نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەگەمەن قازاقستان ماقالالارى مەن جاڭالىقتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 23:15 - 2021/02/23

Нақты Көзі: https://egemen.kz/article/266567-shu-onhirindegi-asharshylyq

سونىمەن شوقپار اۋدانىنىڭ اۋىلدارى شۋ اۋدانىنا قوسىلعاننان كەيىن جاپپاي ۇجىمداستىرۋ جوعارىدان تۇسكەن نۇسقاۋلار بويىنشا اكىمشىلىك كۇشتەۋ ارقىلى جۇرگىزىلە باستادى. بايلار مەن بي-بولىستاردىڭ مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ، كولحوزعا بىرىكتىردى. اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ سالدارىنان قاناۋشى ساناتىندا ورتاشا داۋلەتتى شارۋالار دا تاركىلەنىپ كەتتى. ءتىپتى كەيبىر اۋىلداردا ءبىرلى-جارىم كەدەيلەردىڭ دە مالىن سىپىرىپ الدى، ولاردى تۇراقتى مەكەنىنەن كۇشتەپ جاپپاي كوشىرە باستادى. كەڭەس بيلىگىنىڭ وسىنداي سولاقاي ساياساتى شۋ وڭىرىندەگى ەل-جۇرتتى اشتىققا ۇرىندىردى.

شۋ اۋدانىندا ەلدى كولحوزدارعا بىرىكتىرۋمەن قاتار، استىق دايىنداۋ ناۋقانى دا قوسا جۇرگىزىلدى. كەڭەستىك بيلىك جوسپارلانعان استىقتى ورىنداماعان شارۋاشىلىق يەلەرى مەن جەكە ادامداردى قاتاڭ جازاعا تارتتى. سونىڭ دالەلى رەتىندە مىنا مالىمەتتەرگە نازار اۋدارايىق: «ارتىق استىعىن وتكىزبەگەنى ءۇشىن 64 باي-كۋلاك شارۋاشىلىعىنا 43 367 سوم ايىپپۇل سالىندى، وعان قوسا مەملەكەتتىك قارىزداردى وتەۋدەن بولەك ولاردان 22 748 سوم ايىپپۇل الىندى. سونىمەن قاتار 16 شارۋاشىلىق يەسى 1،5-2 جىلعا سوتتالىپ، 3-تەن 5 جىلعا دەيىن جەر اۋدارىلدى».

شۋ ايماعىنداعى حالىققا ۇجىمداستىرۋ بارىسىندا سەكسەۋىل، ەت، ءجۇن جانە ت.ب. مال ونىمدەرى بويىنشا تىم ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەلدى. ۇستى-ۇستىنە ەت جانە ءجۇن وتكىزۋ شارالارى ءىس جۇزىندە مالدى جاپپاي قىرۋعا ۇلاستىردى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۋاكىلدەرى اۋدان كولحوزدارىنداعى ءداندى داقىلداردىڭ ءبارىن، ءتىپتى تۇقىمعا ساقتالعان قوردى دا جۇك ۆاگوندارىنا تيەپ، رەسەيگە جىبەرىپ جاتتى. كەڭەستىك بيلىكتىڭ قۇقىق ورگاندارى اۋىلدارداعى باي، مولدا، بيلەرگە قارسى جازالاۋ شارالارىن كۇشەيتە ءتۇستى. وسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ءتۇرلى اسىرا سىلتەۋشىلىككە جول بەرىلدى. مۇراعات قۇجاتتارىنان الىنعان تومەندەگى دەرەكتەر سونىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى. «تەك 1930 جىل ... ازىق-تۇلىك سالىعى جوسپارىن ورىنداۋدان باس تارتتى دەگەن ايىپتاۋمەن اۋداندا 65 باي جانە كۋلاك سوتتالدى، ولاردىڭ ىشىندە 40 وتباسىنىڭ دۇنيە-مۇلكى تاركىلەنۋگە ءتيىس بولدى. ال ولاردان الىنعانى 71 جىلقى، 11 تۇيە، 4 سيىر، 64 قوي، 12 كيىز ءۇي جانە 4 كىرپىشتەن سالىنعان ءۇي ەدى».

جاپپاي جازالاۋ مەن اشارشىلىقتىڭ زارداپتارى 1930 جىلى جاڭادان قۇرىلعان شۋ اۋدانىنىڭ قۇرامىنا كىرگەن شوقپار ايماعىنداعى قازاقتارعا دا كەلىپ جەتتى. الماتى وكرۋگىنىڭ تاراتىلار الدىندا عانا شوقپار اۋىلدارىنىڭ حالقى ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولىپ، باسى اۋعان جاققا بوسىپ كەتتى. اشىققان جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ باسىم بولىگى جاياۋ-جالپىلاپ كورشىلەس قىرعىز ەلىنە بەت الدى، ال قولدارىندا تاركىلەۋدەن جاسىرىپ قالعان كۇش-كولىكتەرى بار بايلار كەدەي-كەپشىكتەرىمەن، جارلى-جاقىبايلارىمەن بىرگە قىتاي استى. كەڭەس بيلىگى بوسقان قازاقتاردى ەلگە قايتارۋعا ارەكەت جاسادى. جان-جاققا قاڭعىرىپ كەتكەن كەيبىر بوسقىنداردى وكىمەتتىڭ ارنايى قۇرىلعان جاساعى جيناپ الىپ، پويىزدارعا وتىرعىزىپ، بوس قالعان ەلدى مەكەندەرگە جونەلتىپ جاتتى. 1930 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا-اق شۋ اۋدانىنىڭ ءار جەرىندە اشارشىلىقتىڭ بەلگىسى كەڭ ەتەك الا باستادى.

اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋدىڭ ستاليندىك مودەلى قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىندا جالپى جۇرتشىلىقتىڭ نارازىلىعىن تۋعىزدى. سولاردىڭ ءبىرى رەتىندە 1931 جىلى شۋ وڭىرىندە بيلىككە قارسى جولشىباەۆ باستاعان كوتەرىلىستى ايتۋعا بولدى. كوتەرىلىسشىلەر 1931 جىلدىڭ قازان ايىندا قىزىلداردان تولىعىمەن جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. بۇل سول جىلعى كەڭەس وكىمەتىنە قارسى باعىتتالعان جالعىز عانا كوتەرىلىس ەمەس ەدى...

عالىم م.قوزىباەۆتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 1930 جىلدىڭ باسىندا-اق كورشى ەلدەرگە شۋ وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ 60 پايىزى كوشىپ كەتكەن. باسى اۋعان جاققا بوسىپ كەتكەن ەل-جۇرت ءشوپتىڭ تامىرىمەن، وسىمدىكتىڭ جاپىراعىمەن قورەكتەنە باستايدى. كەيبىر اۋدانداردا اشىققان ادامدار يت پەن مىسىقتى جانە سارىشۇناقتى وتقا قاقتاپ جەپ، قاتقان تەرىلەردى سۋعا قايناتىپ، سونىڭ سورپاسىن ىشكەن. كونەكوز شەجىرەلى قارتتاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا، قازىرگى جامبىل وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اۋليە-اتا، شۋ، قورداي، تالاس، مەركى اۋداندارىندا ادام ەتىن جەۋ وقيعالارى دا بولعان.

تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ستالينگە 1933 جىلدىڭ 9 ناۋرىزىندا جازعان حاتىنان ءبىر دەرەكتەردى كەلتىرەيىك:

«كوپتەگەن قالادان (اۋليە-اتا، شىمكەنت، سەمەي، قىزىلوردا جانە باسقالار) جانە تەمىرجول ستانسالارىنان ولگەن قازاقتاردىڭ ولىكتەرى سىرتقا شىعارىلۋدا. شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى نوۆو-ترويتسكى سەلوسىندا (جاندوسوۆتىڭ مالىمەتى) كۇن سايىن دەرلىك 10-12 قازاق ولەدى، سونداي-اق اۋداننان كوممۋنيستەردىڭ 60 پروتسەنتى كەتىپ قالعان. سارىسۋ اۋدانىندا 7000 شارۋاشىلىق بولسا، ەندى ولاردىڭ 500-گە جۋىعى قالعان... باسقالارى اۋليە-اتا جانە ت.ب. اۋداندارعا قاشقان. قىرعىز جەرىنە كوشكەندەر بار. قاراشا ايىندا وسى اۋداننان جۇزدەگەن ادام وتباسىمەن بىرگە الىس اۋىلدارعا جىلجىعان» دەپ شۋ جانە باسقا اۋداندارداعى قازاقتاردىڭ باسىنا تونگەن زۇلماتتى ستالينگە جەتكىزگەن.

وسىنداي ناۋبەتتى كەزەڭدە اۋىلداستارى مەن اعايىن-تۋىستارىنىڭ قامىن ويلاپ، ولاردى اشتىقتان قۇتقارۋدىڭ امالدارىن ويلاستىرعان ازاماتتار دا بولعان. سونداي قايىرىمدى جانداردىڭ ءبىرى – نۇرمان بي. بۇل كىسىنىڭ اشىققان ەلگە جاساعان قامقورلىعى بۇگىنگە دەيىن شۋ قازاقتارىنىڭ ەسىندە ساقتالىپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. شۋ وڭىرىندەگى ءشىنالى باي دا اشارشىلىق جىلدارىندا قاراماعىنداعى اۋىل-ايماقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە بارىنشا كوڭىل ءبولىپ، اسىرەسە 1931-1932 جىلدارى تۇتاس ءبىر اۋىلدى اشتىقتان قۇتقارىپ قالعانى جايىندا زۇلمات زاماننىڭ كۋاگەرلەرى بولعان، بۇگىندە جەر باسىپ، ءتىرى جۇرگەن كونەكوز قارتتار ەسكە الىپ وتىرادى. وكىنىشتىسى سول، ءشىنالى بايدىڭ بۇل ارەكەتى بيلىككە ۇناماي، 1932 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە سىبىرگە ايدالىپ، سوندا قايتىس بولادى.

تۇيىندەي ايتساق، اشتىق تاقىرىبىن، سونىڭ ىشىندە شۋ وڭىرىندەگى ناۋبەتتى ودان ءارى تەرەڭ زەرتتەپ، شۋلىقتاردىڭ باسىنا شۇيلىككەن قاسىرەتتىڭ اقيقاتىن اشىپ، بۇگىنگى جانە كەلەشەكتەگى وسكەلەڭ ۇرپاققا جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز دەپ بىلگەنىمىز ءجون.

تۇڭعىشبەك بايقۇلوۆ،

ش.ۋاليحانوۆ اتىنداعىتاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭاعا عىلىمي قىزمەتكەرى، زەرتتەۋشى-پۋبليتسيست


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=4&id=1359866

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


سەرتيفيكاتپەن قانداي كو 17 سەكوند
مما-دەن 2021 جىلعى الەم 17 سەكوند
قازاقستان ازىق-تۇلىك قا 3 مينوت
2021 جىلى انا مەن بالان 3 مينوت
بەيجيڭگە كىرەتىن وسى جو 4 مينوت
پارتيانىڭ داڭقتى ءداستۇ 4 مينوت
ەڭبەك ميگرانتتارى ءۇشىن 4 مينوت
قازاقستاندا ”قىزىل” جان 4 مينوت
الەۋمەتتىك كاسىپكەرلىك 6 مينوت
«قازپوشتا» اق بقو فيليا 9 مينوت
نۇر-سۇلتاندا قاراۋسىز ق 12 مينوت
اۆستراليادا الەمدەگى ۇي 14 مينوت
گەرمانيادا لوكداۋن تاعى 14 مينوت
تالعار مەن ەڭبەكشىقازاق 15 مينوت
جوعارعى سوتتىڭ ەكى سۋدي 15 مينوت
اقىلبەك كۇرىشباەۆ اسىل 15 مينوت
3 ناۋرىز كۇنى ەلىمىزگە 18 مينوت
تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە نە 18 مينوت
2025 جىلعا دەيىن 11 مىڭ 21 مينوت
وقۋشىلاردى قاققان جول-ك 24 مينوت
مەركۋري مەن ساتۋرن جايى 24 مينوت
ورتالىق كوميتەت كەڭسەسى 24 مينوت
قۇرىلىس جانە تۇرعىن ۇي- 24 مينوت
جارمەڭكەدە جۇمىس ۇسىندى 24 مينوت
تەننيس: نەدوۆەسوۆ جۇپتى 24 مينوت
يراكتا اقش-تىڭ اسكەري ب 24 مينوت
الماتىدا داۋعا قالعان ا 24 مينوت
قازاقستاننىڭ جەتى وبلىس 24 مينوت
ءبىر تاڭ | ادەبيەت پورت 24 مينوت
قازاقستان ازىق-تۇلىك قا 1 ساعات