىلىگىنە ۇلاسقان تاريحىن، بىرەگەي وركەنيەتىن جانە وسى ەل مەن حالىقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان داستۇرلەرىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ كەرەك. قىتايدىڭ وزگەلەرگە ۇقسايمايتىندىعى – ونىڭ ۇزدىكسىز كوپمىڭجىلدىق تاريحىندا، وركەنيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ ءتۇپ-تامىرىندا جاتىر. شىنداپ كەلگەندە، كەز كەلگەن حالىق ءوزىن ماڭگىلىك ەل دەپ كورسەتكىسى كەلەدى. جەر بەتىندەگى ءاربىر حالىقتىڭ شىققان تەگى جونىندە ءاڭىز-اپسانالار بار. قىتاي وركەنيەتىنىڭ وزگەشەلىگى سول، ونىڭ باستاۋى جوق. قىتايلاردىڭ مەنتاليتەتى مەن دنق-سى مىناداي: عالامشارداعى ءداستۇرلى ۇلت-مەملەكەتتەر رەتىندە پايدا بولعان مىسىر مەن ەجەلگى شۋمەرلەرمەن سالىس­تىرعاندا قىتاي جەردىڭ ورتاسىندا تۇر. قىتاي – تابيعي فەنومەن ەسەبىندە بارىنەن بۇرىن پايدا بولعان وركەنيەت. قىتايلار كورەيا، ۆەتنام، تايلاند، بيرما، سولتۇستىكتەگى كوشپەندىلەر تۋرالى ءبارىن بىلگەن، ءبىراق ولاردىڭ تۇسىنىگىندە قىتاي – جەردىڭ ورتاسى، ورتاداعى مەملەكەت، الەمنىڭ الىبى. قىتاي جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى ەلدەردىڭ اراسىنداعى شەكارا ساياسي جانە اۋماقتىق شەكتەۋلەردەن گورى، مادەني ايىرماشىلىق بويىنشا قالىپتاستى. ەگەر اقش كۇللى الەمگە دەموكراتيا جانە ادام قۇقىقتارىن تاراتۋدى (كەيدە قارۋدىڭ كۇشىمەن) باستى ميسسياسى دەپ ەسەپتەسە، قىتاي اسكەري تۇگىل، اكىمشىلىك قىسىم كورسەتۋدى دە ويىنا المادى. اقش-تىڭ ەرەكشەلىگى – ميسسيونەرلىك مىنەزىندە، قىتايدىڭ ەرەكشەلىگى – مادەنيەتىندە. قىتاي وزگە ەلدەر مەن حالىقتاردى ءوز دىنىنە كىرگىزۋمەن بۇدان مىڭ جىل بۇرىن دا، بۇگىن دە اينالىسقان ەمەس. قىتايلار ءوزىنىڭ باعدارلامالارى مەن تۇسىنىكتەرىن باسقا ەلدەرگە كۇشتەپ تاڭبايدى. سەبەبى جەر بەتىندەگى ەشبىر ەل ءوزىنىڭ ەجەلگى تاريحىمەن، مەملەكەتتى باسقارۋداعى ستراتەگيالىق قاعيداتتارىمەن، مۇنداي وركەنيەتتىڭ تەرەڭدىگىمەن ماقتانا المايدى. جاي عانا كوزگە ەلەستەتىپ كورىڭىزشى، تۇڭعىش انىقتالعان قىتاي يەروگليف­تەرى ب.ز.د. ەكىنشى مىڭجىلدىققا (شان ديناس­تياسى) جاتادى. بۇگىنگى قىتايلار ءبىزدىڭ ەرامىزعا دە­يىنگى V عاسىردا ءومىر سۇرگەن كونفۋتسيدىڭ جازبالارىن ەركىن وقي الادى. قىتاي ءتىلى مەن مادەنيەتى، فيلوسوفياسى مەن ەستەتيكاسى، يمپەراتوردىڭ ساياسي بيلىگى مەن سوت جۇرگىزۋ قۇزىرەتى كوشپەندىلەردىڭ اتتى اسكەرىنەن جانە قابىرعا قۇلاتاتىن ماشينالاردان دا كۇشتىرەك بولعانى ءمالىم. بۇل مادە­نيەتتىڭ جانە كونفۋتسياندىق قۇندىلىقتاردىڭ تارالۋ ايماعى قۇرلىقتاعى ەۋروپانىڭ كولەمىنەن اسىپ كەتتى. تاڭعالارلىعى، ح.كولۋمبتىڭ ەكسپەديتسياسىنا دەيىن قىتايلاردىڭ يسپان ارماداسىنان دا قۋات­تى تەڭىز فلوتى بولعان. ءبىراق ەۋروپالىقتاردان ءبىر ايىر­ماشىلىعى، قىتايلار ەشقاشان اۋماقتىق دامەلەنۋگە سالىنباعان. سەبەبى قىتاي ونسىز دا جەردىڭ ورتاسى، قىتايلاردىڭ دۇنيەتانىمى – ول وز-وزىنە قاناعاتتانۋشىلىق. ەگەر ەۋروپالىقتار جاڭا جەرلەردى جاۋلاپ، ونداعى حالىقتى وت پەن قارۋدىڭ كۇشىمەن شوقىندىرسا، قىتاي ەشقاشان مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى ەلدەرگە كوزىن الارتقان جوق. قىتاي ءوزىنىڭ اينالاسىنداعى حالىقتاردى ۆارۆارلار دەپ ەسەپتەسە دە، ولاردى ەشقاشان كونفۋتسياندىق ادەپتەرگە جانە بۋدديزمگە كۇشپەن كىرگىزۋگە ۇمتىلعان ەمەس. مىنە، وسىناۋ بىرەگەي ۇستانىم ءار قىتايدىڭ دۇنيەتانىمىنا ابدەن ورنىقتى.

قىتايلار ء«بىزدىڭ وركەنيەتىمىز جەردەگى وزگە حالىقتاردىڭ وركەنيەتىمەن ءبىر قاتاردا تۇرمايدى، ول – ءوزى بولەك وركەنيەت» دەگەن تۇسىنىكتى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ساناسىنا ءسىڭىرىپ كەلەدى. امەريكالىق ساياساتتانۋشى ليۋسەن پايدىڭ سوزىمەن ايتساق، «مەملەكەت بولىپ كورىنۋگە تىرىساتىن وركەنيەت». قىتاي ايداھارى بۇگىن پايدا بولعان جوق، ەۋروپا ەلدەرىنەن ءوزىنىڭ جەر كولەمى، حالقى جانە ەكونوميكاسى جونىنەن بىرنەشە ەسەگە اسىپ تۇسەتىن «قىتاي ايداھارى» بۇرىننان بار، الداعى ۋاقىتتا دا بولا بەرەدى. سوڭعى 20-عاسىردىڭ 18-ىندە قىتاي الەمدىك ءجىو-نىڭ ەڭ ۇلكەن بولىگىن ءوندىردى. سوناۋ 1820 جىلى قىتاي الەمدىك ءجىو-نىڭ 30 پايىزىن ءوندىردى، بۇل كورسەتكىش ەۋروپا مەن اقش-تىڭ ءجىو-نى قوسا العانداعىدان اسىپ تۇسەدى.

تاعى دا كوزىڭىزگە ەلەستەتىپ كورىڭىزشى، قىتاي تۋتانحامون جانە حاممۋراپيدىڭ زامانىندا بولعان، ول كەزدە انتيكالىق گرەكيا جانە ەجەلگى ريم دە پايدا بولعان جوق ەدى. بارلىق يمپەريالار كۇشپەن قۇرىلدى، ءبىراق ولاردىڭ بىردە-بىرەۋى ساقتالعان جوق. قىتايدىڭ تاريحىندا كوپتەگەن كوتەرىلىستەر، ىشكى قانتوگىستەر مەن كيكىلجىڭدەر بولعانىن جوققا شىعارمايمىز. الايدا تەك وسى ەلدە عانا بىرەگەي مادەنيەتتىڭ ارقاسىندا ەل بيلەۋشىلەر بارلىق زامانداردا بولاشاقتى باعامداي ءبىلدى. قىتايدىڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءبىر قۇپياسى، قارا كۇش ۇنەمى مامىلەنىڭ الدىندا باسىن ءيىپ وتىردى. سۋن-تسزىنىڭ «سوعىس ونەرى» 2،5 مىڭ جىل بويى اسكەري ويدىڭ باستى تراكتاتى بولىپ كەلەدى. سەبەبى ول سوعىستى ءماجبۇر ەتەتىن جاۋىزدىق دەپ ساناپ، ودان باس تارتۋعا ۇندەدى. ول «سوعىس – لاپىلداپ جانىپ تۇرعان وت، قارۋىن تاستاماعان ادامدار ءوز قارۋىنان كوز جۇمادى» دەپ تۇجىرىمدادى. سۋن-­تسزى قاندى شايقاستان جانە جاۋىزدىقتان قاشۋدىڭ ءبىر سەبەبىن سوعىستى ءوز جاۋلارىنىڭ پايداسىنا شەشۋگە مۇمكىندىك بەرۋ دەپ ءتۇسىندىردى. قىتاي ويشىلىنىڭ ەڭبەكتەرىن 80 جىل بۇرىن الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سوعىستى باستاعان فاشيستەر وقىدى ما ەكەن؟ نەمەسە سول قىتايدا ادامزات بالاسىنا قارسى ادام توزگىسىز قىلمىستاردى جاساعان جاپون ميليتاريس­تەرى ءبىلدى مە ەكەن؟
گ.كيسسيندجەر ءدال بايقاعانداي، قىتايلار الەم­نىڭ جاراتىلىسى تۋرالى اڭىز­داردى ەشقاشان ويلاپ تاپ­قان ەمەس. ولاردىڭ وزدەرى قۇرعان عالامىنىڭ باستاۋى دا، سوڭى دا جوق. ءقازىر قىتاي جاڭا عاسىرعا مادە­نيەتتىڭ جانە ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ يمپەرياسى رەتىندە اياق باستى. ول ءوزىنىڭ الەم ءتارتىبى جونىندەگى تۇسىنىگىن ەشكىمگە تاراتقىسى كەلمەيدى. قىتايلار ەۋروپالىقتار ءتارىزدى مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى ەلدەردى جاۋلاماۋ ءۇشىن تەڭىزدە جۇزۋدەن دە باس تارتتى. قىتاي فيلوسوفياسى مەن مادەنيەتىنىڭ قۋاتى سول، ەۋروپالىقتار كرەيسەرلەرمەن جانە زەڭبىرەكتەرمەن قىتايدى الەمگە «اشىپ» جاتقاندا، قىتايلار ونى ۆارۆارلاردىڭ كەزەكتى شابۋىلى دەپ ءتۇسىندى. وقىرماندار نەلىكتەن مۇنداي ۇزاق ەكسكۋرسيا بولعانىنا تاڭعالىپ وتىرعان شىعار. ءبىر عانا جاۋاپ بار: قىتايلاردىڭ دۇنيەتانىمى كونفۋتسي زامانىنان بەرى كوپ وزگەرگەن جوق. وسىدان 200 جىل بۇرىن ناپولەون بىلاي دەگەن ەدى: «قىتاي ۇيقىسىنان ويانباسىن، ول وياناتىن بولسا، كۇللى الەم دىرىلدەپ-قالشىلدايدى». ناپولەوننىڭ نەنى مەڭزەگەنىن، يا بولماسا بولجاعانىن بىلمەيمىن، بالكىم، ول جاھاندانۋدى نەمەسە قىتايدىڭ وقشاۋلانۋدان تەز شىعۋىن بولجاعان شىعار، ءبىراق ءبىر انىق نارسە بار: قىتاي «ۇيقىسىنان» وياندى. سوڭعى 40 جىلدا الىپ دەرجاۆا ۇلكەن سەكىرىس جاساپ، الەمنىڭ ونەركاسىپتىك شەبەرحاناسىنا اينالدى. قىتاي ەكسپورتى گەومەتريا­لىق پروگرەسسيامەن ءوسىپ كەلەدى. باتىس ەلدەرى مەن جاپونيانىڭ ءىرى-ىرى قارجى كورپوراتسيالارى ۇنەمى قىتاي ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالادى. ويتكەنى قىتاي ەكونوميكاسى الەمدەگى ءنومىرى ءبىرىنشى ەكونوميكاعا اينالاتىن كۇن وتە جاقىن. بارلىق جەرلەردە «قىتاي ەكسپانسياسى» تۋرالى اڭگىمە قوزعالادى. بارلىق جەتەكشى ساراپشىلار قىتايدىڭ الەمدىك گەگەمونياعا ۇمتىلىپ وتىرعانىن، قىتاي مەن اقش-تىڭ جانە باتىس ەلدەرىنىڭ اراسىندا جاھاندىق كوشباسشىلىق ءۇشىن كۇشتى تەكەتىرەس ءجۇرىپ جاتقانى ءبىراۋىزدان قايتالايدى. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا اقش پەن قىتايدىڭ اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى جاندانىپ كەلەدى. ازىرشە بۇل سوعىستا قىتاي جەڭۋدە، سەبەبى شيرەك عاسىر بويى ساۋداداعى وڭ سالدو – قىتايدىڭ ۇلەسىندە (جۇزدەگەن ميلليارد دوللار).
قازاقستان قىتاي جوسپارىندا قانداي ورىن الادى (بار بولسا، ارينە)؟ ۇشقارىلاۋ پىكىردەگى كەيبىر قازاقستاندىق پاتريوتتار ايتقانداي، ولاردىڭ ويى تەك ەكسپانسيالاۋ عانا ما؟ تۇپتەپ كەلگەندە، ەكسپانسيا دەگەنىمىز – بۇل سىرتقى اۋماقتار مەن نارىقتى باسىپ الۋ ماقساتىندا ءوزىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپالىن باسقا ەلدەرگە جۇرگىزۋ ساياساتى ەكەنى بەلگىلى. قىتاي قازاقستاننىڭ جەرىن باسىپ الۋدا ما نەمەسە باسىپ الماقشى ما؟
جاۋاپ بىرەۋ: ونداي جاعداي ەشقاشان بولعان ەمەس، بولمايدى دا. قىتاي قانداي جاعدايدا دا قازاقستان اۋماعىن دا، باسقا ءبىر مەملەكەتتى دە باسىپ المايدى. كەرىسىنشە، بولعان جاعدايدا قىتاي ءوزىنىڭ بۇكىل قايتالانباس تاريحى مەن مادەنيەتىن جوققا شىعارىپ، قىتاي بولۋدان قالادى. سونىمەن قاتار ەڭ كىشكەنتاي اگرەسسيانىڭ ءوزى 56 ۇلتتان تۇراتىن قىتايدى قۇلدىراتۋى مۇمكىن، ال زەرتتەۋشىلەر مۇندا 80-نەن استام جەكە ۇلتتىق تىلدەر مەن ديالەكتىلەردىڭ بارىن ايتادى. ەگەر الدا-جالدا بىرەۋ بولاشاقتا قازاقستاندى قىتاي «جاۋلاپ الادى» دەپ سەندىرە باستاسا، بۇل تالقىلاۋى ەكى سەكۋند تۇرمايتىن، اقىلعا سىيىمسىز ساندىراق بولار ەدى.
وسى سەبەپتى دە جۋىردا قازاقستاننىڭ ءبىرقاتار قالالارىندا انتيقىتايلىق ميتينگىلەر بولعان كەزدە قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ديپلوماتيالىق ىزەتتى ۇمىتىپ، نارازىلىق بىلدىرۋشىلەرگە: «سىزدەردىڭ ەستەرىڭىز دۇرىس پا؟!» دەپ سالدى. بۇل ماسەلەدە ويى شەكتەۋلى جانە ءۇستىرت، ساۋاتى تومەن ادامدار سينوفوبيا­لىق كوزقاراستاردان زارداپ شەگىپ جاتسا تۇسىنەمىن، دەگەنمەن «قىتاي حالقى سانى جاعىنان كوپ جانە جەرى از» دەپ قازاقستاننىڭ قىتايداعى بۇرىنعى ەلشىسى ايتقانداي، ورتالىق ازيا ەلدەرى تاۋەلسىزدىگىن جوعالتۋى مۇمكىن، سوندىقتان پرەزيدەنت توقاەۆ قىتايعا ساپارىنان بۇرىن قازاققا قىتايدان ءقاۋىپ بار ەكەنىن اشىق ايتۋعا ءتيىس، ءبىراق بۇل مەنىڭ تۇسىنىگىمە كەلىڭكىرەمەيدى.

ميلليون ادامنىڭ ىشىندە 999999 قىتاي سينگاپۋردا، فيليپپيندە، ۆانكۋۆەردە نەمەسە لوس-اندجەلەستە تۇراقتى تۇرۋعا كوشەدى، ءبىراق قازاقستانعا ەمەس. بۇل ماعان الەمدىك تارتىلىس زاڭى سياقتى ايقىن. ءيا، ءقازىر 20 ميلليوننان استام قىتاي تەك امەريكادا تۇرىپ، جۇمىس ىستەپ جاتىر.
قىتاي قازاقستاندى ساۋدا نارىعى رەتىندە قاراستىرا ما؟ ءقازىر قىتاي بۇكىل الەمدى ءوز تاۋارىن وتكىزۋ نارىعى رەتىندە قاراستىرادى، الايدا باسىمدىقتارى دا بار. قىتاي مۇددەلەرىنىڭ نەگىزگى ايماعى – ۆەتنام، بانگلادەش، لاوس، تايلاند، كامبودجا، يندونەزيا، فيليپپين، بيرما، افريكا ەلدەرى. قۋاتتى جانە سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان جاپونيا مەن وڭتۇستىك كورەيا ەكونوميكالارى ۇنەمى جاقىن جەردە ورنالاسقانىنا قاراماستان وسىلاي بولىپ وتىر.

جالپى، قىتاي ءۇشىن تىنىق مۇحيتى جانە وڭتۇستىك ازيا وڭىرلەرى ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ۇزاق مەرزىمدى ساياسي مۇددەلەر مەن بولاشاق وركەندەۋ ءۇشىن ماڭىز­دى. مىڭجىلدىق قىتاي داستۇرىندە ارتىقشىلىقتار ۇسىنۋ جانە ساياسي ارەنانى شەبەر پايدالانۋ، الەۋەتتى اگرەسسورلار قىتايدىڭ اسكەري كۇشىن بايقاپ كورىپ، باسا-كوكتەپ كىرىپ كەتپەۋى ءۇشىن كورشى حالىقتار اراسىندا ءوزىنىڭ جەتەكشى ءرولىن تانۋعا شىدامدىلىقپەن ۇمتىلۋ ەجەلدەن بار.
جاڭا زاماندا قىتاي باتىستىق ستراتەگيا مەن ديپلوماتيادان ايقىن جانە تۇبەگەيلى ەرەكشەلەنەتىن، ستراتەگيالىق دوكترينالاردى ۇستاناتىن «ناقتى ساياساتتى» جۇزەگە اسىرۋدىڭ ۇلگىسىنە اينالدى. حح عاسىردا ەۋروپاداعى ىقپال ەتۋ مەن نارىق ءۇشىن كۇرەس، اۋماقتىق داۋلار مەن ۇزاققا سوزىلعان ەكونوميكالىق داعدارىستار ەكى بىردەي دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اكەلدى. گەرمانيا مەن فرانتسيا ەلزاس پەن لوتارينگيا ءۇشىن ميلليونداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيدى، ال قىتاي ەشقاشان جاپون ارحيپەلاگىنا نەمەسە كورەيا­نى اننەكسيالاۋعا باقىلاۋ ورناتۋدى ويلاعان ەمەس.
وتكەن عاسىرداعى وقيعالار تاريحى قىتاي باسشىلىعىنا كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ تەز شەشىلمەيتىنىن جانە كەز كەلگەن ناقتى وقيعانىڭ تولىق ۇستەمدىگىنە تىم كوپ كوڭىل ءبولۋدىڭ يۋنگونىڭ (قىتايلار ءالى كۇنگە دەيىن ءوز ەلىن ورتا پاتشالىق دەپ اتايدى) ۇيلەسىمدىلىگىن بۇزۋى مۇمكىن ەكەنىن ۇيرەتتى. قىتايلار ەشقاشان تاۋەكەلگە بارمادى. باتىس ەلدەرى شابۋىلعا كوشكەن كەزدە، قىتايلار ءۇشىن شەبەر ديپلوماتيا مەن اينالما جولداردى پايدالانۋ جانە قارسى جاقتىڭ ۇساق-تۇيەك ارتىقشىلىقتارىن جيناقتاۋ وتە جاقسى تاكتيكا بولىپ سانالدى. قىتاي گونكونگ پەن ماكاونىڭ وزدەرىنە قايتارىلۋىن 99 جىل بويى شىدامدىلىقپەن كۇتتى.
ۋاقىت وتە كەلە تايۆاننىڭ دا قىتايدىڭ ءبىر بولىگىنە اينالارىنا كۇمان جوق. ەگەر ۇلى نەمىس اسكەري تەورەتيگى كارل كلاۋزەۆيتس «سوعىس – ساياساتتىڭ جالعاسى، ءبىراق باسقا تاسىلدەرمەن» دەگەن بولسا، ال سۋن-تسزى ءۇشىن باستى ساياسي جانە پسيحولوگيالىق ۇستانىم «جانجالدىڭ ناتيجەسى – جانجالدىڭ قابىلدانباۋى». باتىس سايا­ساتكەرلەرى ءۇشىن شايقاس ارقىلى كەلگەن جەڭىستەر ماڭىزدى بولسا، قىتايلار ءۇشىن شايقاسسىز جەتەتىن جەڭىستەر ماڭىزدى.
ەكىنشىدەن، اقش پەن ەۋروپالىق وداقتىڭ نارىقتارىن اتاپ كورسەتەر ەدىم. مۇندا قىتايلارعا ەسىكتى جابۋعا تىرىسادى، ءبىراق ولار ءبارىبىر جەلدەتكىشتەن كىرەدى. حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەتىن الىپ نارىقتى قىتايدىڭ ونىمدەرىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. تمد ەلدەرىنە كەلەتىن بولساق، قاجەتتى ينفراقۇرىلىم مەن ادام كاپيتالى بولماعاندىقتان سۇرانىس تا، قىزىعۋشىلىق تا شەكتەۋلى. وسىعان قاراماستان، قىتاي بۇل جەردە ەڭ ءىرى نەسيە بەرۋشى جانە ينۆەستور بولىپ وتىر. قىر­عىزستاننىڭ بەيجىڭ الدىنداعى قارىزى – ءجىو-نىڭ 30 پايىزى، تاجىكستان – 25 پايىز، بەلارۋس – 13 پايىز، وزبەكستان مەن قازاقستان – 5 پايىزدان از. تۇركىمەنستان 6،7 ميلليارد دوللار قارىز. ارينە، قارجىلىق تاۋەلدىلىك ساياسي تاۋەلدىلىككە اكەلەدى دەگەن قورقىنىش بار. ۆاشينگتون ءۇشىنشى الەم ەلدەرىنە قىتايدىڭ قارىزدىق قۇلدىعى كۇتەتىنىن ۇنەمى ەسكەرتەدى. شري-لانكا تاجىريبەسىن ءجيى مىسالعا كەلتىرەدى. ونداعى ۇكىمەت بەيجىڭ الدىنداعى قارىزىن وتەۋ ءۇشىن جاڭادان سالىنعان ءۇندى مۇحيتىنىڭ پورتىن 99 جىلعا قىتايعا بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءبىراق بۇل – باقىلاۋدا! پورت وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزى باعىتىندا جۇزگەن جوق. بۇل مىسقىل ەمەس. 20 جىل بۇرىن قىتايلار باتىس ەۋروپاداعى ەڭ ءىرى زاۋىتتاردى جوندەۋ جۇمىس­تارىمەن اينالىسىپ، زاۋىت جابدىقتارىن كەمەلەرمەن قىتايدىڭ تەڭىز پورتتارىنا تاسىمالداعان. مىسالى، قازاقستان، گرۋزيا ەكونوميكاسىنا 342 ميلليون دوللار ينۆەستيتسيا قۇيىپ، باتۋمي پورتىن 49 جىلعا جالعا الدى. بىزگە تەڭىزگە شىعۋ كەرەك، سولتۇستىك باعىتتان باسقا (رەسەي مەن بەلارۋس ارقىلى) تۇركيا مەن ەۋروپاعا شىعاتىن وڭتۇستىك كاۆكاز كولىك ءدالىزى قاجەت.
2013 جىلى قىتاي ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اۋقىمدى باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. تىنىق مۇحيتىنان اتلانتقا دەيىن كوپىرلەر، پورتتار، تەمىرجولدار مەن اۆتوموبيل جولدارى، قۇبىرلار جانە باسقا ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋعا بىرنەشە تريلليون دوللار ءبولىندى. قىتايدىڭ باستى ماقساتى – الەمدىك گەگەمونيا ەمەس، ياعني جەرىن كەڭەيتۋ ماقساتىندا باسىپ الۋ ەمەس، ينفرا­قۇرىلىم قۇرۋ. قىتاي ءوز ەكونوميكاسىن قارقىندى دامىتىپ جىبەرگەنى سونداي، ەگەر ونى توقتاتا تۇرسا، جالپى عالامدىق اپات بولادى جانە ول ەڭ الدىمەن قىتايدىڭ وزىندە باستالادى، ونداعان جانە جۇزدەگەن ميلليون ادام الاڭدار مەن كوشەلەرگە شىعادى. قىتاي جىلىنا 200 ميلليون توننادان استام مۇناي ساتىپ الادى، ايتپەسە ەكونوميكاسى قارقىن المايدى.
قىتاي باتىس قازاقستاننان باتىس قىتايعا قىمبات مۇناي قۇبىرىن سالۋعا ءماجبۇر. افريكادا، ازيادا دامىعان ينفراقۇرىلىم قاجەت، ول قىتايعا بولاشاقتا ساۋدا-ساتتىق جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قىتاي وسىنشالىق اۋقىمدى باعدارلاماسىز دا امەريكانىڭ، ەۋروپانىڭ جانە جاپونيانىڭ باستاماسىن قولداي وتىرىپ، قارجىلىق جانە ماتەريالدىق اعىمداردىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى رەتىندە يندۋستريالدى ينفرا­­قۇرىلىمدى دامىتۋدا ءابسوليۋتتى الەمدىك كوشباسشى بولىپ سانالادى. بۇكىل افريكا كونتينەنتى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ 20 پايىزىن قىتايعا (تريلليون دوللاردان استام) قارىز.
امەريكا مەن باتىس قانشا جەردەن قارسىلىعىن بىلدىرسە دە، ءبىراق قىتاي ءوزىنىڭ افريكاعا قاتىسىندا ادام قۇقىعى مەن دەموكراتيا تۋرالى ريتوريكامەن باس اۋىرتپايدى. جولدار، اۋرۋحانالار، مەكتەپتەر، ەلەكتر جەلىلەرى، قىتاي تۇتىنۋ تا­ۋارلارىن ساتاتىن بازارلار سالىنىپ جاتقانى تۇرعىندار كوڭىلىنەن شىعادى. ءبىراق قىتاي ەۋروپانى دا ۇمىتپايدى. قىتاي ايتارلىقتاي ەكونوميكالىق جانە قارجىلىق پروبلەمالاردى باستان كەشىرەتىن ەلدەرگە (گرەكيا، پورتۋگاليا، يتاليا) دە ءبىرتابان جاقىن.
جاقىندا اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى پورتۋگالياعا ءىرى ەنەرگەتيكالىق جانە اۋە كومپانيالارىن، بانكتەردى نەمەسە ساقتاندىرۋ كومپانيالارىن قىتايلاردىڭ باقىلاۋىنا بەرمەۋ كەرەكتىگىن اشىق ەسكەرتتى. مارگارەت تەتچەر ءبىر كەزدەرى قىتايلاردى الەمدەگى ەڭ ىسكەر ادامدار دەپ اتاعانى تەگىن بە؟! ەگەر سوڭعى 15 جىل بويى قىتاي الەمدەگى ۆاليۋتا قورىنىڭ جارتىسىنا يە بولىپ وتىرسا قايتپەك كەرەك؟

وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ بەيجىڭدەگى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اتتى ءىرى فورۋمعا قاتىستى. قازاقستان ءۇشىن 27 ميلليارد 608 ميلليون دوللارلىق 55 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىسىلدى. فورۋمدا نازارباەۆ: «قىتاي ەشقاشان ءوز شارتتارىن تاڭبايدى، باتىستىڭ بىزگە اقىل ايتقانىنداي ەشقاشان: ء«بىز سياقتى ءومىر ءسۇر» دەپ ايتپايدى، قىتايدىڭ ء«بىز سىزگە كومەكتەسەمىز، ءبىراق ءسىز ءبىز سياقتى بولاسىز» دەمەيتىن ساياساتى بىزگە تارتىمدى» دەدى.

بۇل قانداي جوبالار؟ 1) پوليپروپيلەن ۇنتاعى ءوندىرىسىنىڭ قوندىرعىسىن جاڭعىرتۋ; 2) JAC ماركالى جەڭىل اۆتوموبيلدەردى ءىرى ءتۇيىندى قۇراستىرۋ ادىسىمەن شىعارۋ; 3) كۇرىش ما­يىن ءوندىرۋ; 4) قورعاستاعى قۇرعاق پورت; 5) قۇرعاق بيە جانە تۇيە ءسۇتىن ءوندىرۋ; 6) شتاپەلدى تالشىقتار ءوندىرىسى; 7) شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن قايتا قۇرۋ; 8) ءارتاراپتاندىرىلعان اۆتوموبيل قۇراستىرۋ كلاس­تەرىن دامىتۋ; 9) شىنى زاۋىتىن سالۋ جوباسى; 10) شانحاي قور بيرجاسى مەن جىبەك جولى قورىنىڭ احقو قۇرامىنا كىرۋى; 11) تسەمەنت ءوندىرىسى; 12) كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى; 13) تراكتور ءوندىرىسىن ۇيىمداس­تىرۋ; 14) ۇلكەن ديامەترلى بولاتتان دانەكەرلەنگەن قۇبىرلار ءوندىرىسى; 15) پوليپروپيلەن ءوندىرىسى; 16) كالتسيلەنگەن تۇز ءوندىرىسى; 17) قۋاتى 60 مۆت ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى; 18) تۋرگۋسۋن سەس-1 مودەرنيزاتسياسى; 19) قۋاتتىلىعى 100 مۆت جەل ەلەكتروستانساسىن سالۋ; 20) ونەركاسىپتىك جارىلعىش زاتتاردى وندىرەتىن زاۋىت; 21) قىش بۇيىمدار ءوندىرىسى; 22) كۇن ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى; 23) وندىرىلەتىن سۋدى تۇششىتاتىن قوندىرعىنىڭ قۇرىلىسى; 24) ماي ەكستاتسياسىن وندىرەتىن زاۋىت سالۋ; 25) كۇن ەلەمەنتتەرى وندىرەتىن كاسىپورىندارداعى ۇلەستى ساتىپ الۋ; 26) جىلجىمالى بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىن ءوندىرۋ; 27) قۋاتتىلىعى 50 مۆت جەل ەلەكتروستانساسىن سالۋ; 28) تابيعي تاستان جاسالعان بۇيىمداردى وڭدەۋ جانە ءوندىرۋ; 29) كومىرتەكتى ءوندىرىس; 30) كابەلدىك ونىمدەر ءوندىرىسى; 31) جامبىل وبلىسىنداعى تاۋ-كەن، حيميا جانە مەتاللۋرگيا كەشەنى; 32) ۆولفرام كەنىنىڭ كەن ورىندارىن ونەركاسىپتىك يگەرۋ; 33) كەشەندى قورىتپالاردى ءوندىرۋ.
باسقا جوبالار ءالى دايىندىق جۇمىستارى ساتىسىندا (ەلەكتروليتتىك مىرىش زاۋىتى، ءقاۋىپتى مۇناي قالدىقتارىن وڭدەۋ، اۋىلشا­رۋا­شىلىق داقىلداردى قايتا وڭدەۋ كەشەنى، بيوحيميالىق كلاستەر قۇرۋ، جىلۋ ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جانە باسقالارى).
بارلىق جوبالارعا مەنەدج­مەنت رەتىندە شەتەلدىك جۇمىس كۇشى جانە 99 پايىز جەرگىلىكتى جۇمىس كۇشى قاتىسادى. ون مىڭداعان جۇمىس ورنى قۇرىلۋدا جانە بارلىق ونىمدەر قىتايدىڭ وتكىزۋ نارىعىنا يە.
رەسمي مالىمەتتەرگە سايكەس، قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ كۆوتاسى بو­يىنشا 4300 قىتاي مامانى بار. 2019 جىلعا ارنالعان كۆوتا 23000 ادامدى قۇرايدى. ەگەر ەكولوگيا سالاسىندا الاڭ­داۋ­شىلىقتار تۋىنداسا، وندا جوبانى ىسكە اسىرار الدىندا قوعامدىق باقىلاۋ قۇرىلۋى قاجەت، ءبارى اشىق بولۋى كەرەك. ءبىراق قازاقستانمەن 28 جىل بويى ەكىجاقتى دوستىق جانە ىسكەرلىك قاتىناستاردى قولداپ كەلە جاتقان ءىرى دەرجاۆا – قىتايمەن ىنتىماقتاس­تىقتى ءىس جۇزىندە توقتاتۋدى قالاي تالاپ ەتۋگە بولادى؟
قازاقستانمەن شەكاراسى 1700 شاقىرىم بولاتىن جانە بۇگىندە تسيفرلىق تەحنولوگيالار، يننوۆاتسيا­لىق ەكونوميكادا (5G Big Data)، جاساندى ينتەللەكت، بۇلتتى تەحنولوگيالار، سۋپەركومپيۋتەرلەر، روبوتتار بويىنشا الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن يادرولىق دەرجاۆاعا قالاي قارسى تۇرۋعا بولادى؟! قىتاي بايۋ ۇستىندە جانە جوعارى ساپالى، ەكولوگيالىق تازا اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىنە مۇقتاج، بۇل جەردە ول قازاقستان ءۇشىن يگەرىلمەگەن تىڭ سياق­تى. بيداي، قانت، ءسۇت، ەت، ءجۇن، زىعىر، قىزاناق، راپس مايى جانە باسقا دا اۋىلشارۋا­شىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جانە ەكسپورتتاۋ سالاسىنداعى بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق جوبالار بۇرىننان ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى.

ارينە، قىتايمەن روبوتوتەحنيكا سالاسىندا نەمەسە زياتكەرلىك، ينتەرنەت سالاسىندا بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن قۇرۋعا نيەتتىمىز، وسى ماقسات ءۇشىن «بولاشاق» ىسكە قوسىلىپ، نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى قۇرىلدى، ءبىراق بۇل – تاياۋ كەلەشەكتىڭ ماسەلەسى. ايتپاقشى، پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ بەيجىڭگە جاساعان رەسمي ساپارى كەزىندە قازاقستاندىق تاراپقا ۇلكەن دەرەكتەردى وڭدەيتىن سۋپەركومپيۋتەر بەرىلەدى، IT-تەحنولوگيالار سالاسىنداعى كەلىسىمدەرگە قول قو­يىلدى. بىزدە دارىندى جانە كرەاتيۆتى جاستار بار، بيلىك ولاردىڭ شىعارماشىلىق دامۋىنا جانە ەۆريستيكالىق ويلاۋىنا بارلىق جاعدايدى جاسايدى.

قازاقستانسىز ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بارلىق دەرلىك ترانزيتتىك جولدار قازاقستان ارقىلى وتەدى. قىتاي ءبىزدىڭ ەل ارقىلى تمد، ەۋروپا جانە تاياۋ شىعىس نارىقتارىنا تەز شىعادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان بەرى جانە قىتاي مەن قازاقستان اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناستار ورناعاننان بەرى بارلىق قىتاي باسشىلارى ءارقاشان ءبىزدىڭ ەلگە ۇلكەن قۇرمەتپەن جانە شىنايى قىزىعۋشىلىقپەن قارادى. قىتاي باسشىسى ءار ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتۋعا كۇش سالۋىنىڭ ارقاسىندا ءوزارا ءتيىمدى ساۋ­دا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دامىدى.

ەندى قىتاي باسشىسى سي تسزينپين ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتى قىتايعا رەسمي ساپارمەن كەلۋگە شاقىردى، ول ءبىزدىڭ قاتىناستارىمىزدىڭ قۇندى جاقتارىن بىرىكتىرىپ، قاجەت بولعان جاعدايدا وسى ەكىجاقتى كەلىسىمدەردى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قىتاي تارابى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان-قىتاي سەرىكتەستىگىن ورناتۋداعى جان-جاقتى تاريحي ءرولىن ءارقاشان جوعارى باعالايدى. ءبىر قىزىعى، قازاقستاننىڭ ەكىنشى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا ءممحقي-نى ءبىتىرىپ، بەيجىڭدەگى كسرو ەلشىلىگىندە ديپلوماتيالىق مانسابىن باستاعان.
ول – قىتاي ءتىلىن جاقسى بىلەتىن بىرەگەي سينولوگ. قىتايدىڭ ەرەكشەلىگى مەن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدىلىعى تۋرالى توقاەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك تۋى استىندا»، «جەڭۋ: قازاقستان ءمينيسترىنىڭ ديپلوماتيا­لىق وچەركتەرى»، «جارىق پەن كولەڭكە: قازاقستاندىق ساياساتكەردىڭ وچەركتەرى»، «قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى جاعدايلار. جاھاندانۋ» جانە ت. ب. كىتاپتارىنان قىزىقتى دەرەكتەر تابۋعا بولادى. قازاقستان ەگەمەندىك العان العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ بارلىق ەكونوميكالىق كۇش ورتالىقتارىمەن جانە نەگىزگى گەوساياسي ويىنشىلارمەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا تىرىسىپ، كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتقا ناقتى قادام باستى.
مىسالى، اقش پەن ەۋروپالىق وداق قازاقستانعا ينۆەستيتسيا سالۋ جاعىنان قىتايدان الدا تۇر، ءبىراق بارلىعى ينۆەستيتسيالىق، نەسيەلىك جانە قارجىلىق كومەكپەن ولشەنبەيدى. قازاقستان حالىقارالىق ارەنادا ءىرى ويىنشى بولۋعا ۇمتىلمايدى، ءبىراق ونىڭ ەرەكشە جانە ماڭىزدى ەكەنىن مويىنداۋىڭىز كەرەك، ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز رەسەيمەن ۇقكش-دە، قىتايمەن شىۇ-دا، اقش، ۇلىبريتانيا جانە وزبەكستانمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتە. رەسەي، قىتاي جانە مۇسىلمان الەمى ورتاسىندا ورنالاسقان قازاقستان بۇكىل الەم مويىنداعان، الەمدىك ديپلوماتيانىڭ جەتىستىگى سانالاتىن كوپۆەكتورلى ­سىرتقى ساياساتىن جالعاس­تىرا بەرەدى.

اۋدارعاندار
تولەن تىلەۋباي،
جادىرا شامۇراتوۆا

(«كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنەن ­ىقشامدالىپ اۋدارىلدى، 10 قىركۇيەك، 2019 جىل)


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=7&id=1046890

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


يران ايەلدەرى فۋتبول تا 4 مينوت
شامالعانداعى اپات: اۆتو 4 مينوت
الماتى وبلىسىنداعى جول 4 مينوت
ا كاكوۆ تۆوي ناماز؟! | 1 ساعات
الماتى وبلىسىنداعى جول 1 ساعات
شامالعانداعى اپاتقا قات 1 ساعات
قاراعاندى وبلىسىندا جاڭ 1 ساعات
پويىز بەن اۆتوبۋستىڭ سو 1 ساعات
باس كولىك پروكۋراتۋراسى 1 ساعات
"اقىرىنا دەيىن اۆت 2 ساعات
بوكستان الەم چەمپيوناتى 2 ساعات
بولاشاق وليمپياداعا اپا 2 ساعات
باس كولىك پروكۋراتۋراسى 2 ساعات
الماتى وبلىسىندا پويىز 2 ساعات
پويىز بەن اۆتوبۋستىڭ سو 2 ساعات
بوكستان الەم چەمپيوناتى 2 ساعات
پويىز بەن اۆتوبۋس سوقتى 2 ساعات
بوكستان الەم چەمپيوناتى 3 ساعات
ءدىني بىرلەستىكتەرمەن ب 3 ساعات
سەنبىلىك كەيىنگە شەگەرى 3 ساعات
قپل: «استانا» مەن «قاير 3 ساعات
پويىز بەن اۆتوبۋستىڭ سو 3 ساعات
باس ءمۇفتي سەنات توراعا 3 ساعات
پويىز بەن اۆتوبۋستىڭ سو 3 ساعات
الماتى وبلىسىندا جولاۋش 4 ساعات
الماتى وبلىسىندا جولاۋش 4 ساعات
كۇرەس تۇرلەرىنەن ءاچ: ا 4 ساعات
شينجياڭ حابارلارى شينجي 4 ساعات
پرەزيدەنت الماتىلىقتارد 4 ساعات
شينجياڭ حابارلارى اۆتون 4 ساعات