ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-06-17595188948 %52 %
2019-06-18568193751 %49 %
2019-06-19384169749 %51 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: قازاقستان «سۇننەت» اقپاراتتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 13:20 - 2019/06/12

قازاق ەلىنىڭ قاجىلىق تاريحى - Sunna.kz

ماقالادا اقىن، فولكلورتانۋشى، تاريحشى م.ج. كوپەيۇلىنىڭ قولجازبالارىنا سۇيەنە قازاقتان شىققان قاجىلار مەن ولاردىڭ قاجىلىق ساپاردىڭ پارىزدارىن ورىنداۋ امالدارى، تۋىنداعان جول قيىندىقتارى مۇراعات جانە ءباسپاسوز ماتەريالدارىمەن بايلانىستىرىلا جازىلعان.

قازاق قاجىلىق ساپارىنىڭ تاريحى تۋرالى دەرەكتەر قاجىلىققا بارعان جەكە ادامداردىڭ ەستەلىكتەرىنەن، جازبالارىنان، قاجىلار تۋرالى قيسسا-داستان، دەرەكتى ولەڭدەردەن، ءار كەزەڭدە باسىلعان مەرزىمدى باسپاسوزدەگى حابارلاما، قاجىلاردىڭ جول جۇرۋگە بايلانىستى وتىنىشتەرى، بەرىلگەن انىقتامالىق قاعازدارى قاتتالعان  مۇراعات قۇجاتتارىنان تۇرادى.

ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى حIح عاسىر سوڭى مەن حح عاسىر باسىنداعى ءدىني ءجون-جورالعى جاساۋ ماقساتىندا  مەككە-مەدينانى بەتكە العان العاشقى قاجىلار تۋرالى دەرەكتى اڭگىمەلەر، ولەڭدەر، قيسسا-داستاندار جازۋ ارقىلى قازاق قاجىلىعى تۋرالى مول ماعلۇمات قالدىرعان. تاريحشىلار ە.بەكماحانوۆ، ءا.مارعۇلان، م.قوزىباەۆ ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ جازبا دەرەگىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا جوعارى باعا بەرگەن.

ماشھۇر ءجۇسىپ قاجىلىققا بايلانىستى كورگەن-بىلگەن، ەستىگەنىن قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرعان. بۇرىنعى جازعاندارىن جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتىردى. سيامەن جازعان قاعازدارىن «مەسى» تاسىلىمەن ساقتاپ وتىردى. ول جازبالارىن مەككە مەن مەدينەگە بارىپ كەلگەن قاجىلاردان ەستىگەندەرىمەن، ەل اۋزىندا ايتىلىپ جۇرگەن ءتۇرلى اڭىز-اڭگىمەلەردى پايدالانا جازدى.

ەندى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ وسى جازبالارىنا توقتالايىق. قازاق قاجىلارى دەگەن نۇسقادا مىناداي دەرەك كەلتىرەدى: «قازاق قازاق بولعاندا، بۇل قازاقتا قاجىعا ىلكى باستاپ بارعان ۋاق نۇركەن (نۇريكەن) باي. توقال قاتىنىمەن بارىپ، (سەمەي قالاسى، اياكوز، پىسكەك، توقپاق، ال­ماتى، اۋليەاتا، تاشكەنت، بۇحار جولىمەن ءبىرىنشى ۇلگىسىندە قالالار اتى ايتىلادى) ءتورت جىل جولاۋشىلىقپەن ءجۇرىپ، بەسىنشى جىلدا  امان-ەسەن ەلىنە، جۇرتىنا كەلگەن.

سول نۇركەننەن سوڭ ەكىنشى قاجىعا بارۋشى – كۇلىك-ساماي سوپى. باياناۋىلدا دۋان بولىپ، اۋزى اشىلعاندا، ۋكاز بولعان نوعاي بايجان حازىرەت ەكەۋى بارعان. ەكەۋى دە سول جاقتا ولگەن. ولاردىڭ كەتكەنى جىلى قوي جىلى ەدى. مىڭ سەگىز ءجۇز ەلۋ سەگىزىنشى جىل بولسا كەرەك. وسى ءسوزدى جازىپ وتىرعان ءماشھۇر ءجۇسىپ ءدال سول جىلى تۋعان بالا. وسى كۇندە جەتپىس جاستا وتىر. بۇل قازاقتان ءۇشىنشى قاجىعا بارۋشىلار: توبىقتى قۇنانباي، ايدابول قيشىل، قىستاۋبايدان باستاپ كوپتەگەن قاجىلاردى اتاپ وتەدى دە، ورتا جۇزدەن جيىرما كىسى بارىپ­تى. كىشى جۇزدەن تابانداعان ءجۇز كىسى بارىپ­تى. ىشىندە نۇرپەيىس حازىرەت پەن دوسجان حالپە بار دەيدى. مۇنان بۇرىن قازاق ءبۇيتىپ باس قوسىپ قاجىعا بارماعان ەكەن».

قازاق  انەس  ساحابادان  وسىپ-ونگەن دەگەن نۇسقا كوشىرىلىپ اكەلىپ، ءجۇز جيىرما ادام اراسىنان راسحود شىعارىپ قازاقتار تۇسەتىن تاكيە سالىنعانىن،قازاقتىڭ دا ەل جۇرت ەكەندىگى ايگىلەنگەندىگىن قۇنانباي اتىمەن بايلانىستىرعان ءماشھۇر ءجۇسىپ قۇنانباي قاجىنىڭ قاجىعا بارعان جىلىن 1874 جىل، ال قايتىس بولعان جىلىن 1885 جىل دەپ كورسەتەدى، ياعني ول تاۋىق جىلى 81 جاسىندا و دۇنيەلىك بولعان. مەككەدە قۇنانباي قاجى سالدىرعان ءۇي جايىندا مىناداي دەرەك بەرەدى: «بۇل مەككەدەگى تاكيە اۋەل قۇنانباي اتىنا جازىلعان. ارعىن اتىندا بولعاندىقتان، ورمانشىدان بارعان حاسەن شايحى داۋلاپ العان. ونان كەيىن توقال ارعىننان ەشمۇحاممەد داۋلاپ العان. بۇل كۇندە كىشى ءجۇز  دوسجان قالپە اتىنا جازىلىپ قالىپتى» [5، 62-ب.].

ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى حIX عاسىردىڭ 50-80-جىلدارى قاجىلىققا بارعان قازاق اراسىنا بەلگىلى ادامداردىڭ قاسىنا قانداي ادامداردى ەرتىپ بارعاندىعى جايىندا دا مالىمەت بەرەدى. «قازاق شەجىرەسىندە» قۇنانباي قاجىنىڭ باسەتين ءاپايبورى قۇديار قاجى، التاي ەشمۇحاممەد قاجى جانە تاعى دا بىرنەشە ادامدى ساپارلاس قىلىپ العاندىعى جونىندە ايتىلادى. سولاردىڭ ىشىندە باسەتين ءاپايبورى قۇديار قاجى قاجىلىقتان امان-ەسەن ورالىپ، ۇزاق ءومىر ءسۇرىپ، ەلدە قايتىس بولعان ەكەن. قاجىلىققا بارعانداردىڭ اراسىندا سۇلتان قوجامەن ەگىزەك جانايدار،ولارمەن اتىعاي قوجاحمەت قاجىنىڭ دا ساپارلاس بولعاندىعى ايتىلادى. قاجىلىققا ارعىننىڭ بەلگىلى ورمانشى حاسەن شايحى مەن توقال ارعىننان  ەشمۇحاممەد تە بۇحارا ارقىلى بارعان [6،195-ب.]

قۇنانبايمەن اقمولادان اققۇم، قوسقوپادان شەكشەك قاجى،  اتباساردان ەيكەزەك جانايدار، ەسىل بويىنداعى قۇلان قىپشاقتان شونتىباي، باتىرقوجا  مولدا بالالارى، سىلەتى بويىنداعى قىپشاقتان قۇرمان بالاسى حاسەن قاجى، مامبەت توقادان ىزدەن، سازان ۇرپاعى مۇحاممەدسالىم قاجىلار دابىرگە بارعان.م. كوپەيۇلى وسى بارىپ، ءتىرى قايتىپ كەلگەندەرىنىڭ بىرسىپىراسىمەن اۋىزبا-اۋىز سويلەسىپ، قاجىلىقتىڭ ءمان-جايىنا قانىعىپ، جازىپ وتىرعان. تاريحي جازبالارىندا، داستاندارىندا وسى قاجىلاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ اتىن ارنايى اتاپ، ولاردىڭ جولدا كورگەن-بىلگەندەرىن، تىندىرعان ىستەرىن بايانداۋعا  تىرىسادى [5،62-ب.].

ول بۇل قاجىلىق ساپاردان امان كەلگەن قاجىلارعا شۇكىر ەتىپ: «ولمەي ءتىرى كەلگەنگە سىن كوپ ءالى، كوبىڭ دەرسىڭ بۇل ءسوزدىڭ جالعانى جوق» – دەپ ەسكەرتسە، ال سول جاقتا قايتىس بولعان قاجىنىڭ وتباسىنا، ەل-جۇرتىنا: «بارىپ سوندا ولگەننىڭ ارمانى جوق، اياپ سونان قۇدايدىڭ قالعانى جوق»، – دەپ باسۋ ايتقان. 

العاشقى قاجىلارعا ارنالعان  دەرەكتى داستانداردىڭ ءبىرى – «شونتىباي قاجى». 1893 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا  جازىلعان، شىعارمانىڭ ءۇش نۇسقاسى ساقتالعان. ونىڭ ءبىرى 192 شۋماق، ياعني 768 تارماقتان تۇراتىن ءوز جازباسى بولسا، ەكىنشىسى سودان كوشىرىلگەندىكتەن مولشەرى دە بىردەي شاكىرتى جولمۇراتتىڭ كوشىرمەسى. ال، شىعارمانىڭ ەڭ تولىق ءۇشىنشى نۇسقاسى ورتالىق عىلىمي كىتاپحانانىڭ قولجازبا قورىندا ساقتالعان نۇسقاسى [7، 363-365-بب.].

بۇل داستان نەگىزگى مازمۇنى شونتىباي قاجىنىڭ مۇسىلماندىقتىڭ ءبىر پارىزى قاجىلىقتىڭ العىشارتتارىن ورىنداۋى، جول ساپارلارىندا بولعان ءتۇرلى وقيعالار تۋراسىندا.م. كوپەيۇلى شونتىباي قاجىنىڭ اۋرۋ-سىقاۋدان امان كەلىپ، قاجىعا ءتان ىزگى ىستەردى اتقارعاندىعىن ماداقتايدى.

ۇمتىلدىڭ ءدىن جولىنا ىشتەن  تۋا،  
پەرىشتە عامالىڭا بولعان كۋا.   
ماقام يبراحيمدە ناماز وقىپ،  
حاقى ءۇشىن ەل- جۇرتىڭنىڭ قىلدىڭ دۋا!

دىن ءۇشىن قايرات قىلعان ءسىز – ءبىر باتىر!   
تالاي باي بوق باسىندا ءولىپ جاتىر.  
مۇمينىن مۋمنات دۇعاڭىزدىڭ،  
ىشىندە بولدىق پا ەكەن بىزدەي پاقىر؟

قاجەكە، قابىل بولسىن بۇ قىلىعىڭ،  
بۇيىرعان بۇل وزىڭە حالال مالىڭ! 
كۇنانى ىشكى-تىسقى كەتىرۋگە،   
سۋىنا ءزامزام شاريف شومىلعانىڭ! – دەپ جازعان ارناۋىندا ول شونتىبايدىڭ نيەتتەنىپ بارعان ساپارىنىڭ قابىل بولعاندىعىن باياندايدى. بۇل ساپار بارىسىندا قاجى «داربىزدان» ءدام تاتامىن دەپ اۋرۋعا شالدىعىپ، ءوڭى قاشىپ، قاتتى قينالادى. ونىمەن بارعاندار تەزىرەك كەرى قايتۋدى ۇسىنادى. قاجى «العان بەتىمنەن قايتارماڭدار، جەتكەن جەرىم وسى بولسا، وعان دا كونەمىن» دەپ اۋىرعانىنا قاراماي، اللا تاعالاعا سىيىنىپ، ساپارىن بۇزدىرتپاعان ەكەن.

ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى بۇل جەردە قاجىلىق ساپاردا نەبىر قيىنشىلىق جاعدايلاردىڭ تۋىندايتىندىعىن، باسىنا تونگەن قاۋىپكە قاراماستان نيەتىنەن اۋىتقىماي، دەمى تاۋىسقانشا شىداۋىنىڭ ءوزى اللا تاعالاعا دەگەن سەنىمنىڭ، سۇيىسپەنشىلىكتىڭ بارلىعى دەيدى. 

ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى وسى داستاندا قاجىلىق ساپارىندا قايتىس بولعان قاجىلارعا دا توقتالادى. بۇلاردىڭ اراسىندا ءجۇنىس ەستايۇلى، شاشكە قابىلۇلى، الىبەك قاجى، بايتەن سۇڭقاربەكۇلى، بەيسەن قاجىلار بار. وسى جيىرما شاقتى قاجىعا «كۇللى ءمۇمين مۇسىلمان بالاسىنان، ءبىر دۇعا قاجىلاردىڭ ولگەنىنە» دەپ جوقتاۋ ايتادى. 

1893 جىلعى قاجىلىق مۇسىلماندار ءۇشىن ءساتسىز بولدى.  وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قىزىل تەڭىز جاعالاۋىنان كەلگەن شەگىرتكەلەرگە بولا ءالى پىسپە قويماعان جەمىس، كوكونىستەردىڭ بازارعا ەرتە شىعارىلۋى، كۇننىڭ قاتتى ىسىپ كەتۋى، 24 مامىر مەن 3 ماۋسىم ارالىعىندا تاڭعى ساعات 9-دان تۇسكى  2-گە  دەيىن «ساممۋمنىڭ» سوعۋى ۇلكەن قايعى-قاسىرەت اكەلگەنى بەلگىلى. ماسەلەن، 27 مامىر مەن 8شىلدە ارالىعىندا مەككەدەگى ىندەتتەن 50 مىڭداي قاجى قايتىس بولسا، 21 اقپاننان بەرى رەسەي مەن بۇقارا ارقىلى بارعان قاجىلاردىڭ ءتۇرلى ىندەت پەن اۋرۋدان 700-دەيى كوز جۇمعان. 9 شىلدە كۇنى بادر ەلدى مەكەنىندە بادەۋيلەردىڭ شابۋىلىنان 400 دەي قاجى ولگەنى [8، 310-ب.]. وسى جايتتاردىڭ ءبارىن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى ساپاردان امان ورالعان قاجىلاردىڭ اۋزىنان ەستيدى.

اقىننىڭ ەكىنشى دەرەكتىك داستانى «جانتەمىر قاجى» دەپ اتالادى. ونىڭ باستى كەيىپكەرى – مۇسا-سەكەرباي زامانىندا داۋلەتىن مىرزالىقپەن ءجۇرىپ شاشقان، «اقىرى ەرلىگىنىڭ وسى بولىپ، جومارتتىق ەكپىنىمەن قاجى بارعان» جانتەمىر مىرزا.

ماشھۇر ءجۇسىپ بۇل داستاندا مەككە-مەدينەگە بارۋشىلاردى  ەكىگە ءبولىپ قاراستىرعان. ونىڭ ءبىرى – اقشاسى مەن اتاعىنا مالىنىپ، قالاشى مەن بازارشى بولىپ، زات الىپ، ءماز بولۋشىلار دا، ەكىنشىسى، شىن ىقىلاسىمەن قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋشىلەر. ول جەتپىس ءۇش جاسقا كەلگەن جانتەمىردىڭ بەينەسىن سومداعاندا، ونىڭ بويىندا ىزگىلىك قاسيەتتىڭ مول ەكەندىگىن، پايدالى ىسىمەن، جومارتتىعىمەن حالىقتىڭ اراسىندا تانىمالدىعىن اتاپ وتكەن. ونىڭ  اتاق ءۇشىن ەمەس، مۇسىلماننىڭ باستى پارىزىن ورىنداۋ ءۇشىن قاجىلىققا بارۋعا نيەتتەنۋىن ادامگەرشىلىككە بالايدى.

كارتينكي پو زاپروسۋ پالومنيچەستۆا ۆ كازاحوۆ ۆ ستاروم

جانتەمىر  وسى قاجىلىق جولىندا قۇربان بولۋدى اڭسايدى. ەل ىشىندەگى الاۋىزدىق، وتارلىق قامىتىن كيگەن ساياسي جاعدايعا كوڭىل تولماي تىرلىكتەن باز كەشۋ بايقالادى. ونىڭ بۇل تىلەگى قابىل بولدى دا. اۋرۋ جۇقتىرىپ، اقىرى وسى ساپاردان قايتپادى.

جالپى، قاجىلىققا بارعان ەگدە جاستاعى قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى اپتاپ ىستىقتى كوتەرە الماي، ونىڭ ۇستىنە ءتۇرلى اۋرۋلاردى جۇقتىرتىپ، سول جەردە كوز جۇمىپ تۋعان جەرىنە قايتپاي قالدى. بۇل تۋراسىندا  ن.ا. سميرنوۆتىڭ 1928-جىلى جارىق كورگەن «يسلام ي سوۆرەمەننىي ۆوستوك» ەڭبەگىندە جاقسى ايتىلادى. ونىڭ كورسەتۋىنشە، قاجىلاردىڭ، بىرىنشىدەن، ۇزاق جولدا الداۋعا ءتۇسىپ، «قوناقجايلىلىقتىڭ ارقاسىندا» بار قارجىسىنان ايىرىلسا، ەكىنشىدەن،  شارشاپ-شالدىققان كۇيىندە كۇن ۇزاققا اش، كۇنگە قاقتالعان ولاردىڭ كوبىنىڭ اپتاپ ىستىققا شىداماۋى، ۇشىنشىدەن، دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينالعان قاجىلارمەن بىرگە ءتۇرلى ەپيدەميالىق اۋرۋلار جۇقتىرۋىنىڭ سالدارىنان ولىم-جىتىمگە ۇشىراعان.

ماشھۇر ءجۇسىپ ءوز ولەڭدەرىندە قاجىلىقتى مانساپ كورۋشىلەردى قاتتى  سىنعا الادى.

دۇنيە ءجۇزى بۇل كۇندە تولىپ كەتتى،
بىزدەرگە ولەڭ تۇستەنىپ قونىپ كەتتى.
اقىر زامان بۇل دا ءبىر عالاماتى،
جاننىڭ ءبارى قاجەكە بولىپ كەتتى، – دەپ سول كەزەڭدەگى ەل ىشىندەگى قاجىلىققا بارۋ سانگە اينالعاندىعىن كورسەتەدى. اقىن قاجىلىققا بارۋدىڭ نەگىزگى ءمانىن «قاجىلىق، يمان شارتتارى» اتتى ولەڭىندە مىنا جولدار ارقىلى انىقتاي تۇسەدى:

تازالاپ ىشەك قارنىن ابدەن ارشىپ،
جۋمەن باستان- اياق نۇرعا مالشىپ.
ونان سوڭ ول ادامدا بولماس اشۋ،
ەزسەڭ دە تابانىڭمەن جەرگە شانشىپ.

قاجىلىقتىڭ ورازا، نامازدان دا قيىن ەكەنىن، قاجىلىق شارتتارىن ورىنداۋ ءۇشىن تەك بايلىقتىڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن ايتا كەلىپ، مۇحتاساردى، قاجى كىتابىن وقىماي، عىلىمدى، ءدىندى  ۇيرەنبەي، امال ەتۋدىڭ ماڭىزى جوقتىعىن ايتادى. كەيبىر قاجىلاردىڭ ءىلىم جيماي، قاجىلىق ورىنداپ كەلۋىن:

بارعانمەن، قاجى بولمايدى ءىسى بىتپەي  
زيارات قىلار جەردى تاۋاپ ەتپەي.  
دالاقتاپ جانسىز تاستى جەتى اينالىپ،   
مۇندا كەپ بۇزىلادى ءۇش كۇن وتپەي.

بارىپ ولگەن قۇدايعا قيدى جانىن،  
جان قيۋمەن ادامدىق تاپتى سانىن.   
قايتىپ كەلگەن قاقاقتاپ دۇنيە جيناپ،  
جەپ قويادى باۋىزداپ مالدىڭ قانىن، – دەپ سوزبەن تۇيرەيدى.

كوپەيۇلىنىڭ قاجىلىققا قاتىستى كەلەسى ءبىر ءشىعارماسى «ىزباس قاجى» دەپ اتالادى. بۇل دەرەكتى ولەڭىندە اقىن حIح عاسىر سوڭىنداعى قاجىلىق جاعدايىن تولىق اشىپ كورسەتە بىلگەن. ءىزباس قاجىنىڭ مەككە-مەدينەدەن امان ورالعانىن ەستىپ امانداسا بارعان ءماشھۇر ءجۇسىپ قاجىدان ەستىگەن اڭگىمەسىن ولەڭمەن ءورىپ شىعادى. ءىزباس قاجىنىڭ جولدىڭ قيىنشىلىعىن، مەككەگە 41 كۇن دەگەندە ازەر جەتكەندىگىن، اراسىندا اۋرۋعا ۇشىراپ، قاتتى قينالسا دا قاعبانى جەتى رەت اينالىپ شىققاندىعىن ايتادى. ونى ءماشھۇر ءجۇسىپ بىلايشا كەلتىرەدى:

سونان سوڭ مەككە كەلىپ جەتى اينالدىق،  
تاپسى الىپ، قۇران الىپ، ىڭعايلاندىق.  
جابۋدان اقشا بەرىپ، كەستىرىپ اپ،   
قايتۋعا ەندى ەل- جۇرتقا  ىڭعايلاندىق.

بۇل جولداردان  بار قاجىعا ورتاق ەل-جۇرقا اپاراتىن تابارىك الۋ ءداستۇرى دە ۇمىت قالماعاندىعىن دا كورۋگە بولادى.

داستاندا بىرىنەن كەيىن ءبىرى كوز جۇمعان قاجىلار تۋراسىندا ايتىلادى. مەككەدەن ون شاقىرىم شىققان جەردە، يسابايدىڭ مەرت بولۋى، «سول قۇدىقتىڭ باسىندا تىكە تۇرىپ، تاياعىنا تايانىپ جان  بەرىپتى» ، «مەديناعا تايانىپ بارعان كەزدە، جاياباي تۇيە ۇستىندە ءۇزىلىپتى»، ء«جاناتىل باقيانىڭ وزىندە ولگەن»، «اۋىرىپ مەدينادا ءتولجان قالعان، مالدىباي قايتپاستىقتى موينىنا العان»  دەگەن جولداردىڭ سىرى  رەسەيدىڭ قاجىلىقتى جان-جاقتى ء«دىني-ساياسي»، «دارىگەرلىك-ەپيدەميولوگيالىق» جاعىنان زەرتتەپ، يمپەريانىڭ قاجىلىققا بايلانىستى جاڭا  شەشىمدەر  شىعارۋىنا سەبەپشى بولعان، ورىس وفيتسەرى ابدەل-ازيز داۋلەتشيننىڭ  1899 جىلعى ەسەبىندە مەككە-مەدينەدەگى ادام شىعىنى «ساام»كەزىندە ۇلعاياتىنى ايتىلادى.

ماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ شىعارماسىنىڭ ەڭ قۇندىسى – «بەس پارىز» ولەڭى. وندا قاجىلىقتان، جاعدايى جەتكەن جاننىڭ قالماۋى قاجەتتىگىن ناسيحاتتايدى.

بىرەۋى بەس پارىزدىڭ- قاجىعا بارۋ.
بۇل جولعا مال مەن جاندى كەرەك سالۋ.
شاقىرعان ءبىر اللانىڭ ول جەرىنە،
بايلارعا قيىن ەكەن بارماي قالۋ!

پايعامبار: «بايلار قاجىعا كەلسىن»- دەپتى،
«ۇمبەتىم مەنى كەلىپ كورسىن!» دەپتى،
شاماسى كەلە تۇرىپ، كەلمەگەن جان
«قاۋىمىندا كاپىرلەردىڭ ءولسىن» دەيتى.

ال، 1896-جىلى جازىلعان «قاجىلارعا» ولەڭىندە ءدىن جولىندا بىرگە جۇرگەن عالي دەگەن مولدانىڭ قاجىلىقتا قايتىس بولعانىنا كۇيىنەدى.

كوبىنە وسى قاجىلىق جولىندا قايتىس بولۋشىلار جونىندە ءتۇرلى جازبالار بار. ماسەلەن، اراب دارىگەرلەرى: «قىرعىزداردىڭ  بۇل ايماقتىڭ اۋا رايىنا بەيىمدەلە الماۋىنان  جانە  وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلگەن، سۇرلەنگەن ەت، قازى، قۇرت سياقتى قاتتى  تىسكەباسارلاردى  پايدالانۋى  اس قورىتۋ اۋرۋلارىنا الىپ كەلەتىنىن» ايتسا، ال ەگيپەت دارىگەرى سالەح سۋبحي مەملەكەتتىڭ تاپسىرۋىمەن تەكسەرۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا 1891-1895 جىلدارى ارالىعىنداعى بولعان ەپيدەميا سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ميناداعى «قۇرباندىققا شالىنعان مال قالدىقتارىنىڭ كومىلمەي قالۋىنان» دەگەن قورىتىندى جاساعان. ال، مەككەلىكتەر مەن قاجىلار ادامنىڭ ءولىمىن «اللانىڭ جازۋى» دەيدى.

وسى «قاجىلارعا» دەگەن ولەڭى ارقىلى وسەكشى قوجا-مولدالاردى ءبىر تۇيرەپ وتسە دە، قاجىعا بارۋعا تالايدى قىزدىرادى. وسى ولەڭدى ەستىگەن ەلەۋ قاجى ورنىندا وتىرا المادى، ءۇش تۇرىپ، ءۇش وتىردى. كەلەر جىلى  نيەتتەنىپ قاجىعا بارىپ، قايتىس بولدى دەيدى. شورمان ءبيدىڭ عايساسى دا وسىدان كەيىن قوزعالىپ، و دا قاجىعا بارىپ و دۇنيەلىك بولعان. بۇلاردىڭ ءبارىن ءماشھۇر ولەڭمەن جوقتاعان.

عايسا شورمانوۆ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا ساقتالعان قوردا،1901 جىلى قاجىلىققا بارۋ جونىندەگى ءوتىنىشى جانە ول كىسىنىڭ ورالماعانىن انىقتايتىن قۇجاتتار بار.

ەل اراسىندا، ءماشھۇر ءجۇسىپتى، قاجىلىق ساپارىنا بارماسا دا، كوزبەن كورگەندەي  ەتىپ بايانداۋىنا تاڭ بولعان جۇرت «كورىپكەل» اتاپ، ءتۇرلى جورامالدار جاساپ، اڭىز ادامعا اينالدىرعان ەكەن. وسى سۇراق م. كوپەيۇلىنا قويىلعاندا، ول: ء«بىر ءسوزدى اللا جۇرەككە سالادى. سونى پەندەسى سويلەپ قالادى. سول سويلەپ قالعانى تۇبىندە ءدال كەلەدى. شىراعىم، بۇل پەندەنىڭ بىلگەنى ەمەس، اللانىڭ سالعانى… » دەگەن ەكەن.

كەڭەستىك جۇيە تۇسىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى «ۇلتشىل، ءدىنشىل اقىن» رەتىندە سىنالدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1952-جىلعى 14-تامىزىنداعى 192 سانىنا جاريالانعان ق. كوپباەۆتىڭ «كوپەەۆ – ۇلتشىل، ءدىنشىل اقىن» دەگەن ماقالاسىندا: «ونىڭ شىعارمالارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇلتشىلدىق، دىنشىلدىك-ميستيكالىق تاقىرىپتاردا جازىلعان. ول ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا ەشقانداي بۇقاراشىلدىق، دەموكراتيالىق دارەجەگە كوتەرىلە العان ەمەس. …ۇلتشىلدىق باعىتتا بولدى، سونىمەن قاتار پاتشانىڭ، جەرگىلىكتى بي-بولىستاردىڭ ساياساتىن بارىنشا قولدادى»، – دەپ كەلتىرە وتىرىپ، ونىڭ ۋاعىزدارى ءالى كۇنگە دەيىن ەل اراسىندا ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ بارلىعىن، ونىڭ ءبىرى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ بالاسى ەكەندىگىن اتايدى. ونىڭ زيراتىن دىنشىلدەر وزدەرىنشە قۇرمەتتەپ، بالاسى فازىل اكەسىنىڭ «ارۋاعىنا» تابىنۋدى ناسيحاتتاپ وتىرعاندىعى كەلتىرىلەدى. وسى ماقالا جارىق كورىسىمەن قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىندە تالقىلاۋعا الىنىپ، ءۇش تارماقتان تۇراتىن قاۋلى قابىلدانادى. ونىڭ بىرىنشىسىندە ءالى كۇنگە دەيىن ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ ءدىني مازمۇنداعى شىعارماشىلىعى عىلىم اكادەمياسى تاراپىنان تالداۋعا الىنىپ، سىنالماعانى ايتىلىپ، عىلىم اكادەمياسىنىڭ پەرزيدەنتى ا. قوناەۆقا اكادەميانىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن رەسپۋبليكالىق باسپاسوزدە ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ رەاكتسيالىق قىزمەتىن اشكەرەلەگەن ماقالا جازۋ تاپسىرىلادى. ەكىنشى تارماقتا پاۆلودار وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە حالىق اراسىندا عىلىمي، دىنگە قارسى ناسيحاتتى كۇشەيتۋ ارقىلى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ شىعارلارىنىڭ دىنشىلدىكتى كوزدەيتىندىگىن جانە ونىڭ ۇلى فازىل مەن جەرگىلىكتى مولدالاردىڭ ونىڭ بەيىتىن ەلدى «اداستىرۋ» ءۇشىن پايدالانىپ وتىرعاندىعىن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جۇكتەلىندى. ءۇشىنشى تارماق بويىنشا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ ۇلى فازىل ءجۇسىپوۆتى مۇعالىمدىك قىزمەتتەن بوساتۋ كوزدەلەدى. 

سويتىپ، ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ جىر-داستاندارىن ناسيحاتتاۋ تۇرماق وقۋعا تىيىم سالىندى. ۇزاق ۋاقىت بويى ونىڭ شىعارمالارى وقىلۋسىز قالدى. ال، ءقازىر قاراپ وتىرساق، ءدىني ءبىلىمىن بارىنشا تەرەڭدەتىپ، قوعامىنىڭ وڭ-تەرىسىن «كوزىنىڭ اشىقتىعىمەن» ءتۇيسىنىپ، ءوز زامانىنىڭ كەم-كەتىگىن جازۋ –سىزۋىمەن تولتىرۋعا، كەلەشەككە ءىز قالدىرۋعا بار بىلىكتىلىگىن سالعان ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ جازبا دەرەكتەرىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعىنىڭ زور ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. 

دەرەكتى داستاندارىنان قاجىلىقتىڭ قازاق جەرىندە ورنىعۋ ۋاقىتى مەن العاشقى قاجىلارىمىزدىڭ ەسىمىن تانىساق،كۇنادان تازارۋ، تاۋبەشىلىككە كەلۋ، ەل-جۇرتىنا، ۇرپاعىنىڭ وسىپ-ونۋىنە دۇعاتىلەگەن «تىرىدەي كەبىن كيگەن» قاجىلاردىڭ  دىني-سەنىمدەرىنىڭ كۇشىن دە بايقايمىز. سونىمەن بىرگە شەكارا اسىپ، ءتۇرلى ەلدەردى باسىپ وتكەن قاجىلار ساپارىنىڭ ساياسي وقيعالارعا تاۋەلدى ەكەنىنەن دە حاباردار بولامىز.

قۇرمانباەۆا گ.

Muslim.kz


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=18&id=1007883

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


الدىڭعى 5 ايدا شينجياڭن 3 مينوت
ۇبت كەزىندە Telegram-كا 3 مينوت
ەلوردادا №3، 18، 40، 61 3 مينوت
شينجياڭ حابارلارى مۇرات 3 مينوت
مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى 3 مينوت
بيتكوين ساندىق اقشاسىنى 3 مينوت
ەلوردادا جۇمابەك تاشەنو 4 مينوت
قۋانتاي امانتايۇلى، مار 4 مينوت
بالىق اۋلاۋعا كەتكەن ور 7 مينوت
سپورى سرەدي ريادوۆىح مۋ 12 مينوت
پرەزيدەنت كوتەرگەن باسى 12 مينوت
قانات يسلام الماتىداعى 13 مينوت
ەرجان ماكسيمنىڭ جەكە كو 13 مينوت
شينجياڭ حابارلارى اۆتون 13 مينوت
قازاقستاندىق فيلم شانحا 16 مينوت
شينجياڭ حابارلارى ءجۇز 23 مينوت
ءۇرىمجى قالالىق حالىق ق 23 مينوت
اقش تاياۋ شىعىسقا تاعى 23 مينوت
بريتانيادا پرەمەر-مينيس 23 مينوت
گەرمانيا كانتسلەرى انگە 23 مينوت
مينيسترلىك قازاقستانداع 27 مينوت
شينجياڭ حابارلارى 1-ايد 1 ساعات
ء«الجان انا» مەشىتىنە ب 1 ساعات
بەرليندە بەس جىلعا دەيى 1 ساعات
توقاەۆ: جاستاردا كۇش، ە 1 ساعات
پرەزيدەنتكە ۇندەۋ جولد 1 ساعات
باقىتبەك سماعۇل: «ايبىن 1 ساعات
پاتسان بالا شىمكەنتتىڭ 1 ساعات
شينجياڭ ءتارتىپ تەكسەرۋ 1 ساعات
دە ليگت «بارسەلوناعا» ا 1 ساعات