ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-08-16532315249 %51 %
2019-08-17559439538 %62 %
2019-08-18496261342 %58 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: Muslim.kz ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 10:45 - 2019/08/09




اقىننىڭ ەكىنشى دەرەكتىك داستانى«جانتەمىر قاجى»دەپ اتالادى. ونىڭ باستى كەيىپكەرى – مۇسا-سەكەرباي زامانىندا داۋلەتىن مىرزالىقپەن ءجۇرىپ شاشقان، «اقىرى ەرلىگىنىڭ وسى بولىپ، جومارتتىق ەكپىنىمەن قاجى بارعان» جانتەمىر مىرزا.

ماشھۇر ءجۇسىپ بۇل داستاندا مەككە-مەدينەگە بارۋشىلاردى ەكىگە ءبولىپ قاراستىرعان. ونىڭ ءبىرى – اقشاسى مەن اتاعىنا مالىنىپ، قالاشى مەن بازارشى بولىپ، زات الىپ، ءماز بولۋشىلار دا، ەكىنشىسى، شىن ىقىلاسىمەن قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋشىلەر. ول جەتپىس ءۇش جاسقا كەلگەن جانتەمىردىڭ بەينەسىن سومداعاندا، ونىڭ بويىندا ىزگىلىك قاسيەتتىڭ مول ەكەندىگىن، پايدالى ىسىمەن، جومارتتىعىمەن حالىقتىڭ اراسىندا تانىمالدىعىن اتاپ وتكەن. ونىڭ اتاق ءۇشىن ەمەس، مۇسىلماننىڭ باستى پارىزىن ورىنداۋ ءۇشىن قاجىلىققا بارۋعا نيەتتەنۋىن ادامگەرشىلىككە بالايدى.

جانتەمىر وسى قاجىلىق جولىندا قۇربان بولۋدى اڭسايدى. ەل ىشىندەگى الاۋىزدىق، وتارلىق قامىتىن كيگەن ساياسي جاعدايعا كوڭىل تولماي تىرلىكتەن باز كەشۋ بايقالادى. ونىڭ بۇل تىلەگى قابىل بولدى دا. اۋرۋ جۇقتىرىپ، اقىرى وسى ساپاردان قايتپادى.

جالپى، قاجىلىققا بارعان ەگدە جاستاعى قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى اپتاپ ىستىقتى كوتەرە الماي، ونىڭ ۇستىنە ءتۇرلى اۋرۋلاردى جۇقتىرتىپ، سول جەردە كوز جۇمىپ تۋعان جەرىنە قايتپاي قالدى. بۇل تۋراسىندا ن.ا. سميرنوۆتىڭ 1928-جىلى جارىق كورگەن «يسلام ي سوۆرەمەننىي ۆوستوك» ەڭبەگىندە جاقسى ايتىلادى. ونىڭ كورسەتۋىنشە، قاجىلاردىڭ، بىرىنشىدەن، ۇزاق جولدا الداۋعا ءتۇسىپ، «قوناقجايلىلىقتىڭ ارقاسىندا» بار قارجىسىنان ايىرىلسا، ەكىنشىدەن، شارشاپ-شالدىققان كۇيىندە كۇن ۇزاققا اش، كۇنگە قاقتالعان ولاردىڭ كوبىنىڭ اپتاپ ىستىققا شىداماۋى، ۇشىنشىدەن، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينالعان قاجىلارمەن بىرگە ءتۇرلى ەپيدەميالىق اۋرۋلار جۇقتىرۋىنىڭ سالدارىنان ولىم-جىتىمگە ۇشىراعان.

ماشھۇر ءجۇسىپ ءوز ولەڭدەرىندە قاجىلىقتى مانساپ كورۋشىلەردى قاتتى سىنعا الادى.

دۇنيە ءجۇزى بۇل كۇندە تولىپ كەتتى،
بىزدەرگە ولەڭ تۇستەنىپ قونىپ كەتتى.
اقىر زامان بۇل دا ءبىر عالاماتى،
جاننىڭ ءبارى قاجەكە بولىپ كەتتى، - دەپ سول كەزەڭدەگى ەل ىشىندەگى قاجىلىققا بارۋ سانگە اينالعاندىعىن كورسەتەدى. اقىن قاجىلىققا بارۋدىڭ نەگىزگى ءمانىن «قاجىلىق، يمان شارتتارى» اتتى ولەڭىندە مىنا جولدار ارقىلى انىقتاي تۇسەدى:

تازالاپ ىشەك قارنىن ابدەن ارشىپ،
جۋمەن باستان- اياق نۇرعا مالشىپ.
ونان سوڭ ول ادامدا بولماس اشۋ،
ەزسەڭ دە تابانىڭمەن جەرگە شانشىپ.

قاجىلىقتىڭ ورازا، نامازدان دا قيىن ەكەنىن، قاجىلىق شارتتارىن ورىنداۋ ءۇشىن تەك بايلىقتىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتا كەلىپ، مۇحتاساردى، قاجى كىتابىن وقىماي، عىلىمدى، ءدىندى ۇيرەنبەي، امال ەتۋدىڭ ماڭىزى جوقتىعىن ايتادى. كەيبىر قاجىلاردىڭ ءىلىم جيماي، قاجىلىق ورىنداپ كەلۋىن:

بارعانمەن، قاجى بولمايدى ءىسى بىتپەي
زيارات قىلار جەردى تاۋاپ ەتپەي.
دالاقتاپ جانسىز تاستى جەتى اينالىپ،
مۇندا كەپ بۇزىلادى ءۇش كۇن وتپەي.

بارىپ ولگەن قۇدايعا قيدى جانىن،
جان قيۋمەن ادامدىق تاپتى سانىن.
قايتىپ كەلگەن قاقاقتاپ دۇنيە جيناپ،
جەپ قويادى باۋىزداپ مالدىڭ قانىن، - دەپ سوزبەن تۇيرەيدى.

كوپەيۇلىنىڭ قاجىلىققا قاتىستى كەلەسى ءبىر ءشىعارماسى«ىزباس قاجى»دەپ اتالادى. بۇل دەرەكتى ولەڭىندە اقىن حIح عاسىر سوڭىنداعى قاجىلىق جاعدايىن تولىق اشىپ كورسەتە بىلگەن. ءىزباس قاجىنىڭ مەككە-مەدينەدەن امان ورالعانىن ەستىپ امانداسا بارعان ءماشھۇر ءجۇسىپ قاجىدان ەستىگەن اڭگىمەسىن ولەڭمەن ءورىپ شىعادى. ءىزباس قاجىنىڭ جولدىڭ قيىنشىلىعىن، مەككەگە 41 كۇن دەگەندە ازەر جەتكەندىگىن، اراسىندا اۋرۋعا ۇشىراپ، قاتتى قينالسا دا قاعبانى جەتى رەت اينالىپ شىققاندىعىن ايتادى. ونى ءماشھۇر ءجۇسىپ بىلايشا كەلتىرەدى:

سونان سوڭ مەككە كەلىپ جەتى اينالدىق،
ءتاپسى الىپ، قۇران الىپ، ىڭعايلاندىق.
جابۋدان اقشا بەرىپ، كەستىرىپ اپ،
قايتۋعا ەندى ەل- جۇرتقا ىڭعايلاندىق.

بۇل جولداردان بار قاجىعا ورتاق ەل-جۇرقا اپاراتىن تابارىك الۋ ءداستۇرى دە ۇمىت قالماعاندىعىن دا كورۋگە بولادى.

داستاندا بىرىنەن كەيىن ءبىرى كوز جۇمعان قاجىلار تۋراسىندا ايتىلادى. مەككەدەن ون شاقىرىم شىققان جەردە، يسابايدىڭ مەرت بولۋى، «سول قۇدىقتىڭ باسىندا تىكە تۇرىپ، تاياعىنا تايانىپ جان بەرىپتى» ، «مەديناعا تايانىپ بارعان كەزدە، جاياباي تۇيە ۇستىندە ءۇزىلىپتى»، ء«جاناتىل باقيانىڭ وزىندە ولگەن»، «اۋىرىپ مەدينادا ءتولجان قالعان، مالدىباي قايتپاستىقتى موينىنا العان» دەگەن جولداردىڭ سىرى رەسەيدىڭ قاجىلىقتى جان-جاقتى ء«دىني-ساياسي»، «دارىگەرلىك-ەپيدەميولوگيالىق» جاعىنان زەرتتەپ، يمپەريانىڭ قاجىلىققا بايلانىستى جاڭا شەشىمدەر شىعارۋىنا سەبەپشى بولعان، ورىس وفيتسەرى ابدەل-ازيز داۋلەتشيننىڭ 1899 جىلعى ەسەبىندە مەككە-مەدينەدەگى ادام شىعىنى «ساام»كەزىندە ۇلعاياتىنى ايتىلادى.

ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ شىعارماسىنىڭ ەڭ قۇندىسى – «بەس پارىز» ولەڭى. وندا قاجىلىقتان، جاعدايى جەتكەن جاننىڭ قالماۋى قاجەتتىگىن ناسيحاتتايدى.

بىرەۋى بەس پارىزدىڭ- قاجىعا بارۋ.
بۇل جولعا مال مەن جاندى كەرەك سالۋ.
شاقىرعان ءبىر اللانىڭ ول جەرىنە،
بايلارعا قيىن ەكەن بارماي قالۋ!

پايعامبار: «بايلار قاجىعا كەلسىن»- دەپتى،
«ۇمبەتىم مەنى كەلىپ كورسىن!» دەپتى،
شاماسى كەلە تۇرىپ، كەلمەگەن جان
«قاۋىمىندا كاپىرلەردىڭ ءولسىن» دەيتى.

ال، 1896-جىلى جازىلعان «قاجىلارعا» ولەڭىندە ءدىن جولىندا بىرگە جۇرگەن عالي دەگەن مولدانىڭ قاجىلىقتا قايتىس بولعانىنا كۇيىنەدى.

كوبىنە وسى قاجىلىق جولىندا قايتىس بولۋشىلار جونىندە ءتۇرلى جازبالار بار. ماسەلەن، اراب دارىگەرلەرى: «قىرعىزداردىڭ بۇل ايماقتىڭ اۋا رايىنا بەيىمدەلە الماۋىنان جانە وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلگەن، سۇرلەنگەن ەت، قازى، قۇرت سياقتى قاتتى تىسكەباسارلاردى پايدالانۋى اس قورىتۋ اۋرۋلارىنا الىپ كەلەتىنىن» ايتسا، ال ەگيپەت دارىگەرى سالەح سۋبحي مەملەكەتتىڭ تاپسىرۋىمەن تەكسەرۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا 1891-1895 جىلدارى ارالىعىنداعى بولعان ەپيدەميا سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ميناداعى «قۇرباندىققا شالىنعان مال قالدىقتارىنىڭ كومىلمەي قالۋىنان» دەگەن قورىتىندى جاساعان. ال، مەككەلىكتەر مەن قاجىلار ادامنىڭ ءولىمىن «اللانىڭ جازۋى» دەيدى.

وسى «قاجىلارعا» دەگەن ولەڭى ارقىلى وسەكشى قوجا-مولدالاردى ءبىر تۇيرەپ وتسە دە، قاجىعا بارۋعا تالايدى قىزدىرادى. وسى ولەڭدى ەستىگەن ەلەۋ قاجى ورنىندا وتىرا المادى، ءۇش تۇرىپ، ءۇش وتىردى. كەلەر جىلى نيەتتەنىپ قاجىعا بارىپ، قايتىس بولدى دەيدى. شورمان ءبيدىڭ عايساسى دا وسىدان كەيىن قوزعالىپ، و دا قاجىعا بارىپ و دۇنيەلىك بولعان. بۇلاردىڭ ءبارىن ءماشھۇر ولەڭمەن جوقتاعان.

عايسا شورمانوۆ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ساقتالعان قوردا،1901 جىلى قاجىلىققا بارۋ جونىندەگى ءوتىنىشى جانە ول كىسىنىڭ ورالماعانىن انىقتايتىن قۇجاتتار بار.

ەل اراسىندا، ءماشھۇر ءجۇسىپتى، قاجىلىق ساپارىنا بارماسا دا، كوزبەن كورگەندەي ەتىپ بايانداۋىنا تاڭ بولعان جۇرت «كورىپكەل» اتاپ، ءتۇرلى جورامالدار جاساپ، اڭىز ادامعا اينالدىرعان ەكەن. وسى سۇراق م. كوپەيۇلىنا قويىلعاندا، ول: ء«بىر ءسوزدى اللا جۇرەككە سالادى. سونى پەندەسى سويلەپ قالادى. سول سويلەپ قالعانى تۇبىندە ءدال كەلەدى. شىراعىم، بۇل پەندەنىڭ بىلگەنى ەمەس، اللانىڭ سالعانى... » دەگەن ەكەن.

كەڭەستىك جۇيە تۇسىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى «ۇلتشىل، ءدىنشىل اقىن» رەتىندە سىنالدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1952-جىلعى 14-تامىزىنداعى 192 سانىنا جاريالانعان ق. كوپباەۆتىڭ «كوپەەۆ - ۇلتشىل، ءدىنشىل اقىن» دەگەن ماقالاسىندا: «ونىڭ شىعارمالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇلتشىلدىق، دىنشىلدىك-ميستيكالىق تاقىرىپتاردا جازىلعان. ول ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا ەشقانداي بۇقاراشىلدىق، دەموكراتيالىق دارەجەگە كوتەرىلە العان ەمەس. ...ۇلتشىلدىق باعىتتا بولدى، سونىمەن قاتار پاتشانىڭ، جەرگىلىكتى بي-بولىستاردىڭ ساياساتىن بارىنشا قولدادى»، - دەپ كەلتىرە وتىرىپ، ونىڭ ۋاعىزدارى ءالى كۇنگە دەيىن ەل اراسىندا ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ بارلىعىن، ونىڭ ءبىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ بالاسى ەكەندىگىن اتايدى. ونىڭ زيراتىن دىنشىلدەر وزدەرىنشە قۇرمەتتەپ، بالاسى فازىل اكەسىنىڭ «ارۋاعىنا» تابىنۋدى ناسيحاتتاپ وتىرعاندىعى كەلتىرىلەدى. وسى ماقالا جارىق كورىسىمەن قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىندە تالقىلاۋعا الىنىپ، ءۇش تارماقتان تۇراتىن قاۋلى قابىلدانادى. ونىڭ بىرىنشىسىندە ءالى كۇنگە دەيىن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ ءدىني مازمۇنداعى شىعارماشىلىعى عىلىم اكادەمياسى تاراپىنان تالداۋعا الىنىپ، سىنالماعانى ايتىلىپ، عىلىم اكادەمياسىنىڭ پەرزيدەنتى ا. قوناەۆقا اكادەميانىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ رەاكتسيالىق قىزمەتىن اشكەرەلەگەن ماقالا جازۋ تاپسىرىلادى. ەكىنشى تارماقتا پاۆلودار وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە حالىق اراسىندا عىلىمي، دىنگە قارسى ناسيحاتتى كۇشەيتۋ ارقىلى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ شىعارلارىنىڭ دىنشىلدىكتى كوزدەيتىندىگىن جانە ونىڭ ۇلى فازىل مەن جەرگىلىكتى مولدالاردىڭ ونىڭ بەيىتىن ەلدى «اداستىرۋ» ءۇشىن پايدالانىپ وتىرعاندىعىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جۇكتەلىندى. ءۇشىنشى تارماق بويىنشا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ ۇلى فازىل ءجۇسىپوۆتى مۇعالىمدىك قىزمەتتەن بوساتۋ كوزدەلەدى.

سويتىپ، ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ جىر-داستاندارىن ناسيحاتتاۋ تۇرماق وقۋعا تىيىم سالىندى. ۇزاق ۋاقىت بويى ونىڭ شىعارمالارى وقىلۋسىز قالدى. ال، ءقازىر قاراپ وتىرساق، ءدىني ءبىلىمىن بارىنشا تەرەڭدەتىپ، قوعامىنىڭ وڭ-تەرىسىن «كوزىنىڭ اشىقتىعىمەن» ءتۇيسىنىپ، ءوز زامانىنىڭ كەم-كەتىگىن جازۋ –سىزۋىمەن تولتىرۋعا، كەلەشەككە ءىز قالدىرۋعا بار بىلىكتىلىگىن سالعان ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ جازبا دەرەكتەرىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىنىڭ زور ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.

دەرەكتى داستاندارىنان قاجىلىقتىڭ قازاق جەرىندە ورنىعۋ ۋاقىتى مەن العاشقى قاجىلارىمىزدىڭ ەسىمىن تانىساق،كۇنادان تازارۋ، تاۋبەشىلىككە كەلۋ، ەل-جۇرتىنا، ۇرپاعىنىڭ وسىپ-ونۋىنە دۇعاتىلەگەن «تىرىدەي كەبىن كيگەن» قاجىلاردىڭ دىني-سەنىمدەرىنىڭ كۇشىن دە بايقايمىز. سونىمەن بىرگە شەكارا اسىپ، ءتۇرلى ەلدەردى باسىپ وتكەن قاجىلار ساپارىنىڭ ساياسي وقيعالارعا تاۋەلدى ەكەنىنەن دە حاباردار بولامىز.

قۇرمانباەۆا گ.

دەرەككوز: muslim.kz



كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=43&id=1032419

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


پرەزيدەنت ارمي-2019 ويى 5 مينوت
اقتاۋدىڭ ورتالىعىنداعى 10 مينوت
قپل: ەكى ويىندا سەگىز گ 1 ساعات
ەلوردالىقتار سپورت كۇنى 1 ساعات
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ  2 ساعات
قىرقىنان شىعارۋ قايدان 2 ساعات
قازاقستان قۇراماسى V حا 2 ساعات
افريكاداعى ارىستانداردى 2 ساعات
"OK" - ازىلدەن شىققان ء 2 ساعات
پاراشيۋت اشىلماي قالدى. 2 ساعات
"مۇنىمەن ءبىز توقتاپ قا 3 ساعات
توقاەۆ قازاقستاننىڭ قار 3 ساعات
عاسىردان استام ۋاقىت سا 3 ساعات
ەلىمىزدىڭ قالا شوعىرى ق 3 ساعات
قاسىم-جومارت توقاەۆ ارم 3 ساعات
قاسىم-جومارت توقاەۆ ارم 3 ساعات
قازاقستاندا 19 تامىزدا 3 ساعات
ينديا مەن پاكيستاننىڭ ش 3 ساعات
شەكاراشىلار كۇنىنە ارنا 3 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 4 ساعات
قر پرەزيدەنتى قازاقستان 4 ساعات
يران مۇناي كەمەسى ەندى 4 ساعات
«ليۆەرپۋل» ءوزىنىڭ 5 جى 4 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 4 ساعات
اقتوتى رايىمقۇلوۆا قازا 4 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 4 ساعات
يراق قورعانىس مينيسترلى 4 ساعات
قىزىلوردادا عاسىردان اس 4 ساعات
دوسجان حازىرەت جايلى نە 5 ساعات
وسكەمەندە ترياتلوننان ق 5 ساعات