نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: قازاقستان مۇفتيات جاڭالىقتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 11:45 - 2021/02/22

Нақты Көзі: https://www.muftyat.kz/kk/articles/islam-and-society/2021-02-22/35021-zhyrakta-gumyr-keshken-nasrulla-at-tarazi

جىراقتا عۇمىر كەشكەن ناسرۋللا ات-تارازي - قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ رەسمي سايتى
جىراقتا عۇمىر كەشكەن ناسرۋللا ات-تارازي

ەلىمىز 1991 جىلى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان بوداندىق ەزگىدەن سوڭ ۇستەمدىك قۇرعان الپاۋىت قىزىل يمپەريا ىدىراپ، قانداس-باۋىرلارى ەگەمەندىك العاندا جۇرەگى جارىلا شاتتانعان، شابىتتانعان كايردە تۇراتىن 69 جاستاعى زيالى، پروفەسسور ناسرۋللا ات-تارازي ەدى. ول شىنايى، رياسىز سەزىمىن، جان-تانىندەگى تەبىرەنىستى پوەزيامەن ورنەكتەدى. سەبەبى ول وسى جاقسى كۇندى ۇزاق سارىلا سارعايا كۇتكەن ەدى. اتا جۇرتىنىڭ ەركىندىككە جەتۋىن ارمانداعان ەدى، ءارى دۇعا-تىلەگىندە جاراتۋشىدان سۇرادى. وسى جولدا قانشا تەپىرەش كورىپ زارىقسا دا جاراتۋشىنىڭ ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرىپ، قۋانىشتى كۇنگە ءوزىن دە كۋاگەر ەتەتىنە سەندى، ءۇمىت وتىن ۇزبەدى.

جۋرناليستەرگە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا تۇركىستاننىڭ بۇعاۋدان قۇتىلعانىنا كۋاگەر بولعان شاعىن «انادان جاڭا تۋعانداي بولدىم» دەپ سيپاتتاپتى. تاۋەلسىزدىك تۋى كوتەرىلگەن جىلعى ولەڭىن «باقىتتى كۇن» دەپ ايدارلاپ، بولشەۆيك، كوممۋنيستەر جەتپىس ءۇش جىل زار جىلاتقان تۇركىستان ازات بولدى دەپ جار سالادى. دەربەستىككە جەتۋ ءۇشىن بەس ميلليون ادام قىرىلدى، سونشاما قورلانىپ، ازاپ تارتتى دەپ جىرلادى. بۇل كۇنگە جەتكىزگەن اللاعا شۇكىرلىك ەتەدى، ەندى توگىلگەن بەيكۇنا قاننىڭ ورنىنا قىزىل قىزعالداق گۇلدەپ ءوسىپ شىقتى دەگەن بەينەلى كوركەم تۇيىنمەن اياقتايدى.

7 جاسار بالا ناسرۋللانى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ دىنگە قارسى كۇرەسىنە اشىق قارسى تۇرعانى ءۇشىن شىمكەنت تۇرمەسىنە ءۇش رەت قامالىپ، الدا كۇتىپ تۇرعان اۋىر جازاسىنان امان قالۋ ءۇشىن امالسىز 1930 جىلى جات ەلدەرگە باس ساۋعالاعان اكەسى، اۋليەاتا شاھارىنىڭ ءمۋحتاسيبى ءمۇباشير ال-حۇسەيني تاستاماي جەتەكتەپ الىپ كەتكەن. سودان تاشكەنت قالاسىنا بارىپ ايالدادى. الاساپىران بولىپ جاتقان شاھاردا تۇراقتاپ قالۋ قاتەرلى بولعاندىقتان، اۋعانستانعا تابان تىرەيدى. ول تۇركىستاننىڭ ازات ەل بولۋى ءۇشىن بار عۇمىرىن ارناعان اكەسىنىڭ جانىنان تابىلىپ، قولداۋشى ءارى سەرىگىنە اينالدى. 1943 جىلى كەڭەس وداعىنا شەكارادان سوققى بەرۋگە مۋحاجيرلەردىڭ باسىن قوسىپ، ۇيىمداستىرۋعا بەل شەشە بەكىنگەن اكەسىنىڭ جانىندا جۇرگەنى ءۇشىن ۇستالىپ، كەيىن تۇرمەدەن بوساتىلعاندا اۋلەت پاكىستانعا كوشەدى. سول ۋاقىتتاعى ەگيپەت پەن سۋداننىڭ بيلەۋشىسى كورول فارۋحتان پانا سۇراعان وتىنىشتەرى قاناعاتتاندىرىلعان سوڭ اۋلەتىمەن 1950 جىلدان مىسىرعا بارىپ قونىستانادى. كايردە ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۇرىپ، پارسى، تۇرىك قولجازبالارى بويىنشا ماماندانىپ، وسى سالانىڭ اسا بىلگىرى، عالىمى رەتىندە مويىندالىپ، ءماشھۇر بولدى. قولجازبالار مەن كىتاپتار اراسىنان تۇركىستاننىڭ ارلى-بەرلى تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەردى ءcۇزىپ جيناقتادى. قولجازبانىڭ ءبىلىمدارى حاقىندا نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ العاشقى رەكتورى، اكادەميك، مارقۇم ماحمۋد فاھمي حيدزاجي دە ءجيى ايتۋشى ەدى. حيدجازي مىسىردىڭ قولجازبا مۇرالارى جيناقتالعان باستى مەكەمە دارۋل كۋتۋبتىڭ (كىتاپتار ءۇيى، ۇلتتىق ارحيۆ) ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارعاندا ناسرۋللا سول جەردە باس مامان بولىپ جۇمىس ىستەگەن. حيدجازي الماتىدا تۇرىپ، 13 جىلعا جۋىق رەكتور بولعاندا مەن پرورەكتور رەتىندە جانىندا بولىپ، جاقىن ارالاستىق.

اكەلى-بالالى ەكەۋىنىڭ «ات-تارازي» نىسپىسىن يەلەنۋى شەت ەلگە كەتكەننەن كەيىن بولعان. ويتكەنى 30-جىلداردىڭ رەپرەسسياسىندا قازاقستانداعى تەرگەۋ حاتتاما ماتەريالدارىندارىندا ەلدە قالعان ءدىندارلارعا اۋعانىستاندا تۇرىپ جاتقان ء«مۇباشيرحان يشان سەيىتحانيشانوۆپەن» بايلانىس ورناتتى، كونترەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ مۇشەسى بولدى دەگەن جالالار تاڭىلعانى تاڭبالانعان. اۋعانىستاندا ورتا ازيانىڭ ءتۇرلى وڭىرىنەن شىققاندار اراسىندا، كەڭەس ۇكىمەتىنەن قاشقان ميلليونداعان ەميگرانت ورتاسىندا ءوزىن اتامەكەنى ارقىلى اپ-انىق بولەكتەنىپ، ءبىلىنۋى ءۇشىن اۋليەاتا قالاسىنىڭ بايىرعى تاريحي اتاۋىمەن «تارازدان» ەكەنىن يسلام عۇلامالارىنا ءتان داستۇرمەن نىسپىسىن اتى-جوندەرىنە قوسقان، ال تۇڭعىش ۇلىنىڭ قىسقارتىلعان ەسىم-كۋنياسىنداعى ء«ابۋ ناسىر» – «ناسرۋللانىڭ اكەسى» دەگەن ءسوز. شەتەلدەگى كەڭەستىك بارلاۋشىلاردىڭ 40-جىلدان كەيىنگى ورتالىققا جىبەرگەن مالىمدەمە حاتتارىندا ولاردى ەندى «ات-تارازي» دەپ كورسەتە باستاۋى وسى پىكىرىمىزدى قۋاتتايدى. «ناسرۋللا» – قازاقشالاعاندا «اللا جولىن ۇستاۋشى، قورعاۋشى» دەگەن ماعىناداعى مۇسىلماندار ءجيى قوياتىن ەسىم.

ناسرۋللانىڭ پوەزيالىق شىعارمالارىندا جاس كەزىندە تۋعان جەرىنەن ، اناسىنان امالسىز اجىراعانىن، ونىڭ ەلىنە دەگەن ساعىنىش سەزىمىن كەستەلەنگەن. ونىڭ قايسار اكەسى ءابۋ ناسىر دا جىر جازعان. اۋليەاتادا كەڭەس ۇكىمەتى دىنگە تيىسە باستاعاندا بۇعىپ قالماي كوشەدە مەدرەسە شاكىرتتەرىن شەرۋلەتىپ، قارسىلىعىن اشىق تۇردە ولەڭگە ارقاۋ ەتكەن. اۋعانستان تۇرمەسىنە قامالىپ، 5 جىلدان استام ۋاقىت اباقتىنىڭ تاس قاپاسىندا وتىرعاندا قالام تەربەپ، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ زۇلىمدىعىن، قياناتىن اشكەرەلەۋىن پارسى تىلىندە كولەمدى شىعىس شايىرلارى قولداناتىن ءماسناۋي جانرىمەن توقىپ شىققان. عۇلاما اكەسىنىڭ ولەڭدەرىندە ۇراندىق، ساياسي سارىن پافوسىندا اشىق باسىم بوي كورسەتسە، ۇلىنىڭ تۋىندىلارى نازىك ليريزممەن، سىرشىلدىق ماقامىمەن ءتانتى ەتكىزەدى.

ناسرۋللا قاريانى 2001 جىلدىڭ ماۋسىمىندا كايردە قازاقستاننىڭ ەلشىلىگىندەگى رەسمي قابىلداۋدا العاش رەت كورگەن ەدىم. مىسىرعا سول ۋاقىتتاعى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى، باس ءمۇفتي ءابدساتتار قاجى دەربىسالىمەن بىرگە بارۋداعى ماقساتىمىز نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ دايىندىعى، جارعى مەن وقۋ باعدارلامالارىن ەكىنشى تاراپپەن تالقىلاپ، ازىرلەۋ ەدى. ەلشىلىكتىڭ قابىلداۋىندا ەگيپەتتىڭ ۋاقىپ ءمينيسترى حامدي زاقزۇق باستاعان جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى قاتىستى. ءقازىر ويلاسام، قارت عالىمنىڭ قازاقستاننىڭ ەگيپەتتەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اسقار مۋسينوۆ قۇرمەتتى مەيماندار قاتارىندا كەشكى بوسقوسۋعا شاقىرعاندا ۇلى مۇباراكتى تاستاماي ەرتىپ كەلۋىندە دە سىر بار ەكەن. ءبىر ايعا جەتپەي، 18 ماۋسىمدا الماتىدا نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتى تۋرالى ەكى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلىپ، وقۋ ورنى ستۋدەنتتەر قابىلداۋعا كىرىستى. كەلەسى جىلى ءداستۇرلى ءدىني كونفەرەنتسياعا قاتىسۋعا كايرگە تاعى دا جولىمىز تۇسكەندە ناسرۋللا بۇ دۇنيەدە جوق ەدى. ال تۇڭعىشى مۇباراكپەن كەيىنگى ساپارلارىمىزدا بىرنەشە مارتە ۇشىراسىپ، ۇيىندە بولىپ، اكەسىنە قاتىستى مالىمەتتەرگە قانىعا ءتۇستىم. كەيىن مۇباراك الماتىعا ەكى رەت كەلگەندە دە نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنە سوقپاي كەتكەن ەمەس. سوڭعى ۇشىراسقانىمىزدا كوزى جاساۋراپ، ءوزىنىڭ 2016 جىلى كايردە جارىق كورگەن «تارازي اۋلەتى» اتتى كىتابىن سىيلاعان ەدى. وسى كىتاپتى پاراقتاعانىمدا اكەسىنىڭ 13 ولەڭىن، سونىڭ ىشىندە «وتانىم»، «جاسىل بايراقتى وتان-انام»، «وتان-انام – تۇركىستان شاقىرادى»، «ۇلى وتانىم تۇركىستانعا» دەگەن تۋىندىلارىن جاريالاعانىن كوردىم. وسى ەڭبەگىندە اۆتور اكەسىنىڭ تۋىندىلارىن باعالى مۇرا دەپ، وتانىنا، سونىڭ ىشىندە تۋعان جەرى تارازعا جەتكىزۋ بولعانىن، وكىنىشتىسى بۇلاردىڭ اراب تىلىندە جازىلعانىن تىلگە تيەك ەتىپتى. مۇباراكتىڭ ايتۋىنشا، بىرنەشە تىلدە اراب، پارسى، تۇرىك (شاعاتاي) تىلىندەگى ولەڭدەرى توپتاما قۇرايدى، كاسسەتاعا باسىلعان. مۇباراك بۇل ولەڭدەردى ميراستاي ساناپ، كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ، الەكساندرياداعى كىتاپحاناعا تاپسىرۋمەن بىرگە، اكەسىنىڭ جازبالارىن اتا جۇرتىنا امانات ەتتى، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىنا وتكىزدى. ناسرۋللانىڭ ولەڭدەرىنىڭ باسىم بولىگىن نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىن اراب ءتىلى ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن، ءقازىر ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ قىزمەتكەرى باقداۋلەت وماروۆ قازاقشا سويلەتۋ تالپىنىسى قۇپتارلىق.

بالا ناسرۋللانىڭ مەدرەسەدە وقىپ جۇرگەن كەزى

ناسرۋللانىڭ ولەڭدەرىن جازىلۋ ۋاقىتىنا قاراپ ەكىگە ءبولىپ: 1991 جىلعى تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى، تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنەن بەرگى مەزگىلدە تۋىنداعان دەپ قاراستىرعان دۇرىس. الايدا كوپ تۋىندىلارىنىڭ ءدال جازىلۋ ۋاقىتى قويىلماعاندىقتان، تەك مازمۇنىنا قاراپ شامالاۋعا بولادى. «جاۋىنگەر جەبەسى» دەگەن ولەڭىندە اۆتوردىڭ كۇرەسكەر قاھارمان بەينەسى، وبرازى سومدالعانىنا، تارازداعى بالالىق شاعىن «ارىستانعا» تەڭەگەنىنە قاراپ ەرتەرەكتە جازىلعان بولار دەپ پايىمدادىق.

شەشەسى الياحانمەن جەتى جاسىنان كەيىن قايتا كەزدەسۋدىڭ مۇمكىندىگى بولمادى. اناسى تەكتى، سوپىلىق تاريقاتتى ۇستاعان اۋلەتتىڭ ۇرپاعى. اكەسى زيادۋللاحان قىرعىزداردىڭ ءمۇرشيدى، يسلام ءدىنىن ۋاعىزداۋشى بولسا، باباسى ءابۋلقاسىمحان يشان (1816-1892) ءماۋرانناھرداعى قاسيەتتى سوپىلىق تاريقاتتىڭ تىزبەگىندەگى سوڭعى ۋاكىلدەرىنىڭ ءبىرى بولعان. ءابۋلقاسىم يشان اتىن يەلەنگەن مەدرەسە – تاشكەنت ورتاسىنداعى كەڭەس ۇكىمەتى ورناعانعا دەيىنگى بەدەلدى يسلامي وقۋ ورنى بولعان. ءمۇباششير ءابۋ ناسىر ال-حۇسەيني وسى ءبىلىم ورداسىندا شىڭدالعان، تەرەڭ ءبىلىم العان.

كايرگە كەلىپ قونىستانعان سوڭ دا ناسرۋللا ەلدە قالعان اناسىن ەستەن شىعارماعان، ءبىراق تەمىر قامال قۇرساۋىنداعى كەڭەس وداعىنداعى اعايىننان جارىتىمدى حابار-وشار الۋدىڭ ءوزى قيىن ەدى. ءارى سىرتتا جۇرگەن ات-تارازيلەر كەڭەس وداعىنىڭ ۇرەيلى دۇشپانى ساناتىندا قاۋىپسىزدىك ورىندارىنىڭ ۇنەمى باقىلاۋ-نازارىندا ۇستالعان جاندار ەدى.

1943 جىلى نەمىستەرمەن قاساپ مايداندا جان الىپ، جان بەرىسىپ جاتقان مەرزىمدە ستالين بيلىگىنىڭ دىنگە دەگەن كوزقاراسى ازداپ ءجىبىپ، سوعىس بىتكەننەن كەيىن قاجىلىققا رۇقسات بەرىلدى. ءبىراق قاجىلىق كۆوتا سانىن قاتاڭ قىسىممەن شەكتەپ، 20 ادامنان اسىرماعان. سوندا پارىزىن وتەۋ باقىتى بۇيىرعانداردىڭ اراسىندا جامبىلدان ءبىر عانا ادام عانا بارعان. وسى جەرلەستەرىمەن جۇزدەسىپ، ەلدەن حابار الۋ ۇمىتىمەن مەككەگە كايردەن ۇلىمەن بىرگە كەلگەن ءمۇباشير ءات-تارازيدىڭ «تاعى 20 عانا ورىن» دەگەن مىسقىل ءسوزىن قاجىلاردىڭ ءار قادامدى اڭدىپ، قۇلاق تۇرگەن كەڭەستىك تىڭشىلارى قاعازعا تۇسىرگەن.

ۇلى مەككەدەن قاجىلىققا كەلگەندەردەن شەشەسى تۋرالى سۇراستىرىپ، اناسىنا ءوزىنىڭ امان-ەسەن جۇرگەنىن، سالەمىن جەتكىزۋدى وتىنگەن. كەيىن قاجىلىقتان ورالعان يمامنان اناسى ۇلىنىڭ ءتىرى ەكەنىن بىلگەن. ناسرۋللانىڭ شەشەسىن جانىنا الدىرىپ، ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن قاسىنا وتكىزۋگە قانشا ارەكەتتەنىپ، كەڭەستىك ۇكىمەتىنە ديپلوماتيالىق تاسىلدە قانشا حات جازعانىمەن جولى بولماعاندىعىن ءتىزىپ وتىرۋدى ۇمىتپاعان تىڭشىلاردى دا تولقىتقانداي (ماتەريالى سادۋم و پالومنيچەستۆە ۆ سرك ي زارۋبەجنىح سۆيازياح (1945-1956گگ)، گارف، ف.6991، وپ.4، د.102; مۋحتاروۆا گاليا ديانيسوۆنا، «يسلام ۆ سوۆەتسكوم كازاحستانە (1671-1991 گودى). ديسسەرتاتسيا نا سويسكانيە ۋچەنوي ستەپەني دوكتورا يستوريچەسكيح ناۋك»، ۋرالسك، 2007). كەڭەستىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ حاتتالعان جازبالارىنان شەشەسىنەن كوز جازىپ قالعان، قايتا قوسىلۋعا ارەكەتتەنسە دە كەدەرگىگە تاپ بولعان ناسرۋللانىڭ ايانىشتى تاعدىر تالايى ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان كەز كەلگەن ادامنىڭ بويىن شىمىرلاتىپ، تەبىرەنتپەي قويمايدى. ءالى كەڭەستىك قۇپيا ارحيۆتەردەگى بۇكپەلەنگەن قۇجاتتاردان بۇل وتباسىنا قاتىستى اقيقاتى اشىلا تۇسەتىن كۇندەر ءالى دە الدا دەپ ەسەپتەيمىن.

ناسرۋللانىڭ «سۇيىكتى اناما» شىعارماسىنىڭ سوڭىنداعى «نەگىزگى ءتۇپنۇسقاسى پارسى تىلىندە جازىلىپ، اراب تىلىنە اۋدارىلعان. ولەڭنىڭ سوڭىنداعى «1415 جىلدىڭ 28 زۋلحيدجاسىندا، ياعني 28 مامىر 1995 جىل» دەگەندى ارابشاعا اۋدارىلعان مەرزىم دەپ بولجايمىز. بۇل تۋىندىنىڭ «مەنەن اجىراپ قىرىق جىل قاسىرەتتە بولدىڭ» دەگەن جولىندا مەڭزەلگەن ۋاقىتتى 1970 جىل دەسەك، بۇل مەرزىم نە ءتۇپنۇسقانىڭ جازىلعان جىلى، نە شەشەسى ءالياحاننىڭ قازا بولعانىن ەستىگەن كەزى شىعار دەپ شامالايمىز.

ولەڭدە تۇتاس وتباسىن ويرانداپ، شەشەسى مەن بالاسىن اجىراتىپ، قايتا تابىستىرۋعا بوگەت بولىپ، ادامدىق قۇقىن تاپتاعان كەڭەستىك ءداۋىردىڭ اششى شىندىعى بەينەلەگەن.

«انام-اۋ» دەپ باستايىنشى ءسوز باسىن،

قىرىق جىلعى ساعىنىشىم قوزداسىن.

راۋشان گۇلدە ءبىر قارا داق بار ەدى،

بىلەم، انا، ول دا – سەنىڭ كوز جاسىڭ.

تىرشىلىكتە تالاي ازىپ، توزدىڭدار،

كەلدى سولاي تۇمان باسقان بوز جىلدار.

ۇلىسىڭدى جانىشتادى، قىرعىنداپ،

«كوممۋنيست» دەپ اتالاتىن وزبىرلار.

بۇل ومىردەن كۇدەرىڭدى ۇزبەدىڭ،

بۇل دالادا سايراپ جاتىر ىزدەرىڭ.

مەن اۋىرسام جاندى قويار جەر تاپپاي،

جارتى جاھاننان دەرتكە داۋا ىزدەدىڭ.

سولعىن تارتتىڭ، بىلەم، قاتتى جۇدەدىڭ،

سونى كورىپ قان جىلايدى جۇرەگىم.

ۇلىڭدى كوبەلەكتەي بوپ شىر اينالعان –

انا، سەنىڭ قاسيەتىڭدى بىلەمىن!

جازىلمادى سەنىڭ جانىڭ جارادان،

ەندى قايدان ءوزىڭدى ىزدەپ تابا الام?

وسىپ-وندى ۇرپاقتارىڭ باقىتتى،

اتتەڭ، سونى كورە المادىڭ، جان انام!

سەن تۋرالى ساعىنىشىم – زور قايعىم،

وزىڭ جايلى تالاي جىرلار تولعايمىن.

قايران انام، ءجاننات بولسىن تۇراعىڭ،

دۇعا وقىپ، يمان تىلەپ، قول جايدىم! (قازاقشا ولەڭ قالىبىنا سالعان – قايرات قۇلمۇحاممەد).

اليا اپاي

وسى وتباسىنا جاقىن بۇگىندە تارازدا تۇراتىن كونەكوزدەردەن سۇراستىرعانىمىزدا جات، بەيتانىس ەلدەرگە بوي تاسالاۋعا ءماجبۇر بولعان ەرىنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ كەتۋگە اتا-بابا توپىراعىن قيماي قالعان ءالياحان اپايدىڭ ەكىنشى پەرزەنتى امينامەن بىرگە تۇرعانىن، ۇلىن ۋايىمداپ، قايعى جۇتۋمەن 1969 جىلدارعا دەيىن عۇمىر كەشكەنىن ەستىدىك.

مىسىرعا كەلىپ، ەندى ەتەك-جەڭىن جيىپ، بويىن تىكتەي باستاعان ناسرۋللانىڭ وتباسىندا 1956 جىلى رامازان ايىنىڭ 14-كۇنى قايعىلى جاعداي بولدى. ونىڭ ون ءتورت جىل وتتاسقان سۇيىكتى زايىبى، بۇحارا ءامىرىنىڭ سوڭعى بيلەۋشىسى ءالىمحاننىڭ قىزى ماحرام ماھبيجيم كەسەلدەن وڭالا الماي قازا تاپتى. ارتىندا ءتورت پەرزەنتى – ۇلكەنى مۇباراك (7 جاستا)، كەنجەسى توعىز ايلىق ەمشەكتەن شىقپاعان ءسابيى قالدى. ناسرۋللا تۋعان اناسىنان جاستاي ايىرىلعان شيەتتەي بالالارىنىڭ قاسىرەتتى حالىنە ازالانىپ، قارا جامىلعانداعى كۇيىنىشىن پارسى تىلىندەگى نازىمعا اينالدىرىپ، كەيىن ارابشاعا اۋدارىپ شىقتى. بۇل شىعارماسى سول كەزدەگى مىسىردىڭ باسپاسوزىندە جاريالانعان.

ناسرۋللا ات-تارازي ء«ۇمىت» تۋىندىسىندا ۇزىنسونار سوقپاقتى ەميگراتسيادان قامىققان نالالى كوڭىل-كۇيىن «باتقان ايعا» بالاۋ ارقىلى ايشىقتايدى. ءوزىن داۋىلدى تەڭىز تولقىندارى اراسىندا قالىقتاعان قۇسقا تەڭەيدى. ۇزاق ھيجرات جولدان قاجىعان، جۇرەگى جارالى، ءجۇزىن مۇڭ تورلاسا دا سەنىمىن جوعالتپاۋعا، سابىرعا شاقىرادى. قاسيەتتى ماقسات-مۇددە ءۇشىن تايتالاستا «جيھادشىلدىقتىڭ امالى – ءىلىم» دەپ تۇجىرىمدايدى.

ات-تارازي ولەڭدەرىنىڭ نەگىزگى وزەگى، باستى ارقاۋى – الىستا قالعان وتان تاقىرىبى. ەڭ الدىمەن پارسى تىلىندە جازىپ، كەيىن ارابشاعا ۋازىنمەن ءتارجىمالاعان. ونىڭ ەڭ الدىمەن پارسى تىلىندە جىرلاۋى، بىرىنشىدەن، بۇل ءتىلدى جەتىك مەڭگەرۋى، ىڭعايلى بولۋى، ال كەيىن اراب تىلىنە اۋدارۋى مىسىرداعى ورتاسىنا، اينالاسىنا تۇسىنىكتى بولسىن دەگەن قاجەتتىلىكتەن دەپ ويلايمىز. ونىڭ «وتانىم» اتتى ولەڭى 1960 جىلى كايردە دۇنيەگە كەلگەن. ولەڭنەن اقىن ۇزاق جىل سىرتتا سەرگەلدەڭ ساپاردا جۇرگەندەي، وسى جولدا قانشا ادام اجال قۇشتى، وسى كۇرەستىڭ، شايقاستىڭ قارىم-ناتيجەسى قاشان بولادى، قاشان جەڭىسكە جەتەمىز دەگەن شەرلى، شالدىعۋ، قاجۋ بايقالماي قالمايدى. ەگيپەت وگەيسىتپەي، ءوز تۋىسىنداي قامقورلىعىنا الىپ، بالا-شاعاسى كوبەيىپ، ابىرويلى بولسا دا جانى بەيمازا، تىنىشتىق تاپپاعان، كوڭىلى قامىرىق الاي-تۇلەي الاڭ، جارالى جايىن جايىپ سالادى. اتاجۇرتقا، تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش، اڭساۋ شەرى جىر بولىپ توگىلىپتى. ول ولەڭدەرىندە ءاردايىم «ۇزاق ساپاردا جولدا جۇرگەن» دەگەن قالىپتا تانىتادى.

كوز جاس پەن قايعى جەتەر،

جىلدار بويى ساعىنىش جالعاسىپ كەلەر،

ۇيقى كەتتى، وكپە ورنىقتى، جەتەر.

بوگدە ەلدە ماجنۇندىك پەن قايعى،

قاماۋدا مىڭداعان پاك جاندار قالدى،

سانسىز دۋشار، جىلاعان جۇرەكتەر،

جيھادقا شاقىرار شىن مومىندار.

جان سىعىلىپ كەلەدى، قاشان قۇتىلىس?

ۇمىت ءۇزىلدى، قاشان جەڭىس?

شەيىتتەردىڭ قانى توگىلدى بۇل توپىراققا،

قاشان ناتيجە، قايدا جەمىس?

تۇندەر ءوتتى تۇستەردەن تىس قالدىم،

كوز جاس قۇرعاسا، كەلسىن بە ۇيقى،

ومىرىمنىڭ قۋانىشى سەن ءۇشىن پيدا رۋحىم،

سەن وتانىمسىڭ – ۇلى توپىراعىم.

ۇزاق بولعانىم، ساپار شەككەنىم، جەتەر،

سەن ۇزاقتا بولساڭ، ءتۇن ايسىز وتەر.

ساعان دەگەن ماحاببات جۇرەكتە ورنىعار،

ايىرعانىمىز ءۇشىن جۇرەگىم جارىلار.

ناسرۋللا ات-تارازي ولەڭدەرىندە وتانىم جانە انام دەگەن سوزدەر قاتار بالامالانىپ بىرىگىپ كەتۋى وسى ەكى ۇعىمنىڭ قاستەرلىلىگىن ءارى كىندىك قانى تامعان جەرگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن، ماحابباتتى ناقىشتايدى. كيەلى وتان ۇعىمىنىڭ قاسيەتتىلىگىن ايقىنداۋدى ءسوز الدىنا «ۇلى» ەپيتەتىن قوسۋمەن كۇشەيتەدى. «ۇلى وتانىم تۇركىستان» اتتى تۋىندىسىندا اتامەكەندى اڭساپ، زارىعۋمەن جىراقتا ءجۇرۋىم تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتتى، ەندى قاشان كورەمىن دەگەن سۇراۋمەن، كارىلىك مەڭدەپ، ەندى قالعان قىسقا عۇمىرىندا اللادان ءار شۇڭقىرى جادىندا ۇمىتىلماعان تۋعان جەرگە تابانى ءتيىپ، يىسكەپ ماۋقىن باساتىنداي قاۋىشتىرۋدى جالبارىنا تىلەيدى.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلى جازىلعان «وتان انا تۇركىستان شاقىرادى» دەگەن ولەڭىندە اتاجۇرتىنىڭ توپىراعىن قايتا باسۋعا جابىلعان جول قايتا اشىلعانداي، ءۇمىتى قايتا تۇتانعان تولعانىستى كۇيىن بەدەرلەيدى. شەت ولكەدە قونىستان قونىس اۋدارىپ، ۇزاق ساپاردان شارشاپ شالدىققان ءتىرى ولىكتەي بەيباقتى ماڭگى جايقالعان باق وزىنە قول بۇلعاپ شاقىرعانداي، بالعىن شاقتىڭ ەلەسى ويدا جاڭعىرىپ، كەل دەگەندەي، جۇرەكتە تۇيىلگەن ساعىنىش دامىل بەرمەي، ەندى وتكەن قايعىدان سەرپىل، ەندى تاۋەلسىزدىكتىڭ قۋانىشى تاۋقىمەت-بەينەتتىڭ ءبارىن ۇمىتتىرادى دەپ، قايتا دارمەندەنىپ، الدەنگەندەي كۇيگە بولەنەدى.

ناسرۋللانىڭ تۋىندىلارىنداعى وتانىن تۇركىستان دەپ الۋى وتارشىلدىق، كەيىن كوممۋنيستەرگە باعىنىشتىلىققا قارسى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستا قازاق، وزبەك، قىرعىز، تاتار، باشقۇرت سىندى تۋىس حالىقتاردى بولمەي، كەرىسىنشە ورتاق ماقساتتا بىرىكتىرە ءتۇسۋدى كوزدەيتىن «تۇرىكشىلدىك» يدەيامەن تامىرلاسادى.

ناسرۋرۋلانىڭ ۇلى مۇباراكتىڭ دا اقىنعا ءتان سەزىمتال جان ەكەنىن بايقادىم. ول دا ولەڭ جازادى. ءبىراق تەك اراب تىلىندە. جوعارىدا اتالعان كىتابىندا ۇسىنعان ءوز قالامىنان تۋعان 16 ولەڭنىڭ ءبىرىنشىسى «وتانىم» دەپ اتالىپتى. مۇمكىن كىشكەنتايىنان كۇرەسكەر اتاسى ءمۇباشير ءابۋ ناسىردىڭ، اكەسى ناسرۋللانىڭ تاربيەسىن كوزبەن كورىپ، اڭگىمە-ەستەلىكتەرىن قۇلاعىنا قۇيىپ وسكەندىكتەن بولار. نە اكەسىنىڭ تاعدىرى باسىندا قايتالانىپ، جەتى جاسىندا كوز جازىپ قالىپ انا مەيىرىمىنە قامباعاندىقتان شىققان تولقىنىس. قالاي بولعاندا دا ليريكالىق ولەڭ – ىشكى دۇنيەنى شارپاعان بۇلقىنىستىڭ ءيىرىمدى بەلگىسى. مۇباراك ءدىن ءۇشىن قىزمەت ەتكەن، كوممۋنيستىك تارتىپكە مويىنسۇنباي كۇرەسىپ وتكەندەردىڭ ۇرپاعى ەكەنىن، «تارازي» نىسپىسىن ماقتان تۇتادى، ءوز ءاتى-جونىن تولىقتاي «مۇباراك ناسرۋللا ءمۇباشير ات-تارازي» دەپ اتايدى.

ناسرۋللا ءات-تارازيدىڭ پوەزيالىق ميراسىنىڭ قۇندىلىعى – تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستى جەكە باسىنىڭ كۇيزەلىستەرى، ىشكى جان الەمىندەگى بۇلقىنىستار ارقىلى اسەرلى، كوركەم بەينەۋىندە ءارى تۋعان جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن ارداقتاپ-باعالاۋعا، وتانسۇيگىشتىك رۋحتى ۇشتاپ، بويعا سىڭىرۋگە باۋليتىنداي بوياۋ-نارىندە، تەرەڭ ءمان-مازمۇنىندا.

بيىل قمدب ەلىمىزدە يسلام ءدىنىنىڭ قاناتتانىپ-دامۋىنا سەرپىن بەرگەن ءۇش ەلەۋلى وقيعانى اتاپ لايىقتى، مازمۇندى دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە دايىندالۋدا. ءبىرىنشىسى – ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان تارازيلەردىڭ كىندىك قانى تامعان تاريحي شاھار تۇبىندەگى جاسىل تۋدىڭ جەلبىرەۋىن تەزدەتكەن تاعدىرشەشتى اتلاح شايقاسىنىڭ 1270 جىلدىعى. ەكىنشىسى ناسرۋللا قۋانتقان، اسىل ءدىنىمىزدىڭ سوققىلاردىڭ زاردابىنان جازىلىپ، بويىن قايتا تىكتەۋگە سەپتەسكەن قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 30 جىل. ءۇشىنشىسى – ەركىندىك ءۇشىن كۇرەستە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان تارازيلەرگە ازاماتتىق بەرىپ، قورعان بولىپ، «ەكىنشى وتانىنا» اينالعان مىسىر مەن قازاقستان اراسىنداعى ورتاق جوبا، جوعارى ءبىلىمدى يسلام كادرلارى ءتالىم الاتىن جوعارى وقۋ ورنى – نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاقپاسىنىڭ اشىلعانىنا 20 جىل.

ناسرۋللا وتباسىمەن بىرگە، ەگيپەت

تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلدىق بەلەسىندە ەلىمىزدەگى سان سالالى وڭ وزگەرىستەر قاتارىندا جەر-سۋ اتتارىنداعى ءجونسىز بۇرمالاۋلاردىڭ جوندەلۋىن ايتار ەدىك. سول قاتاردا 1997 جىلدىڭ قاڭتارىندا پرەزيدەنت پارمەنىمەن وتارلاۋ كەزىندە اۋليەاتا بولىپ، كەيىن كەڭەسى ۇكىمەتى تۇسىندا ميرزويان، جامبىل بولىپ قۇبىلعان كونە كەنت تاراز تاريحي، بايىرعى اتىن قايتارىپ الدى. سول 1997 جىلدىڭ كۇزىندە وزبەكستانعا ۇلكەن عىلىمي كونفەرەنتسياعا شاقىرىلعان ناسرۋللا اقساقال تۇلا بوي تۇڭعىشى مۇباراكتى ەرتىپ، زارىقتىرعان تۋعان قالاسىنا كوزى تىرىسىندە تابانى ءتيىپ، اناسىنىڭ قابىرىنە زيارات جاسادى، امان قالعان ەت جاقىن تۋىستارىنىڭ ۇرپاقتارىمەن، ناعاشىلارىمەن قاۋىشتى.

ناسرۋللانىڭ مىسىرلىق گازەتتەرىندىڭ بىرىنە بەرگەن سۇحباتىندا تارازدا بابالارىنىڭ جەتى اتاسىنان ۇزىلمەگەن شەيحتار بولعانىن تارقاتىپتى. مۇراعات قورىندا ساقتالعان وقىمىستىنىڭ ءوز قولىمەن جازعان ماعۇلاماتتاردان اتاسى ال-حۋسەينيدىڭ ناقىشبانديا تاريحاتىنداعى سوپىلىقتان اينىماي وتكەنى جايلى، ءدىنداردىڭ 80-نەن اسقان كارىلىگىنە قاراماي بالاسىنىڭ ىزىمەن اۋعانستانعا بارىپ، بىرگە تۇرعانىن، ودان ءارى اۋىر جول ازابىنا تاۋەكەل ەتە الماعاندا ءجۇز جاسىندا كابۋلدا توپىراق بۇيىرعان دەرەگى ايقىندالدى. ال حۋسەينيدىڭ ۇلى مەن نەمەرەسى ءابۋ ناسر مەن ناسرۋللا ات-تارازيلەر كايردە ءال-يباحيا اۋدانىنداعى ناقىشبانيا تاريحاتى مەكتەبىن ناسيحاتتاعان ءدارۋىش ۋمرۋ بين ءال-اس مازاراتىنا جەرلەندى. وسىلايشا ءنىل جاعاسىندا كوز جۇمعاندا مارقۇمدىق ماڭگىلىك مەكەندەرىندە دە تارازدىق شەيح اتا-بابالارى ۇستانعان تاقۋالىق سوپىلىق جولداعى رۋحاني باۋىرلاستىقپەن جالعاناتىن جاقىندىقتى، ساباقتاستىقتى ىزدەگەندەي.

شامشادين كەرىم،

پروفەسسور، نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتى ءابۋ حانيفا عىلىمي-زەرتتەۋورتالىعىنىڭ ديرەكتورى

(سۋرەت تارازداعى ءالياحان كەلىنىنەن الىنىپ العاش جاريالانىپ وتىر)

«مۇنارا» گازەتى، №1-2، 2020 جىل


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=16&id=1358533

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان ق 20 مينوت
دەمالىس كۇندەرى تەمىرتا 27 مينوت
قازاقستان – بەلارۋس: ءب 30 مينوت
چەحيادا كارانتينگە بايل 1 ساعات
اۆتونوميالى رايوندىق حا 1 ساعات
ەكپەنىڭ ەش كەرى اسەرىن 1 ساعات
قىمباتشىلىق قايدا باراس 1 ساعات
شينجياڭنىڭ باياندى تىنى 1 ساعات
ەلەنا رىباكينا دوحاداعى 1 ساعات
گەرمانيادا شاشتارازدار 1 ساعات
سارسەنبىگە ارنالعان اۋا 1 ساعات
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جىل 1 ساعات
ماينۇر قاسىم جولداس قاي 1 ساعات
جاپونيانىڭ دامۋ جولى | 1 ساعات
اقتوبە وبلىسىندا سانيتا 1 ساعات
الەكسەي تسوي مەديتسينا 1 ساعات
پەتروپاۆلدا كوپ قاباتتى 2 ساعات
اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتا 2 ساعات
اتىراۋدا كولىككە قۇياتى 2 ساعات
مەديتسينا قالدىقتارى قا 2 ساعات
«نازار» توبىنىڭ شىعارما 2 ساعات
اتىراۋدا كولىككە قۇياتى 2 ساعات
ماڭگى تۇراتىن قىزمەت ات 2 ساعات
ەلباسى قىرعىز رەسپۋبليك 2 ساعات
شارم-ەل-شەيح – نۇر-سۇلت 2 ساعات
قازاقستان – بەلارۋس: نە 2 ساعات
الماتىدا مونشادا تۇنشىع 2 ساعات
«الماتى جاستارى» تۇرعىن 2 ساعات
الماتىداعى «شاڭىراق» شا 2 ساعات
قازاقستاندا ەڭ تانىمال 2 ساعات