نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: قازاقستان «سۇننەت» اقپاراتتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 09:20 - 2021/02/22

Нақты Көзі: https://sunna.kz/2021/02/22/10202201/

بالاعات ءسوز - Sunna.kz

اللا تاعالانىڭ ادام بالاسىنا بەرگەن ەرەكشە نىعمەتىنىڭ ءبىرى – ءتىل. ءتىل ارقىلى ادام يمانعا كەلىپ، كاليما ءشاھادات ايتىپ، مۇسىلمان بولسا، سول ءتىل ارقىلى ونىڭ لاستىعى سەبەپتى كۇناعا باتادى. پايعامبارىمىز (اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن)  مۇباراك حاديسىندە:

مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ، فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ

 «كىمدە-كىم اللاعا جانە اقىرەت كۇنىنە يمان كەلتىرگەن بولسا، وندا قايىرلى سوز ايتسىن ياكي ۇندەمەسىن»[1]، – دەگەن. سول سەبەپتى بىرەۋدىڭ اشۋىنا تيمەس ءۇشىن ءار مۇسىلمان ەكى ەلى اۋىزعا ءتورت ەلى قاقپاق قويعان ابزال. ويتكەنى، ادامنىڭ سويلەۋ مانەرى ونىڭ قانشالىقتى مادەنيەتتى ادام ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل جالعاندا كەي ادامدار سويلەۋ بارىسىندا بوقتىقتى ارالاستىرماسا ەكى ءسوزدىڭ باسىن قۇراي المايتىن جاعدايعا جەتتى. ول ونىڭ رۋحاني تۇرعىدا تومەن، جانى دا، ساناسى دا لاس ادام ەكەنىن مەڭزەيدى. مۇنداي ادەپتەن تىس جاعىمسىز ءسوزدىڭ جات كورىنەتىندىگى سونشالىقتى، ونى ادامنىڭ ۇلكەن دارەتىنىڭ اتىمەن اتايدى.

پايعامبارىمىز (اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن)  حاديسىندە ونداي ادامدارعا ءجانناتتا ورىن جوق ەكەنىن جەتكىزگەن. اللا ەلشىسى (اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن):

       الْجَنَّةُ حَرَامٌ عَلَى كُلِّ فَاحِشٍ أَنْ يَدْخُلَهَا

 «جاننات ءاربىر ادەپسىز (ىس-ارەكەتىمەن، تىلىمەن) جان ءۇشىن كىرۋىنە حارام»،[2] – دەلىنگەن.

قازاقى ورتادا جوسىقسىز بالاعات ءسوز ايتىپ، ادامدى نەمەسە ادامداردى قورلاعاندار ادەتتىك زاڭنىڭ نورمالارى مەن پرينتسيپتەرىنە سايكەس جازالانىپ وتىردى. تاۋكە حان (1678-1718) تۇسىندا قابىلدانعان، قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى ادەپ-عۇرىپ زاڭدار جيناعى «جەتi جارعىنىڭ» بەسىنشى جارلىعىندا «كامەلەتكە جەتكەن بالانى تۋعان اتا-اناسىنا ءتىل تيگىزىپ سوككەنى ءۇشىن (قول تيگىزبەسە) قارا سيىرعا نەمەسە قارا ەسەككە تەرىس مىنگىزىپ، موينىنا قۇرىم ءىلىپ، بۇكىل اۋىلدى اينالدىرۋ كەرەك» دەپ جازا بەلگىلەنگەن. وسى زاندار جيناعىندا ءدىني سەنىمگە بايلانىستى قىلمىستىڭ ەكى تۇرىنە، ءبىرىنشىسى — قۇدايعا تىل تيگىزۋگە دە جازا بەلگىلەندى (كەلەسىسى قۇدايعا سەنبەۋ). وندا «جەتى كىسى كۋالىك ەتسە، قۇدايعا ءتىل تيگىزۋشىنى تاسپەن اتىپ ولتىرەدى. كاپىر بولعان ادامنىڭ بۇكىل مال-مۇلكى ونىڭ تۋعان-تۋىستارىنىڭ قاراماعىنا وتەدى. سۇلتانعا نە قوجاعا تىل تيگىزسە، ول ادام ءبىر توعىز، ياعني توعىز مال ايىپ تولەيدى، ال ساباسا، ياعني قول جۇمساسا ءۇش توعىز، ياعني 27 مال تولەيدى» دەپ كورسەتىلگەن[3].

بۇگىندە بالاعات سوزدەردى اۋزىنا المايتىن ادامدار كەمدە-كەم.

بىرىنشىدەن، بالاعات سوزدەر سەنىڭ قانداي ادام ەكەنىڭدى  حابار بەرەدى.

ەكىنشىدەن،  باسقالاردىڭ سەن جايلى جامان پىكىر قالىپتاسۋىنا سەبەپكەر بولادى.

ۇشىنشىدەن،  بالاعات ءسوزدى قوسۋ ارقىلى سەن باسقالاردان مىقتى بولىپ كورىنبەيسىڭ. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل تەك ەر بالالاردا عانا ەمەس، ءوزىن توپتىڭ الدىندا كورسەتۋ ءۇشىن قىز بالالاردىڭ دا بالاعاتتى كوپ قولداناتىنىن بايقايمىز، بۇل ارەكەتىمەن ول جىگىتتەر قاۋىمىنا ۇناعىسى كەلەتىن بولار، الايدا بالاعاتتاپ سويلەيتىن قىزعا جىگىت جاعى نازىك جاندى، ايەل زاتى رەتىندە قارامايدى. بالاعاتتاۋشى قىز ول ءۇشىن تەك ەر بالاعا ءتان سەرىگى بولىپ قالا بەرمەك.

تورتىنشىدەن، ءسوزىڭ انىق، دۇرىس ءارى ادەمى سويلەۋگە ەرىنسەڭ، ءوي-ورىسىڭ دە سوعان ساي بولادى.

ادامنىڭ بالاعات ءسوزىن ءجيى قولدانۋى وزىنە دەگەن سەنىمسىزدىگى، پسيحولوگيالىق تۇرعىدا ءوزىن قورعاۋدىڭ ءبىر جولى. عالىمدار اپاتقا ۇشىراعان ۇشاقتاعى قارا جاشىكتەگى تاسپانى قوسقان كەزدە كوپ جاعدايدا ادامداردىڭ سوڭعى سوزدەرى بالاعاتپەن اياقتالاتىن دالەلدەگەن.

بىرەۋ ءسىزدى ادەيى بالاعاتتاماقشى بولعان كەزدە، ول مۇنى نە ءۇشىن جاساپ جاتقاندىعى تۋرالى ويلاڭىز. «نەگە؟» دەگەن سۇراق قويىڭىز. مۇمكىن ءوزىنىڭ دارەجەسىنىڭ سىزدەن جوعارى ەكەندىگىن كورسەتكىسى كەلگەن شىعار…

بۇل جاعدايدا وعان تەك جاناشىرلىقپەن قاراۋىڭىز كەرەك. ول وسى قىلىعىمەن ءوزىن عانا سەندىرە الادى. مۇمكىن ءسىزدىڭ كوڭىلىڭىزگە تيەتىن سوزدەر ارقىلى اشۋىڭىزعا تيگىسى كەلگەن شىعار؟ نە ءۇشىن؟ بولماسا وزگە بىرەۋدىڭ ءوشىن سىزدەن الىپ جاتقان بولار؟ ەڭ اۋەلى ادامنىڭ نە سەبەپتى بالاعاتتاپ جاتقاندىعىن انىقتاپ الىڭىز.

ەگەر ءسىزدى بالاعاتتاعان ادامعا بىردەن اشۋلانساڭىز، قارسىلاسىڭىز جەڭىستىڭ مەرەي تويىن تويلايتىن بولادى. وعان مۇنداي مۇمكىندىكتى بەرىپ قويعىڭىز كەلە مە؟ ەندەشە دۇرىس جاۋاپ قايتارۋدى ۇيرەنەيىك.

1) اقىماقتىڭ ءوزى عانا اقىماق. بۇل سوزدەر تانىس پا؟ بىر-بىرىمەن قاتتى ۇرسىسىپ جاتقان ادامدار تۋرالى وسىلاي دەۋگە بولادى. ءبىر ادام تاربيە مەن ۇستامدىلىقتى شەتكە ىسىرىپ قويىپ ۇرىستى باستايدى، ەكىنشىسى ونىڭ ىرقىنا كونىپ ۇرىستى قوستايدى. ەكەۋىنە دە جاناشىرلىقپەن قاراۋىمىز كەرەك.

2) كەيدە ءتىپتى وزىمىزگە باعىتتالعان «جامان سوزدەرگە» ءپوزيتيۆتى جاۋاپ قايتارىپ تا ۇلگەرمەي قالامىز. ول جامان سوزدەر جۇرەككە ينە سەكىلدى قادالادى. دۇرىس جاۋاپ بەرۋدى بىلمەسەك تە، ارتىنشا كەك ساقتاپ، رەنجۋدى بىلەمىز. ەندى ءسال كىدىرىپ، وسى سيتۋاتسيانى سىرتتان باقىلاپ كورىڭىز. كۇلكىلى ءارى اقىماقتاردىڭ ءىسى. اسىل ءومىرىمىزدى نە نارسەگە قۇرتىپ ءجۇرمىز؟ اشۋلانىپ تۇرعان ادام وزگەنى رەنجىتكەنىن بىردەن ۇمىتىپ كەتەدى، ال رەنجىگەن جاننىڭ جايى باسقا.

3) ال ءوزىڭىزدى رەنجىتكەن اداممەن ەندى قالاي سويلەسەسىز؟ ەگەر ول جاقىن ادامىڭىز بولسا، وعان بارلىعىن اشىپ ايتىڭىز. ءوزىڭىزدى رەنجىتكەنىن دە جاسىرماڭىز. ارتىنشا مىندەتتى تۇردە جەڭىلدەپ قالاسىز.

4) بۇدان وزگە «اكۆاريۋم» ءادىسى بار. كوپشىلىك جينالعان جەردە بايبالام سالىپ، بارلىعىنا ۇرىسىپ جاتقان ادامدى اكۆاريۋمدەگى بالىقپەن تەڭەستىرىپ كورىڭىز. اۋزىنىڭ جىبىرلاعانىن كورگەنمەن، ونىڭ داۋىسىن ەستىمەيمىز.

5) قازاق اتام «جاقسى ءسوز  – جارىم ىرىس» دەپ بەكەر ايتپاعان. مۇنىڭ ءوزى دە جاقسى ءتاسىل. ءبىراق، ۇلكەن ۇستامدىلىق پەن سىپايىلىقتى تالاپ ەتەدى. ياعني، بالاعاتتاپ تۇرعان ادامعا سىپايى جاۋاپ قايتارۋ. نەمەسە ءجاي عانا: «نە دەگەن تاربيە كورمەگەن دورەكى ادامسىز» دەپ ايتۋ. بۇل وتتىڭ ۇستىنە سۋىق سۋدى قۇيىپ جىبەرگەنمەن بىردەي. قانداي جاعداي بولماسىن، ونىڭ كىدىرىپ قالۋىن پايدالانىپ، «ۇرىس الاڭىنان» كەتىپ قالۋىڭىزعا مۇمكىندىگىڭىز بار.  ەڭ جامانى – ۇرىسىپ تۇرعان ادامعا بالاعاتتايتىن سوزدەرمەن جاۋاپ قايتارۋ. ءدال وسىلاي جاۋاپ قايتارۋ ارقىلى ەكەۋىڭىز اعايىندىلارعا اينالىپ، ونىڭ دارەجەسىنە تۇسەسىز. ارينە، وسىلايشا اشۋىڭىزدى تارقاتىپ الۋعا بولادى. اسىرەسە، داۋىسىڭىزدى ەكى وكتاۆاعا جوعارىلاتساڭىز.

بالاعات سوزدەن قالايشا ارىلام؟

ماقسات قوي. نەگە ءبىر اي نە ودان از ۋاقىت ىشىندە بىلاپىت ءسوز ايتپاۋعا تىرىسىپ كورمەسكە؟ جەتىستىكتەرىڭدى كەستەگە نە كۇنتىزبەگە جازىپ جۇرسەڭ بولادى. ءار ايتىلعان بالاعات ءسوزدىڭ ارتىنشا كەدەيلەرگە ساداقا بەرسەڭ، نە ورازا ۇستاساڭ قىسقا ۋاقىتتا جامان سوزدەن تىيىلار ەدىڭ. بۇل تەك بالاعات سوزگە قاتىستى ەمەس، جالپى ءتىل ارقىلى جاسايتىن كۇنالاردان كەيىن وسىنداي ىزگى امالداردى جاساپ وتىرسا، ءتىلدىڭ توزاققا جەتەلەيتىن كوپتەگەن اۋرۋلارىنان قۇتىلار ەدى.

ساناڭدى بىلاپىت سوزدەرمەن ۋلايتىن نارسەلەردەن اۋلاق بول. ارالاساتىن ورتا، كينو، ۆيدەو ويىندار مەن مۋزىكا دا جاتادى. ءاننىڭ ىرعاعى قۇلاققا جاعىمدى بولسا، وعان وپ-وڭاي قوسىلىپ ايتىپ كەتۋىڭ مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا ونداي ماتىندەگى ولەڭدەردى تىڭداماۋ قاجەت.

وزىڭدى اقىل-ويى تولىسقان ادام رەتىندە كورسەت. كەيبىر ادامدار بەيادەپ سوزدەردى ەرەسەك بولىپ كورىنۋ ءۇشىن ايتادى. ءبىراق، شىن مانىندە، ءبارى كەرىسىنشە.

قوعامدىق ورتادا ادامنىڭ مادەنيەتتىلىگى، ورەسى بيىكتىگى ونىڭ سويلەۋىنەن بايقالادى. ءسوز اراسىندا قولدانىلاتىن: كەشىرىڭىز، مۇمكىن بولسا، ماقۇل كورسەڭىز، رۇقسات ەتسەڭىز، قالاۋىڭىز ءبىلسىن ت.ب. سوزدەر تىلگە سىپايىلىق سيپات بەرەدى. مۇنداي مايدا سوزدەر ۇلكەنگە دە، كىشىگە دە جاراسىمدى بولىپ، ادامنىڭ كىشىپەيىلدىلىگىن كورسەتىپ تۇرادى. شىراعىم، قاراعىم، قارىنداس، ىنىشەك، اعاي، اپاي، اتاي، اجەي سەكىلدى قاراتپا سوزدەر ۇلكەن مەن كىشىنىڭ اراسىنداعى ءىلتيپات، ادەپتىلىك كورسەتكىشتەر. ادامنىڭ ء«سىز» بەن «سەن» ءسوزىن ورىندى قولدانۋى دا ادەپ ساقتاۋعا جاتادى. جىلى، جاعىمدى سوزدەر ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. ال بالاعات سوزدەر ادامنىڭ ساناسىنداعى قوقىستار. قوقىسقا تولى ساناعا پايدالى مالىمەتتىڭ دە كىرۋى قيىن-اق. «جىلى جىلى سويلەسەڭ جىلان ىنىنەن شىعادى» دەگەن ماقالدى وسى ماسەلەگە ايتىلعانداي.

وسى ورايدا ويىما ەرتەرەكتەگى قازاق كەلىندەرىنىڭ ءسوز ادەبى جايىندا ءبىر مىسال كەلىپ وتىر:

ەرتەرەكتە ءبىر قاريانىڭ بالالارىنىڭ اتى قامىسباي، قاسقىرباي، قويباي، قۋباي، سۋباي، قايراقباي، پىشاقباي، باۋباي، بالتاباي ەكەن. بالتابايى ۇيگە كەلىن ءتۇسىرىپ، سول جاڭا تۇسكەن جاس كەلىندى سىناماق بولعان اتاسى وزەننىڭ ار جاعىنان ساسقالاقتاپ جۇگىرىپ كەلىپ: «سۋدىڭ ار جاعىندا، قامىستىڭ بەر جاعىندا قويدى قاسقىر جەپ جاتىر. جىلدام اۋىلعا حابار بەر. بالتاباي پىشاق قايراپ اكەلىپ، ادال باۋىزداپ السىن. مەن قاسقىردى قۋىپ كەتتىم»، – دەپتى. مۇنىسى – «قىسىلتاياڭ شاقتا كەلىنىم كورگەنسىزدىك تانىتىپ، ءوزىنىڭ قايىن اعا، قايىن اتاسىنىڭ اتىن اتاپ قويار ما ەكەن؟» دەگەن ويى عوي. سويتسە، كەلىنشەك نە ىستەگەن دەسەڭشى، شاپشاڭ توبەگە جۇگىرىپ شىعىپ، كۇيەۋىنە: «شاپقى-اۋ، شاپقى، شاپشاڭ كەل. سارقىرامانىڭ ار جاعىندا، سىلدىرامانىڭ بەر جاعىندا ماڭىرامانى ۇلىما جەپ جاتىر. اتام: «جانىمانى بىلەۋىتكە جانىپ اكەلسىن» دەيدى. ءوزى ۇلىمانى قۋىپ كەتتى»، – دەپتى.

يا، وسىنداي تاپقىرلىعىمەن ەل ەسىندە قالىپ، اتى اڭىز بولعان كەلىندەر بارشىلىق[4].

حامزات ادىلبەكوۆ

«سادۋاقاس قاجى عىلماني» مەشىتىنىڭ باس يمامى

[1] بۇحاري حاديستەر جيناعى

[2] يبن ءابي ءدۇنيا حاديستەر جيناعىندا

[3]https://el.kz/news/archive/content-5158/https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82_%D1%81%D3%A9%D0%B7

[4] http://www.halyk-gazeti.kz


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=18&id=1358428

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


العىس ايتۋ | بەينەروليك 1 مينوت
ميچيگاندا قولدان جاسالع 4 مينوت
شينجياڭدا تۇراتىن مەملە 6 مينوت
الماتى اكىمدىگى گاز تەك 6 مينوت
شەتەلدەن كەلگەن 101 ازا 6 مينوت
ساراپشى ەلەكتر ەنەرگياس 10 مينوت
قازاقستاندا ەلەكتر ەنەر 16 مينوت
قازاقستاندا كونديتەرلىك 16 مينوت
الماتى وبلىسىندا جول اپ 16 مينوت
جولداردى جوندەۋ كەزىندە 16 مينوت
التىنبەك مەرسادىق. كوڭى 16 مينوت
الەكساندر بۋبليك Qatar 16 مينوت
ەلوردادا مەرەكە كۇندەرى 22 مينوت
ەلىمىزدە پاندەميا كەزىن 25 مينوت
جۇرگىزۋشى اۆتوبۋسقا جول 26 مينوت
گاندبولدان ەل قۇراماسى 26 مينوت
شينجياڭ ”ولارمەن“ اناعۇ 26 مينوت
قمدب: اقپان ايىندا 1434 1 ساعات
تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ 1 ساعات
قوستانايدا ساياسي قۋعىن 1 ساعات
قازاقستاندى 2025 جىلعا 1 ساعات
سەناتورلار سوت جۇيەسىن 1 ساعات
تايلاند تۋريستەر ءۇشىن 1 ساعات
قازاقستاندا پاندەميا كە 1 ساعات
مەكتەپتەردە قازاق كۇرەس 1 ساعات
ءستاليندى جەرلەۋ: تيران 1 ساعات
قازاقستاندا ىسكەرلىك بە 1 ساعات
اتىراۋ: 355-باسپانا قۇل 1 ساعات
الماتىدا تانىمال ءۇندى 1 ساعات
شينجياڭ ۋاكىلدەر ۇيىرمە 1 ساعات