ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-13946291737 %63 %
2019-10-141301382836 %64 %
2019-10-1510940415 %85 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ماسساگەت ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 14:00 - 2019/07/09

سىرىم داتۇلى باستاعان ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى ءبىز ءسىزدى جارقىن الەمگە جەتەلەيمىز! بىزگە قوسىل! ءبىز ءسىزدى جارقىن الەمگە جەتەلەيمىز! بىزگە قوسىل!


سىرىم داتۇلى باستاعان ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى

حVىىى-حىح عاسىرلارداعى ساياسي وقيعالار قازاق ەلىنىڭ ۇلتتىق تۇتاستىق جولىنداعى كۇرەستەرگە تولى كەزەڭ بولعاندىعى وتكەن تاريحىمىزدان بەلگىلى. وسىعان وراي بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تاريحىندا وزىندىك تەرەڭ ءىز قالدىرعان تاريحي تۇلعالارعا ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان لايىقتى باعا بەرۋ جولىندا كوپتەگەن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرى اشىلا تۇسۋدە. سەبەبى كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەلدە تاريح عىلىمى سول ەلدىڭ، حالىقتىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن، اسىرەسە كۇردەلى تاريحي كەزەڭدەر مەن سول كەزەڭدەردە ءوزىنىڭ قوعامدىق قىزمەتىمەن تاريحتا تەرەڭ ءىز قالدىرعان جەكە تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىر جولىن زەرتتەۋ ارقىلى ءوزىنىڭ گۋمانيستىك مىندەتىن ورىنداپ وتىرعان. ونىڭ ۇستىنە ءار كەزەڭدە تاريحي تاعدىرلارى بۇرمالانىپ كەلگەن جەكە تۇلعالار تۋرالى تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىرۋ بۇگىنگى ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ قالپىنا كەلۋى ءۇشىن دە اسا قاجەت. ويتكەنى تاريحي تۇلعالارعا ۇلتتىق كوزقاراس ۇستانۋ جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا وتانشىلدىق سەزىمدى قالىپتاستىراتىنى بەلگىلى.

پرەزيدەنتىمىز ءن.ا. نازارباەۆ "تاريح تولقىنىندا" اتتى ەڭبەگىندە سىرىم داتوۆ، كەنەسارى قاسىموۆ جانە باسقالار باستاعان كوتەرىلىستەر قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحىن ورنىقتىرۋعا، ورتاق جاۋ رەسەي پاتشالىعىنا قارسى كۇرەستە قازاقتاردىڭ بارلىق كۇشىن بىرىكتىرۋگە تالپىنعان ارەكەتتەر ەدى" [1، 285-ب.] - دەپ سىرىم مەن كەنەسارى باستاعان كوتەرىلىستەردى ۇلتتىق مەمەلەكەتتىكتى ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەس ەكەندىگىن ورىندى كورسەتەدى.

رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنا بايلانىستى م. تىنىشباەۆ "ورىس بوداندىعىن قابىلداعاننان بەرى قازاقتاردىڭ بىردە-بىر جارقىن قۋانىشتى كۇنى، بىردە-بىر باقىتتى مينۋتى بولعان ەمەس" [2، س.24.] دەپ جازدى. رەسەيدىڭ قازاق دالاسىن وتارلاۋىنا قارسى كۇرەس حVIII عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى سىرىم كۇرەسىمەن باستالىپ، 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسكە دەيىن ءبىر ءسات تولاستاماي، كەڭەس زامانىندا دا ءوز جالعاسىن تاۋىپ وتىردى.

قازاق باسقارۋشى توبى ءۇشىن حVIII-عاسىردان باستاپ-اق ورىس اكىمشىلىگىنە، ونىڭ رەفورمالارىنا دەگەن قاتىناس ەڭ وزەكتى ماسەلەردىڭ بىرىنە اينالدى. اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ءوزارا قايشى ەكى اعىمنىڭ قالىپتاسۋى باسقارۋشى ەليتانىڭ بولىنىپ-جارىلۋىمەن اياقتالدى. ولاردىڭ اراسىندا ىمىراسىز قارسىلىق تىپتەن ادام ولىمىمەن اياقتالىپ وتىردى. ءوز رەتىندە پاتشالىق اكىمشىلىك وسى كەزەڭدە حاندىق بيلىككە وزىنە قىزمەت جاساۋعا ءازىر نەمەسە قىزمەتىمەن كوزگە ءتۇسىپ ۇلگەرگەن سۇلتانداردى وتكىزۋگە تىرىسىپ، ال ءوزىن ەركىن ۇستاپ، مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك جونىندە ويلايتىن جىگەرلى بيلەۋشىلەردى تەجەپ، كەيىنگە ىسىرىپ وتىردى. قازاق حاندارىن پاتشا ۇكىمەتى ايتقانىن ورىندايتىن جاۋاپكەرشىلىگى جوق، ورداداعى ساياساتتىڭ قولشوقپارى مىندەتىن اتقارۋشىلار رەتىندە كورگىسى كەلدى. ال قاراتاي نەمەسە ارىنعازى سياقتى دەربەس ۇلتتىق ساياسات جۇرگىزە الاتىن ىقپالدى دا قۋاتتى سۇلتاندار ورىس ۇكىمەتىنە ءتيىمسىز ەدى، سوندىقتان دا ولار حاندىق بيلىككە جىبەرىلمەدى.

حVIII عاسىردىڭ اياعىنا قاراي رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ كۇشەيۋى حالىقتىڭ əلەۋمەتتىك-شارۋاشىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلدى. قازاقتار وزدەرىنىڭ ەجەلگى قونىستارىنان ىعىستىرىلىپ شىعارىلدى. ايماقتاعى ساياسي جəنە ەكونوميكالىق بيلىك بارعان سايىن رەسەي əكىمشىلىگىنىڭ قولىنا شوعىرلانا بەردى. "بولىپ ال، بيلەي بەر" ساياساتى بويىنشا قۇرىلعان جۇيە ايماقتاعى بارلىق قايشىلىقتاردى شەگىنە جەتكىزە شيەلەنىستىردى. سىرىم داتوۆتىڭ قولباسشىلىعىمەن بولعان كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ كوتەرىلىسى (1783 - 1797 جج.) بولدى. اتالعان كوتەرىلىستى العاش زەرتەۋشى عالىمداردىڭ ءبىرى ا.ف. ريازانوۆ XVIII-XIX عاسىرلارداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار تاريحىنا قاتىستى بىرنەشە ەڭبەك جازدى. ونىڭ 1924 جىلى "سوۆەتسكايا كيرگيزيا" جۋرنالىنىڭ №10 سانىندا "باتىر سىرىم داتوۆ" دەگەن زەرتتەۋ ماقالاسىن جاريالادى. سىرىم باتىر ماقالاسىندا زەرتتەۋشى شەكتى ستارشىندارىنىڭ باسقارۋىنداعى حالىق قايىپتى حان رەتىندە مويىنداعانىنا جانە سىرىم باتىردىڭ قايىپ حان ۇلدارى ءابىلعازى، بۇرقان سۇلتاندارمەن بايلانىستا بولعانىن كورسەتتى. قازاق دالاسىنداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستاردى وتارلاۋعا باعىتتالعانىن دالەلدەگەنىمەن زەرتتەۋشى وزىنە دەيىنگى ورىس زەرتتەۋشىلەرىنىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالادى. عالىمنىڭ 1926 جىلى قىزىلوردادا "سوروك لەت بوربى زا ناتسيونالنۋيۋ نەزاۆيسيموست كازاحسكوگو نارودا" (1797-1838) دەگەن ەڭبەگى مۇراعات دەرەكتەرىنە نەگىزدەلگەن العاشقى سۇبەلى زەرتتەۋ ەدى. ورىنبوردىڭ مۇراعاتىنداعى تاريحي ماتەريالدارى العاش اينالىمعا ەنگىزدى [3.].

م.پ. ۆياتكيننىڭ "سىرىم باتىر" مونوگرافياسى رەسەيدىڭ قازاقستاندى وتارلاۋىن، ونىڭ زاردابىن، سىرىم باستاعان قوزعالىستىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جۇرگىزىلگەندىگىن ناقتىلادى. عالىم كىشى جۇزدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايعا بايلانىستى ءوز وي-پىكىرىن ءبىلدىردى. باتىر، قايىپ حانداردى كىشى جۇزدەگى جادىك ۇرپاقتارىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى دەپ انىقتاعان زەرتتەۋشى ورىس باعىتىن قابىلداماعان رۋ اقسۇيەكتەرى مەن رەسەيمەن جاقىنداسۋ قازاقستان ءۇشىن كۇيرەۋ دەپ ەسەپتەگەن ستارشىندار باتىر سۇلتان توڭىرەگىنە بىرىككەنىن جانە سىر بويىن مەكەندەگەن سانى جاعىنان باسىم، ىقپالدى شەكتى رۋىنىڭ اقسۇيەكتەرى باتىردى حان سايلاعانىن، كىشى ءجۇزدىڭ وڭتۇستىگىندە، سىر بويىندا باتىر حان اۋلەتى بيلىگىنىڭ مىقتاپ ورنىققانىن باياندادى. رەسەي مويىنداماسا دا قايىپ دۇرىسىندا كىشى ءجۇزدىڭ ءبىر بولىگىنىڭ حانى بولىپ تابىلدى، كىشى ءجۇزدىڭ وڭتۇستىگىندە قايىپتىڭ بەدەلى ەرەكشە زور بولدى دەۋ ارقىلى زەرتتەۋشى قايىپ حاننىڭ جۇزدەگى ىقپال-بەدەلىن مويىندادى. نۇرالى ورنىنا قايىپتىڭ حان سايلانۋى نۇرالىنىڭ ەل باسقارۋ جىلدارىنداعى ىرگەسى شايقالعان قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ اجەپتاۋىر نىعايۋى مەن كىشى ءجۇزدىڭ ساياسي جاعىنان بىرىگۋى بولار ەدى دەگەن ءادىل ءتۇيىن جاسادى. كىشى جۇزدە راسپراۆالار بەكىتىلگەننەن كەيىن دە ءالىمۇلى بىرلەستىگى رۋلارىنىڭ باسىم بولىگىندە قايىپتىڭ حاندىق بيلىگىن ساقتاۋ جالعاسقاندىعىن، ونىڭ 1789 جىلى قايتىس بولعانىن جانە ورنىنا ۇلى ءابىلعازىنىڭ حان سايلانعانىن جازدى. ورىنبور مۇراعاتىنداعى قۇجاتتاردى تولىقتاي تاريحي تالداۋ جاساماي سول كۇيىندە جاريالاۋىنا بايلانىستى كەيىن تاريحشى م.پ.ۆياتكين ا.ف.ريازانوۆ ەڭبەگىنە ورىندى سىن ايتقاندى [4.].

م.پ. ۆياتكيننىڭ پىكىرىنشە باتىر، قايىپ، ءابىلعازى حاندار رەسەيگە باعىنعان ەمەس. سونىمەن بىرگە ءابىلعازى حاننىڭ سىرىم باتىردى قولداعانىن جانە قازاق-ورىس قاتىناستارىن رەتتەۋ ءۇشىن 1793 جىلى كۇزدە سۇلتان شەرعازى قايىپۇلىنىڭ پەتەربۋرگتەن كىشى جۇزگە كەلگەنىن باياندادى. 1815 جىلى ءابىلعازى قايتىس بولعاننان كەيىن شەكتىلەر ارىنعازىنى حان سايلاعانىنا توقتالعان زەرتتەۋشى وڭتۇستىكتە حيۋادان قىسپاق كورگەن ارىنعازى بۇكىل ءجۇزدىڭ قازاقتارىن بىرىكتىرىپ، ءبىرتۇتاس حاندىق قۇرۋعا ۇمتىلدى، ال ونىڭ رەسەيمەن بايلانىسىن كىشى ءجۇزدىڭ حالىقارالىق جاعدايىنىڭ كۇردەلىلىگىن ارىنعازىنىڭ جاقسى تۇسىنۋىنەن دەپ تۇجىرىمدادى. دەگەنمەن، عالىم دەرەكتەردى پايدالانۋدا كەيبىر قاتەلىكتەر جىبەردى.

سىرىم باتىر قوزعالىسىن ادەبيەتتە زەرتتەگەن ءسابيت مۇقانوۆ 1942 جىلى شىققان "قازاقتىڭ ءحVىىى-حىح عاسىرلارداعى ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان وچەركتەر" دەيتىن كىتابىندا سىرىم ەسىمىن ادەبيەت تاريحىنا نەلىكتەن كىرگىزىپ وتىرعانىن ايتا كەلىپ: "سىرىمنان ىلگەرىرەكتە وتكەن بۇقار جىراۋ پاتشا ۇكىمەتىنىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنان سوققان ىزعاردىڭ الىستاعى دەمىنەن قالتىراسا، سىرىم باتىر سول ىزعاردىڭ تۇتەگەن بورانىنا تۇنشىقتى، ايازىنان ءۇسىدى. بۇقار جىراۋ وتارشىلدىق ورتىنە الىستان بايبالام سالىپ، ونىڭ ارتى نەگە سوعارىن دانىشپاندىقپەن بولجاسا، سىرىم باتىر سول ورتكە شارپىلىپ، ونى سوندىرۋگە جانتالاستى. سىرىم كوتەرىلىسى بۇقار جىراۋدىڭ جىرىندا ايتىلاتىن ءقاۋىپتىڭ راسقا شىققانىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدى"، – دەپ كورسەتەدى [5، 35-ب.].

اكادەميك Ə.مارعۇلان سىرىم باستاعان كوتەرىلىسكە "Əبىلقايىر حاننىڭ ۇرپاقتارى مەن پاتشاعا قارسى باعىتتالاعان كوتەرىلىستەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى جəنە بەلگىلىسى" دەپ باعا بەردى. س.ە.تولىبەكوۆ ارىنعازى باستاعان قوزعالىستى سىرىم، قاراتاي، جولامان، سارجان، كەنەسارى قوزعالىستارىمەن بىرگە وزدەرىنىڭ ماقسات، مىندەتتەرى جاعىنان بىر-بىرىنەن ەش ايىرماسى جوق "رەاكتسيالىق قوزعالىستار" دەپ باعالادى. ءسويتىپ زەرتتەۋشى تۇجىرىمدارى سول كەزەڭدەگى رەسمي يدەولوگيا شەڭبەرىنەن اسا المادى [6،31-32 بب.].

كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ كوتەرىلۋىنە پاتشا وكىمەتىنىڭ قازاقتاردى "ىشكى جاققا"، جايىق سىرتىنا وتكىزبەي، وعان تىيىم سالۋى باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولدى. سونىمەن قاتار، يمپەريانىڭ ولكەدەگى وتارشىلدىق ۇستەمدىگىن نىعايتۋ ماقساتىندا جاڭا اكتىلەر قابىلداندى. مəسەلەن، كازاكتارعا قازاقتاردان ادامدارى مەن مالىن ءوز بەتىمەن تارتىپ الۋعا، كۇدىك تۋدىراتىن كەز-كەلگەن قازاقتى ۇستاۋعا رەسمي تۇردە رۇقسات ەتىلدى. ال كازاكتار رەتىندە تاق قىزمەتىندە جۇرگەن قالماقتاردىڭ، باشقۇرتتاردىڭ، تاتار-مەششەرياكتاردىڭ قولىمەن ۇلتارالىق ارازدىق ساياساتى جۇزەگە اسىرىلدى. حان، سۇلتان، جايىق كازاك əسكەرى مەن پاتشا əكىمشىلىگى تاراپىنان اشىقتان-اشىق تالاپ-توناۋ مەن حالىققا زورلىق-زومبىلىق جاسالدى. قازاق قوعامىنىڭ ءوز ىشىندە فەودالدانۋ ءۇردىسى تەرەڭدەي ءتۇستى، فەودالدىق اريستوكراتيا مەن رۋ شونجارلارىنىڭ مۇددەلەرى بارعان سايىن الشاقتاي بەردى. حاندار مەن سۇلتانداردىڭ ۇستەم توبى ءدəستۇرلى شونجارلار – اقساقالدارمەن، بيلەرمەن، باتىرلارمەن بارعان سايىن ازىراق ساناسىپ، ولاردىڭ قۇقىقتارىنا قىسىم كورسەتتى. ولار بارعان سايىن پاتشا وكىمەتىنىڭ دالا وڭىرىندەگى تىرەگىنە اينالدى. ۇزاققا سوزىلعان ساياسي الاۋىزدىقتاردىڭ نəتيجەسىندە بايباقتى رۋىنان شىققان باتىر سىرىم داتوۆ باستاعان توپ ءبولىنىپ شىقتى. قازاقتىڭ ءدəستۇرلى مəدەنيەتىندە سىرىم اتاقتى بي جəنە شەشەن رەتىندە بەلگىلى. ول ىشكى ءومىردىڭ كوپتەگەن مəسەلەلەرىن شەشكەن، ال ونىڭ شەشەندىك ونەرى تالاي ۇرپاقتارعا ۇلگى بولعان. جەكە باسىنىڭ ەرجۇرەكتىلىگى، ەرلىگى، تاباندىلىعى جəنە سيرەك كەزدەسەتىن قايرات-كۇشى وعان باتىر داڭقىن əپەردى. ءوزى باسشى بولعان وسى كوتەرىلىستە سىرىم داتوۆ وسى جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ ءبəرىن تانىتتى. حVIII عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ باسىندا دالاداعى جاعداي əبدەن شيەلەنىسىپ كەتتى. 1782-1783 جىلدىڭ قىسىنداعى جۇت قازاق شارۋاشىلىقتارىنا قاتتى سوققى بولىپ ءتيدى، مال قىرعىنعا ۇشىرادى. جاعدايدى پايدالانىپ كازاك əسكەرلەرى ىشكى جاققا كوشىپ بارعان قازاقتاردىڭ مالىن تارتىپ السا، وكىمەت ورىندارى قازاقتاردى ۇلكەن كولەمدە ايىپ تولەۋگە مəجبۇرلەدى. وسى əرەكەتتەرگە جاۋاپ رەتىندە قازاقتار ورال بەكىنىس شەبىنىڭ بويىنداعى رەدۋتتارعا، بەكىنىستەر مەن قامالدارعا تولاسسىز شابۋىل جاساي باستادى. سىرىم باتىردىڭ العاشقى سوققىلارى قازاق اۋىلدارىن شاپقان كازاك-ورىستارعا قارسى باعىتتالدى. وسى تۇستا ا.ف. ريازانوۆ پەن م.پ. ۆياتكيننىڭ انىقتاۋىنشا سىرىم قازاققا وزبىرلىعىمەن اتى شىققان كازاك-ورىس چاگانوۆتى قولعا ءتۇسىرىپ حيۋاعا ساتىپ جىبەرگەن [7، س. 96. س. 198.].

1783 جىلعى شاپقىنشىلىقتاردىڭ بىرىندە س. داتوۆ ورال كازاكتارىنىڭ قولىنا ءتۇسىپ قالىپ، ونى بوساتۋ ءۇشىن نۇرالى حان ۇلكەن كولەمدە وتەم تولەۋگە ءمəجبۇر بولدى. ويتكەنى سىرىم حاننىڭ قارىنداسىنا ۇيلەنگەن بولاتىن. س.داتوۆتىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلى دە حاندى وسى əرەكەتكە ءمəجبۇر ەتتى. 1786 جىلى جاز ايىندا كىشى ءجۇز قازاقتارىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە جاڭاشا سىلكىنىس اكەلدى. نۇرالىنىڭ ورىنبورعا كەتۋى، ونىڭ كەيىن ەلگە قايتپاۋى، ءابىلقايىر تەگىنە قاتتى سوققى بولدى. ءوز دەگەنى مەن پاتشانىڭ ساياساتىن جۇزەگە اسا باستاعانىنا مول ءۇمىت ارتقان و.ا. يگەلستروم قازاق ورداسىن كوپ ۇزاماي وتارلاعان وزگە حالىقتار سياقتى ءبىرجولاتا ەركى مەن بوستاندىعىنان ايىرىپ، ءداستۇرلى حاندىق باسقارۋىنسىز-اق جىك-جىككە ءبولىپ، تىكەلەي ورىس شەنەۋنىكتەرىنە بيلەتۋدى كوزدەدى. 1784 جىلى ا.ي. اپۋحتين قولعا العان شەكارالىق سوت، وعان قوسىمشا رەتىندە ستارشىندار باسقاراتىن راسپاۆالار قۇرۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. پاتشانىڭ قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋىندا تاتار مولدالارىنا بىردەن-بىر سەنىم كورسەتىلدى. و.ا. يگەلسترومنىڭ تۇسىنىگىنشە كىشى جۇزگە بارار مولدالاردىڭ الدىمەن ورىس ۇكىمەتىنە ادالدىعىن ءبىلۋى ءتيىس ەدى. سوندىقتان دا، شەكارالىق سوت پەن راسپراۆالارعا قازاقتاردان قولداۋ تابۋ ءۇشىن 1-2 ورىس شەنەۋنىگىنەن گورى، مولدالاردىڭ كوبىرەك ورداعا كەتۋىنە جاعداي جاسادى. ولار ارقىلى الدىمەن دايىندالىپ جاتقان رەفورمانىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەپ، قازاقتاردىڭ ىشىنەن قولداۋ تابۋدى ويلادى.

1784 جىلعى قاراشاعا قاراي سىرىم باتىر ساعىز وزەنىندە 1000 ادامنان تۇراتىن ءىرى جاساق جينادى، ونىڭ ماڭىزدى مىندەتى پاتشالىق وكىمەت ورىندارىنا قارسى قيمىلداۋ بولاتىن. سىرىمنىڭ ءوز بەتىمەن ىس-əرەكەت ەتۋى ونىڭ نۇرالى حانمەن ارا-قاتىناستارىنىڭ الشاقتاۋىنا سەبەپ بولدى. 1784 جىلى سىرىمنىڭ ەڭ ۇلكەن سوققىسى ورىنبوردان جوعارى تانالىتسك قورعانىندا بولدى. كازاك-ورىستاردىڭ مويىنداۋىنشا 176 ادام قازاقتار قولىنا تۇتقىنعا تۇسكەن [8، 137-ب.] 1785 جىلدىڭ اقپان-ناۋرىزىندا ورىنبوردان ەلەك وزەنى جوعارعى جاعىنا كوتەرىلىستى باسىپ-جانشۋعا گەنەرال-مايور سميرنوۆ باستاعان 2669 اسكەر، ەكى زەڭبەرەكپەن شىقتى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا بايلانىستى باستى ماقساتىنا جەتە الماعان جازالاۋشى وترياد قايتار جولدا بەيبىت قازاق اۋىلدارىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ، مالدارىن ايداپ əكەتتى. جازالاۋشىلاردىڭ كورسەتكەن ءجəبىرى حالىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن كۇشەيتتى. سول كەزگە دەيىن كوتەرىلىسكە قاتىسپاعان كوپتەگەن اۋىلدار كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىلدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ نەگىزگى كۇشى ساعىز وزەنى بويىندا شوعىرلاندىرىلدى. سىرىم داتوۆتىڭ قولاستىنا 2700 ادام بىرىكتى، ال جالپى كوتەرىلىسشىلەردىڭ سانى 6000 جەتتى. 1785 جىلدىڭ كوكتەمىندە كوتەرىلىسشىلەر انتونوۆ فورپوستىنا، كەيىننەن ساحارنا بەكىنىسىنە شابۋىل جاسادى. الايدا گارنيزوندار الدىن-الا دايىندالىپ وتىرعاندىقتان بۇل شابۋىلدار ءسəتسىز اياقتالدى. كەيىن شەگىنۋگە ءمəجبۇر بولعان كوتەرىلىسشىلەر الىسقا كەتپەي، ورىس بەكىنىستەرىنە ءجيى-جيى شابۋىلدار جاساپ تۇردى. كوتەرىلىسشىلەر سانى كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ وتىردى، ال وتارشىلدىق بيلىك اپپاراتىمەن تىعىز بايلانىستا بولعان كىشى ءجۇز حانى نۇرالىنىڭ بەدەلى تومەندەدى. حالىق حاننان سىرت اينالىپ كەتتى، ال پاتشالىق وكىمەت ورىندارى حاننىڭ دəرمەنسىزدىگىنە كوز جەتكىزدى. وسىنداي جاعدايدا پاتشا əكىمشىلىگى حاننىڭ قاتىسۋىنسىز كوتەرىلىسشىلەرمەن تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزە باستادى. نəتيجەسىندە كىشى ءجۇزدى ءۇش بولىككە ءبولىپ، ولاردى ستارشىندار باسقارۋىنا بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سىرىم داتوۆ ولارعا كەڭەسشى بولىپ تاعايىندالدى. 1786 جىلعى 3 ماۋسىمدا II ەكاتەرينا نۇرالىنى حان بيلىگىنەن شەتتەتۋ تۋرالى رەسكريپتىگە قول قويدى. نۇرالى ورىنبورعا شاقىرىپ الىنىپ، ول جەردەن ۋفاعا جونەلتىلدى. وسى تۇستا زەرتتەۋشى ءا. مۇقتار كىشى ءجۇزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندە ءۇش باعىت ايقىن كوزگە تۇسكەندىگىن ورىندى كورسەتەدى. الدىمەن، ستارشىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قولداعان، قايىپتى حان سايلاۋ ارقىلى ءابىلقايىر تەگىن حالىق سەنىمىن اقتاماعان نەگىزىندە بيلىكتەن ايىرۋ; ەكىنشى، ەرالى سۇلتان باستاعان قازاقتار. ولار نۇرالى حاندى ورداعا قايتارىپ، حاندىقتى قايتا قالىپقا كەلتىرۋ; ءۇشىنشى، رەسەي مۇمكىندىگىنشە حاندىق باسقارۋدى مۇلدەم جويۋ باعىتىندا ءجۇمىس جاسادى [8، 150-ب.]. اتالعان ءۇش باعىتتىڭ ىشىندە رەسەي يمپەرياسى ءۇشىن كىشى جۇزدە حاندىق بيلىكتى جويۋ باعىتىنىڭ ۇستەم بولعاندىعى انىق بولاتىن. پاتشا ۇكىمەتى قالىپتاسقان جاعدايدى پايدالانىپ، حان بيلىگىن جويماقشى بولىپ شەشتى. سىرتقى ىستەر القاسى ورىنبور گەنەرەل-گۋبەرناتورى يگەلسترومعا كىشى ءجۇزدى باسقارۋ جوباسىن əزىرلەۋدى تاپسىردى. "يگەلستروم رەفورماسى" دەپ اتالعان بۇل جوبا 1786 جىلدىڭ كوكتەمىندە ماقۇلدانىپ، بەكىتىلدى. "رەفورمانىڭ" ءمəنى كىشى جۇزدە حان بيلىگىن جويۋعا əرەكەت جاساۋدا بولاتىن. ساياسي بيلىك ورىنبور əكىمشىلىگىنىڭ قولىندا شوعىرلاندى. گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ جانىنان جۇزدەردى باسقارۋدىڭ جاڭا ورگانى – فەودال شونجارلار مەن پاتشا əكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرىنەن - ورىنبوردا شەكارالىق سوت قۇرىلدى. Əكىمشىلىك ورگاندار – رۋ اقساقالدارى كىرۋگە ءتيىس بولعان "راسپراۆالار" وسى سوتقا باعىندى. ءسويتىپ، پاتشالىق وكىمەت ورىندارى سول كەزدەگى ءدəستۇرلى بيلىك يەلەرى شونجارلارعا سۇيەنۋگە ۇمىتتەندى. ەڭ ىقپالدى اقساقالدارعا "باس اقساقال" اتاعى ەنگىزىلدى، ولارعا بارلىق رۋلاردى قاداعالاپ وتىرۋ مىندەتى جۇكتەلدى. باسقارۋ جۇيەسىندەگى تومەنگى بۋىن رۋ اقساقالدارى بولدى، ولارعا ايلىق تاعايىندالدى. الايدا بەدەلدى اقساقالدار مەن بيلەردىڭ كوپشىلىگى "رەفورماعا" قارسى شىقتى. ولار اقساقالداردىڭ پايداسىنا حاننىڭ قۇقىقتارىن شەكتەي وتىرىپ، حان بيلىگىن ساقتاپ قالعىسى كەلدى.

"رەفورمانى" جۇرگىزۋ بارىسىندا يگەلستروم ورال كازاك əسكەرىنىڭ قازاق اۋىلدارىنا شابۋىل جاساۋىنا تىيىم سالدى. قازاق مالشىلارىنا قىستىگۇنى جايىق پەن ەدىل اراسىنداعى جەرگە كوشىپ بارۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. ورىنبور ايىرباس سارايىندا ساۋدا جاندانا ءتۇستى. الايدا وكىمەت ويلاستىرعان "تىنىشتىق" ورنامادى، قازاقتار ءوز قيمىلدارىندا دەربەستىكتى نىعايتۋعا جəنە ورىنبور əكىمشىلىگىنە تəۋەلسىز بولۋعا ۇمتىلدى. پاتشا ۇكىمەتى كىشى جۇزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان باسقارۋ رەفورماسىنىڭ كۇتكەندەگىدەي نəتيجە بەرمەگەنىن كوردى. ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بولدى: ءƏبىلقايىر ۇرپاقتارىنىڭ وسىنداي جولمەن بيلىكتەن شەتتەتىلۋى əرينە ولاردىڭ قارسىلىعىن تۋدىردى. حان بيلىگىن تالاپ ەتكەن كىشى ءجۇز سۇلتاندارىنىڭ كۇرەسى ورتا ءجۇز سۇلتاندارىنان دا قولداۋ تاپتى. ولار كىشى جۇزدە حان بيلىگىنىڭ جويىلۋى تاياۋ بولاشاقتا ورتا جۇزدە دە حان بيلىگىنىڭ جويىلۋىن تۋعىزۋى مۇمكىن ەكەنىن ءتۇسىندى. سونىمەن بىرگە، جاڭادان قۇرىلعان بيلىك ورگاندارى- "راسپراۆالار"- كوشپەلى ءومىر جاعدايىندا ءوزىنىڭ ءتيىمسىز ەكەندىنە كوزىن جەتكىزدى. وسىنداي جاعدايدا پاتشا وكىمەتى حاندىق بيلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىت الدى. حVIII عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىنان ورىنبور əكىمشىلىگىنىڭ وتارلاۋ ساياساتى بۇرىنعىسىنان دا كۇشەيە ءتۇستى. ورال كازاكتارىنىڭ بەيبىت اۋىلدارعا شابۋىلدارى جيىلەپ كەتتى، ال جەرگىلىكتى پاتشا əكىمشىلىگى ولاردى كوتەرمەلەپ وتىردى. 1790 جىلدىڭ تامىزىندا نۇرالى حان ۋفادا قايتىس بولدى.

نۇرالىدان باستاپ، سودان كەيىنگى كىشى ءجۇز حاندارىنىڭ ءبارى بۇرىنعى ماعاناسىنداعى حاندار ەمەس، اتى "حان" بولعانىمەن، ءىس جۇزىندە وزىندە بيلىك جوق، تىزگىنى رەسەي ۇكىمەتىندە، رەسەي پاتشاسىنىڭ نامەستنيگى ەسەبىندە قىزمەت ىستەگەن حاندار ەدى. پاتشا əكىمشىلىگىنىڭ كۇش-جىگەرى نəتيجەسىندە 1791 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ونىڭ ءىنىسى ەرالى حان بولىپ سايلاندى. بۇل كوتەرىلىستىڭ جاندانۋىنا سەبەپ بولدى. 1792 جىلدىڭ جازىنا قاراي كوتەرىلىس بۇكىل ءجۇز اۋماعىن قامتىدى. سول جىلدىڭ كۇزىندە سىرىم داتوۆ ەلەك قالاشىعىن شابۋىلمەن الماققا əرەكەت جاسادى، ءبىراق ول ءسəتسىز اياقتالدى. كوتەرىلىس پارتيزاندىق سوعىس سيپاتىن الدى. حالىقتىق قوزعالىستىڭ جاڭا ورلەۋى كەزەڭىندە سىرىم داتوۆتىڭ جالتاقتىعى مەن سولقىلداقتىعى كورىندى. ول حان بيلىگىن جويۋ تالابىنان باس تارتتى. ەرالى حانعا قارسى كۇرەس جۇرگىزە وتىرىپ، حاندىق بيلىكتەن دəمەلى سۇلتاندار توبىنا قولداۋ كورسەتتى.

1794 جىلدىڭ جازىندا ەرالى حان قايتىس بولدى، ءبىراز ۋاقىت پاتشا ۇكىمەتى جاڭا حان سايلاۋعا شەشىم قابىلداي المادى. تەك 1796 جىلدىڭ قازانىندا نۇرالىنىڭ ۇلى ەسىم حان بولىپ جاريالاندى. 1796 جىلدىڭ قىسى اسا اۋىر بولىپ، مال جۇتقا ۇشىرادى، حالىق اراسىندا اشتىق جايلادى. وسىعان قاراماستان ەسىم حان كوتەرىلىستى باسۋ ءۇشىن بەلسەندى əرەكەتتەر جاساي باستادى. وعان جاۋاپ رەتىندە 1797 جىلدىڭ ناۋرىزىنىڭ 26-نان 27-نە قاراعان ءتۇنى كوتەرىلىسشىلەر وتريادى حان اۋىلىنا شابۋىل جاساپ، ەسىم حاندىولتىردى. جاعداي كۇرت شيەلەنىسىپ كەتتى. يگەلستروم قايتادان گۋبەرناتور بولىپتاعايىندالدى. جاڭا قالىپتاسقان جاعدايدا پاتشا əكىمشىلىگى ءوزىنىڭ تاكتيكاسىنوزگەرتتى – 1797 جىلدىڭ تامىزىندا ءƏبىلقايىردىڭ ۇلى ايشۋاق باسقارعان حانكەڭەسى قۇرىلادى. 1797 جىلدىڭ قازانىندا ايشۋاق حان بولىپ سايلاندى، وعانسۇلتاندار مەن ستارشىندار قولداۋ كورسەتتى. سۇلتاندار مەن رۋ اقساقالدارىنىڭبىتىمگە كەلۋى كىشى جۇزدەگى شيەلەنىستى بəسەڭسىتتى، كوتەرىلىس بىرتە-بىرتە əلسىرەپ،توقتادى. سىرىم داتوۆ حيۋا حاندىعى اۋماعىنا كوشىپ كەتتى. كوپ كەشىكپەي سولجاقتان سىرىم داتوۆتىڭ ۋ بەرىلىپ ولتىرىلگەنى تۋرالى حابار جەتتى. اسا كۇشتى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستار ساناتىنداعى سىرىم داتوۆ باسشىلىق ەتكەن قوزعالىس وسىلاي اياقتالدى. حالىق كوتەرىلىسىنىڭ جەڭىلىس تابۋىنا سۇلتاندارمەن مəمىلە جاساسقان بيلەر مەن اقساقالداردىڭ ساتقىندىعى، كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ، اتاپ ايتقاندا، سىرىم داتوۆتىڭ سولقىلداقتىعى مەن جالتاقتىعى سەبەپ بودى. ونىڭ ۇستىنە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جايىق پەن ەدىل اراسىنداعى جايىلىمداردى پايدالانۋعا رۇقسات ەتۋى جايىلىمدار تۋرالى مəسەلەنىڭ وتكىرلىگىن ۋاقىتشا بəسەڭدەتتى، كوتەرىلىس سەبەپتەرىنىڭ ءبىر ماڭىزدى مəسەلەسىن الىپ تاستادى.

1783-1797 جىلدارداعى حالىق بۇقاراسىنىڭ كۇرەسى قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى وقيعا بولدى. قوزعالىس ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ وسۋىنە جəردەمدەستى جəنە ۇلت-ازاتتىق سيپاتتا بولدى.

قورىتا كەلگەندە ءحVىىى عاسىردىڭ اياعىندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋىنا قارسى كۇرەسكەن سىرىم داتوۆتىڭ ۇزاق جىلعى كۇرەسى وتارلاۋعا قارسى سوققى بەرۋمەن قاتار، نۇرالى حاننىڭ بيلىگىن شايقالتتى. سىرىم باستاعان كۇرەس ءحىح عاسىردا دا ءوز جالعاسىن تاۋىپ، جولامان، كەنەسارى، يساتاي-ماحامبەت، جانقوجا، ازبەرگەن، سىزدىق سۇلتانداردىڭ قارۋلى قارسىلىعىمەن جالعاسىپ، ازاتتىققا دەگەن كۇرەس ءبىر ساتتە تولاستاماعانى تاريحتان بەلگىلى.

پايدالانعان دەرەكتەر

1. نازارباەۆ ن. تاريح تولقىنىندا. - الماتى: اتامۇرا. 1999. 296-ب.
2. تىنىشباەۆ م. يستوريا كازاحسكوگو نارودا. الما-اتا: قازاق ۋنيۆەرسيتەتى، 1993. - 224 س.
3. ريازانوۆ ا.ف. باتىر سىرىم داتوۆ. // سوۆەتسكايا كيرگيزيا. 1924. №10; سونىكى، سورك لەت بوربى زا ناتسيونالنۋيۋ نەزاۆيسيموست كازاحسكوگو نارودا (1797-1838 گگ.). كزىل-وردا: يزد. و-ۆا يزۋچەنيا كازاحستانا 1926. - 152 س.
4. ۆياتكين م.پ. باتىر سرىم. -م.-ل.: ان سسسر 1947. - 392 س.
5. مۇقانوۆ س. قازاقتىڭ ءحVIII-حىح عاسىرداعى ادەبيەتىنىڭ تاريحىنان وچەركتەر. الماتى: ارىس. 2002. - 272 ب.
6. تولىبەكوۆ س.ە. كوچەۆوە وبششەستۆو كازاحوۆ ۆ XVII - ناچالە XX ۆەكا (پوليتيكو-ەكونوميچەسكي اناليز). – الما-اتا: "ناۋكا"، 1971. – 634 س.
7. ريازانوۆ ا. باتىر سرىم داتوۆ. // سوۆەتسكايا كيرگيزيا. 1924 №10; ۆياتكين م.پ. باتىر سرىم. -م.-ل.: ان سسسر 1947. - 392 س.
8. مۇقتار ءا.ق. ازاتتىق تاڭى جولىندا. - الماتى: عىلىم. 2001. -258 ب.

ورازوۆ راشيد ەشەنۇلى
قر مسم وما ارحيۆ قۇجاتتارىن پايدالانۋ جانە
جاريالاۋ ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى



كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=41&id=1020960

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


اعاجاي التاي تورى 18 مينوت
قىزىلوردادا بىرنەشە ادا 20 مينوت
ىنتىماقتاستىققا جول اشت 1 ساعات
اعاجاي التاي تورى 1 ساعات
حالىقارالىق بايقاۋدىڭ 1 ساعات
تۇركىستاندا ءتارتىپ بۇز 1 ساعات
اعاجاي التاي تورى 1 ساعات
كورسەتىلەر كومەك كوپ &# 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
اعاجاي التاي تورى 1 ساعات
«100 جاڭا ەسىمگە» كىم ل 1 ساعات
نازارباەۆ ازەربايجان پر 1 ساعات
كوشە ساۋداسىنا كەڭ ءور 2 ساعات
اعاجاي التاي تورى 2 ساعات
قوجا احمەت ياساۋي كەسەن 2 ساعات
توكيو وليمپياداسى: ۇلتت 2 ساعات
ششۋچينسكتەگى كوشەگە قان 2 ساعات
باس قالادا جاسىل جەلەك 2 ساعات
اعاجاي التاي تورى 2 ساعات
جامبىلدا بۇعان دەيىن بە 2 ساعات
تۇرمىسى تومەن وتباسىلار 2 ساعات
ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ | 2 ساعات
نازارباەۆ جەەنبەكوۆپەن 2 ساعات
اعاجاي التاي تورى 2 ساعات
سىعاناق قالاشىعىنان الت 2 ساعات
قابىلداۋعا نەگە كەلمەيد 2 ساعات
جانات احمادي | ادەبيەت 3 ساعات
وزىق باعدارلاما سوت جۇي 3 ساعات
اعاجاي التاي تورى 3 ساعات
اقتوبەدە ىشىمدىك ءىشىپ، 3 ساعات