ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-181794515640 %60 %
2019-11-192440715839 %61 %
2019-11-201459466644 %56 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: قازاقستان «سۇننەت» اقپاراتتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 09:40 - 2019/11/05

مۇحان يساحان: قازاقستاننىڭ زايىرلىلىق ۇستانىمىندا بابالار جولىنىڭ جاڭعىرۋى بار – Sunna.kz

 – ەلىمىزدە ء«دىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى» بەكىتىلدى جانە ەلىمىزدەگى ءدىني ماسەلەلەردى رەتتەۋدى ودان ارىقاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن ءبىرقاتار زاڭنامالارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋ ۇستىندە. مەملەكەت پەن ءدىن قاتىناسىن زەرتتەپ جۇرگەن مامان رەتىندە جاڭا وزگەرىستەر مەن باستامالارعا قاتىستى نە ايتاسىز؟

– ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز اتازاڭىمىزدا كورسەتىلگەندەي، ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدە زايىرلىلىق قاعيداتتارىن باسشىلىققا الادى. الايدا، زايىرلىلىقتىڭ قاتىپ-سەمىپ قالعان ءابسوليۋتتى دوگما ەمەس ەكەنىن دۇرىس ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ناعىندا، زايىرلىلىق دەپ – حالىقتىڭ ءدىني-رۋحاني مۇڭ-مۇقتاجدىقتارى مەن تالاپ-تىلەكتەرىن قاناعاتتاندىرۋدا مەملەكەت مۇددەسى ەسكەرىلگەن ساياسي-قۇقىقتىق شەشىمدەردىڭ جۇزەگە اسۋىن ايتامىز. ياعني، زايىرلىلىق – ۇدايى قوزعالىستا بولاتىن ءتىرى ورگانيزم، سوعان سايكەس ول قاجەت كەزدە مودەرنيزاتسيالانادى. وسى تۇرعىدان العاندا، قوعامدا جاڭا اسپەكتىلەردىڭ تۋىنداۋىنا بايلانىستى 2011 جىلى قابىلدانعان ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ مەن وزگەدە زاڭنامالارعا تىڭ وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ زامانا تالابى ەكەنى بەلگىلى.

جالپى، بۇگىنگى تاڭدا بۇۇ-نا مۇشە سۋبەكتىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى زايىرلى مەملەكەت بولىپ ەسەپتەلىنەدى. وسىعان قاراپ-اق ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدە زايىرلىلىقتىڭ ۇتىمدى ۇلگى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. دەسە دە،  جاھاندا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زايىرلى مەملەكەتتەر تاريحتاعى ءوز ءدىني تاجىريبەلەرىن ەسكەرە كەلە ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدىڭ بىرنەشە قالىپىن قالىپتاستىرعان. سونىڭ ءبىرى – زايىرلىلىقتىڭ كونتاميناتسيالىق قالىپىندا ءدىني ەركىندىكتىڭ كۇش-قۋاتى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكا مەن قارجى جۇيەسىنە، ءتىپتى قىلمىستىق سانكتسيا تاعايىنداۋعا ىقپال ەتە الاتىن الەۋەتكە يە بولىپ كەلەدى. ءبىراق، كونتاميناتسيالىق قالىپتا مەملەكەت پەن ءدىننىڭ ءوزارا بايلانىسى بىر-بىرىمەن شىرماۋىقشا ماتاسىپ كەتكەندىكتەن، ول كەيدە ەكى ءينستيتۋتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن جوعالتىپ، شەتىن ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋىنا جول اشادى. وعان مىسال رەتىندە كونتاميناتسيالىق زايىرلىلىقتى ۇستاناتىن يندونەزيا، بانگلادەش، اۋعانستان جانە ت.ب. مەملەكەتتەردە ءجيى ورىن الاتىن وقىس وقيعالاردى اتاپ كورسەتۋگە بولادى.

وسىنداي شيەلەنىستەر ورىن الماسى ءۇشىن قازىرگى كەزدە ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى مەملەكەت پەن ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداۋعا جۇمىس جاساۋدا. شىنتۋايتىندا، ءبىزدىڭ ەلىمىز 2011 جىلى ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر» تۋرالى زاڭدى قابىلداۋمەن زايىرلىلىقتىڭ قازاقستاندىق ءتول ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا بەت-بۇرىس جاسادى. اتالمىش زاڭنامادا حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ سەنىمىن قۇرايتىن «حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ جانە پراۆوسلاۆيەلىك حريستياندىقتىڭ حالىقتىڭ مادەنيەتىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني ومىرىندەگى تاريحي ءرولى» ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى. سونداي-اق، ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋ – جەرگىلىكتى، وڭىرلىك، رەسپۋبليكالىق مارتەبەلەرگە ءبولىنىپ، قايتا تىركەۋ بارىسىندا قمدب مەن «ورىس پروۆاسلاۆ شىركەۋى» عانا ەل اۋماعىندا تولىق ءدىني قىزمەت ەتە الاتىن جوعارى ستاتۋسقا يە بولدى. پرەفەرەنتسيالىق زايىرلىلىق قالىپىنا جاتاتىن وسى ءتول تۋما قازاقستاندىق ۇلگىنى تاقاۋدا توماعاسى سىپىرىلعان ء«دىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا» جانە وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگەلى وتىرعان وزگە دە زاڭنامالاردا ودان ارىقاراي جەتىلدىرۋ كوزدەلۋدە.

– ءوزىڭىز ايتىپ وتىرسىز، زايىرلىلىق ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدە وزىق ۇلگى سانالعانىمەن، كەيدە ودان دا شەتىن ماسەلە تۋىندايتىنىن. ەندەشە، بۇگىنگى ءدىن قاتىناستارى ۇدەرىسىندەگى ەلىمىزدىڭ زايىرلىلىق ۇستانىمىنىڭ نوبايى قانداي بولۋعا ءتيىستى؟

– ءبىز مىنا ءجايتتى دۇرىس ۇعىپ الۋعا ءتيىستىمىز. مەملەكەت زايىرلىلىق قاعيداتتارىن اۋادان الىپ، وعان حالىقتى كۇشتەپ مويىنسۇندىرمايدى. كەرىسىنشە، ازاماتتاردىڭ تالاپ-تىلەگى مەن قوعام مۇددەسى ەسكەرىلە وتىرىپ، زايىرلىلىق ۇستانىم ايقىندالادى. ياعني، ءدىن قاتىناستارىندا ءتۇيىندى ماسەلەلەر تۋىنداماس ءۇشىن حالىقتىڭ نانىم-سەنىمى مەن ءدىني تاجىريبەسى جانە مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تۇتاستىعى قاپەرگە الىنىپ، ءدىني سەنىم بوستاندىعىنىڭ شەگى زاڭمەن ايقىندالۋى ءتيىس. مولشەمىنە ساي سالىنعان ۇيىتقى سەكىلدى ءدىن قاتىناستارىن رەتتەيتىن قۇقىقتىق اكتىلەر دە مەملەكەت پەن ءدىني كونفەسسيالار اراقاتىناسىن ۇيىتىپ ۇستاپ، قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىققا ازىق، ءداستۇرلى ءدىني قۇندىلىقتاردىڭ كوگەرۋىنە تامىزىق بولا ءبىلۋى كەرەك.

بەينەلەپ ايتقاندا زايىرلىلىق ۇستانىم – بەزبەندى ءبىر جاعىنا اۋدارىپ الماي، ءبىر باسىنا جوعارى ساياسي ينستيتۋتتى، ءبىر باسىنا حالىقتىڭ ءدىني نانىمى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن تەڭ قويىپ، تارازى باسىن تەڭسەلتپەي ۇستاي ءبىلۋى شارت. مەملەكەت ءدىني ماسەلەلەردى قويۋلاتپاي، ىسقاياقتىق تانىتىپ، تۋىنداعان ءاربىر ءىستى دەر شاعىندا شەشە بىلسە، قوي دا امان، قاسقىر دا تىنىش دەگەن ءسوز. سوندا، زايىرلىلىق ۇستانىم قوعام تۇراقتىلىعىنىڭ ساقتالۋىنا ءھام مەملەكەتتىڭ قالىپتى دامۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى.

– ايتسە دە، قوعامداعى ءدىننىڭ ىقپالى ازايتىلىپ، زايىرلىلىق قاعيداتتارىنىڭ نىعايۋا تۇسۋىنە تەك مەملەكەتتىك ورگاندار مۇددەلى سياقتى. قابىلدانعان تۇجىرىمداما جانە زاڭنامالارداعى وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار وسىنى كوكسەيتىندەي بولىپ كورىنەدى. وسىعان قاتىستى نە ايتاسىز؟

– مەملەكەتتىڭ قوعامداعى ءدىننىڭ ىقپالىن كۇشپەن تومەندەتۋى زايىرلىلىقتىڭ ەكۆيپوتەنتسيالىق قالىپىنا جاتادى. قحر، سولتۇستىك كورەيا، وزبەكستان، تاجىكستان جانە ت.ب. ەلدەردىڭ تاجىريبەسىندە ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدە مەملەكەتتىڭ امىرشىلدىك فۋنكتسياسى پايدالانىلدى. بۇل ەكۆيپوتەنتسيالىق قالىپتا مەملەكەت باسىم ۇستەمدىككە يە بولعانىمەن، ەسەسىنە ازاماتتاردىڭ دىني-سەنىم مەن ار-ۇجدان بوستاندىعى جانە وزگە دە دەموكراتيالىق قۇندىلدىقتار اياق استى بولۋى مۇمكىن. ءبىراق، قازىرگى قازاقستاننىڭ ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدەگى بەت-الىسى امىرشىل-اكىمشىل جۇيەگە باعىتتالىپ وتىر دەي المايمىز. سەبەبى، ءدىني سەنىمگە ەركىندىك بەرە وتىرىپ، حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇستاناتىن ءدىندى تاريحي-مادەني قۇندىلىق رەتىندە باعالاپ، قۇزىرلى ورگانداردىڭ ەلدەگى ءىرى ءدىني بىرلەستىكتەرمەن مەموراندۋم جاساۋى جانە ءدىن قاتىناستارىنداعى كەيبىر نازىك ماسەلەلەردى مەلەكەتتىڭ باقىلاۋدى ۇستاۋى زايىرلىلىقتىڭ يدەنتيفيكاتسيالىق قالىپىنىڭ بەلگىسىنە جاتادى.

بىزبەن قوڭسى رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلورۋسسيا رەسپۋبليكاسىنىڭ پروۆاسلاۆيانى رۋحاني، تاريحي مۇرا رەتىندە باعالاپ، وعان مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋى، ولاردىڭ وسى يدەنتيفيكاتسيالىق قالىپتىڭ اياسىندا جۇمىس جاساپ جاتقانىن كورسەتەدى. ال، قازاقستاننىڭ قازىرگى بەت-الىسىنا كەلەر بولساق، ءبىزدىڭ ەلىمىز دە جوعارىدا ايتىلعان پرەفەرەنتسيالىق جانە وسى يدەنتيفيكاتسيالىق قالىپتاردىڭ قاعيدالارىن ۇشتاستىرىپ، ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدى ودان ءارىقاراي ىلگەرلەتپەك.        

– حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇستاناتىن ءدىن تاريحي-رۋحاني قۇندىلىق رەتىندە باعالانادى دەگەن پىكىرىڭىزگە زاڭنان جانە تاجىريبەدەن ناقتى بىر-ەكى مىسال بەرە الاسىز با؟

– مىسالى، ەلىمىزدەگى جوعارى بىلىكتى يسلامتانۋشىلاردى دايىندايتىن «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلۋى جانە يمامداردى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتەتىن  «ۋاقىپ» قورىنىڭ قۇرىلۋى، سونداي-اق، قۇربان ايت پەن روجدەستۆو مەرەكەلەرىنىڭ دەمالىس كۇندەرى بولىپ بەكىتىلۋى جانە ت.ب. دا مەملەكەت قامقورلىعىمەن جاسالىنىپ جاتقان ءىس-شارالار پرەفەرەنتسيالىق قالىپقا سايادى. ال، مەملەكەتتىڭ ءدىني راديكاليزمگە قارسى كۇرەسكە يمامدار مەن يسلام تەولوگتارىن تارتۋى، مەشىتتەردەگى جاماعاتپەن ورىندالاتىن ءدىني راسىمدەردە حانافي ءمازھابىنىڭ  ەرەجەلەرى بۇزىلسا، زاڭ جۇزىندە ايىپپۇلدىڭ سالىنۋى يدەنتيفيكاتسيالىق قالىپتىڭ ايقىن بەلگىسى.

زاڭنان مىسال بەر دەسەڭىز، ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا ء«دىن سالاسىنداعى مەملەكەت ساياساتىنىڭ ماقساتتارىنا سايكەس كەلەتىن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قوعامدىق باستامالارىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ; دىنگە سەنۋشىلەردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ كوزقاراستارىنىڭ راديكالدانۋ دەڭگەيىن ازايتۋ، راديكالدى ءدىني اعىمداردىڭ يدەيالارىنا قارسى ءىس-قيمىل، تەولوگيالىق تۇرعىدان ولاردىڭ يدەولوگيالارىنىڭ بەدەلىن ءتۇسىرۋ ماقساتىندا ءدىني بىرلەستىكتەرمەن كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا بەلسەندى تۇردە ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ» (2.2.2. 9) جانە وسى تاقىلەتتى ت.ب. دا قۇقىقتىق نورمالار قاراستىرىلعان. 

– سوندا، مەملەكەتتىك بيلىكتى «تاعۇت» دەپ ايىپتاپ، زايىرلى ەلدەن «حيجرا» جاساۋعا ۇندەپ جۇرگەندەر نەنى تۇسىنبەي ءجۇر؟

– «تاعۇت» دەپ شاريعات بۇيرىقتارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا توسقاۋىل بولعان  كەدەرگى-كۇشتى ايتامىز. اسىرەسە، ءدىني قۇلشىلىقتاردىڭ ورىندالۋىنا تيىم سالعان ساياسي كۇش «تاعۇت» دەپ ايىپتالادى. جالپى، مۇسىلمان قۇقىعىندا مەملەكەت اۋماعى مۇسىلماندارعا ءتان ەمەس جانە يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىنا رۇقسات بەرمەيتىن ساياسي جۇيە دارۋل حارب دەپ تانىلادى. كۇشتەپ كۇپىرلىككە جەگەتىن مۇنداي ەلدەن مۇسىلماندار كوشىپ (حيجرا) كەتۋگە بەيىم تۇرادى. الايدا، زايىرلىلىقتى دارۋل حاربپەن (كاپىرستان) شاتاستىرۋعا بولمايدى. سەبەبى، زايىرلى مەملەكەتتە مۇسىلمانداردىڭ تۇرعىلىقتى ازامات رەتىندە ءومىر سۇرۋىنە، بۇل كەڭىستىكتە يسلام ءدىنىنىڭ ناسيحاتتالۋىنا جانە ءدىني ريتۋالداردىڭ جۇزەگە اسۋىنا زاڭمەن تيىم سالىنبايدى. ايتالىق، زايىرلى مەملەكەت بولىپ تابىلاتىن قازاقستاندا مۇسىلمانداردىڭ ءوز ءدىني سەنىمدەرىن ۇستانۋىنا ءھام ناسيحاتتاۋىنا توسقاۋىل جوق. ءتىپتى، تاقاۋدا قابىلدانعان ءدىن سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ 2017-2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا دا زايىرلىلىقتى اتەيزممەن سالىستىرۋعا بولمايتىندىعى (1.2.3) ايتىلدى. ەندەشە، زايىرلىلىقتىڭ باعاسىن دۇرىس تۇسىنبەگەندەر قۇر بوتەگەسى بۇلكىلدەپ، بيلىكتى نەگىزسىز «تاعۇت» دەپ ايىپتاۋدا. كەرىسىنشە، زەردەلەپ قاراساق، زايىرلىلىقتىڭ مۇسىلمان قۇقىعىنداعى «دار اس-سالاممەن» ەتەنە جاقىن ەكەنىن باجايلاي الامىز.

– ء«دار ءاس-سالام» دەگەنىمىز نە؟

– حانافي ءمازھابىنىڭ عۇلاماسى ءاس-ساراحسي ءوزىنىڭ ء«ال-مابسۋد» اتتى ەڭبەگىندە «دار ءاس-سالام» نەمەسە ء«دارۋس-سۋلحتى» ەگجەي-تەگجەيلى ءتۇسىندىرىپ وتكەن. بۇل ساياسي جۇيەدە مەملەكەت اۋماعى مۇسىلماندارعا تيەسىلى بولماعانمەن، بيلىك يەلەرى مۇسىلمانداردىڭ ءوز سەنىم-نانىمدارى بويىنشا ءومىر سۇرۋىنە رۇقسات بەرىپ، يسلاممەن بەيبىت ماملەدە قاتىناس جاسايدى.  مىسالى، پايعامبار (س.ا.ۋ) داۋىرىندە ەفيوپيا حريستيان مەملەكەتى بولعانىمەن، 615-617 جىلدارى مەككەدەن ەكى دۇركىن اۋا كوشىپ كەلگەن مۇسىلماندارعا پانا بولىپ، ولاردىڭ ءوز ءدىني نانىمى بويىنشا ءومىر سۇرۋىنە رۇقسات بەردى. يسلام دىنىنە كەڭشىلىكپەن قاراعان وسى ەفيوپيا بيلىگىن ەشبىر مۋجتاحيد (عۇلاما) كاپىرستان دەپ ايتپاعان. ءتىپتى، ء«ال-مابسۋدتا» يسلام مەملەكەتىنىڭ دارۋس-سۋلح وكىلدەرىمەن ساۋدا قاتىناستارىندا ارنايى جەڭىلدىكتەر جاسايتىندىعى ءسوز بولادى. ياعني، دارۋس-سۋلحتا مۇسىلمانداردىڭ ءوز سەنىم-نانىمدارى بويىنشا ءومىر سۇرۋىنە رۇقسات بەرگەنى سەكىلدى زايىرلى مەملەكەت تە يسلامعا كەڭشىلىكپەن قارايدى. سول ءۇشىن دە دەستۇرىكتيۆتى اعىم وكىلدەرىنىڭ زايىرلى جۇيەنى «تاعۇت» دەپ ايىپتاۋى نەگىزسىز.

– زايىرلى مەملەكەتتىڭ دارۋل يسلاممەن قانداي ايىرماشىلىعى بار؟

– زايىرلى مەملەكەت پەن يسلام مەملەكەتىنىڭ ۇقساستىقتارى دا، وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى دە بار. الدىمەن، ۇقساستىقتارىنا ايتار بولساق، زايىرلىلىقتا دا، يسلام مەملەكەتىندە دە دىني-سەنىم بوستاندىعى (باقارا، 256) پاش ەتىلىپ، ينديۆيدتەردىڭ ءدىندى تاڭداۋى ءوز ەرىكتەرىنە قالدىرىلادى. سونداي-اق، زايىرلى مەملەكەت قۇقىقتارىنىڭ تىلسىممەن بايلانىسى بولمايدى. يسلامدا دا يلاھي شابىت، ءتۇس، ايان جانە ت.ب. ميستيكالىق ءحال قۇقىقتىق ۇكىم بەرۋدىڭ نەگىزى ەمەس. مىسالى، ازىرەتى ءالي (ر.ا) حاريجيتتەردىڭ وزىنە قاستاندىق جاسايتىنىن سەزىپ، ونى ءسوز ەتكەندە، سەرىكتەرى ولاردى الدىن-الا جازالاۋدى سۇراعان. سول كەزدە، ءالي (ر.ا): ء«بىزدىڭ ءدىنىمىز زاحيرگە*، ياعني بولعان جاعدايعا عانا ۇكىم بەرەدى» دەپ ەسكەرتكەن.

ال، ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالار بولساق، زايىرلى** مەملەكەت حالىقتىڭ بۇل فانيدەگى ماسەلەلەرىن عانا شەشۋدى ماقسات ەتەدى. و دۇنيەنىڭ ماسەلەسىمەن شۇعىلدانۋدى ازاماتتاردىڭ ءوز ەركىنە قالدىرادى. يسلام مەملەكەتى بولسا، مۇسىلمانداردىڭ بۇل دۇنيەمەن قاتار و دۇنيەدە جۇماقپەن قاۋىشىپ، ماڭگىلىك باقىتتى بولۋىن كوكسەپ، سول ءۇشىن شاريعات بەكىتكەن نورمالاردىڭ ساقتالۋىن قاداعالايدى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، زايىرلى مەملەكەتتە ءينديۆيدتىڭ يسلام ءدىنىن تاڭداۋىنا دا، ونى قايتا تارك ەتۋىنە دە رۇقسات ەتىلەدى. ءبىراق، يسلام مەملەكەتىندە ازاماتتاردىڭ يسلامدى تاڭداۋىنا رۇقات بەرگەنىمەن، ودان باس تارتقان جاعداي ورىن السا، وندا يرتيدات*** (بۇقاري، يتيسام: 28) جازاسى قولدانىلادى. سونداي-اق، زايىرلى مەملەكەتتە ينديۆيد يسلامدى قابىلداعانىمەن، ءدىني قۇلشىلىقتاردى ورىنداماۋعا ەرىكتى. ال، شاريعات قوعامىندا پارىز قۇلشىلىقتاردى تارك ەتكەن مۇسىلمانعا دۇرە سوعىلادى.  ياعني، زايىرلىلىق پەن يسلام بىر-بىرىمەن تولىعىمەن قابىسادى دەۋ – اعاتتىق. ونىڭ ۇقساستىقتارى دا، قايشى تۇستارى دا بار.

– قازاق حالقىنىڭ يسلام ءدىنىن ۇستانىپ كەلە جاتقانىنا بىرنەشە عاسىر بولدى عوي. ءتول تاريحىمىزدا دارۋل يسلام جۇيەسى بولعان با؟

– قاراقان مەملەكەتىندە – سۇلەيمەن ارسلان حان مەن احمەت توعان حان، التىن وردا مەملەكەتىندە – وزبەك حان مەن جانىبەك حان، قازاق حاندىعىندا – ارىنعازى حان مەن كەنەسارى حان بيلىك قۇرعان داۋىرلەردە شاريعات قۇقىعى ءبىرشاما ۇستەمدىككە يە بولدى. ءبىراق، ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا تولىق ءدارۋل يسلام جۇيەسى بولعان ەمەس. قازاق حالقى عيباداتتا حانافي ءمازھابىنىڭ ەرەجەلەرىنە مويىنسۇنعانىمەن، قوعامدىق قاتىناستاردى (مۋامالات پەن ۋقۋدات) كوشپەلىلەردىڭ بايىرعى ادەت-عۇرىپ زاڭدارىمەن رەتتەپ وتىرعان. جالپى، قازاق حالقى يسلام ءدىنىن قابىلداعاننان كەيىن كوبىنە-كوپ ساياسات-ۋل شاريامەن باسقارىلدى.

– ساياسات-ۋل شاريانىڭ دا ماعىناسىن كەڭىرەك اشىپ بەرسەڭىز؟

– «ساياسات-ۋل شاريانىڭ» جىرى ءبىر سۇقباتتىڭ اۋقىمىنا سيمايدى. ول ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. دەسە دە، قىسقا-نۇسقا انىقتاماسىن ايتار بولساق، ساياسات-ۋل شاريا دەپ – ءدىن نەگىزدەرىنە نۇقسان كەلتىرمەي، قوعام مۇددەسىنە ساي ەرەجەلەر بەكىتۋدى ايتامىز. بۇل شاريعاتتىڭ تەوريا-مەتودولوگياسىندا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار قۇقىقتىق ءادىسناما. شىعۋ تەگىنە كەلەر بولساق، يبن تاعىربەردي جانە تاقۋيددين ماقريزي سەكىلدى عۇلامالار ساياسات-ۋل شاريانىڭ شىڭعىسحاننىڭ «ۇلى ياساسىنان» باستاۋ الاتىنىن ايتادى. ال، شىڭعىس تۇقىمى تورەلەر ءبىزدىڭ قازاق قوعامىن ازەلدەن بيلەپ-توستەدى. كوشپەلىلەردىڭ ازاماتتىق ءھام قىلمىستىق ىستەرى «ۇلى ياساعا» نەگىزدەلگەن ادەت-عۇرىپ نورمالارىمەن ءوز شەشىمىن تاپتى. بابالارىمىز يسلامدى قابىلداعاننان سوڭ «ۇلى ياسا» نورمالارى ءار عاسىردا شاريعات سىن-تەزىنەن وتكىزىلىپ، قوعام مۇددەسىنە ساي قايتا ءبۇر جارىپ وتىردى. ياعني، «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى»، «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى»، از-تاۋكەنىڭ «جەتى جارعىسى» سەكىلدى زاڭدارىمىز وسى «ۇلى ياسانىڭ» كەيىنگى عاسىرلارداعى سىلەمدەرى سانالادى. سايىپ كەلگەندە، ايتپاعىم حاندىق داۋىرلەردە مۇسىلماندىق بيلىك ورناماسا دا، ءدىن مۇددەسىنە تەرىس كەلمەيتىن ساياسي-قۇقىقتىق جۇيە قالىپتاستى. ءوز كەزەگىندە بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ءدىن قاتىناستارىن رەتتەۋدەگى ۇستانىمى وسىعان ساياتىنىن ايىرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى.    

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

_____________________________________________________________________________________

* بۇل جەردە ازىرەتى ءالي: ء«بىزدىڭ ءدىنىمىز زايىرلى ءدىن» دەگەن ەمەس. ءبازبىر ارىپتەستەر قاتە ءتۇسىنىپ ءجۇر.

** زايىرلىقتىڭ بالاماسى بولعان «لايتسيزم»، «سەكۋليار»، «سۆەتسكي» تەرميندەرى بۇل دۇنيەلىك دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.

*** يسلامدى قابىلداپ، سوڭىنان ودان باس تارتقان ادامعا شاريعات ءولىم جازاسىن كەسەدى.  
 

Kazislam.kz 


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=18&id=1068019

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


قۇرانداعى پايعامبار بەي 8 سەكوند
中国哈萨克语广播网 1 مينوت
قازاق بوكسشىسى توكيودا 7 مينوت
28 - كەزەكتى جۇڭگو جينج 11 مينوت
وزبەكستاندا كونە تۇرىك 13 مينوت
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
مەملەكەتتىڭ ەكولوگيالىق 1 ساعات
«Junior Eurovision 2019 1 ساعات
قوعامدىق كاپيتالدى اۋىل 1 ساعات
ەلباسى كىتاپحاناسىندا « 1 ساعات
ۇلى دالا حالىقتارىنىڭ ق 1 ساعات
گونكونگتەگى قاقتىعىس:  1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
مەملەكەت بويىنشا مەيمان 1 ساعات
2019-جىلى 11-ايدىڭ 20-ك 1 ساعات
قازاقستاندا 21 قاراشادا 1 ساعات
قاراعاندىلىق يمامداردىڭ 2 ساعات
اۋىلدا يگىلىك، جاڭالىق 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
ەلىمىزدە حالىقارالىق جۇ 2 ساعات
شىمكەنتتە باس دارىگەرى 2 ساعات
ەلباسى جوعارعى cوت ءتور 2 ساعات
تۇشكىرگەن كەزدە ايتىلات 2 ساعات
دومالاق انا ء(ى نۇسقا) 2 ساعات
بەنزين مەن ديزەل مايىنى 2 ساعات
«سارىارقا» گاز قۇبىرىن 2 ساعات
ءماجىلىس رۋحىن ۇيرەنىپ، 2 ساعات
قازاقستاندا 7 مىڭنان اس 2 ساعات
نۇر-سۇلتاندا كۇدىكتى QR 2 ساعات
ۆيتسە-مينيستر شىمكەنتتە 2 ساعات