نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: قازاقستان مۇفتيات جاڭالىقتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 12:00 - 2021/02/23

Нақты Көзі: https://www.muftyat.kz/kk/articles/islam-and-society/2021-02-23/35044-dilmar-hm-dindar-zhambyl

ءدىلمار ءھام ءدىندار جامبىل - قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ رەسمي سايتى

ەل اۋزىندا جىر الىبى جامبىل جاباەۆتىڭ كرەملدە ناماز وقىعانى جايلى اڭىز بار. اقيقات پەن اڭىزدىڭ اراجىگىن اللا بىلەدى، الايدا جامبىل-جاكەڭنىڭ بەس ۋاقىت نامازىنا ىقتياتتى بولعانى راس نارسە.

«نامازىن بەرىلىپ وقيتىن...»

جامبىلدىڭ نەمەرەسى، ورتانشى ۇلى توققۇلىنىڭ بالاسى ءالىمقۇل جامبىلوۆ ناعاشىبەك قاپالبەكۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «ادامعا باق اللادان بۇيىراتىنى راس. ءقازىر كەيدە ويلايمىن، ەگەر جامبىل ءوز تانىم-تۇسىنىگى ارقىلى اللاعا مويىنسۇنباعان ادام بولسا، وسىنداي ابىرويعا جەتەر-جەتپەسى نەعايبىل ەكەن-اۋ دەپ. اللانىڭ ءاربىر استارلى اياتىنان سۋسىنداپ، عيبرات العان اباي مەن جامبىل ءقازىر حالىقتىڭ اقىل-ويى، قازاق جىرىنىڭ الىبى اتالادى. وسىندا ءبىر زاڭدىلىق جاتىر دەپ ىزدەنگەن دۇرىس-اۋ. قانشاما ءدىني اڭگىمە، ءدىن-يسلامدىق قيسسا-داستانداردى زەردەسىنە توقىپ، جەكە قالعاندا بىزدەرگە ايتىپ وتىراتىن. بولماسا قاراڭىزشى، سونشالىقتى دارقان تۇيسىكپەن، بۇكىل شىعىس قيسسالارىن كوكەيگە ەرەكشە توقىپ، زەرەك زەردەگە يەلىك ەتە الا ما، تولقىنداتا بۋىرقانىپ، لاعىل جىرلار توگە مە? اللانىڭ شىن ىقىلاسى تۇسپەگەن ادام جاسى سەكسەننەن ەڭكەيگەندە وسىنشاما اتاق-قۇرمەتكە قالاي جەتەدى? قازاقتا اۋزىمەن قۇس تىستەگەن قانشاما دارىندى اقىندار بولدى، قانشاما جىراۋلار ءوتتى سول زاماندا? سولاردىڭ ءبارىنىڭ اراسىنان جامبىلعا جاراتقاننىڭ شاپاعات نۇرى نەگە ەرەكشە جارقىرادى? مۇنىڭ ءبىر سىرى، «بەس ۋاقىت نامازىن قازا ەتپەگەن ءدىندارلىعىندا جاتقان شىعار» دەگەن ويدى مەن ءقازىر جاسىم توقسانعا قادام باسقاندا عانا تۇسىنە باستادىم» دەپتى (ناعاشىبەك قاپالبەكۇلى، «شىعارمالار جيناعى»، 3-توم، الماتى، 2020).

جامبىل كەلىنى جانە نەمەرەسىمەن، 1938 جىل

وسى سۇحباتىندا ءالىمقۇل جامبىلوۆ ءوزىنىڭ دە نامازعا جىعىلۋىنا اتاسى جامبىلدىڭ سەبەپكەر بولعانىن اتاپ وتەدى. «تيتتەيىمنەن اتامنىڭ جاينامازىن الىپ بەرىپ، ناماز وقىعاندا قاسىندا بىرگە تۇراتىنمىن. ناماز وقىعان كەزدە ەرەكشە بالبىراپ، بالقىپ، بەرىلىپ وقيتىن. نۇرلانىپ، كوزىندە نۇر ويناپ، قۇلپىرىپ، جايناپ شىعا كەلەتىن» دەيدى جامبىلدىڭ نەمەرەسى.

مۇسىلماندىق عۇرىپتى جاقسى ورىندادى

بىلتىر «انا ءتىلى» گازەتى كەزىندە قارعالىداعى ء«سات» مەشىتىنىڭ يمامى بولعان ءابدىقادىر قاري ءيمينوۆتىڭ «الىپتىڭ يمامى» دەگەن جازباسىن جارىققا شىعاردى. وسى جازبادا ءابدىقادىر يمينوۆ جامبىلدىڭ ءدىني ۇستانىمى جايلى ءبىراز دۇنيەنىڭ بەتىن اشتى.

وزىنىڭ جازۋىنشا، ءابدىقادىر 1917 جىلى قاشقار قالاسىندا قوجالار اۋلەتىندە تۋعان ەكەن. مەدرەسە ءبى­تىرىپ، قۇراندى زەردەلەپ، اراب، پارسى تىلدەرىن مەڭگەرىپتى. 1931 جىلى ۇيعىرلار قىتاي باس­قىنشىلارىنا قارسى كوتەرى­لگەن كەزدە 17 جاستاعى ءابدىقادىر قالانى قورعاۋشىلار قاتارىنان تابىلىپتى. كەيىن قاشقار قۇلاپ، حالىقتى جاپپاي جازالاۋ باستالعاندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەر قاتارىندا ءابدىقادىر دا بولعان ەكەن. الايدا اللانىڭ قالاۋىمەن امان قالىپ، وت پەن سۋ كەشىپ ءجۇرىپ، 1935 جىلى الماتىدان ءبىر-اق شىعىپتى.

«بۇل كەزدە بۇكىل ەلدە دىنسىزدىك ەتەك ­جايىپ، مەشىتتەردىڭ تۇگەلگە جۋىعى جابىلعان. قاي جەردە جۇرسەم دە، قۇران مەن نامازدى اشىق ­وقي­تىنمىن. سول عادەتىم ءومىرىمدى ساقتادى دەپ ويلايمىن. وسى ءدىندار­لىعىم ارقىلى مەن جامبىلمەن تانىستىم، جاڭا دوستار تاپتىم، پىكىر­لەس جانداردى كەزدەستىردىم» دەپ جازادى ء(ابدىقادىر يمينوۆ، «انا ءتىلى» گازەتى، №8، 2020).

كەيىن قاسكەلەڭدە قۇرىلىسشى بولىپ قىزمەت ىستەيدى. باسشىلارىنىڭ ءبىرى جامبىلدىڭ تۋىسى ەكەن، ءسويتىپ سونىڭ ۇيىندە جىر الىبىمەن تانىسادى. جامبىل ونىڭ ءدىن جولىن ۇستانعان جىگىت ەكەنىن ءبىلىپ، جاقىنىراق سويلەسۋ ءۇشىن ۇيىنە شاقىرادى.

ابدىقادىر يمينوۆ وسى كەزدەسۋ جايلى: «...ەكەۋمىزدى بىرىكتىرگەن ءبىر نارسە اللانىڭ قۇدىرەتىنە دەگەن سەنىم، ونىڭ راحىمىنان ۇمىتتەنەتىن ەرەكشە ءبىر سەزىم ەدى. بۇل كەزدە يسلامعا ءشۇباسىز سەنەتىن ادام عانا ­نامازدى اشىق وقيتىن. جاكەڭ قۇراندى جاقسى بىلەتىن، قاسيەتتى كىتاپتاعى العاشقى سۇرەنى وقىعانىندا ونىڭ كوزدەرى كۇلىمدەپ، ءتىپتى جاسارىپ كەتكەندەي اسەر قالدىردى» دەي كەلىپ وسىناۋ العاشقى كەزدەسۋ ەكەۋىن جاقىنداستىرا تۇسكەنىن ايتادى.

زاتاەۆيچتىڭ قورىنان الىنعان جامبىلدىڭ سۋرەتى. وتىزىنشى جىلدارى تۇسىرىلگەن بولسا كەرەك.

ودان ءارى ول: «...اقىننىڭ ءدىندى قۇرمەتتەيتىن ­وتباسىندا وسكەنى بەلگىلى. ونىڭ ۇلكەن اعاسى ءتايتى قاجىلىق ساپارعا ەكى مارتە بارعان ادام. جامبىلدىڭ ءوزى دە ءومىر بويى ناماز وقىعان، مۇسىلماندىق عۇرىپتى جاقسى ورىنداعان. مەنىڭ قۇران وقىعانىمدى ءسۇيىپ تىڭداي­تىن. بىرنەشە ساعات جالىقپاي وتىراتىن. كوپتەگەن سۇرەلەردى مەن قازاقشاعا اۋدارىپ تۇسىندىرەتىنمىن. سۇننەنى، پايعامبارىمىزدىڭ ءومىرى ­سي­پات­تالاتىن اڭگىمەلەردى ىنتى-شىنتىسىمەن تىڭدايتىن، حاديستەرگە ءجىتى زەيىن قويا­تىن» دەيدى.

وسىلايشا ءابدىقادىر جامبىلدىڭ ارقاسىندا ەلگە ­تانىمال بولا باستادى. جۇرت ونى «جامبىلدىڭ مولداسى» دەپ قۇرمەت تۇتتى. ءابدىقادىردىڭ ۇيلەنۋىنە دە اقىننىڭ ءوزى سەبەپكەر بولعان ەكەن. وعان ۇزىناعاشتاعى ءشارىپ دەگەن كىسىنىڭ گۇلجاھان دەيتىن سۇلۋ قىزىن الىپ بەرىپ، شاڭىراق كوتەرۋىنە جاردەم بەرىپتى. ءتىپتى نەكەلەرىن دە جامبىلدىڭ ءوزى قيىپتى.

مەشىتتىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولدى

وتىزىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا ستاليندىك رەپرەسسيا باستالعان شاقتا ءدىن ادامدارىن دا شەتىنەن ۇستاي باستادى. وسى كەزدە نكۆد قىزمەتكەرلەرى ءابدىقادىردى دا ۇستاپ اكەتىپ، قۇران كىتابىنان باستاپ قازاننان باسىلىپ شىققان بۇكىل كىتابىن تاركىلەيدى. مۇنى ەستىگەن جامبىل دەرەۋ نكۆد بولىمىنە كەلىپ، ءابدىقادىردىڭ ۇستىنەن جازىلعان ارىزدى الدىرىپ، سول جەردە ونى پارشالاپ جىرتىپ، مولدانى تۇتقىننان بوساتىپ الىپتى. قانداي جۇرەك دەسەڭىزشى!

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان كەزدە بيلىكتىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراسى جىلي باستادى. دىنگە تۇساۋ سالىنعان كەزدە قانشاما مەشىتتەر جابىلعان ەدى. سونىڭ ءبىرى كەيىن مەكتەپكە اينالعان قارعالىداعى ءسات بولىس سالدىرعان مەشىت بولاتىن. ونىڭ بۇرىنعى مەشىت ەكەنىن جاقسى بىلگەن جامبىل ءستاليننىڭ دىنگە كەڭشىلىك بەرىپ تۇرعان ءساتىن دۇرىس پايدالاندى.

«1943-1944 جىلدارى ستالين دىنگە جايلاپ ەرىك بەرە باستاعاندا جامبىل الماتىعا بارىپ، تۋرا جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ وزىنە كىردى. ءسويتىپ مەشىتتىڭ قايتادان اشىلۋىنا سەبەپكەر بولدى. جاكەڭنىڭ تىكەلەي ۇسىنىسىمەن سول مەشىتتىڭ ءبىرىنشى يمامى رەتىندە جۇمىسقا كىرىستىم. بۇل سول كەزەڭدە بۇكىل قازاقستان بويىنشا رەسمي تىركەلگەن العاشقى ءدىني قوعامداستىق ەدى. الماتى مەن سەمەيدەگى مەشىتتەر بىزدەن كەيىن تىركەلدى. اشىلۋ سالتاناتىنا جامبىلدىڭ ءوزى قاتىستى. ودان كەيىن دە جۇما ­نامازىنا ءجيى كەلىپ ءجۇردى. وسى جەردە اقيقاتىن اشىپ ايتۋ كەرەك، جامبىل اتام بولماسا، قارعالىداعى بۇل مەشىت تە جوق ەدى. سول جىلدارى بۇكىل قا­زاق­ستان اۋماعىندا 7-8 مەشىت قانا جۇمىس ىستەدى» دەيدى ءابدىقادىر يمينوۆ.

جامبىلدىڭ ءوزى عانا ناماز وقىماي، ءستاليننىڭ ءتىرى كەزىندە-اق قارعالىداعى مەشىتتىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولعانىن ءابدىقادىردىڭ وسى اڭگىمەسىنەن-اق بايقاۋعا بولادى.

جامبىل قارعالىداعى ء«سات» مەشىتى جاماعاتى ورتاسىندا وتىر. سويلەپ تۇرعان مەشىت يمامى – ءابدىقادىر قاري يمينوۆ.

اقىننىڭ جانازاسى جاسىرىن شىعارىلدى

سوعىس كەزىندە جامبىل ۇلى العادايدان ايىرىلدى، تاعى ءبىر بالاسى ىزتىلەۋ مايداننان حابارسىز كەتتى. قايعى ۇستىنە قايعى جاماعان جىر الىبى شوگە بەردى.

«بىراق بۇل اقىن ءومىرىنىڭ تەك سىرتقى جاعى بولاتىن. ىشكى الەمىندە ول دىنگە ءبىرجولا دەن قويدى. ­نامازىن ۇزبەي وقىپ، اللاعا جالبارىنا باستادى. ماڭگىلىك تۋرالى، ءومىر مەن ءولىم تۋرالى پايىمدادى. ماعان كەيدە بالالىق شاعى جايىندا ەستەلىك قوزعاپ، شەشىلە سويلەيتىن» دەيدى ءابدىقادىر جازباسىندا.

جامبىلدىڭ دەرتى كۇشەيىپ، 1945 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا دۇنيەدەن وزدى. ءوزىنىڭ اماناتى بويىنشا جانازاسىن ءشارىپ قاجى مەن ءابدىقادىر قاري جاسىرىن تۇردە شىعاردى. «جەرلەگەن سوڭ، بەيىتى باسىندا العاشقى قۇراندى ءشارىپ قاجى وقىدى، مەن ەكىنشى بولىپ وقىدىم. اقىندى اقتىق ساپارىنا مىڭداعان ادام شىعارىپ سالدى. سول كەزدە ءبارىمىز ­قازاق­ستاننىڭ ماقتانىشى مەن داڭقىنا اينالعان اسا قاسيەتتى ادامدى جەر قوينىنا ماڭگىگە تاپسىرعانىمىزدى انىق تۇسىندىك» دەپ تۇيىندەيدى ءابدىقادىر يمينوۆ.

الىمقۇل جامبىلوۆ تا جوعارىدا كەلتىرگەن سۇحباتىندا جامبىلدىڭ جانازاسىن الماتىنىڭ باس ءقازيى ءشارىپ قاجى ء(ستاليننىڭ رۇقساتىمەن قاجىلىققا بارعان كىسى) مەن ءابدىقادىر قاري شىعارعانىن راستايدى.

«جامبىل ءوزى كوزى تىرىسىندە جۇماباي شاياحمەتوۆكە بارىپ: «قاراعىم، مەن ۇزبەي ناماز وقىعان اداممىن. اعام ءتايتى ەكى رەت قاجىلىققا بارعان. سوندىقتان مەنىڭ وبالىما قالماي، ولگەندە مۇسىلمانشا جانازا شىعارتىپ، ءوزىمنىڭ باعىمنىڭ ىشىنە جەرلە. سوعان ۋادەڭدى بەر. ايتپەسە ءستاليننىڭ وزىنە ايتامىن بۇل ءوتىنىشىمدى» دەپ قورقىتقان كورىنەدى. سول تىلەگىن جۇماباي ورىندادى. ەلگە كورسەتپەي، كوممۋنيستەرگە جاريا ەتپەي، الماتىنىڭ باس ءقازيى ءشارىپ قاجى مەن قارعالى مەشىتىنىڭ يمامى ءابدىقادىر يمينوۆقا جانازا شىعارتتى. وعان ءسابيت مۇقانوۆ، قالماقان ءابدىقادىروۆ، عالي ورمانوۆ قاتىستى. مەن بۇل وقيعانى كوزىممەن كوردىم» دەيدى ءالىمقۇل جامبىلوۆ.

مۇسىلماندىق جولدى ۇستانىپ، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ورازاسىن ۇستاپ، نامازىن ۇزبەي وقىعان جامبىل جاباەۆتىڭ جونەلتۋ جولى دا مۇسىلمانشا اتقارىلدى. اللا جامبىل اتامىزدىڭ رۋحىن شات قىلعاي!

سەرىكبول حاسان

(سۋرەتتەر اۆتوردىڭ جەكە قورىنان الىندى)


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=16&id=1359348

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


”زولوتوە دنو”. لۋكاشەنك 4 مينوت
يندونەزيا جاعالاۋىندا 5 14 مينوت
ەلەنا رىباكينا دۋبايداع 14 مينوت
بۇگىنگى شينجياڭ باسقالا 14 مينوت
تۇركىستان وبلىسى بادام 17 مينوت
تۇركىستان وبلىسى بادام 23 مينوت
باتىر جۇكەمباەۆ الەم چە 1 ساعات
ءارقانداي ءبۇلدىرۋ ارەك 1 ساعات
قازاقستان سۋپەركۋبوگى ف 1 ساعات
الماتىنىڭ ەكى اۋدانىندا 1 ساعات
وسەك - اياڭ شينجياڭنىڭ 1 ساعات
تۇركىستاندا ۇشەم دۇنيەگ 1 ساعات
اقتوبە وبلىسىندا تاعى ء 1 ساعات
ەردوگان وپوزدال نا ناما 1 ساعات
«قايرات» ويىنشىلارى حال 1 ساعات
فۋتبول: «قايساردىڭ» قۇر 1 ساعات
ەلەكتروندى ساۋدا-ساتتىق 1 ساعات
قحل: «بارىس» «مەتاللۋرگ 2 ساعات
جانقوش تۇراروۆ تيتۋلدى 2 ساعات
ۆەتەرينارلار ازاماتتىق 2 ساعات
قازاقستاننىڭ فۋتزالدان 2 ساعات
فيفا تورەشىسى ليليا حاس 2 ساعات
ۆەتنامدا حالىقتى جاپپاي 2 ساعات
اقش-تا فلويدتىڭ ولىمىنە 3 ساعات
مەملەكەتتىك قىزمەتتە اي 3 ساعات
شىعىس قازاقستاندا ەكى ج 3 ساعات
حوككەي. قحل: «بارىس» «م 3 ساعات
مەملەكەتتىك قىزمەتتە اي 3 ساعات
پاندەميا گۇل نارىعىنا ا 3 ساعات
يۋليا گالىشەۆا الەم چەم 3 ساعات