نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: Islam.kz رۋحاني اقپاراتتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 11:30 - 2021/02/23

Нақты Көзі: http://islam.kz/kk/news/gylym/adam-gormony-jyl-mezgilderine-qarai-ozgerip-otyrady-14861/

ادام گورمونى جىل مەزگىلدەرىنە قاراي وزگەرىپ وتىرادى

يزرايلدەگى ۆەيتسمان ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ميلليونداعان قان ۇلگىلەرىن زەردەلەي كەلە ادام دەنەسىندەگى گورمونداردىڭ كوبىسىنىڭ جىل مەزگىلدەرىنە قاراي وزگەرىپ وتىراتىنىن انىقتادى. بۇل جايىندا islam.kz پورتالى اتالمىش زەرتتەۋ جاريالانعان PNAS مەرزىمدى باسىلىمىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ ءمالىم ەتەدى. بۇل جايت ءوز كەزەگىندە ورگانيزمنىڭ جىنىستىق بەلسەندىلىگىنە، تەرمورەتتەۋشى جۇيەسىنە جانە سترەسكە توتەپ بەرەتىن قابىلەتىنە اسەر ەتپەك. بارىڭىزگە بەلگىلى، تسيركادتى ىرعاقتىڭ نە ەكەنىن، ياعني، بيولوگيالىق ساعات تۋرالى ازدى-كوپتى بىلەسىزدەر. بۇل ساعات، مىسالى، بىزگە قاراڭعى باتا ۇيىقتاپ، تاڭ اتا ويانۋىمىزعا كومەكتەسەدى. جىل مەزگىلدەرىنە قاراي جۇمىس ىستەيتىن تسيركادتى ىرعاقتىڭ دا بولاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ورگانيزمدى بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردىڭ اسەرىنە دايىندايدى، دالىرەگى، بەيىمدەيدى. ماسەلەن، سولتۇستىكتى مەكەن ەتەتىن بۇعىلاردىڭ ءوز تسيركادتى ىرعاعى بولادى: اركتيكادا ءتۇن قىسقارىپ، كۇن ۇزارىپ جارىق مولايعان سايىن ولاردىڭ بويىندا لەپتين دەپ اتالاتىن گورموننىڭ ءبولىنۋى ازايادى، بۇل جايت ءوز كەزەگىندە ولارعا ەنەرگيانى از جۇمساۋعا، دەنە تەمپەراتۋراسىن تۇسىرۋگە، شاعىلىسۋ ماۋسىمىنا دايىندالۋىنا كومەكتەسەدى. ادەتتە تسيركادتى ىرعاق بەلسەندىلىك (نەمەسە ۇيقى)، پيگمەنتاتسيا (ماسەلەن، كەيبىر تۇرلەر قىستا ءتۇسىن وزگەرتەدى)، ميگراتسيا (قۇستاردىڭ جىلى جاققا قايتۋى) نەمەسە جانۋارلاردىڭ شاعىلىسۋى مەن تولدەۋى سەكىلدى كەزەڭدەرمەن تىعىز بايلانىستى جۇمىس ىستەيدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن، راسىن ايتۋ كەرەك، ادامنىڭ گورموندىق جۇيەسىنىڭ جىل مەزگىلدەرىنە تاۋەلدىلىگى ءتيىپ-قاشىپ زەرتتەلگەن ءارى ولاردىڭ ناتيجەلەرى بىر-بىرىنە كەرەعار كەلىپ جاتادى. ال يزرايلدىك عالىمداردىڭ بۇل تاراپتاعى زەرتتەۋى اۋقىمدىلىعىمەن العا شىعادى. ولاردىڭ زەرتتەۋى بىرنەشە جىل بويى ورىن العان وزگەرىستەرگە قاتىستى بارلىق گورموننىڭ ساراپتاماسىن قامتيدى. ناتيجەسىندە اتالمىش زەرتتەۋگە جاسى 15-تەن اسقان يزرايل حالقىنىڭ جارتىسى قاتىسقانى بەلگىلى بولدى. عالىمدار بۇل زەرتتەۋىندە جىنىستىق سيپاتقا، مەتابوليزمگە (ورگانيزمنىڭ زات الماسۋىنا)، سترەسكە جانە لاكتاتسياعا ء(سۇت بەزىنىڭ ءسۇت ءبولۋى) جاۋاپتى گيپوفيز بەلسەندىلىگىنىڭ وزگەرىسىندەگى بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتى تاپقان بولاتىن. گيپوفيز گورموندارىنىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيى جاز مەزگىلىنىڭ اياعىنا تامان ارتاتىن بولىپ شىقتى. گيپوفيز، بۇل ايتىلعانداردان بولەك، ەندوكريندىك جۇيە اعزالارىنىڭ جۇمىسىن دا، سونىڭ ىشىندە قالقانشا بەزىنىڭ ۇمىسىن دا رەتتەيتىن بولىپ شىقتى.قالقانشا بەزى دە گورمون بولگەنىمەن ول باسقا ىرعاققا باعىنادى. ماسەلەن، قالقانشا بەزىنە باعىنىشتى تەستوستەرون، ەستراديول جانە پروگەستاگەننىڭ شوعىرلانۋ دەڭگەيى  قىستىڭ باس كەزىندە جانە كوكتەمنىڭ باس كەزىندە رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتەدى. زەرتتەۋ اۆتورلارىنىڭ پايىمداۋىنشا، گيپوفيزانىڭ بەلسەندىلىگى جازدىڭ سوڭىندا قاجەت، ويتكەنى، ەندوكريندىك جۇيەگە كۇز بەن قىس مەزگىلدەرىندە وسۋىنە ءارى دامۋىنا قولايلى ءارى كوكتەمگە دايىندالۋى كەرەك. بۇل زەرتتەۋ ادام گورموندارىنىڭ كۇرت وزگەرىسكە ۇشىرامايتىنىن كورسەتىپ بەردى، سونىمەن قاتار، ەندوكريندىك تەمىر بەلسەندىلىگىنىڭ وزگەرىسىندەگى بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتى دا ايقىنداپ بەردى. ياعني، ادام ميى جىل مەزگىلدەرىنە قاراي ورگانيزمدى بەيىمدەيدى. دەسە دە بۇل باعىتتاعى زەرتتەۋ جۇمىستارى ءالى جالعاستىرىلاتىن بولادى، نەگە دەسەڭىز، عالىمدار كەي گورمونداردىڭ بيولوگيالىق ساعاتقا قاراماي وزگەرىپ وتىراتىنىنا قاتىستى ساۋالداردىڭ جاۋابىن تابۋى كەرەك. 

(ىقشامدالىپ الىندى) 

ۋيكيپەديا — اشىق ەنتسيكلوپەدياسىنان الىنعان مالىمەت

گورموندار

گورموندار[1] (گر. hormao — قوزدىرامىن، قوزعايمىن) — ەندوكريندى بەزدەر نەمەسە ەندوكريندىك قىزمەتكە قابىلەتتى جەكەلەنگەن جاسۋشالار بولەتىن تىم بەلسەندى ورگانيكالىق بيولوگيالىق زاتتار. اتالمىش بەزدەر مەن جاسۋشالاردىڭ شىعارۋ وزەكتەرى بولماعاندىقتان، ولار وزدەرى بولەتىن گورموندارىن ورگانيزمنىڭ ىشكى سۇيىق ورتاسىنا (ۇلپا سۇيىعى، قان، ليمفا) ءبولىپ شىعارادى. گورموندار — ءوزىنىڭ حيميالىق تابيعاتىنا بايلانىستى: ستەرويدتى گورموندارعا (جىنىس گورموندارى، بۇيرەكۇستى بەزى قىرتىستى زاتى گورمونى)، پروتەيندىك جانە پەپتيدتىك گورموندارعا (گيپوفيز، قالقانشا بەز، قالقانشاماڭى بەزى، ۇيقى بەزى، بۇيرەكۇستى بەزىنىڭ بوزعىلت زاتىنىڭ گورموندارى)، ال نىساندارعا اسەر ەتۋ قىزمەتىنە قاراي: ءبىرىڭعاي سالالى ەت قۇرىلىمدارى مەن بەزدەرگە سالىستىرمالى قىسقا مەرزىم ىشىندە اسەر ەتەتىن كينەتيكالىق گورموندارعا (وكسيتوتسين، ۆازوپرەسسين، ادرەنالين، نورادرەنالين)، ورگانيزمدەگى زات الماسۋ پروتسەستەرىن رەتتەيتىن مەتابوددىق گورموندارعا (تيروكسين، كالتسيتونين، پاراتگورمون، ينسۋلين، گليۋكاگون) جانە جاسۋشالار، ۇلپالار مەن مۇشەلەردىڭ ءوسۋى مەن جەتىلۋىن باقىلايتىن مورفوگەنەتيكالىق گورموندارعا (سوماتروپتى گورمون، فولليكۋلدى جانداندىرۋشى گورمون، ەستروگەندەر، تەستوستەرون) بولىنەدى.

گورموندار - ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرىنەن بولىنەتىن ۇلپالار مەن مۇشەلەرگە اسەر ەتەتىن بيولوگيالىك بەلسەندى زاتتار. گورمونداردىڭ بارلىعى اعزالىق زاتتار، سەبەبى، ولاردىڭ بىرەۋى ءنارۋىزدان، ەكىنشىسى امينقىشكىلدارىنان، ءۇشىنشىسى مايتەكتەس زاتتاردان قۇرالعان. گورموندار ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرىنەن ءبولىنىپ، قان، ليمفا، ۇلپا سۇيىقتىعى ارقىلى باسقا مۇشەلەرگە جەتكىزىلەدى. ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن ورتالىق - ارالىق ميداعى گيپوتالامۋس. ونى كورۋ تومپەشىكاستى ءبولىمى دەپ تە اتايدى. گيپوتالامۋس پەن گيپوفيزدىڭ قىزمەتى بىرىمەن-بىرى تىعىز بايلانىسىپ، گيپوتالامۋستەن گيپوفيزدىك جۇيە قۇرالادى. جۇيكە ۇلپاسىنان بولىنەتىن گورموندار - نەيروگورموندار دەپ اتالادى. ولار قان قۇرامىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە زات الماسۋدىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى ارقىلى اعزا قىزمەتىنىڭ ءارى رەفلەكستىك، ءارى گۋمورالدىق رەتتەلۋى جۇزەگە اسادى. قىزمەتى - زات الماسۋ قارقىندىلىعىن وزەرتەدى; اعزانىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنا بەيىمدەلۋشىلىگى ارتتىرادى ءوسۋ مەن كوبەيۋدى رەتتەيدى فيزيولوگيالىق ۇدەرىستەردى كۇشەيتەدى نەمەسە باسەڭدەتەدى جاسۋشا نىسان - گورمون نىسانادا بولاتىن ءنارۋىز - رەتسەپتورمەن بايلانىسادى. وسى رەتسەپتورلار گورموننىڭ دەڭگەيىنىڭ كىشكەنە عانا اۋىتقۋىن سەزىپ، ىشكى سەكرەتسيا بەزدەرىنە سيگنالدار جىبەرەدى، ناتيجەسىندە ولار وزدەرىنىڭ بەلسەندىلىكتەرىن ارتتىرادى نەمەسە باسەڭدەتەدى. ناتيجەسىندە گورموننىڭ مولشەرى قالىپتى جاعدايعا تۇسەدى[2][3][4] 

ۇقساس ماتەريالدار:

«باكتەريالاردىڭ دا ادامداردىكى سەكىلدى «ىشكى ساعاتى» بار بولىپ شىقتى» (سىلتەمەسى: https://islam.kz/kk/news/gylym/bakteriyalardyn-da-adamdardiki-sekildi-ishki-sagaty-bar-bolyp-shyqty-14655/#gsc.tab=0);

«بيولوگيالىق ساعات: نەلىكتەن ادامدار قارتايادى؟» (سىلتەمەسى: https://islam.kz/kk/news/gylym/biologiyalyq-sagat-nelikten-adamdar-qartayady-14331/#gsc.tab=0


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=52&id=1359317

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


جەمقورلىق زاڭعا قۇرمەت 3 مينوت
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ م 4 مينوت
874 ادام كوروناۆيرۋس ين 6 مينوت
اشىقتىق العىشارتى 6 مينوت
اشارشىلىق: اقيقاتتى اس 9 مينوت
ەلباسى باستاماسى وڭىرلە 9 مينوت
4 ناۋرىز. تۋعان كۇن يەل 12 مينوت
ءسوز بەن ءىستىڭ الشاقتى 12 مينوت
قازاقستاندا وتكەن تاۋلى 18 مينوت
ورگانيكالىق ونىمدەر ەكو 18 مينوت
مەملەكەتتىك تىلدە ازىرل 21 مينوت
مەكتەپتەردە ساقتىق شارا 24 مينوت
داۋىرلەرمەن بىرگە جاساي 24 مينوت
اقمولا وبلىسىندا كولىك 24 مينوت
دەڭگەيدى جوعارىلاتىپ، ء 24 مينوت
كوللەكتوردىڭ جوسىقسىز ا 30 مينوت
ساركوزي نەگە جازا تارتت 1 ساعات
گورباچەۆ – توقساننىڭ ت 1 ساعات
حالىقتىڭ سەنىمى مەن قول 1 ساعات
«وتباسى – ورتا مەكتەپ»: 1 ساعات
ارمەنياداعى ساياسي داعد 1 ساعات
پرەزيدەنت ەۋرازيالىق ەك 1 ساعات
4 ناۋرىز. قازاقپارات كۇ 1 ساعات
قازاقستاندىق بانكتەر كل 1 ساعات
پارتيانىڭ داڭقتى ءداستۇ 1 ساعات
ەلىمىزدىڭ جوو-لارىندا س 2 ساعات
«Ashyq»-قا ەسىك اشىق & 2 ساعات
قولايلى جاعدايدان ۇتىمد 2 ساعات
قاسىم-جومارت توقاەۆ: بى 2 ساعات
تۇركىستان وبلىسىنىڭ دەن 2 ساعات