ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-08-15615321146 %54 %
2019-08-16532315249 %51 %
2019-08-17394320336 %64 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: تۇركىستان گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 11:40 - 2019/08/13

مەن بىلەتىن شىڭعىس حان

بۇگىندە الەم تاريحى مەن ادەبيەتىن كەزىپ جۇرگەن شىڭعىس حاننىڭ سۇراپىل بەينەسىنەن مەن بىلەتىن شىڭعىس حان  تۇبەگەيلى وزگەشە سيپاتتا. وسىنى ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىسايىن. بۇل ورايدا قوردالانعان سۇراقتار ۇشان-تەڭىز. ول ءۇشىن بابامىزدىڭ تۇك تە جازىعى جوق. اداستىرعان بەلگىلى ءبىر توپ، سول توپتى  ابىرويسىز ىسكە يتەرمەلەگەن بەلگىلى ءبىر مۇددەلى مەملەكەتتىڭ بيلەۋشىلەرى. سول توپتىڭ «ەڭبەگىنىڭ» ارقاسىندا الەم تاريحىنىڭ ۇلكەن ءبىر تاراۋى ادام تانىماستاي وزگەردى، ەڭ سوراقىسى-شىڭعىس حاننىڭ سۇراپىل بەينەسى جاسالىپ، سوعان سەنگەن بۇكىل وركەنيەتتى دۇنيەدە وعان دەگەن تەرىس كوزقاراس قالىپتاستى. شىڭعىس حاننىڭ شىن بەينەسىن ءتانىپ-بىلۋ ءۇشىن ونىڭ تاريحتا قالدىرعان ىزدەرىنە از-كەم توقتالايىقشى.

اكەسى جوشى حان مەن اتاسى شىڭعىس حان دۇنيەدەن وتكەن سوڭ باباسىنىڭ التىن ورداسىنا يە بولىپ، «التىن وردا» حاندىعىن تىزگىندەگەن باتۋ-سايىن حاننىڭ جاساعان جورىقتارى ناتيجەسىندە باعىندىرعان ەلدەرى توماعا-تۇيىقتان قۇتىلىپ، وركەنيەتتى دامۋ جولىنا ءتۇستى  دەسەك، قاتەلەسپەيدى ەكەنبىز. باتىس پەن شىعىستى جالعاعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ تاراۋ-تاراۋ بويلارىندا تاۋار-اقشا قاتىناسى ورنىعۋىمەن شاعىن بيزنەس دامىپ، ءوندىرىستى قالالار پايدا بولدى. بۇل بولسا ەلدەردىڭ تۇرمىسى مەن مادەنيەتىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. باتۋ-سايىن حاننىڭ ەل بيلەۋدەگى  اقىلعا قونىمدى قادامدارىن بۇگىنگى تاڭدا ورىس وقىمىستىلارى جىر قىلىپ ايتىپ ءجۇر. ول قاراماعىنداعى بودان ەلدەرىن قۇلدىققا سالماپتى. باتۋدىڭ كەزىندە ىرگە كوتەرگەن ماسكەۋدەن  باستاپ، توقتامىس حانعا دەيىنگى ارالىقتا كوپتەگەن قالالار پايدا بولىپ، جاڭادان شىركەۋلەر سالىنىپتى. كىم دە-كىم شىركەۋ اۋلاسىنا كىرىپ، تارتىپسىزدىك جاساسا، قاتاڭ جازالانىپتى. حاندار بيلىگى جەڭىل تۇردە سالىق جيناۋمەن شەكتەلىپتى. ەلدى زورلىق-زومبىلىقپەن اسسيميلياتسياعا ۇشىراتپاپتى. بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارى ەل بيلەۋ مادەنيەتىنىڭ سول زامانداعى ەڭ وزىق ۇلگىسى ەكەن.

ەل بيلەۋ مادەنيەتىنىڭ بۇنداي وزىق ۇلگىسى تاقىر جەردە پايدا بولا سالمايدى. ول ۇرپاقتان- ۇرپاققا جالعاسقان حاندىق ءداستۇردىڭ ساباقتاستىعىمەن ءجۇرىپ جاتاتىن ۇدەرىس. وسى ورايدا تاريحشى ل.ن.گۋميلەۆتىڭ ءداستۇر ساباقتاستىعىنا قاتىستى ايتقان سالماقتى ءبىر پىكىرىنە سىلتەمە جاساۋدىڭ ءجونى كەلىپ تۇرعانداي. «ەگەر ءبىز حۋننۋ مەن تۇرىك قاعاناتى اراسىنداعى جانە قاعانات پەن شىڭعىس حان يمپەرياسى اراسىنداعى ءداستۇردىڭ ەكى رەت ۇزىلگەنىن ەسكەرمەسەك، وندا ورتالىق ازيا تاريحى بىزگە تۇسىنىكتى بولا المايدى»، دەيدى ول. عۇلاما عالىم قازاقستان تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار وسى ءۇش تاريحي  كەزەڭدى ءبىرتۇتاس دۇنيە رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ، اراداعى وسى ۇزىلىستەردە عىلىمعا، اعارتۋ ىسىنە قارسى تۇرۋشىلىق بار ەكەنىن ايتادى. اتالمىش حۋننۋ، ياعني قۇن ەلىنىڭ دە، تۇرىك قاعاناتىنىڭ دا وردالارى التايداعى قالقا وڭىرىندە شاڭىراق كوتەرگەنىن تاريحتان بىلەمىز. شىڭعىس حاننىڭ دا ناق سول قالقادا دۇنيە ەسىگىن اشقانى،  «التى الاش» ەلىن قۇرعانى ءمالىم. وسى دەرەكتەردەگى قالقا دالاسى عۇلاما عالىمنىڭ جوعارىدا جاساعان عىلىمي قورىتىندىسىنىڭ ىرگەتاسى ەكەن.

ورىس ەتنوگراف-عالىمى ا.ي.لەۆشيننىڭ «قىرعىز-قازاق نەمەسە قىرعىز-قايساق ورداسى مەن دالاسىن سۋرەتتەۋ» اتتى ايگىلى ەڭبەگىندە ەل اۋزىنان جازىپ العان اڭىزى  وتكەن تاريحي وقيعالاردى ءوز قوينىنا جاسىرعان قۇندى دۇنيە. وندا قازاق رۋلارى تاتار تايپاسىمەن ءبىر مەملەكەت قۇرامىندا داۋىرلەگەنى، كەيىن كەلە بيلەۋشى اۋلەت سۇلتاندارى اراسىندا وربىگەن تاق ءۇشىن تالاس سالدارىنان مەملەكەتتىڭ ىدىراۋى، سۇلتاندار وزدەرى ءبولىپ العان رۋلار نەگىزىندە جەكە-جەكە حاندىقتار قۇرۋى، وسى بولشەكتەنۋدەن الاشا حان بار بيلىكتى ءوز قولىنا العان سوڭ  عانا قۇتىلۋى باياندالادى.

ناق وسى اڭىز دەرەكتەرىنەن عاسىرلار تەرەڭىندە جاسىرىلعان اۋقىمدى تاريحي وقيعالار ءتىزىلىمىن كورىپ وتىرمىز. تۇندە ۇيقى كورمەي، التاي اتىرابىن ارالاپ، جۇرتتى كۇرەسكە جۇمىلدىرعان تۇنكۇك-ۇكى بەينەلى اقىلمانى، الپامىس-الىپ ەلەتميش، كۇلتەگىن سىندى باتىرلارى، ەل تورەسى-قۇتلىق حان، قاپا(كاقپا دەگەن ماعىنادا) حان، بىلگى حان، يوللىع تەگىن اتتى دانا حاندارى تۇسىندا  قالقا دالاسىندا كوك بايراعى جەلبرەگەن كوك تۇرىكتەر قاعاناتى  تۇرىك قاعاناتى قيراندىسى ورنىندا دەربەستىككە قول جەتكىزىپ قانا قوماي، ونىڭ ىرگەلى ، قىتايمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت دارەجەسىنە كوتەرىلۋىن جۇزەگە اسىرعان ەدى. اتالعان اڭىزدا ايتىلاتىن ەلدىڭ داۋىرلەۋ كەزەڭى ناق وسى كوك تۇرىكتەر قاعاناتى ەكەنى انىق.

الايدا  قاعانات تاعىنا ءتاڭىر حان اتىمەن 742 جىلى وتىرعان بىلگى حاننىڭ ۇلى اكەسى مەن اعاسى يوللىع تەگىن سالىپ  بەرگەن سارا جولدى جالعاستىرا المادى. اناسى بوبەك حانىمنىڭ كەڭەسىمەن وردا جۇمىسىنا قاراپايىم تارقاندى ارالاستىرۋى شىعىس جانە باتىس شادتارىنىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. (تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك،  حان ورتالىقتا بيلىگىن جۇرگىزسە، ونىڭ باتىس جانە شىعىس قاناتتارىنا ورتالىق بيلىككە باعىنىشتى شادتار امىرلىك ەتەدى ەكەن. ءۇش جۇزدىكتىڭ شىققان تەگى تاپ وسىندا جاتسا كەرەك). ءتاڭىر حاننىڭ نارازىلىقتى باسۋ ءۇشىن باتىس شادىن ءولىم جازاسىنا كەسۋى وردادا  توڭكەرىسكە اكەلىپ سوقتىردى. شىعىس شادى پاڭكۇل ورداعا باسىپ كىرىپ، ءتاڭىر حاندى ءولتىردى. تاققا ونىڭ ۇلىن وتىرعىزدى. بۇنىمەن تىنىشتىق ورناي قويعان جوق. توڭكەرىستەر ء ارى قاراي جالعاسا كەلە  سۇلتاندار ورتالىق بيلىككە باعىنۋدى دوعارىپ، قازاق رۋلارىن جەكە-جەكە ءبولىپ الىپ بيلەۋگە كوشتى. قالقاداعى وردانى ۇيعىرلار، قارلۇقتار، باسمالدار كوتەرىلىسشىلەرى شاپقىنشىلىعىنان ساقتاپ قالۋ قيىنعا سوقتى. بوبەك حانىمنىڭ ءبىر كەزدەرى  قىتاي پاتشا سارايىندا تاربيەلەنۋى، كىتاي حانشايىمى اتانۋى كادەگە جارادى. ول تەز ارادا قىتايعا ەلشى اتتاندىرىپ، كومەككە شەكارالىق قىتاي مىڭدىعىن اكەلۋگە قول جەتكىزدى. قالقادا وردا ساقتالعانىمەن قاعاناتتى ساقتاپ قالۋ ەندى مۇمكىن ەمەس ەدى. مەملەكەت ىدىرادى. قالقاداعى وردانى قورعاعان قىتاي مىڭدىعى كەلە-كەلە قوڭىراتتاردىڭ ءبىر رۋى رەتىندە جەرگىلىكتى ەلگە ءسىڭىپ كەتتى. اڭىزدا ايتىلعان مەملەكەتتىڭ ىدىراۋ ءجونى  وسىلاي ورىن الدى.

بۇنداي جاعدايدان الاشا حان بار بيلىكتى قولعا العاننان كەيىن قۇتىلاتىنى ا.ي.لەۆشين قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن حالىق اڭىزىندا ايتىلعان ەدى. حالىق ايتسا، قالىپ ايتپايدى. التايداعى تايپالاردى بىرىكتىرگەن الاشا حانىمىز باسقا ەشكىم دە ەمەس،  شىڭعىس حاننىڭ تاپ ءوزى. ەگەر ول ەجەلدەن كەلە جاتقان حاندار اۋلەتىنىڭ وكىلى بولماسا، ونى سول داۋىرلەردە ەشكىم حان رەتىندە مويىنداماس ەدى. جانە تاڭ قالارلىق تاعى ءبىر جاعداي-ونىڭ باسقا جاقتان ەمەس، قوڭىراتتاردىڭ تۇپكى اتاسى بولمىش وعىز حاننان بەرمەن قاراي حاندار بەسىگى بولعان قالقا دالاسىنان شىعۋى. شىڭعىس حان ومىرگە كەلگەن قازىرگى مونگوليانىڭ قيىر شىعىسى بولىپ تابىلاتىن ايماعى جونىندە لۋۆساندانزاننىڭ «التىن شەجىرەسىندە» قالقا وزەنىنىڭ بۇيرا كولىنە قۇيار ساعاسىندا كوپ مالدى قوڭىرات دەگەن ەل بار ەكەنى جازىلعان. وسى دەرەكتەرگە سۇيەنىپ، شىڭعىس حاندى قوڭىرات تايپاسىنا جاتقىزىپ، قازاق ەكەن دەپ قويا سالۋعا  بولار ەدى.  ءبىراق بۇل ماسەلەدە قوردالانعان الۋان ءتۇرلى الىپقاشتى اڭگىمەلەردىڭ كوپ ەكەنىن ەسكەرىپ، تەرەڭىرەك تالداۋعا تۋرا كەلەدى.

شىڭعىس حان وتباسىنىڭ قوڭىراتتارعا قاتىناسى قانداي. شىڭعىستىڭ اكەسى ەسۋكەي مەركىت جىگىتى اكەتىپ بارا جاتقان جولدان ۇلىندى ەكىنشى ايەلدىككە تارتىپ الىپ، سودان تۇڭعىشى شىڭعىس-تەمىرشى دۇنيەگە كەلگەن. ەسۋكەيدىڭ بايبىشەسى شەشەكۇل دە قوڭىرات قىزى ەدى. شىڭعىس حاننىڭ بايبىشەسى بورتە، ءتورت ۇلىنىڭ دا بايبىشەلەرى دە قوڭىرات قىزدارى. قالا بەردى، شىڭعىس حاننىڭ تۇپكى اتاسى قابىل حاننىڭ دا بايبىشەسى قوڭىراتتان ەكەنىن راشيد ءاد-ديننىڭ شەجىرەسىنەن كورىپ وتىرمىز.

ەسۋكەي قايتىس بولاردا باسىندا كۇزەتىپ وتىرعان، كەيىن قازاقتىڭ امەنگەرلىك سالتىمەن ۇلىندى ايەلدىككە الىپ، شىڭعىسقا كىشى اكە بولعان مەڭلەكە قوڭىراتتاردىڭ ءبيى ەكەنى كوپكە ءمالىم. سوندا ەسۋكەيدىڭ ءوزى دە قوڭىرات بولىپ تۇر عوي. ەگەر ەسۋكەيدىڭ ءوزى قوڭىرات بولماسا، قوڭىرات مەڭلەكە ونىڭ جەسىرىن امەنگەرلىكپەن الۋى مۇمكىن بە ەدى. جوق، مۇمكىن ەمەس. لۋۆساندانزاننىڭ «التىن شەجىرەسىنە» ۇڭىلسەك، مەڭلەكە ەسۋكەيدىڭ نەكۇن تايشىدان كەيىنگى ەكىنشى ءىنىسى ەكەنىن كورەمىز. ونىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى مەڭدىتۇكتى ەكەن. ونىڭ ەسەيە كەلە قوڭىرات تايپاسىنا بي بولعان شاقتا مەڭلەكە اتانۋى وزىنەن-وزى تۇسىنىكتى جاعداي.

ەندى وسى ايتىلعانداردى تاعى ءبىر تاريحي دەرەكپەن جالعاستىرايىق. قازاققا بەلگىلى زيالى ازاماتتاردىڭ ءبىرى ەرمەك تۇرسىنوۆ قىتاي دەرەككوزدەرىنەن الىنعان شىڭعىس حاننىڭ تەكتىلىككە بايلانىستى جارلىعىن «دات» گازەتىنىڭ 2015 جىلعى 10 قىركۇيەك كۇنگى سانىندا جاريالادى. وندا بىلاي دەلىنەدى «كوگدا تيمۋچين ستال ۆسەمونگولسكيم حانوم بىل يزدان يمپەراتورسكي ۋكاز. تام ەست ستروكي «كوگدا ۆ رودە كۋنگرات روجدايۋتسيا دەۆوچكي، وني يز پوكولەنيا ۆ پوكولەنيە ستانوۆياتسيا يمپەراتريتسامي، كوگدا روجدايۋتسيا مالچيكي-وني يز پوكولەنيا ۆ پوكولەنيە جەنياتسيا نا پرينتسەسساح. پۋست نەپرەرىۆنو يز پوكولەنيا ۆ پوكولەنيە وبياۆليايۋت ەتوت جالۋەمىي ۋكاز ۆ پەرۆۋيۋ لۋنۋ چەتىرەح ۆرەمەن كاجدوگو گودا». شىڭعىس حاننىڭ قوڭىرات ەكەنىن اينا-قاتەسىز ايعاقتاپ تۇرعان وسى جارلىق مازمۇنىمەن تاقىرىپقا نۇكتە قويساق بولار ەدى. دەي تۇرعانمەن اتتاپ وتۋگە بولمايتىن  تاعى ءبىر قىزىقتى دەرەكتى كوزىمىز شالدى.

بەكسۇلتان نۇرجەكە-ۇلى وسى جىلدىڭ باسىندا «جاس الاش» گازەتىندە جاريالانعان ۇزىن-سونار ماقالاسىندا شىڭعىس حانعا قاتىستى ءبىرقاتار ماسەلەنىڭ باسىن شالىپتى. قولداۋعا سۇرانىپ تۇرعان جەرلەرى بارشىلىق. سونداي ءبىر سويلەمدى كەلتىرەيىن. «تۇركىستاندا ماۋەرەناحاردا بولدىم. سوندا... شىڭعىس حان اۋلەتىنىڭ اتا-قونىسى بار»،-- دەلىنىپتى ماقالادا. بۇل ءۇزىندى اتامالىك جابەنيدىڭ «الەم ءامىرشىسىنىڭ تاريحى» اتتى كىتابىنان الىنىپتى. اڭگىمە ماۋەرەناحار جەرىندەگى قوڭىراتتاردىڭ اتامەكەنى بولمىش بايسىن تۋرالى ەكەنى انىق. دەمەك، حاندار اۋلەتىنىڭ اتامەكەنى الپامىس باتىر دۇنيەگە كەلگەن جيدەلى بايسىن ەكەنىن شىڭعىس حان ۇرپاقتارى بىلگەن. وسى ءبىر اۋىز ءسوز ارقىلى شىڭعىس حاننىڭ تەگى تۋرالى ماسەلەگە نۇكتە قويساق بولادى.

وسى ۇزىندىدە قوڭىراتتاردىڭ اتامەكەنى بايسىن ەكەنى ناقتى ايتىلىپ تۇر. تايپانىڭ جىلقى، تۇيە،تاعى باسقا مال تۇلىكتەرىن باعۋمەن اينالىساتىن بولىگى ديقانشىلىقپەن شۇعىلداناتىن وتىرىقشى تايپالاستارىمەن ارازداسقانى جانە كەڭ جايىلىم ىزدەپ، ونى التاي تاۋلارىنداعى شىلبىر ءشولى مەن اينا كولدەن تاپقانى بايسىندىق الپوميش باتىر جىرىندا ايتىلادى. بۇل وقيعا قالتارىستا قالماي، قاعاز بەتىنە ءتۇسىپتى. ل.ن.گۋميلەۆ ءوزىنىڭ «حۋننۋ» دەگەن كىتابىندا بىلاي دەيدى  «كوگدا پراحۋننى پەرەسەكلي پەسچانىە پۋستىني،  نا راۆنيناح حالحي ۆوزنيكلي يستوريچەسكيە حۋننى. وني بىلي پەرۆىم نارودوم، پوبەديۆشيم پۋستىني. ا دليا ەتوگو نادو بىلو وبلادات مۋجەستۆوم ي ۋپورستۆوم»، دەيدى  كىتاپتىڭ 21 بەتىندە. «وكولو 1200 گ. دو ن. ە. مى دولجنى پومەششات سوزدانيە حۋنسكوگو تسارستۆا»، دەيدى 35 بەتىندە. اتالمىش كىتاپتىڭ ءون بويىنداعى وقيعالار جەلىسى مەن مازمۇنى بۇل تايپانىڭ قازاقتىعىنا ەشقانداي كۇمان قالدىرمايدى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن 229 جىلى تاققا وتىرعان وعىز حان تۇسىندا قىتايعا قىر كورسەتىپ، ودان جىل سايىن الىم رەتىندە مول جىبەك ماتا ولجالايتىن ۇلى مەملەكەتتىڭ تۇبىنە عاسىرلار وتە  كەلە تاعى دا سول بيلەۋشىلەر اراسىنداعى الاۋىزدىق جەتىپتى. پاتشالىقتىڭ ىدىراۋى جانە سول كەزەڭدە قالقا دالاسىندا قارا شەگىرتكەنىڭ ورتتەي قاۋلاۋى قۇندار ءۇشىن اۋىر سوققى بولىپ تيەدى. اۋەلى ءسانبي تاتارلارىنان جەڭىلىس تاپقان تايپانىڭ قالعان بولىگىن قىتاي اتتى اسكەرى تولىق جويىپ جىبەردى. پاتشازادا مەن از عانا وتباسى ەرگەنە قونىسىنا بارىپ بوي تاسالاعان. «پەرۆوناچالنو ستاۆكا حۋيانوۆ بىلا ۆ بەي-شانە، ا پوسلە سيانبيسكوگو رازگروما-- گدە-تو وكولو تارباگاتايا.ي كوپيا يح ەششە نە زاتۋپيليس»، دەيدى تاريحشى 93 جىلعى قىرعىن تۋرالى. بۇنداعى بەي-شان دەگەنى بايسىن ەكەنىنە كۇمان بولماسا كەرەك.

ء

تۇبى ءبىر تايپادان باستاۋ العان ەلدەردىڭ تاريحى ەكى رەت ۇزىلگەنىن ل.ن.گۋميلەۆ ايتتى دەپ ەدىك. مىنە، ءبىرىنشى ءۇزىلىس وسى. اراعا 450 جىل سالىپ ەرگەنە قونىسىنان ەتەككە ەل رەتىندە تۇسكەن قۇنداردىڭ ۇرپاعى وزدەرىن ء«بىز -- قۇنداردىڭ ۇرپاعىمىز، تىرىكپىز»، دەپ جاريالاۋىنان «تۇرىك» ەل ەسىمدىگى پايدا بولدى. تۇرىك قاعاناتى 545 جىلى قىتاي ەلى ەلشىسىن قابىلداعان كۇننەن باستاپ دەربەس ەل رەتىندە تاريحقا ەندى. ال قوڭىراتتىعىنا قاتىستى دەرەك مىناداي. ەرگەنە قونىسىندا قۇرلاس اتتى حاننىڭ اتىرابى وزدەرىن قۇراتتارمىز دەپ اتاعان. كەيىن كەلە ونىڭ الدىنا باستاپقى ەل اتاۋىن قويۋىنان «قۇنقۇرات» تايپا ەسىمدىگى دۇنيەگە كەلگەن. بايسىندىق باۋىرلارىمىزدا وسى اتاۋ اينا-قاتەسىز قۇنقۇرات رەتىندە ساقتالعان.             ل.ن.گۋميلەۆ ايتقان ەكىنشى ءۇزىلىس  دەپ كوك تۇرىكتەر قاعاناتى تاريح بەتىنەن كەتكەن 750 جىل مەن شىڭعىس حان «التى الاش» ەلىن قۇرعان 1200 جىلدى الساق، تاعى سول 450 جىل شىعادى ەكەن. بۇل ەكى ءۇزىلىستىڭ ەسەپتىك سايكەستىگىنە ەرىكسىز تاڭ قالاسىز. ءبىزدىڭ اقىلىمىز جەتپەيتىن قۇدايدىڭ قۇدىرەتى دە وسى سايكەستىكتە كورىنىپ تۇرعانداي.

ا.ي.لەۆشيننىڭ ەل اۋزىنان جازىپ العان اڭىزىنىڭ سوڭعى بولىگىنە كەلدىك. وندا سۇلتاندار ەلدى بولشەكتەپ، جەكە-جەكە حاندىق قۇرىپ العانىن، بۇنداي جاعدايدان ەل الاشا حان بار بيلىكتى ءوز قولىنا العاننان كەيىن عانا قۇتىلعانى ايتىلادى. اڭىزدىڭ بۇل بولىگى «التى الاشقا» قاتىستى ەكەنى انىق. قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى تىلەۋبەردى سايدۋللين بىلاي دەيدى «تاريحي دەرەكتەر بويىنشا، التى الاشقا—كەرەي، نايمان، مەركىت، قوڭىرات، جالايىر جانە موڭعول جەرىندە بولعان تاتاردى جاتقىزادى. التىن وردا زامنىندا تاتارلار ءوز باسشىسىنىڭ اتىمەن نوعاي اتاندى. التىن وردا ىدىراپ، قازاق بولعان رۋلار شىعىسقا قايتقاندا، نوعايلار باتىستا قالدى. ول زاماننان قازاق پەن نوعايدىڭ قوشتاسۋ جىرلارى ساقتالعان».

شىڭعىستىڭ اتالعان التى الاشتى قۇرۋى وپ-وڭاي جۇزەگە اسا قويعان جوق. حاندىق بيلىككە باۋىر باسىپ قالعان شىڭعىستىڭ قانداستارى قارسىلىق كورسەتىپ باقتى. الايدا قالقاداعى وردانىڭ مۇراگەرى شىڭعىستىڭ ۇستانعان باعىتى قاي جاعىنان العاندا دا دۇرىس بولعاندىقتان حالىقتىق قولداۋعا يە بولدى، قازاق ەلدىگىنىڭ ىرگەتاسى بولعان التى الاشتى قۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. قازاق تايپالارىن بىرىكتىرۋ بارىسىندا بىردە الاندارمەن، تاعى بىردە ورىستارمەن وداق قۇرعان قىپشاق حانى ءبىرشاما قارسىلىق كورسەتتى. ول شىڭعىستىڭ قوسىل، ءبىر بولايىق، دەگەن ۇسىنىسىنا كەلىسپەگەندىكتەن وسىنداي جەڭىلىسكە تاپ بولىپ، نوكەرلەرىمەن باتىسقا قاشىپ كەتتى.

شىڭعىستى عايباتتاۋشىلار وتىرار قىرعىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. قاراماعىنداعى ەلدى حورەزم شاحىنا تاۋەلدى ەتىپ وتىرعان قايىر حان ساتقىننىڭ ناق ءوزى ەدى. ول شىڭعىس حان جىبەرگەن ەلشىنى جانە تارتۋ جاساۋ نيەتىمەن بارعان 450 كەرۋەنشىنى قىرىپ تاستاۋىنان شىڭعىس حاننىڭ قاحارىنا ۇشىرادى. لاۋازىمىنان كورىنىپ تۇرعانداي، قايىر حان دا شىڭعىستىڭ قانداسى ەدى. ول حورەزم شاحىنىڭ جىبەرگەن 10 000 ساربازىنا جانە تاعى دا جاردەم بەرەم دەگەن ۋادەسىنە سەنىپ، شىڭعىس حاندى سوعىسقا ارانداتتى.  وتىرار تولىق قيراپ قالدى دەگەن بەكەر. سول قالادا تەمىرلان اسكەرباسىلارىمەن بىرگە وتىرىپ، قىتاي جورىعىنا دايىندىق جاساۋ بارىسىندا قايتىس بولۋى تاريحتا بار. وتىرار دا، ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى وزگە قالالار دا التىن وردانى تەمىرلان قيراتقان سوڭ كەرۋەندەر ءجۇرىسى توقتاپ، قەرۋەن سارايلار، بازارلار مەن شايحانالار كەرەكسىزدىگىنەن قالالار قۇلازىپ بوس قالدى، ءسويتىپ بىرتە-بىرتە جويىلىپ كەتتى.                          شىڭعىس حاندى قازاق ەشقاشان بوتەن دەگەن ەمەس. ونى الاشا حان دەپ، ءاردايىم قۇرمەت تۇتتى. وعان ارناپ نەمەرەسى باتۋ سالدىرعان ۇلى تاۋداعى كەسەنە مىزعىماسى ءالى تۇر. ەلدى دە، وركەنيەتتى دۇنيەنى دە قاساقانا اداستىرعان رەسەي تاريحشىلارى. ولار ءوز بيلەۋشىلەرىنىڭ نۇسقاۋىمەن شىڭعىس حاندى ەسۋكەي باتىردىڭ، ونىڭ اتا-بابالارىنىڭ مالىن باققان تايشۇت قالماقتارىنا تارتۋ ەتتى. حانىمىزبەن بىرگە تۇرىك قاعاناتى تۇسىندا دۇنيەگە كەلگەن «ماڭگى ەل» ساياسي تەرمينىن ورىسشا «مونگول» تۇرىندە ترانسكريپتسيالاپ، سول ەلدىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ بەردى.

وڭعار ناقىپ
 تۇركىستان وبلىسى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=14&id=1033759

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


ءبىر رەتكى تەرەڭ رۋحاني 4 مينوت
وسكەمەن اتاۋى قازاقستان 4 مينوت
«استانا» ەۋروپا ليگاسىن 4 مينوت
ەلىمىزدىڭ سۋ ايدىندارىن 9 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 14 مينوت
باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ ج 19 مينوت
شينجياڭنىڭ وتاننىڭ ىشكى 24 مينوت
فرانسيا مينيسترى ۇكىمەت 24 مينوت
كريشتيانۋ رونالدۋ — وقى 1 ساعات
شينجياڭ − تاريحتان بەرى 1 ساعات
مۇسىلمان كۇن سايىن يمان 1 ساعات
قازاق قىزى اۋەدە ۇشاق ق 1 ساعات
قازاقستان قاجىلىق ميسسي 1 ساعات
ا ق ش - نىڭ ٴوش الۋى تۇ 1 ساعات
ترامپ ناسىلشىلدىك تالاس 1 ساعات
اسقار مامين تۇركىستاندا 2 ساعات
بۇلبۇل قارتاڭباەۆا اقش 2 ساعات
پحەنيان تاعى زىمىراندىق 2 ساعات
قالا-اۋىلدارداعى ەڭ سۇي 2 ساعات
قازاقستان «تانك بياتلون 2 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 2 ساعات
كحدر «جاڭا قارۋدى» سىنا 2 ساعات
حابيب: كونوردىڭ ورنى تۇ 2 ساعات
38 جاسار فۋتبولشى «بارس 2 ساعات
جۇڭگونىڭ ەرەكشە ەلشىسى: 2 ساعات
ارۋجان ساين تۇركىستان و 3 ساعات
ءبىرقاتار جوو رەكتورلار 3 ساعات
باس شۋجي شي جينپيڭ اۋىل 3 ساعات
نۇرا وزەنى 250 مەتر اۋ 3 ساعات
كەيبىر رەسپۋبليكالىق دە 3 ساعات