ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-171646515737 %63 %
2019-09-181453485241 %59 %
2019-09-19657197443 %57 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: Islam.kz رۋحاني اقپاراتتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 09:00 - 2019/09/11

اقجان ماشاني ءال-فارابيدى قازاققا قالاي قايتاردى؟

اقجان ماشاني – قازاقتىڭ ۇلكەن گەولوگ عالىمدارىنىڭ ءبىرى. گەولوگيا، مينەرولوگيا سالاسىنا قوسقان ۇلەسىمەن قاتار، ونىڭ ءال-فارابيدى الەمگە قازاق دەپ تانىتىپ، قازاققا قايتارعانىنىڭ ءوزى كەز-كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس. اقجان ماشانيدىڭ بار سانالى عۇمىرى كەڭەس كەزەڭىندە وتسە دە، نامازىن قازا قىلماعان، قۇراننىڭ ىشكى سىرىنا ءۇڭىلىپ، ول تۋرالى ۇلكەن ەڭبەكتەر جازعان.

اقجان – ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ قالامىنا ارقاۋ بولعان ماشان ءبيدىڭ نەمەرەسى

اقجان ماشاني 1906 جىلدىڭ 2 قاراشاسىندا قارقارالىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىنداعى ءقىزىلسۇيىر دەگەن جەردە ماشان ءبيدىڭ كەنجەسى جاقسىبەكتىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. اتاسى ماشان بي ءوز زامانىندا ارقاداعى اتاقتى ادامداردىڭ ءبىرى بولىپتى. عالىمنىڭ شاكىرتى شامشيدەن ءابدىرامان: “ى.ەسەنبەرليننىڭ “قاھار” رومانىندا ەسىمى ماسان بي دەپ، ءبىر ءارپى عانا وزگەرتىلىپ، ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتالاتىن ماشان بي – ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي قاجىمەن ۇزەڭگىلەس، سىيلاسىپ وتكەن زامانداسى ەدى. بۇعان قوس قۇداندال-جەكجاتتىعى جانە بار-تىن. كىشى كەلىنى جاقسىبەك وتاۋىنىڭ قازاناسارى عايشانىڭ توركىنى توبىقتى بولاتىن. قارقارالىدا مەشىت سالدىرعان جىلى قۇنانباي قاجى ماشان بي ۇيىندە ەرۋلەپ جاتار ەدى. قارقارالى دۋانىنىڭ يگى-جاقسىلارى اعا سۇلتان قۇسبەك پەن جامانتاي تورەلەرگە دەيىن ءادىل دە، بەلدى بي ماشاندى ىشكە تارتا ءوزىمسىنىپ، ىلتيپاتپەن ماشەكەم دەپ، وسەر ۇرپاعىنا ۇلگى-ونەگە ەتىپ وتىراتىن جامانتاي تورەنىڭ: “ماشان، ماشانداي ۇل تۋعانشا قاشان” دەپ وعان دەگەن ءىلتيپاتىن رياسىز ريزالىعىن اركەز ءجيى قايتالاعاندىعى وسىدان بولار. بۇگىندە ماشان ءبيدىڭ كوزى تىرىسىندە ايتىلعان ءسوز ەل اۋزىنداعى قاناتتى ناقىلعا اينالىپ كەتكەن-دى”، - دەپ جازادى. وسى جولداردان-اق اقجان ماشانيدىڭ تەكتى جەردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن بايقايمىز.

اقجاننىڭ اكەسى جاقسىبەك داۋلەسكەر كۇيشى بولىپتى. كوزىن كورگەندەر اكە جولىن قۋسا اقجاننان دا تاماشا كۇيشى شىعار ەدى دەسەدى. عالىمنىڭ ءومىربايانىن جازۋشىلار ونىڭ تاربيەسىنە نەمەرە اعاسى نوگەربەكتىڭ ىقپالى مول بولعانىن ايتادى: “قۇنانباي مەن ماشان بي جاراستىعى شاكارىم – نوگەربەك سىيلاستىعىمەن جالعاسقان-دى. ولار كەم دەگەندە جىلىنا ءبىر رەت قوياندى جارمەڭكەسىندە قاۋىشاتىن. وسىنداي ءبىر ساتتە اعاعا ىلەسىپ تاي ءمىنىپ بازارعا بارعان بالا اقجان شاكارىمدى كورگەنى دە بار-تىن. بالا اقجان اباي مەن شاكارىم ولەڭدەرىن نوگەربەك اۋزىنان تالاي ەستىگەن-دى. نوگەربەك قارقارالى قالاسىنا جاقىن جەردە سالىنعان “اقتەرەك” مەكتەپ-ينتەرناتىندا ا.بوكەيحانوۆپەن بىرگە وقىعان، كەيىن ءاليحانداي ءبىلىم قۋىپ كەتە الماسا دا كوكىرەگى وياۋ، زەردەلى اعا ءجيىن-ماسليحاتقا بارا قالسا، اقجاندى جەتەكتەپ الا كەتەتىن-دى”.

گەولوگ اقجان

1926 جىلى اقجان ماشاني قارقارالىداعى ءالىمحان ەرمەكوۆ ۇيىمداستىرعان پەدۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. جۇسىپبەك، ءمىرجاقىپ، احمەتتەرمەن ۋفاداعى “عاليا” مەدرەسەسىندە بىرگە وقىعان، وسى ۋچيليششەدە ساباق بەرگەن ۇستازى مانان تۇرعانباەۆتى اقجان كەيىن دە ءجيى ەسىنە الىپ وتىرادى ەكەن. 1929 جىلى وقۋىن ءبىتىرىپ، ابىرالىعا بارعانىندا “ابىرالى كوتەرىلىسى” اتالاتىن قاندى وقيعانى كوزىمەن كورگەن اقجان اشارشىلىق جىلدارىن باسىنان وتكەرگەن قازاقتىڭ ورتاسىندا بولادى. 1932 جىلدىڭ زۇلماتىندا سەمەي وبلىستىق وقۋ بولىمىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىندە اكە-شەشەسى ابىرالى كوتەرىلىسىنەن سوڭ ايدالىپ كەتكەن جەتىم بالالاردى جيناپ، جۋىندىرىپ، قولدارىنا ءبىر-بىر ءۇزىم نان ۇستاتاتادى. سوندا اشتىقتان جاقتارى قارىسىپ قالعان سابيلەر اۋزىن اشا الماي جىلاعانىن كورگەن اقجان كەيىنگە دەيىن بۇل وقيعانى ۇمىتا الماپتى. مۇنى كەيىن ەستىگەن ۇستازى مانان تۇرعانباەۆ شاكىرتىنىڭ جەتىم بالالارعا جاساعان قامقورلىعىنا: “ميللاتىڭا قىزمەت جاساعان ەكەنسىڭ. اللادان قايتسىن” دەپ ريزا بولعان دەسەدى. سول جولى كورەگەن ۇستاز زەرەك شاكىرتىنە سەمەيدەگى كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسۋگە كەڭەس بەرەدى.

1933 جىلدار اقجان ومىرىندەگى اۋىر جىلدار ەدى. ءدال وسى جىلى ول شاكارىم قاجىنىڭ اتىلعانىن ەستيدى. ەلدە اكەسىنىڭ ومىردەن وتكەنىن ءبىلىپ، توپىراق سالۋعا بارا المايدى. ءوزىنىڭ رۋحاني ۇستازى سانايتىن اعاسى نوگەربەكتىڭ بالالارىنا تالعاجاۋ ىزدەپ، اشتىقتان اقتوعاي جاقتا ومىردەن وتكەنىن بىلەدى. ءبىراق جاس جىگىت قايعىعا سىنىپ كەتپەدى، قايتا كەرىسىنشە شىنىعا ءتۇستى.

ۇستازىنىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسقان اقجان ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇسىپ، ونى قىزىل ديپلوممەن بىتىرەدى. وسى ستۋدەنتتىك جىلدارىندا ي.ۆ.مۋشكەتوۆتىڭ “جالپى گەولوگيانىڭ قىسقاشا كۋرسى” مەن ي.پوتەمكين باستاعان اۆتورلار جازعان “گەولوگيا جانە مينەرولوگيا” وقۋلىقتارىن قازاقتارعا وقۋعا جەڭىل بولسىن دەپ قازاق تىلىنە اۋدارادى. 1946 جىلى دوكتورلىق جۇمىسىن قورعاپ، جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ جەر عىلىمى بولىمشەسىنىڭ تۇڭعىش كوررەسپوندەنت مۇشەسى بولىپ شىعادى. “جەر سىرى”، “جەر قۇرىلىسى”، “جەر استىنا ساياحات” ەڭبەكتەرىن جازادى. ونىڭ “جەر قۇرىلىسى” اتتى كىتابىنا ءالعىسوزدى اكادەميك قانىش ساتباەۆ جازدى.

شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى، اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا ۇستازىنىڭ ەڭبەگىنە باعا بەرىپ: “ماماندىعى جاعىنان اقاڭ ماركشەيدەر ەدى. ول پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتا ۇزاق ۋاقىت “ماركشەيدەرلىك ءىس جانە گەودەزيا” كافەدراسىن باسقاردى. قازاقستاندا مۇنداي مامان كوپ ەمەس. ماركشەيدەرلىك – ءبىلىمنىڭ شىڭى. اقاڭ تەك قانا ماركشەيدەر، گەولوگ ەمەس، ول قازاق ۇعىمىندا پولەونتولوگيانىڭ، مينەرولوگيانىڭ، كريستالوگرافيانىڭ، ستراتيگرافيانىڭ نەگىزىن سالعان ادام. جەر عىلىمىنىڭ جاڭا سالاسى – گەومەحانيكانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى”، - دەدى.

ال-فارابيدى قازاققا قايتارعان اقجان ماشاني

اقجان ماشانيدىڭ تاريحتا قالعان ەڭ ۇلكەن ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى – ءال-فارابيدىڭ قازاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەنىن، ونىڭ قازاققا تيەسىلى ەكەنىن الەم حالقى الدىندا دالەلدەۋى بولار. ويتكەنى ءال-فارابيعا تالاسقاندار وتە كوپ ەدى.

اقجان ءال-فارابي ەسىمىن العاش 1943 جىلى چەحيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، سوعىس جىلدارى الماتىعا ىعىسىپ كەلگەن ە.كولماننان ەستيدى. سول ساتتە-اق “ول قازاق بولماسىن” دەگەن وي ساناسىندا جىلت ەتكەن عالىم، كەيىن وتىراردا دۇنيەگە كەلگەنىن انىقتاعاننان كەيىن الەمگە ونىڭ “قازاق” ەكەنىن ايگىلەۋدى وزىنە ماقسات تۇتادى. گەولوگيا سالاسىندا باستاپ قويعان مونوگرافياسى مەن ماماندىعى بويىنشا اتقارۋى ءتيىس جۇمىستاردى بىلاي ىسىرا تۇرىپ، ءال-فارابيعا تولىقتاي كىرىسەدى. ويتكەنى ءوزى ايتپاقشى: “بابانىڭ مۇراسىن ىزدەۋدى 2-3 جىلعا دوعارا تۇرسام، بالكىم ءال-فارابي وزبەك اعايىندارعا ءوتىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى”. اقجان ماشاني جۇمىسىن بەرلين، ليسابون، پاريج، كاير، مادريد قالالارىنىڭ كىتاپحانالارىنا بابا ەڭبەكتەرىن ىزدەستىرىپ، سۇراۋ سالۋدان باستايدى. سولاي ىستامبۇلدان ءبىراز دۇنيە تابادى. شەتەلگە كەتىپ بارا جاتقاننىڭ بارىنە «قاراي كەل» دەپ، ءال-فارابي مۇراسىن تاپسىرادى. ناتيجەسىندە، اكادەميك دارىگەر سايىن بالمۇحانوۆ ىستامبۇلدان ءال-فارابي كىتاپتارىنىڭ ءتىزىمىن اكەپ بەرسە، اكادەميك شاھماردان ەسەنوۆ كاناداعا بارعان ساپارىندا ەكىنشى ۇستازدىڭ بەيرۋتتا اراب تىلىندە شىققان ەڭبەگىن اكەلىپ، سىيعا تارتادى. ال ءوزى ءال-فارابيدىڭ ءۇش كىتابىن بىردەي “عاليا” مەدرەسەسىنىڭ كىتاپحاناسىنان تابادى. سولاي 1971 جىلى ماسكەۋدە وتكەن عىلىم تاريحىنا ارنالعان يۋنەسكو-نىڭ 13-كونگرەسىندە ال-فارابيگە ارنالعان سيمپوزيۋمدە ا.ماشاني باستاعان قازاق عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرى ءال-فارابيدىڭ 1100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيانى سسسر-دە، قازاقستاندا وتكىزۋىنە شەشىم الۋىنا نەگىز بولدى. بۇل شەشىمنىڭ وزىنە ماشاني وڭايلىقپەن قول جەتكىزگەن جوق. وزبەكتەردىڭ ال-فارابيگە قالاي تالاسقانى تۋرالى عالىمنىڭ شاكىرتى شامشيدەن ابدرامان بىلاي دەپ ەسكە الادى: ء“فارابيدى ىزدەۋ ساپارىن تاشكەنتتەن باستاعان اقاڭ ونداعى بيرۋني اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىندا ءال-فارابي اتىنداعى ەشقانداي دەرەكتىڭ جوق ەكەندىگىنە كوزى جەتتى ءارى وزبەك اعايىندارى ءال-فارابي ەسىمىن مۇلدە ەستىمەگەن بولىپ شىقتى. ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مۇزافار حايرۋللاەۆتىڭ اقاڭ جيناعان ءال-فارابي تۇرعىسىنداعى ازدى-كوپتى مالىمەتتەرىنە تاڭىرقاۋىندا شەك بولمادى. ونىڭ بولاشاق دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا تاقىرىبىنىڭ تاعدىرىن سول جولى انىقتاۋعا اقاڭ سەبەپكەر بولدى، بابا حاقىنداعى قولدا بار ماتەريالىمەن ءبولىستى. اقجان اعانىڭ بۇلتارتپاس دالەلدى قۇجاتتارىن كورە تۇرسا دا وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا: “مىنا سالدە كيگەن مولداڭ كىم ءوزى؟ قازاق بولسا، رۋى كىم ەكەن؟ ەڭبەگىن نەگە ارابشا جازعان؟” دەپ قازاق عالىمدارى يت-تارتىسپەن وتكەرىلگەن 3-4 جىلدىڭ ىشىندە ءال-فارابيدىڭ وزبەك تىلىندە بىرنەشە مۇراسى جارىق كورىپ، بۇل كەزدە حايرۋللاەۆ اقاڭ ۇسىنعان تاقىرىپتى يگەرىپ، ءال-فارابي فيلوسوفياسىنان دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ الىپ، ەندى قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتىن وزدەرىنە ەنشىلەي باستاعان-دى. وسىنداي اڭگىمەنى اقجان ءال-بيرۋنيدىڭ 1000 جىلدىق مەرەيتويىنا بارعان جولى ەستيدى: “اقجان-اكا، ءال-فارابي زامانىندا قازاق-وزبەك ەنشىسى بولىنبەگەن ەل ەدى عوي، ەندى ونى قازاق تۋماسى دەپ بولە تارتپاي، وزبەك حالقىنا دا ورتاقتاستىرا بەرمەيمىز بە؟” دەگەندەرگە ماشانوۆ: “تۇرىك تۋمالارىن ءبولىپ-جارۋ قازاقتان باستالعان جوق-تىن. ناۋاي، ءال-بيرۋني، ال-حورەزمي تۋعان كەزدەردە دە قازاق پەن وزبەك ەنشىسى ورتاق ەمەس پە ەدى؟ قازاق جەرى – وتىراردا تۋعان ءال-فارابيدى ورتاق ەتكىلەرىڭىز كەلسە، سوندا وزدەرىڭىز جەرىنە قاراي ەنشىلەپ العان وزگە دانالاردى دا ورتاقتاستىرايىق”، - دەگەن-دى. سول كەزدە قازاقستانداعى فارابيتانۋدان اۋىز تولتىرارلىق ماشانوۆ باستاماسىنان حاباردار مۇزافار: “قۇپ، فارابي قازاق بولسىن، اقجان-اكا. ءبىراق ءسىز تاشكەنتكە كەلىڭىز، باباڭدى تانۋعا سىزگە بارلىق مۇمكىنشىلىك تۋدىرىلادى”، - دەپ قازاق عالىمدارىنىڭ اراسىنداعى بابا مۇراسىنا ءاتۇستى كوزقاراستان حاباردار مۇزافار ءفارابيدى وزبەك ەتۋدىڭ باسقا ءبىر ايلاسىن ۇسىنعان بولاتىن. م.حايرۋللاەۆتىڭ ءال-فارابيدى تاشكەنتتىك ەتكىسى كەلگەن پيعىلى 1971 جىلى ماسكەۋدە وتكەن حالىقارالىق كونگرەستىڭ ء13-ىنشى ماجىلىسىندە، ياكي بابانىڭ يۋنەسكو تاراپىنان 1100 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ ماسەلەسى ءسوز بولعاندا تاعى ءبىر بوي كورسەتتى. وسىنىڭ كەسىرىنەن ۇلى بابانىڭ مەرەيتويىن وتكىزۋ ماسەلەسى قىل ۇستىندە قالىپ ەدى. وقيعا بىلاي بولدى: م.حايرۋللاەۆ ءسوز الىپ: ء«ال-فارابيدىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا تەك تاشكەنتتە وتكىزىلۋگە ءتيىستى بىزدە بابا مۇراسى ماتەرياليستىك تۇرعىدا ءادىل باعالانادى»، – دەمەسى بار ما؟ ءماجىلىستى باسقارۋشى ەگيپەت عالىمى ستولدى قويىپ-قويىپ قالىپ، ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «يسلام عىلىمىنىڭ الىبى ءال-فارابيدى ماركسيزمگە جۇندەتۋگە بەرە المايمىز. عۇلامانىڭ مەرەيتويى ءوزى عۇمىر كەشكەن اراب ەلىندە وتەدى»، – دەيدى. وسىنداي قىسىلتاياڭدا اللانىڭ قۇدىرەتىن مويىنداتار بىرەر ءسوزدى اراب تىلىندە ايتىپ، ا.ماشانوۆ ءتوراعادان رۇقسات سۇرايدى. ءوز تىلىندە تىلەك ەتكەندىگىنەن بە، ءتوراعا ساباسىنا تۇسكەندەي بولادى، اقاڭا ءسوز بەرەدى. ء«ال-فارابيدىڭ تۋعان قالاسى فاراب – وتىرار جەرى دە، ەلى دە قازاقستان»، – دەي كەلىپ، قازاق عالىمدارىنىڭ بابا مۇراسىن يگەرۋدەگى يگى ىستەرىن ءتىزىپ شىعادى دا، اقاڭ – ءتوراعانى جانە باسقا عالىمداردى – ءبۇتىن اراب، شىعىس ەلدەرىنىڭ ورتا عاسىرداعى يسلامي عىلىمى جۇلدىزىنىڭ كىندىك قانى تامعان وتانى – قازاقستانعا شاقىردى. ء«ال-فارابي ۇلى عالىمدار قاتارىندا حالىقارالىق تىزىمگە كىرگىزىلسىن، ونىڭ 1100 جىلدىق مەرەيتويى كسرو-دا، قازاقستاندا تويلانسىن» دەيتىن قاۋلى قابىلدانار ءماسليحاتتا اقاڭ كۋا بولعان وقيعانىڭ ءبىر كورىنىسى الگىندەي ەدى”.

اقاڭ ءال-فارابي مۇراسى قازاققا تيەسىلى ەكەنىن دالەلدەگەننەن كەيىن 1975 جىلى ء“ال-فارابي جانە بۇگىنگى عىلىم” اتتى مونوگرافياسىن جازدى. ول ەڭبەگى 18 مىڭ عالامدى اللا جاراتتى دەگەن تەوريانى بۇگىنگى عىلىممەن بايلانىستىرا وتىرىپ دالەلدەگەنى ءۇشىن دەر كەزىندە باسىلمادى. ماشاني ءال-فارابي مۇراسىن ءبىر جولعا قويعاننان كەيىن، عالىمنىڭ ءقابىرىن ىزدەۋگە كىرىسەدى. ونى قالاي تاپقانى جونىندە، شاكىرتى، بەلگىلى سىنشى سەرىك قياراباەۆتىڭ جۇبايى اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا بىلاي جازادى: “اسپيرانتۋرانى ءبىتىرىپ، كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعاننان كەيىن اقاڭمەن كورشىلەس بولۋدى تاعدىر جازدى. بىردە ماعان كەزدەسىپ قالىپ: “ەي، قىزىم، وسى سيرياعا بارساق قايتەدى؟ سەن اناۋ كۇيەۋىڭدى ۇگىتتەسەڭشى، سيرياعا ءبىر ساپار جاساپ قايتايىق”، - دەدى. سودان قازىرگى قوعام قايراتكەرى، بەلگىلى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ بار، بارلىعى 15 شاقتى ادام سيرياعا باراتىن بولدىق. اقاڭ قازاقشا دا، ورىسشا دا ادەمى سويلەيتىن. قىپشاق، اراب تىلدەرىن بىلەتىنىن سول شام شاھارىندا عانا بىلدىك. وسى جولى ول ءال-فارابيدىڭ زيراتىن ىزدەپ تاپتى. اقاڭنىڭ ايتۋى بويىنشا، شام شاھارىن اينالدىرا سالعان قورعاننىڭ كىشى قاقپا، ۇلكەن قاقپا دەپ اتالاتىن قاقپالارى بولعان ەكەن. ءال-فارابي كىشى قاقپا الدىنداعى قورىمدا جەرلەنىپتى. بۇل مالىمەتتى جەرگىلىكتى ادامدارعا اقاڭنىڭ ءوزى ايتىپ، قورىمدى تاپتى. زيراتتى ارالاپ، ۇلكەن ءارابيستى كومەككە الىپ، اقاڭ زيراتتى ءبىرىنشى بولىپ اشتى. ءبىز كۋا بولدىق. باسىنا بەلگى قويىپ قايتتىق. سول كۇنى ارابتار قوناقاسى ۇستىندە ءبىزدىڭ تەگىمىزدى سۇراستىردى. ء“ال-فارابي قىپشاق قوي، وعان قانداي قاتىستارىڭ بار؟” – دەپ سۇرادى. اقاڭ ولارعا قىپشاقتار تۋرالى، ولاردىڭ بىزبەن بايلانىسى جونىندە ايتتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۋاقىتى ەدى، قيىن ۋاقىت قوي، ءارقايسىمىزدىڭ سوڭىمىزدا تىڭشىلارىمىز بار، ءبىراق سوندا دا اقاڭ بانكەتتە قىپشاقتىڭ تاريحى جايلى 10 مينۋتتاي سويلەدى. ءال-فارابيدى ءبىز باتىس ەلدەرىنىڭ اۋدارماسى ارقىلى الىپ وقىپ ءجۇرمىز عوي. اقاڭ ءال-فارابيدىڭ ەڭبەگىن اراب تىلىندە، پارسى تىلىندەگى جازبالارى ارقىلى تانىعان ەدى”.

ء

ال-فارابيدى زەرتتەۋگە بار جان-تانىمەن كىرىسكەن اقاڭ وسىلاي دەگەنىنە جەتتى. ءوزى ۇنەمى “ەگەر ابايدى جاقسى بىلمەسەم، ال-فارابيگە بارا الار ما ەدىم؟ ءبىز ءال-فارابيدى فيلوسوف دەيمىز، ءبىراق ول – مۋزىكانت. ابايدى اقىن دەيمىز، ءبىراق ول – فيلوسوف” دەيدى ەكەن. ءال-فارابيدىڭ “مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى” اتتى ەڭبەگىنىڭ ارابشا نۇسقاسىن جان-جاقتان ىزدەتىپ، گوللانديانىڭ كىتاپحانالارىنا سۇراۋ سالدىرىپ، لەيدەن قالاسى كىتاپحاناسىنان تاۋىپ، وعان تەرەك تالداۋ جاساعان ماشاني ء“ال-فارابي جانە مۋزىكا” اتتى كىتابىنىڭ العىسوزىندە: “وقۋشىلارىمىزعا ەسكەرتە كەتەتىن ءبىر نارسە، بۇل كۇنگە دەيىنگى ءال-فارابي جونىندەگى ەڭبەكتەردە بىزدەر ول كىسىنىڭ حاق مۇسىلماندىق پىكىرلەرىن اشىق ايتا الماي، كەيدە بۇرمالاپ كەتكەن جەرلەرىمىز دە بولدى. اللا كەشىرسىن. ويتكەنى وكىمەت جاعىنان سونداي قىسىم بولدى. كەي كەزدەردە ول كىسىنى دىنگە قارسى قويۋعا بەت العاندار كوپ بولدى. سولاردىڭ جالعاندىعىن ەسكە الىپ وتىرۋ كەرەك. بۇل كىتاپتا ءبىز اللاعا شۇكىر، سول جالعاندىقتان اۋلاق بولۋعا تىرىستىق. حاقتىق جولعا بەت الدىق”، - دەپ جازادى ەكىنشى ۇستازعا جارتى عۇمىرىن ارناعان عالىم. راسىمەن، اقجان ماشانيدىڭ كەيىنگى ەڭبەكتەرىندە ءدىن، يسلام، قۇران تاقىرىبى كەڭىنەن زەرتتەلەدى.

بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماعانى ءۇشىن سوزگە قالعان عالىم


ماقالامىزدىڭ باسىندا اقجان ماشانيدىڭ كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان ساياساتىنا قاراماستان نامازىن قازا ەتپەگەنىن تىلگە تيەك ەتتىك. ول تۋرالى زامانداستارى دا، شاكىرتتەرى دە تامسانا، تاڭعالا جازدى. “اقاڭ ناماز وقىدى، دىنگە بەرىلدى. اقاڭ ءويتىپ كەتتى دەگەن اڭگىمەلەر دە كەزىندە كوپ بولدى عوي. ءبىراق ۇلكەن تۇلعا، عالىم ەسەبىندە اقاڭ ءوز سەنىمىنىڭ ار-ۇجدانىنىڭ قالاعانىن ىستەدى”، - دەيدى ءاليا بەيسەنوۆا. وسى سوزدەردىڭ وزىنەن عالىمنىڭ يماندىلىعى ءۇشىن از سوزگە ىلىكپەگەنىن بايقايمىز. ال تاعى ءبىر شاكىرتى ءب.بىلالوۆ: “1972 جىلدىڭ جازىندا اقجان جاقسىبەكۇلى قاراعاندىعا ۇشىپ كەلدى. مەن ونى كۇتىپ الۋىن جانە “قاراعاندى” قوناقۇيىنە ورنالاستىرىلۋىن ۇيىمداستىردىم، ال ءوزىم جۇمىس كۇنىنىڭ اياعىندا كىرىپ شىقتىم. ونىڭ قوناق ۇيدە ەكەنىن ءبىلىپ، ءنومىرىنىڭ ەسىگىن قاقتىم، ءبىراق ەشكىم جاۋاپ بەرمەدى. تەك ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ ەسىك اشىلىپ، اقجان جاقسىبەكۇلى مەنى بولمەگە شاقىردى، ەسىكتى اشپاعانىن مۇسىلماندار تاۋلىگىنە بەس ۋاقىت وقيتىن نامازىن وقىعانىمەن ءتۇسىندىردى. سوۆەت كەزەڭىندە دە ول ناعىز دىنگە سەنگەن ادام بولعان جانە جۇما سايىن مەشىتكە باراتىن”، -دەيدى دە: “1990 جىلدىڭ جازىندا قاراعاندىعا سوڭعى رەت كەلگەنىندە ول ەڭ الدىمەن مەشىتكە اپار دەپ سۇرادى. كونديتەر فابريكاسىنىڭ ماڭايىندا ورنالاسقان، ونى اقجان جاقسىبەكۇلى “قۇدايدىڭ ءۇيى” دەپ اتايتىن. ول مەشىتتىڭ ءدىني قىزمەتكەرلەرىمەن ۇزاق سويلەستى، ولار كوپتەگەن سۇراقتار قويدى، قۇراننىڭ جەكە سۇرەلەرىنىڭ تۇسىنىكتەمەلەرىن سۇراپ. مولدالار وسى ءساتتى كەزەڭىن پايدالانىپ ماشانوۆتى كوپكە دەيىن جىبەرمەدى”، - دەپ ەسكە الادى.

زامانداستارى اقجان ماشانيدىڭ ۇنەمى تاقيا كيىپ جۇرەتىنىن، تەك كەيدە فوتوعا تۇسەردە عانا تاقياسىن شەشەتىنىن ايتادى. ال تاعى ءبىر شاكىرتتەرى اسىرەسە ديسسەرتاتسيا قورعاۋ كەزىندە قورعاعالى تۇرعان ادامدى ارنايى شاقىرىپ الىپ، باتا بەرىپ، ءبىراق كىرگىزەتىنىن ايتادى.
ماشاني كىتاپتارىن پاراقتاپ وتىرىپ، ونىڭ ءار كىتابىن، ءار جازباسىن “بيسميللاھ ءار-راحمان ءار-راحيم. مەيىرىمدى، راحىمدى اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! وسى باستاۋدىڭ وزىندە عالامنىڭ عاجاپ سىرلارى جاتىر” دەگەن سوزبەن باستالاتىنىن كورەسىڭ. ونىڭ “عالامي ءمور” اتتى ەڭبەگى عىلىمي-يسلامي شىعارماشىلىعىنداعى شوقتىعى بيىك ەڭبەكتەردىڭ ءبىرى سانالادى. ونى وقىعان كەز كەلگەن ادام تۇسىنە بەرمەيدى. ۇلكەن تانىمدى، تەرەڭ ءدىني ءبىلىمدى قاجەت ەتەتىنى كورىنىپ تۇر. اراسىندا عالىم:
كەشە گور، قاتە باسقان جەرلەرىمدى،
ورتاعا سالدىم جيعان-بىلگەنىمدى.
ىزدەگەنىم ءتاڭىردىڭ ريزالىعى،
سىلەت ەتپەن ەشكىمگە بۇل تەرىمدى.
ويلانار وقىعان جان سوزدەرىمدى،
بار نيەتىم شىندىقتان باسقا وي جوق،
شاقىرام حاق جولىنا وزدەرىڭدى، - دەپ جازۋداعى ماقساتىن دا كورسەتەدى. ال ء“قادىر تۇنگى ويلار” ەڭبەگىندە: “رامازان ايىندا باستالعان وسى جۇمىستىڭ باستاپقى اتى “قاف” ءارىپى جونىندەگى ويلاردى جيناقتاۋ ەدى” دەگەن ماشاني ءار ءارىپتىڭ سىرىنا ۇڭىلەدى.
“جەتى قات كوك جانە ءال-فارابي نوتاسى” اتتى جازباسىندا: “70 جىل بويى يسلام – اپيىن، يسلام – ەڭ ءقاۋىپتى ءدىن” دەپ ۋاعىزداعىن توتاليتارلىق جۇيە ءبىر كۇندە جوق بولدى. تاستان، تەمىردەن قۇيىلعان “ۇلى كوسەمدەردىڭ” مۇسىندەرى ەسكەرۋسىز قالىپ، ءشىرىپ جاتىر. ويتكەنى ول – جالعاندىق، شايتان شاتاستىرعان زامانا، كوپتەگەن زورلىق كورىپ شەيىت بولعان مىسكىندەردىڭ قارعىسى. بۇگىندە كوممۋنيستىك يدەيامەن ۋلانعان، سوۆەت زامانىندا تۋعان كوپتەگەن ۇرپاقتارىما كەيبىر جازىلعان ماعلۇماتتار “ەرسىلەۋ”، “كۇلكىلەۋ” كورىنۋى دە عاجاپ ەمەس. يسلام ءدىنى قازاق بالاسىنا انا سۇتىمەن پارا-پار”، - دەۋى دە ونىڭ اتا دىنىمىزگە دەگەن ىقىلاسىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن كورسەتسە كەرەك.

اقجان ماشاني كىتاپتارىنىڭ اراسىندا “اللاعا سانسىز شۇكىرشىلىك. كەمشىلىكتەرىمدى، بىلمەستىگىمدى كەشىر، يەم!” دەگەن سەكىلدى جولداردىڭ ءجۇرۋىنىڭ ءوزى بۇرىنعى عۇلامالاردى ەسكە تۇسىرەدى.

ال عالىمنىڭ “قاجىلار” اتتى ولەڭىندەگى مىنا جولدار ارقىلى ونىڭ قاجىلىققا ءبىر بارۋدى ارمانداۋمەن وتكەنىن بايقايمىز:
قاجىلار مەككەدە ءجۇر، قۇربان شالىپ،
ارمانعا قولى جەتپەي ءبىز ءبىر ءعارىپ.
كۇن بار ما، ءتاۋاپ قىلار قاعبانى،
اللانىڭ راحماتىن ەسىمە الىپ.
مۇسىلمان باسىن قوسقان تالاي حالىق،
قۇمارىم تارقار ما ەدى، بارسام كورىپ.
قۋات بەر، ءدىن – يسلامعا، يا، راحمان،
جۇرەكتە حاقتىڭ ساۋلە نۇرى جانىپ.
عالىمنىڭ بۇل اسقاق ارمانى ورىندالمادى. دەسەك تە ارتىندا ۇلكەن مۇراسى، وشپەس ەڭبەگى قالدى. ماشانيدىڭ ءوزى ايتقانداي ونىڭ ءار ەڭبەگىن وقىپ، كوڭىلىمىزگە تۇيگەن سايىن، تانىمىمىز وسكەن سايىن دۇعاعا قوسۋ مىندەتىمىز:
ايتايىن بىرەر مىسال وسى جايدان،
مۇسىلمان، دۇعادا بول، تيسە پايدام.
سوز جازدىم، ۇمىتكەر بوپ تالاپ ەتىپ،
“كەشىر” دەپ كەمشىلىگىن ءبىر قۇدايدان.


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=52&id=1046436

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


اعاجاي التاي تورى 2 مينوت
جيىن-تەرىن قىزعان شاق 2 مينوت
قمدب ءتوراعاسى رەسەي ال 2 مينوت
قىزىلوردا وبلىسىندا 300 2 مينوت
الەم چەمپيوناتى: قورجىن 2 مينوت
كوكيار قۇمدى ءشولدى جاس 2 مينوت
ەلورداداعى ءاچ: بۇگىن ە 2 مينوت
بالاباقشاداعى ۋلانۋ وقي 4 مينوت
قاسىم-جومارت توقاەۆ: "و 7 مينوت
گيننەستەگى قازاقتار 12 مينوت
ساپارباەۆتىڭ جاستارمەن 13 مينوت
ديرەكتورلار پەداگوگتارع 16 مينوت
中国哈萨克语广播网 22 مينوت
«اسىعىس - ۇسىگىس العا ۇ 22 مينوت
مەملەكەتتىك از ۇلتتار ء 22 مينوت
اعاجاي التاي تورى 22 مينوت
الماتى وبلىسىندا كۇرىش 22 مينوت
قازاقستانداعى ءتۋريزمدى 22 مينوت
بالۋان قىزىمىز وليمپياد 22 مينوت
اتا-اناعا قىزمەت – مۇسى 22 مينوت
تيانشان تورى 22 مينوت
«التىن ادام» تابىلعان 22 مينوت
الماتىلىق جوو بەردىبەك 22 مينوت
ديرەكتورلار پەداگوگتارع 25 مينوت
«اقمولا — ادالدىق 28 مينوت
نۇرلان ەسپانوۆ، ينديرا 28 مينوت
جەمقورلىق داۋىنا قالعان 1 ساعات
قازنەتكە – 25 جىل - قاز 1 ساعات
ەركىن كۇرەس شەبەرلەرى ە 1 ساعات
مۇعالىمدەردى ارتىق جۇمى 1 ساعات