نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەگەمەن قازاقستان ماقالالارى مەن جاڭالىقتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 23:36 - 2021/02/23

Нақты Көзі: https://egemen.kz/article/266572-kone-dgazu-–-dgoghary-orkeniet-korsetkishi

فوتو اۆتورى ا.رۋستەموۆ

جالپى، ەل تاريحىن تەرەڭنەن تانىتا تۇسەتىن جادىگەرلەر، اسىرەسە، ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارى كوپتەپ تابىلۋدا. وعان قازبا جۇمىستارىنا قولداۋ كورسەتەتىن باعدارلامالار مەن تىڭ باستامالاردىڭ سەپتىگى تيگەنى انىق. ەلباسى ن.نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا تۋعان جەردىڭ ءاربىر سايى مەن قىرقاسى، تاۋى مەن وزەنى تاريحتان سىر شەرتەتىنىن، ءاربىر جەر اتاۋىنىڭ توركىنى تۋرالى تالاي-تالاي اڭىزدار مەن اڭگىمەلەر بارىن ايتقان بولاتىن. ء«اربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا، ىستىقتا سايا بولعان، ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى بار. وسىنىڭ ءبارىن جاس ۇرپاق ءبىلىپ وسۋگە ءتيىس»، دەدى ەلباسى. يگى باستاما شەڭبەرىندە اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستار جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رۋحاني جاڭعىرۋ قۇندىلىقتارى باستى رۋحاني باعدارىمىز بولىپ قالا بەرەتىنىن ايتتى. «تاريحقا قۇرمەتپەن قاراۋ، وتانعا ادال بولۋ، عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىس – مۇنىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەر، – دەدى پرەزيدەنت. – بۇل قاسيەتتەر حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن جانە ۇلتىمىزدىڭ جاسامپازدىعىن نىعايتادى، باسەكەگە قابىلەتتى ەل بولۋعا جول اشادى. قازاقستاندى بولاشاققا باستايتىن – جاستار. سوندىقتان بۇل باعدارلامانى جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە باعىتتاۋىمىز قاجەت». جاس ۇرپاق ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتقان قۇندى جادىگەردىڭ تاريحى مەن ءمان-ماڭىزىنا قىزىعۋشىلىق تانىتارى انىق.

عىلىم جولىنداعى جاستاردىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالۋى دا مۇمكىن. ءيا، كۇلتوبەدەن تابىلعان سازدى كىرپىشتەگى جازۋدىڭ، پالەولينگۆيستەر ءۇشىن ۇلكەن ولجانىڭ قۇپياسىنان كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى نيكولاس سيمس-ۋيليامس حاباردار ەتتى دە. «ول جازۋدا ساپاداني ەسىمدى چاچ اسكەرى قولباسشىسىنىڭ قالا قۇرۋى جونىندە ايتىلعان. ول باعباندىقپەن اينالىسقان كوشپەندىلەر جەرىندە شاھار تۇرعىزۋ ءۇشىن كەلگەن. سونداي-اق سول كەزەڭنىڭ ورتالىقتارىنا اينالعان سامارقان، بۇحارا، كەرش، نوحشەبا، چاچا سىندى قالالاردىڭ بيلەۋشىلەرىنىڭ ءتىزىمى كەلتىرىلگەن. بۇعان قوسا وسى جەردە كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى ولتىرىلگەنى، قازىنانىڭ بولعانى ونىڭ كەيىن باس بيلەۋشىنىڭ قولىنا وتكەنى جازىلعان. العاشىندا نيكولاس بۇل ەسىمدى لاۋازىم رەتىندە اۋداردى. ال ەندى سوڭعى تابىلعان ءماتىن وزىنە تولىق جەتكەن سوڭ، ساپاداني ەسىم بولىپ شىقتى. ەكى مىڭعا جۋىق جىل وتكەندە ءبىز العاش رەت قالانىڭ نەگىزىن قالاۋعا قاتىسى بار ادامنىڭ ەسىمىن ءبىلىپ وتىرمىز»، دەيدى ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى، پروفەسسور الەكساندر پودۋشكين باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتىندا. سول تاريحي كەزەڭدە ادامدار شيكى ساز بەتىنە وڭنان سولعا جانە جوعارىدان تومەنگە قاراي جازعان ەكەن. كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ قازبا جۇمىستارىنا قاتىسقان تۇركىستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ا.دونەتس بۇل كىرپىشتەر ءدال وسى جەردە جاسالعاندىعىن الدىڭعى جىلدارى شيكىزات تۇرىندە تابىلعان كىرپىش فراگمەنتتەرى ايقىندايتىنىن ايتادى. سونداي-اق ا.دونەتس، كىرپىشتەر عيمارات قابىرعالارىنا جابىستىرىلعان بولۋى مۇمكىن، قالاعا كەلگەن ادام وسى جازۋلار ارقىلى ەجەلگى قالا جايلى سيپاتتاما العان دەگەن بولجامدى كەلتىردى.

ارحەولوگتار بۇكىلالەمدىك جاڭالىق رەتىندە باعالانىپ وتىرعان تولىق ءماتىننىڭ تابىلۋىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جەتىستىگىنە بالاپ وتىر. جازۋ ەجەلگى يران ديالەكتىسىندە ويىلىپ جازىلعان، ونى عالىمدار كونە سوعدى نەمەسە قاڭلى تىلدەرى دەپ اتايدى، ويتكەنى قالا ءبىزدىڭ داۋىرىمىزدەگى ءبىرىنشى عاسىرلاردا قاڭلى مەملەكەتى كەزىندە قۇرىلعان. ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۇرعىدا تاڭعالارلىق جازۋدى عالىمدار كىشكەنە بولمەنىڭ قابىرعاسىنان تاپقان. «قازىرگى قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىلىگى مەن ەتنوگەنەزىنىڭ باستالۋى قاڭلى مەملەكەتى ۇسىنعان قۋاتتى وركەنيەت الاڭىمەن، ونىڭ مادەني ورتالىقتارىمەن، ماتەريالدىق جانە رۋحاني مادەنيەتىمەن وسى جازۋىمەن بايلانىستى. جازۋ بارلىق ۋاقىتتا جوعارى وركەنيەتتىڭ كورسەتكىشى جانە ەڭ باستىسى مەملەكەتتىلىكتىڭ ءتولسيپاتى بولعانىن ايتا كەتۋ قاجەت. سوندىقتان بۇل ءۇزىندى اتا-بابالارىمىزدىڭ سالت-داستۇرلەرىمەن ماقتانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىمەن تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ، ناسيحاتتاۋ جانە دارىپتەۋ بويىنشا تىكەلەي بايلانىسادى»، دەيدى پروفەسسور الەكساندر پودۋشكين. ءيا، بەلگىلى عالىم باستاعان ارحەولوگتار توبى تۇركىستان وبلىسى، ارىس-بادام وزەندەرى ايماعىندا جيىرما جىلداي قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ولار جاسى ب.د.د. IV عاسىرعا دەيىن جەتەتىن 98 ەلدى مەكەن، 28 ءىرى قالا، 120-دان اسا مازاردى، كەرەمەت جاڭالىقتار اشىپ، دەرەكتى فيلمدەر دە شىعارىپ ۇلگەردى. قاڭلىلاردىڭ سول ەرتە داۋىردە-اق مەتالل وڭدەگەنىن، قولونەردە كەرەمەت جەتىستىككە جەتىپ، ءوز جازۋى بولعانىنا ايعاقتار تاپتى. قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە تابىلعان، وڭنان سولعا قاراي جازىلعان بۇل جازۋلاردى 2006 جىلى ۇلىبريتانيا عالىمى نيكولاس سيمس-ۋيليامس وقىدى. ەۋروپالىق عالىمدار العاشقىدا ونى ارامەي جازۋى دەپ شەشەدى. كونە سوعدى تىلىندە جازىلعان دەپ ەسەپتەيدى. بۇل جازۋلار ب.د.د. III عاسىردا جازىلعان ەكەن. ا.پودۋشكين بۇل جازۋلاردىڭ قاڭلى جازۋى ەكەنىن، كونە قاڭلى تىلىندە جازىلعانىن دالەلدەپ شىققان. عالىمدار ا.پودۋشكين باستاعان ارحەولوگتاردىڭ ارىس-بادام وزەندەرى ايماعىندا اشقان جاڭالىقتارى قاڭلى مەملەكەتىنە تيەسىلى بولعاندىقتان، ونىڭ استاناسى وتىرار ايماعىنا دا وسى جەتىستىكتەر ورتاق دەپ ساناۋعا بولاتىنىن ايتۋدا. ياعني ب.د.د. III عاسىردا وتىراردىڭ وركەنيەتى جوعارى، وزدەرىنىڭ ءتول جازۋى – قاڭلى جازۋى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. سىر بويىندا ساقتاردان كەيىنگى ءوز بىرلەستىگىن قۇرعان قاڭلى مەملەكەتى تۋرالى دەرەكتەر ب.د.د ءىى ع. قىتاي دەرەكتەرىندە ايتىلادى. ا.پودۋشكيننىڭ «وڭتۇستىك قازاقستاننىڭ ارىس مادەنيەتى» ەڭبەگىندە ارىس وزەنى بويىنداعى كۇلتوبە قالا ورنىنان تاپقان، جازۋ جازىلعان، كۇيدىرىلگەن كىرپىشتەر قازاقستان عانا ەمەس، بۇكىل الەمدىك مادەنيەتكە قوسىلعان قۇندى جادىگەر بولىپ تابىلاتىنى ايتىلادى. اتالعان ەڭبەگىندە ول قاراتوبە ەتابىنا جاتاتىن ەكى كىرپىش سىنىعىن كەلتىرەدى. كىشى سىنىعىندا 26، ۇلكەن كىرپىش سىنىعىندا 30 تاڭبا بار دەيدى. بۇلار 1992 جىلى تابىلعان. ارىس-كۇلتوبە جازۋلارىنىڭ جالپى سانى – 7. ەكەۋىنەن باسقالارى 2005 جىلى تابىلعان. ەندى ولاردىڭ قاتارىن ءبىز جوعارىدا ايتىپ وتكەن 218 تاڭبادان تۇراتىن جەتى جول تولىقتىرىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا عالىمدار كونە جازۋدىڭ سىرىن انىقتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا. تابىلعان كونە ولجا قازاقستان تاريحىنىڭ جىلناماسىن جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتىراتىنى ءسوزسىز جانە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە مىڭجىلدىقتار توعىسىندا دامىعان وركەنيەتتىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى.

ەلباسى ن.نازارباەۆ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا كەيىنگى جىلدارى تابىلعان تاريحي جادىگەرلەر بابالارىمىزدىڭ ءوز زامانىنداعى ەڭ وزىق، ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارعا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەنىن ايعاقتايتىنىن، ۇلى دالانىڭ جاھاندىق تاريحتاعى ورنىنا تىڭ كوزقاراسپەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتادى. تۇركىستان ءوڭىرى ەلىمىزدىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەرگە باي مەكەن ەكەنى ءمالىم. ولاردىڭ ىشىندە ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ ورنى ەرەكشە. «تاۋەلسىزدىك جىلدارى وبلىسىمىزدا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلۋدە. قازبا بارىسىندا تابىلعان ولجالاردىڭ ءبىرشاماسى ءبىزدىڭ مۋزەي قورىنا وتكىزىلەدى. مىسالى، ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك ب.بايتاناەۆ باسقارعان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا وبلىستاعى كونە ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەپ، سايرام، حانقورعان قالاشىقتارىنان تابىلعان قۇندى جادىگەرلەرمەن مۋزەي قورىن تولىقتىردى. سونداي-اق مۋزەيدە باۋىرجان ءابىشۇلىنىڭ ءوڭىر ەسكەرتكىشتەرى جايلى عىلىمي ەڭبەكتەرى دە بار. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ا.پودۋشكين ورداباسى اۋدانىندا كۇلتوبە، تولەبايتوبە ورتاعاسىر قالالارىن، اتالعان ەسكەرتكىشتەرىنىڭ قورىمدارىن زەرتتەۋ بارىسىندا تابىلعان ارتەفاكتىلەرىمەن مۋزەي قورىن تولىقتىرۋدا. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ»، «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالارانىن ناسيحاتتاۋ اياسىندا، مۋزەيىمىزدىڭ 100 جىلدىعىنا وراي، 2018 جىلى «ۋاقىت كەڭىستىگى» تاقىرىبىندا كاتالوگى جارىق كوردى. كاتالوگقا مۋزەيىمىزدىڭ ارحەولوگيالىق قۇندى جادىگەرلەرى ەنگىزىلگەن»، دەيدى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايسۇلۋ ەرجىگىتوۆا.

ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى ماڭىنداعى كۇلتوبە قالاشىعىنان تابىلعان قۇندى جادىگەرلەر مەن باعالى تاستار، «حاناكا» دەپ اتالاتىن ەجەلگى سوپىلىق ءمىناجات ەتۋ عيماراتىنىڭ ورنى دا ەل تاريحىنان كوپ ماعلۇمات بەرەدى. ماماندار، كۇلتوبەلىك حاناكا – XV عاسىردان XIX عاسىرعا دەيىنگى ارالىقتا ءمىناجات ەتۋ مەن جەرلەۋ راسىمدەرى وتكەن ساۋلەت ەسكەرتكىشى دەپ توپشىلايدى. گۋمانيتارلىق عىلىمداردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسىنىڭ ءبىرى سانالاتىن ارحەولوگيا تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەل تاريحىنا كوپتەگەن تىڭ جاڭالىقتار اكەلىپ، كوكجيەگىن كەڭەيتە ءتۇستى.

تۇركىستان وبلىسى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=4&id=1359879

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


«توبىل» – قازاقستان سۋپ 1 مينوت
شقو اۋماعىندا شەكتەۋ شا 10 مينوت
اتىراۋداعى قايعىلى وقيع 13 مينوت
جاڭا زەلانديادا 6،2 بال 21 مينوت
فينليانديادا ءوتۋى ءتيى 25 مينوت
فينليانديادا ءوتۋى ءتيى 1 ساعات
نۇر-سۇلتاندا ەكى كوشەدە 1 ساعات
حالىق ءۇشىن مىندەت اتقا 1 ساعات
«توبىل» – «استانا» ماتچ 1 ساعات
الەمدەگى 20 ەلگە جيىرما 1 ساعات
جانساي سماعۇلوۆ Grand S 1 ساعات
نۇر-سۇلتاندا 2000 مىڭنا 1 ساعات
نۇر-سۇلتاندا تۇرمىسى تو 1 ساعات
جۇڭگو حالىق ساياسي ءماس 1 ساعات
بيىل ەلوردادا 5G جەلىسى 1 ساعات
تۇركياداعى گران-پري ءتۋ 1 ساعات
پاۆلودار وبلىسىندا جولد 1 ساعات
قازاقستان ەكونوميكاسى ب 1 ساعات
13 - كەزەكتى مەملەكەتتى 1 ساعات
ليۋدي بۋدۋششەگو: كاكيە 1 ساعات
پاۆلودار وبلىسىنداعى بى 1 ساعات
ساپارباەۆ 101 جاستاعى ك 1 ساعات
رەسەي اقش پەن ەۋرووداق 2 ساعات
13 - كەزەكتى مەملەكەتتى 2 ساعات
شينجياڭدا تۇراتىن مەملە 2 ساعات
ەرەيمەنتاۋ ماڭىندا جولد 2 ساعات
قازاقستان قۇراماسى مينس 2 ساعات
ساپارباەۆ 101 جاستاعى ك 2 ساعات
شەتەلدە قۇجاتىن جوعالتى 2 ساعات
الماتىدا ءماسليحات دەپۋ 2 ساعات