نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: جاس-وركەن تورابى

جولدانعان ۋاقىتى: 01:20 - 2020/08/20

Нақты Көзі: http://zhasorken.kz/?p=34030


جەتى اتاسىن جاتقا ايتاتىن قازاق داستۇرىندە سانات اكەدەن باستالادى، ياعني ۇرپاق ساباقتاستىعىنداعى ءتۇپقازىق – اكە ۇعىمى. قازاق تانىمىندا اكەنىڭ
الەۋمەتتىك دارەجەسى دە بيىك. بالانىڭ ەرجەتۋى، ونىڭ تىرشىلىككە قابىلەتتى بولۋى سياقتى العىشارتتار اكە ىقپالىمەن قالىپتاساتىنى ءومىر زاڭدىلىعى. اسىرەسە، ەر بالانىڭ ەرجەتىپ، ءوز الدىنا جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا،
قوعامداعى ءوز ورنىن دۇرىس تابۋىنا اكەنىڭ اتقارار ەڭبەگى ەرەكشە. مەنىڭ پايىمداۋىمشا، اكەنىڭ ەڭ ۇلكەن مىندەتى وتباسىنىڭ يگىلىگىن قامتاماسىز
ەتۋمەن قاتار ۇرپاق ساباقتاستىعىنىڭ جالعاستىعىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋ.

مەن ەس بىلگەننەن باستاپ، اكەمنىڭ بويىنان ءاردايىم تەگەۋرىندى ەرىك-جىگەردى، رۋحاني مىقتىلىقتى، باتىلدىقتى، ادالدىقتى، سونىمەن قاتار بىلىمدىلىكتى، اسىرەسە، ونەرگە دەگەن قۇشتارلىقتى كورىپ كەلەمىن. ارينە، اكەنىڭ مىنەز-قۇلقى، وزگەلەرمەن قارىم- قاتىناسى، ءبىلىمى مەن ونەرى بالانىڭ كوز الدىنداعى ۇلگىسى ەكەنى زاڭدىلىق. اكەمنىڭ  ادامدارعا دەگەن ءىلتيپاتى، ەڭبەككە دەگەن زور ىنتاسى، ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعى سول ۇيادان ۇشىپ شىققان بارلىق بالاسىنىڭ بويىنا دارىپ، جۇرەگىنە ۇيالادى. ۋاقىتتىڭ ىعىندا كەتپەي، ءوز سوقپاعىن سومداعان ادام عانا ومىردە جەتىستىكتەرگە جەتە الاتىنى بەسەنەدەن ءمالىم. قىزىعى مەن قيىندىعى قاتار ورىلگەن ۇزاق جولدا زامانداستارىنان وزىق بولعان، بويىنداعى ونەرىمەن، يگىلىكتى ىسىمەن ەلگە تانىلعان، كۇيكى تىرلىكتى كۇيتتەمەي، ۇساقتۇيەككە قۋاتىن سارىقپاي، ونەرگە جانىمەن جاقىن بولا بىلگەن اكەمنىڭ ءومىرى – ونەگەلى جول. اكەدەن ۇيرەنگەن جاقسى قاسيەتتەر از ەمەس. ءوزىنىڭ اتامەكەنى جاركەنت ءوڭىرىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنا تۇگەل قانىق، ەل اۋزىندا ساقتالعان ەسكىلىكتى ەستى اڭگىمەلەردى جادىنا تۇيگەن قازىنالى جان. ءوزىنىڭ ون بالاسىن تاربيەلەپ ءوسىردى، ۇستاز رەتىندە قانشاما جاستىڭ بەلىن بۋىپ، بايگەگە قوستى، ورگە سۇيرەدى، جەتكىزدى. تۋىس تارتىپ، ءوزىن جاعالاعان قانشاما اعايىننىڭ بالالارىنا اقىل-كەڭەسىن اياماي، قولۇشىن بەرىپ، ولاردىڭ ومىردەن ورنىن تابۋىنا ىقپالىن تيگىزدى. وسىنداي ادامنىڭ پەرزەنتى ەكەنىمدى ءاردايىم ماقتان تۇتامىن.

ء

ومىردىڭ بۇرالاڭ جولىندا قالتارىستا قالماي، شىرعالاڭ جولىندا شىرمالماي، قيىندىقتاردى ەرلىكپەن جەڭە بىلگەن اكەمدى قايسار مىنەزدى قايراتكەر دەسەم دە بولادى. ىزدەنىس ۇستىندە شالدىعۋ دەگەندى بىلمەيتىن، تىنىمسىز تىرلىكتىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان تۇلعا. سوزگە جۇيرىك، ءازىل-قالجىڭىن تاۋىپ ايتاتىن، ءوزىم دەگەن ورتانىڭ كوركىن ونەرىمەن اسىراتىن كەمەل جان. اعالارىن ايالاپ، ىنىلەرىنە ىقىلاسىن توگىپ، قاتارلاستارىن قامشىلاپ وتىراتىن باۋىرمالدىعى مەن كوپشىل مىنەزى بار. مىنە، مەنىڭ اكەمنىڭ قىسقا دا نۇسقا سيپاتى. مەن ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان اجەمنىڭ تاربيەسىندە ءوستىم. اجەم وتىزدان اسقاندا جەتى بالامەن جەسىر قالىپتى. دۇربەلەڭدە ارعى بەتكە وتكەن ەلدىڭ دە، بەرگى بەتتە كەڭەستىك كەزەڭنىڭ دە اۋىرتپالىعىن ەڭسەرىپ، بارلىق بالاسىن جەتكىزگەن دانىشپان انا بولاتىن. بالالارىنىڭ بارلىعى جوعارى ءبىلىم الدى، انا تاربيەسىنەن سۋسىنداعان ولار ادال ەڭبەكتەرى مەن ونەرلى ومىرلەرىمەن ەل القاۋىنا بولەندى. جاستايىنان ىسكە زەرەك، مىنەزى قاعىلەز ءارى شيراق قيمىلدايتىن ورتانشى بالاسى ادەپحاندى قارا شاڭىراققا ىڭعايلاپتى. اجەم ء«تورت ۇلىم – ءبىر توبە، ادەپحانىم – ءبىر توبە» دەپ وتىراتىن. تىرشىلىگىندە التى بۋىن ۇرپاقتىڭ ساباقتاستىعىن كورگەن، ءوز قۇرساعىنان 121 نەمەرە-شوبەرە وربىتكەن اجەم ەرەكشە جان، اسىل ادام ەدى.

بولمىسىنان زەرەك تۋعان زەيىندى بالا ەركەلىك پەن بالالىقتىڭ اۋىلىن ارتقا تاستاپ، ەرتە ەسەيىپتى. بەس جاسىنان اكە قامقورىنان اجىراعان بالا كىشىگە قورعان، ۇلكەنگە سۇيەۋ بولۋ سەزىمىن بويىنا ەرتە دارىتىپتى. وتباسىنىڭ قامىن ويلاپ، اۋلەتتىڭ سالتاناتتى كوشىن جالعاستىرۋدى ماقسات تۇتقان جاس جىگىت جاستايىنان ەڭبەككە ارالاسىپتى. ويتكەنى، اعالارى بىلىمگە تالپىنىپ وقىسا، ىنىلەرى بۋىندارى بەكىمەگەن ءالى جاس ەكەن. «قىرىق بەسىنشى جىلدارى» دەگەن ولەڭىندە: قىرىق بەسىنشى جىلدارى مەن نەبارى بەستە ەدىم، ءوز قولىما الا الماي ءومىرىمنىڭ ەسكەگىن. قارا سيراق، قاپ شالبار، جەڭىس كۇنىن اڭساۋمەن، كوپ قۇربىمنىڭ ءبىرى بوپ، مەن دە سولاي وسكەنمىن، – دەي كەلە: قيلى قيىن كەزەڭدەر، باسىمىزدان ءوتىپتى، جەتىمدىككە جەل بەرمەي، بۇعانامىز بەكىپتى، – دەپ وتكەن ءومىر جولىن ولەڭمەن ورنەكتەيدى.

قازىرگى جاستارعا ەرتەگى سياقتى ەستىلەر، دەگەنمەن بەس جاسىنان قارا جۇمىسقا ارالاسىپتى. ول كەزدە بەينامگە (سۋعارىلمايتىن ەگىستىك جەر) استىق ەگىپ، بيدايدى ورىپ الۋ، مالعا ءشوپ دايىنداۋ ءار وتباسىنىڭ قالىپتى تىرلىگى بولعان. ءشوپ دايىنداۋ، استىق ورۋ، قىرمان قىزىلداۋ جۇمىسى قولمەن ورىندالاتىن. اجەمنىڭ ايتۋىندا، وسىنداي قاۋىرت جۇمىستاردى اكەم وزىنە ءتان پىسىقتىعىمەن، ەپتىلىگىمەن، شاپشاڭدىعىمەن تەز اياقتاپ، تياناقتىلىعىمەن اۋىلعا سۇيكىمدى بولىپتى. قولداعى ۇساق مالدى ورىسكە جىبەرۋ، ولاردى سۋعارۋ سياقتى كۇندەلىكتى ۇساق-تۇيەك تىرلىكتى اكەم ءوزى-اق تىندىرادى ەكەن.

اكەمنىڭ اكەسى تورەحان اقىن بولعان ادام. ەس بىلگەننەن بالالارىن الدىنا وتىرعىزىپ، شەجىرە ولەڭىن جاتتاتادى ەكەن. بالالارعا ەم ەگۋمەن (ۆاكتسيناتسيا) قاتار، اتام اۋىلعا «ۇشىرشى» بولعان ەكەن. ۇشىرىلعان تازا استىقتان سالىق جيناۋشىنى «ۇشىرشى» دەپ اتاعان. ءار وتباسى شاماسىنا قاراي جازدىق، كۇزدىك ەگىن ەگەدى. جەر كولەمىنە وراي نەمەسە تۇسىمىنە قاراي اركىم كەۋسەن بەرگەن. اتام اتقارعان وسى قىزمەتتەرى ناۋقاندىق سيپاتتا بولعاندىقتان، ول كىسى بولمىسىنان وزىنە ءتان سەرىلىك اۋەستىگىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپتى. كەرمەدەن جورعا، جۇيرىك اتى ۇزىلمەيتىن، ماماعاشتا كوكپار اتى بايلاۋلى تۇراتىن، تاقىمىنان جۇردەك ات ارىلمايتىن سەرى بولىپتى. بەدەۋ اتىن باپتاپ، توي-دۋماندا ولەڭىن ايتىپ، قىزكەلىنشەكتەرمەن ايتىسىپ، جۇرگەن جەرىندە ءسان سالتاناتىن اسىرىپ، جيىن-تويدىڭ قىزىعىنا كورىك بەرگەن ونەرلى جىگىت بولعان ەكەن. ۇيگە كەلسە، بالالارىن الدىنا الىپ، شەجىرە ولەڭىن جاتتاتىپ، جىر-قيسسالاردى جاتقا ايتىپ، بارلىعىن ونەرگە باۋلىپتى.

بىلىكتىلىگىمەن ارىپتەستەرىن مويىنداتقان، كوپشىل باۋىرمالدىعىمەن تانىمال نۇرعالي اتامىزدىڭ تامىرتانىسى دا كوپ بولعان ەكەن. نۇرعالي اتامىز ەس بىلگەن بالالاردى القالى جيىن، ساليقالى باسقوسۋلاردا قاسىنان تاستاماي ەرتىپ جۇرەدى ەكەن. وسىنداي تاربيەمەن وسكەن اكەم كوكەيگە تۇيگەنى مول، كوزى اشىق جانداردىڭ تاعىلىمدى-تانىمدى اڭگىمەلەرىنە قانىق بولىپتى.

اكەمنىڭ اقىندىعى، قازاقى قوڭىر اندەردى بابىنا كەلتىرىپ شىرقاۋى، اتبوزدىعى، سەرىلىگى – اتا-بابا بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردىڭ جارقىن ءبىر پاراسى. بەسەنەدەن بويىنا بىتكەن ونەرپازدىق، سەرگەكتىك پەن ىزدەنىمپازدىق، بابالاردان دارىعان جىگەر مەن نامىس، اجەلەردەن سىڭگەن كىشىپەيىلدىك پەن دانالىق تاسپيحتىڭ تاسىنداي ۇيلەسىم تاۋىپ، بۇگىنگى بەكزات بولمىسىنىڭ مازمۇنىن سومداعانداي. قاشان كورسەڭ دە سەرگەك قالپىنان اينىمايدى، جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، اتىلاتىن جەبەدەي تارتىلىپ جۇرەدى. بۇل اكەمە ءتان دارا بولمىسىنىڭ قولتاڭباسى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىندە دە سول تۋابىتكەن بولمىسىنان تايماي كەلەدى. جاستايىنان جەتىمدىكتىڭ ءدامىن تاتىپ وسكەن اكەم نامىسىن قايراپ، تىرشىلىككە دەگەن ۇمتىلىسىن شىڭداپ، جەمىستى ەڭبەك ەتتى. زامانا تىنىسىنا تەرەڭدەپ، تىرشىلىكتىڭ سىرى مەن مانىنە وي جىبەرگەن «مۇزداماسام ومىردە» اتتى ولەڭىندە:

مۇزداماسام ومىردە، جىلىلىقتى سەزبەس ەم

جاقسىلىقتى ۇقپاسام، جاماندىقتان بەزبەس ەم.

توپاستىققا توزبەۋىم – دانالىقتى كورگەننەن،

تىرشىلىكتە مەن سونىڭ بارلىعىنا كەزدەسەم.

ۇلىلىعىن ءومىردىڭ تۇسىنبەسەم ماڭگىلىك.

ء

ومىر ءۇشىن، ار ءۇشىن مەن كۇرەسىپ جاتپاس ەم، – دەپ ءوزىنىڭ ومىرلىك باعىتباعدارىن جىرلايدى.

ستۋدەنت شاعىندا ۇيلەنىپ، بالالى بولعان اكەم، ينستيتۋتتان كەيىن وزىنە سەنىم ارتقان اناسىنىڭ كوڭىلىن جىقپاي اۋىلعا كەلىپ، مەكتەپكە ءمۇعالىم بولىپ ورنالاسادى. اناسىن قولىنا الىپ، ەلىنىڭ بەرەكەسىن ۇيىتقان اۋىلىنىڭ قوڭىرقاي تىرلىگىنە قۋات بەرىپ، ۇستازدىق قىزمەتىن اتقارادى. اجەم ماريامكۇل بولسا، 35 جىلدان استام وسى قاراشاڭىراقتىڭ سالتاناتىن اسىرىپ، بەرەكەسىن تاسىتىپ، وزىنەن تاراعان 121 نەمەرە مەن شوبەرەسىن ءوربىتىپ باقيلىققا اتتاندى.

اكەم ادەپحان تورەحانۇلى الماتى وبلىسى، پانفيلوۆ اۋدانى، كوكتال اۋىلىنداعى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتە تاپجىلماي 43 جىل ۇستازدىق ەتتى. ۇستازدىق ىزگى ءىسى – كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە. ۇستازدىق قارىمىنىڭ كۋاسى فيزيكا پانىنەن رەسپۋبليكا بويىنشا وتەتىن بايقاۋلاردا جەڭىمپاز بولعان قانشاما شاكىرت دايىندادى. وسىلاي وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارىندا اباي مەكتەبىنىڭ اتىن رەسپۋبليكاعا ايگىلەدى. بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن شاكىرتى رەسپۋبليكانىڭ ءار قيىرىندا جەمىستى ەڭبەك ەتۋدە. ۇزاق جىلعى مۇعالىمدىك قىزمەتىنىڭ جەمىسى – «قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى» اتاندى جانە «ىبىراي التىنسارين مەدالىمەن» ماراپاتتالدى. ۋاقىت بيىگىنەن قاراسام، اكەم ۇستاز دەگەن ۇلى ۇعىمنىڭ اسقاقتىعىن اسپەتتەگەندەي. مەنىڭ ۇعىمىمدا ادام بالاسىنىڭ جۇرەگىندە ءقادىر تۇتىپ قۇرمەتتەيتىن ەكى قاسيەتتى ۇعىم بولسا، العاشقىسى – انا، ەكىنشىسى – ۇستاز! «ۇستاز» دەگەن قاشاندا قاسيەتتى، ءقادىرلى ۇعىم بولعان. قانشاما شاكىرتكە ءبىلىم ءنارىن بەرىپ، ءومىردىڭ قىر-سىرىن بىلۋگە، سان قيلى قۇبىلىستارىن تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇرىندىق بولدى. ەڭ جاقسى ءمۇعالىم شاكىرتىنىڭ بويىنداعى ۇيرەنۋ قۇمارلىعىن وياتقان ادام دەگەن تامسىلگە سۇيەنسەك، اكەم ءوز شاكىرتتەرىنىڭ بويىندا ومىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتقان ۇستازداردىڭ ءبىرى. استرونوميا پانىنەن اسپان الەمىن يگەرۋ ءىلىمىن، مەكتەپ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قازاقى پايىممەن تولىقتىرىپ، اسپان دەنەلەرىنىڭ قارىم-قاتىناسىن حالىقتىق استرونوميا تۇرعىسىنان دارىپتەيتىن. قوسىمشا ساباقتاردا قازاق حالقىنىڭ جۇلدىزدارعا قاراپ جول باعدارلاۋ، اۋا- رايىن بولجاۋ ادىستەرىن ۇيرەتەتىن. ادەبيەت ءپانى بويىنشا فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتاردا وقۋشىلاردىڭ ونەرگە قۇشتارلىعىن ۇشتاۋ ماقساتىندا الەم ادەبيەتىنىڭ اسىل قازىناسىمەن تانىستىرىپ، ولاردىڭ قۇندىلىقتارىنا تالداۋ جاسايتىن. ءومىردىڭ ءار قىرىن، ءار ءساتىن ءدوپ باسىپ، قيسىندى ورىلگەن ولەڭ جولدارىمەن ورنەكتەۋگە باۋليتىن. اباي ءىلىمى، شاكارىم، ءسۇيىنباي، جامبىل، قاسىم مەن مۇقاعالي سياقتى قازاق اقىندارىنىڭ جاۋھار جىرلارىمەن وقۋشىلاردىڭ تانىم-پايىمىن اشىپ، وي ءورىسىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتتى. وسىنداي ادىسپەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىلىمىن ۇشتاپ، ىنتاسىنا قاجىر-قايرات قوسىپ، ىزگى ارماندارىنا جول اشتى.

سەگىزىنشى سىنىپتان وقۋشىسى بولعان كوكتال اۋىلىنىڭ اباي اتىنداعى مەكتەبىنىڭ 1973 جىلعى تۇلەگى، اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك قىرعىزباي بەگىمبەكوۆ: «ادەپحان اعاي كاسىبىنە ادال، ۇستاز رەتىندە ونەگەنىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. ادەپحان اعاي جەتەكشىلىك جاساعان تۇلەكتەردىڭ كەيبىرى مەكتەپتى التىن مەدالعا ءبىتىردى، كوپشىلىگى ءوز ماماندىعىنىڭ تارلانبوزى بولىپ قالىپتاستى»، – دەپ تولعانىپتى. ءمۇعالىم بولۋ تەك ساباق بەرۋ عانا ەمەس ەكەنىن جاقسى تۇسىنگەن اكەم، عىلىم مەن ءبىلىم قارىشتاپ دامىعان زاماندا ءومىر تالابىنان قالماس ءۇشىن ۇزدىكسىز ىزدەنۋ ۇستىندە بولدى. قۋاتتى قۇلشىنىس پەن قۇشىرلى ىزدەنىستەرىنىڭ ارقاسىندا قاتارداعى ءمۇعالىم ساپىندا قالىپ قويماي، ءباسپاسوز بەتىندە ەتنوگرافيالىق ىزدەنىستەرىمەن، اقىندىق قىرىمەن رەسپۋبليكاعا تانىمال بولدى. ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، كسرو-نىڭ ۇزدىك باسپاگەرى ۇلىقمان اسىلوۆ «تاۋ پەرزەنتى» دەگەن ماقالادا اكەمنىڭ ولەڭدەرىنە «… ەشكىمگە ۇقسامايتىن تىلدىك-وبرازدىق سونىلىعىمەن، ەستەتيكالىقەتيكالىق تۇششىمدىلىعىمەن تارتىمدى» دەگەن باعا بەرگەن. جىل بويى اۋداندىق، وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتىندە ولەڭدەرى مەن ەتنوگرافيالىق ىزدەنىستەرى جاريالانىپ تۇردى. اكەمنىڭ ادەبيەت ايدىنىنداعى قارىم-قابىلەتى مەن قولتاڭباسى تۋرالى كوزقاراس-پىكىرلەر لەگى ەلۋگە كەلگەن مەرەيتويىنان بەرى استە تولاستاعان ەمەس. قازاققا تانىمال اقىن-جازۋشىلار مەن قالامگەرلەر قالام تارتقان پىكىرلەر مەن زەرتتەۋ ماقالالارى عانا جارتى عاسىرلىق مەجەدەن اسىپتى.

ء

بىز اتا-انامىزعا كومەكتەسە ءجۇرىپ، ولاردىڭ تىرشىلىككە يكەمدى شەبەر داعدىلارىن، ومىردەگى ونەگەلى ىستەرىن قابىلداي وتىرىپ وستىك، جەتىلدىك. ومىرگە قاجەتتى داعدى مەن ىسكەرلىكتى ءوز اكە-شەشەمىزدىڭ ۇلاعاتىنان بويىمىزعا سىڭىردىك. اكەمنىڭ نيەتىنە وراي جان جولداسى، ءبىزدىڭ انامىز ول كىسىگە جاراسىمدى جار بولدى. اجەمىزدى ۇلپىلدەتىپ قاراعانى جەكە-دارا اڭگىمە. ەكەۋارا سىيلاستىعىنا ەل سۇيسىنەتىن، وتاسقاندارىنا ەلۋ جىلدان اسسا دا اكەمىزدىڭ بەتىنە قاراپ سويلەگەنىن كورمەدىم. اكەمنىڭ جازعان ەڭبەكتەرىن قاعازعا ءتۇسىرىپ، شىعارماشىلىعىنىڭ شىراقشىسى بولدى. اكەم شابىتى كەلگەندە ويىن قاعازعا توتە جازۋمەن تۇسىرەتىن، وسى جازبالاردى كيريلليتساعا اۋدارىپ جازاتىن انامىز بولاتىن. انامىزدىڭ تاربيەسىمەن اكەمىزدىڭ قاسقاباعىنا قاراپ وستىك، بەتىنە جەل بولىپ تيگەن جەرىمىز جوق. بۇگىندە ءوزىم دە اكەمىن. نەمەرە سۇيگەن اتامىن. ءبىراق جۇرەگىمدى ءالى كۇنگە اكەگە دەگەن ىقىلاس كەرنەپ تۇرادى.

اكەم زەيىل ادام، ورتا جاستان اسقانشا قاتالدىعى باسىم بولدى. ول باعزى جاندار قۇساپ بالالارىن ورىنسىز ەركەلەتىپ، ماڭدايىنا كۇن، بەتىنە جەل تيگىزبەي ۇلپىلدەتىپ وسىردى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. ءبارىمىزدى ەڭبەككە باۋلىدى. قاتاڭ، تالاپشىل بولدى. قويعان تالاپتارى تىرلىككە قاجەت بارلىق دۇنيەنى ءبىلسىن، ۇيرەنسىن، ءبىلىمدى بولسىن دەگەن وي ۇدەسىنەن وربىگەن. ونداعى ويى بالالارى بوركەمىك، بوزوكپە بولماي، شيراق، شىمىر بولىپ ءوسسىن دەگەن نيەتى بولار. وتە ۇقىپتى، تازالىقتى جانى جاقسى كورەتىن. اكەمنىڭ كيىم كيىسى، ءوزىن-وزى ۇستاۋى، ءجۇرىس-تۇرىسى، ادەمى سويلەپ، ايتار ويىن ازىلمەن استارلاپ جەتكىزۋى ءالى كۇنگە ەل اۋزىندا اڭىز سياقتى ايتىلادى. وسىنداي ەرەكشە بولمىسىمەن بولار، اكەمنەن ءبىلىم العان جاستاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىققان مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر جەتكىلىكتى. العاشقى شاكىرتتەرىنىڭ ءوزى جەتپىستىڭ جەتەگىنە ءىلىنىپتى. ۋىسىڭدا تۇرمايتىن ۋاقىت دەسەڭشى. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا مەكتەپ بىتىرگەن شاكىرتتەرىنىڭ ىشىنەن سۋىرىلىپ شىققان امان شوتاەۆ – اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاقتىڭ بيازى ءجۇندى قوي تۇقىمىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى. جەتپىسىنشى جىلدارى بىتىرگەن شاكىرتتەردەن شىققان قايراتكەرلەر كوپ بولدى. سولاردىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك قىرعىزباي بەگىمبەكوۆ، دەگەرەس قويىنىڭ تۇقىمىن جاقسارتۋدا جاڭا تيپ شىعارعان سەلەكتسيونەر. كەزىندە «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ ءتورايىمى بولعان نۇرجان جالاۋقىزى مۇحامەدجانوۆا (سۇرانشيەۆا) مەكتەپ قابىرعاسىنان ادەبيەتكە قاناتىن ۇشتاپ شىققان شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى. رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدە ۇكىمەتتىك قىزمەتتەردە باسشىلىق تىزگىنىن ۇستاپ جۇرگەن شاكىرتتەرى قانشاما. مەنىڭ اكەمنىڭ اعا بۋىن وكىلى رەتىندە ۇرپاق الدىنداعى رۋحاني پارىزىنىڭ بۇل تەك ءبىر پاراسى.

قازاقى بولمىسىنا ءتان اكەم قاناعاتشىل ادام. دۇنيەنىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ، بايلىق جيناۋدى توعىشارلىق سانادى. «بايلىق مۇرات ەمەس، جوقتىق ۇيات ەمەس» دەگەن حالىق دانالىعىن باسشىلىققا الدى. قازىرگى ۋاقىتتا «اقىلدى بولساڭ نەگە باي ەمەسسىڭ» دەيتىن ۇرپاق بۋىنى كەلدى. ارينە، داۋلەتتى تۇرمىستىڭ زالالى جوق ەكەنىن ءبارىمىز تۇسىنەمىز، ال قولى قىسقا جۇپىنى تۇرمىس ادامعا قيىن سوعادى. دەگەنمەن، تىرشىلىككە قاعىلەزدىگى مەن ەڭبەكجاندىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءاردايىم قوراسىندا قوي، ساۋىن سيىر بولاتىن، اۋلادا مىنەتىن ات ۇزىلمەيتىن. قۇرمەتتى قوناعىنا قوي سويۋ اكەمنىڭ قوناقجايلىعىنىڭ ءبىر پاراسى. «نيەتىڭە قاراي نەسىبەڭ» دەمەكشى، وزىنە جەتەرلىك داۋلەتىنىڭ ارقاسىندا داستارقانى بەرەكەلى بولدى. بويىنداعى بار قايراتجىگەرىن، ءبىلىمىن، تاجىريبەسىن، بۇكىل سانالى عۇمىرىن حالقىمىزدىڭ اسىل قازىناسى – ءسالت-داستۇر مەن ادەت-عۇرىپتارىن زەرتتەۋگە ارناپ كەلەدى. «ارسىز بولماي اتاق جوق، الدامشى بولماي باق قايدا؟!» دەپ اباي ايتقانداي، مال تاپپاققا قۇمارتىپ، اتاق-داڭق قۋمادى. اقجارقىن پەيىلى، بەلجايلاۋداي كەڭ كوڭىلى جانە ەلمەن ەتەنە سىيلاستىعىنىڭ ارقاسىندا ابىرويعا بولەندى. ابىرويدىڭ داڭقىمەن اتاق تا بەرىلدى. وسىلاي، ادامگەرشىلىگىنە سەلكەۋ تۇسىرمەدى. شيىر بولعان جۇرمەيمىن ىزىمەن مەن باسقانىڭ، قيىندىققا بۇل مەنىڭ وزىمشە اياق باسقانىم. جەرىم دارحان، ەلىم باي، مەن بولامىن سوعان ساي، تۇنىق بولسا جۇلدىزدى، اينالايىن، اسپانىم، – دەپ ءوزىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن، شىعارماشىلىق سارا جولىن ايقىندادى.

اعايىندارمەن سىيلاسۋ، ادامداردى سىيلاۋ، كوپشىلىكتىڭ ورتاسىندا بولۋ، سودان وي ءتۇيۋ اكەمنىڭ ءومىر داعدىسى. قاراشاڭىراق بولعان سوڭ بولار، ۇيدەن قوناق ۇزىلمەيتىن. ولەڭ جازعان كەزدەرى بولماسا، وڭاشالانۋدى جانى سۇيمەيتىن. جاستايىنان اكەسىز وسكەن اكەم، اعالار الاقانىنىڭ جىلۋىن كوپ كوردى. اعالارى داۋلەتحان مەن اۋەلحاننىڭ قامقورلىعىمەن جوعارى ءبىلىم الدى، ەڭبەككە ارالاستى. اناسى مەن اعالارىنىڭ ارقاسىندا اعايىن-تۋىسپەن سىيلاستى، ەل ارالادى، كوپشىلىكپەن ەتەنە ارالاستى. باباقونىس بەلجايلاۋ مەن جاركەنت ءوڭىرىنىڭ ات تۇياعى جەتەتىن عاجايىپ تاريحي جەرلەرىن ارالاپ، كوزبەن كوردى. جاقىباي اتاسىنىڭ ۇلكەن ۇلى نۇرعالي مەن كەنجەسى مىرزاحان اتالاردىڭ شەجىرە اڭگىمەلەرىنە قانىق بولدى. جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ توعىسىندا ءوزى دە اۋىل اعاسى بولدى. تاربيەمەن قانعا سىڭگەن «اعاعا قۇرمەت، كىشىگە ىزەت» ادەبىمەن كەيىنگىلەرگە سول قىزمەتتى جالعاستىرا بىلگەن پاراسات يەسىنە اينالدى. وزىنەن كەيىنگى ىنىلەرى بازارحان مەن عانيدىڭ ءبىلىم الۋىنا اعالىق قامقورلىعىن جاسادى. ورتا مەكتەپتى سىرتتاي وقىتىپ، تەحنيكۋمدا ارنايى ءبىلىم الدىرىپ، قىزمەتكە ورنالاستىرىپ، ۇناتقان قىزىنا قۇدا ءتۇسىپ، كەلىن اپەرىپ، ومىردەگى بارلىق قادامدارىنا قولداۋ كورسەتكەن ءىنىسى بازارحان جاقىباەۆ بۇگىندەرى اۋىلعا بەلگىلى ازامات.

قازاقتىڭ بەلدى جازۋشىسى بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى «اۋىل بار، اۋىلدا دا ءومىر بار» دەگەن ماقالاسىندا: «اۋىلدىڭ ءسوزۇستارى بولادى. اۋىلدىڭ ابىرويىن سول ارقالايدى. اۋىلدىڭ ناداندىعىمەن دە سول كۇرەسەدى. ءبىزدىڭ وربۇلاق وڭىرىندە سونداي ادامنىڭ ءبىرى – ادەپحان جاقىباەۆ. ءبىزدىڭ اۋداندا وتىز جەتى اۋىل بولسا، سول اۋىلدىڭ ءبارى ونى بىلەدى، ونى ماقتان تۇتادى»، – دەپ اعىنان جارىلادى. «ادامدار بارعا قارايدى، جوققا قارامايدى. ءتىپتى ايتاتىنى، ەسكە سالاتىنى بولعان سوڭ عانا ەل ادەپحاننىڭ اۋزىنا قارايدى»، – دەپ اكەمنىڭ اقساقالدىق قاسيەتىنە توقتالىپتى. تۋعان جەرىن اناسىنداي اسپەتتەگەن، ەلىن ەرەكشە سىيلايتىن بەكسۇلتان اعامىزدىڭ بەرگەن وسى باعاسى اكەمنىڭ وزىندىك ايتار ويى بار، ءسوزى ۋىتتى جان ەكەنىن ءدال تاۋىپ ايتقان.

جىل سايىن جاز كەلىسىمەن جاركەنت ءوڭىرىنىڭ كوركەم جەرى بەلجايلاۋعا شىعۋ – ءبىزدىڭ وتباسىنا ءتان جاقسى ءداستۇر. بەلجايلاۋ – شىعىستان باتىسقا سوزىلعان ەكى ۇزىن تاۋدىڭ ورتاسىندا جاتقان جازىقتاۋ القاپ. جايلاۋ كوركى كەرەمەت: كۇنگەي بەتكەيىن ارشا كومكەرسە، تەرىسكەيىن سامساعان قاراعايى اسپەتتەگەن كوركەم تابيعات. تازا اۋا، سامال جەل، كاۋسار بۇلاق جانعا داۋا. جوتالارعا جايىلىپ وسكەن ارشا وڭەزىڭدى اشسا، قاراعايلى بەتكەيدىڭ اۋاسى تىنىسىڭدى كەڭەيتىپ، كوڭىلىڭدى سەرگىتەدى. مالشى قاۋىم تاۋ قويناۋلارىن ساعالاي، ورەكپىپ اعىپ جاتقان تاۋدىڭ ءمولدىر سۋىن جاعالاي قونىستانادى. كوز قىزىقتىرار اسەم كورىنىس جانىڭدى جادىراتىپ، كوڭىلىڭدى كوتەرەدى.

ء

بىز ءۇشىن جىلدىڭ ەڭ قىزىقتى ماۋسىمى، ءارى تاماشاسى مول مەرزىمى وسى جايلاۋ تورىندە وتەتىن. جايلاۋ توسىندە ءشوبى شۇيگىن ورىسكە مال اۋزى تيگەن سوڭ، مالشى قاۋىمنىڭ ارقاسى كەڭىپ، قولى بوسايدى. قازاقى داستۇرمەن اعايىن-تۋىستىڭ باسىن قوسىپ، بار جاقسىلىعىن وسى جايلاۋ تورىندە تويلاۋ ءبىزدىڭ وڭىرگە ءتان ءۇردىس. ءبىر اۋداننىڭ ءتورت شارۋاشىلىعى باس تۇيىسەتىن بەلجايلاۋ توسكەيى جاز بويى توي-دۋماننىڭ تورىنە اينالادى. كۇندە جيىن، كۇندە توي. توي قىزىعى – ءان ايتۋ، تاقپاق جارىستىرۋ، ايتىس، كۇرەس، تەڭگە ءىلۋ، تاي جارىس، كوكپار. جايلاۋ تورىندەگى وسى سالتاناتتىڭ، شىنىمەن، تاربيەلىك ءمانى زور ەدى. اكەم بارىمىزگە مەكتەپ جاسىنا جەتپەي اتقا ءمىنۋدى ۇيرەتتى. قوناققا بارسا دا، جيىنعا بارسا دا قاسىنان تاستاماي بىرگە ەرتىپ جۇرەتىن. اتامەكەندە اعايىنتۋىس كوپ، ولار ءبىزدى شاقىرادى، ءبىز ولاردى ىزدەپ بارامىز. سونىڭ ارقاسىندا جەر كوردىك، ەل تانىدىق. اكەم وسىنداي جۇرىسىمەن سالت-سانانى، ادەتعۇرىپتى قانىمىزعا ءسىڭىردى. ول كەزدە داستارقان كوركى كونەكوز سۇڭعىلا اقساقالدار ەدى، ولاردىڭ اۋزىنان عيبراتتى اڭگىمەلەر مەن تاريحي شەجىرەلەردى ەستىدىك، سونى كوڭىلگە ءتۇيىپ وستىك. قازاقتىڭ كەڭ داريا پەيىلى، ونەگەلى ءسالت-داستۇرى جۇرەككە ۇيالادى. اكەم بالالارىن جانىنا ەرتىپ ءجۇرىپ ومىرگە وسىلاي باۋلىدى. ءبىز قازاقى بولمىسى بويىنان ارىلماعان ءاقىلعوي اقاساقالداردىڭ ءوزارا سىيلاستىعىن، ءوزىن-وزى ۇستاۋ ادەبىن كورىپ، كوكەيگە توقىپ ەرجەتتىك.

«تاربيە – تال بەسىكتەن» دەگەندەي، ءبىزدىڭ وتباسىنىڭ تاربيەلىك دىڭگەگى قازاقى كەڭ پەيىل بولدى. ءبىر جاعىنان قاراشاڭىراق بولعان سوڭ اعىلىپ كەلىپ-كەتىپ جاتقان اعايىن-تۋىس، ەكىنشى جاعىنان اكەم ونەرگە جاقىن بولعان سوڭ ۇيگە كەلەتىن ونەر ادامدارى، ادەبيەتشىلەر، تاريحشىلار. ەرجەتكەننەن كوز كورىپ وسكەنىم ەلگە تانىمال تۇلعالار. ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ بۇلبۇلى دانەش راقىشەۆ جاركەنتكە كەلسە، اجەمىزگە امانداسپاي وتپەيتىن. ول كىسىنىڭ قۇرمەتىنە اۋىلدىڭ جاقسى-جايساڭدارى شاقىرىلىپ، داستارقان جايىلادى، عيبراتتى اڭگىمەلەر ايتىلىپ، ءان تيەگى اعىتىلاتىن. ەسىمدە قالعانى، دانەش اعامىز انىمەن ەلدى باۋراسا، بەلگىلى ادەبيەتشى قۇرمانبەك تولىباەۆ اعامىز تانىمدى اڭگىمەلەرىمەن اعايىننىڭ كوكەيىنە جينالعان شەرىن تارقاتۋشى ەدى.

الاش اقىنى ورازاقىن اسقار، تاريحشى قويشىعارا سالعارين، اقسەلەۋ سەيدىمبەك، كوسەمسوزشى سابىرجان شۇكىرۇلى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، پروفەسسور، عالىم-ادەبيەتتانۋشى سەرىك نەگيموۆ، جۋرناليست اقكول وتارباەۆ، جاركەنت ءوڭىرىنىڭ تانىمال ازاماتتارى اقىن توقباي يسابەكوۆ، ابەن داۋرەنبەكوۆ جانە قۇرمەتتى ءمۇعالىم ءارى جازۋشى داۋلەت قاسەنوۆ اعالارىمىزدىڭ ءتالىمدى اڭگىمەلەرىن ەستىپ، ونەگەلى ادەبىن كورىپ ەرجەتتىك. قازاق ادەبيەتىنىڭ دۇرىلدەگەن داۋىرىندە اكەمنىڭ دوڭگەلەنگەن داستارقانىنان نەبىر ءدۇلدۇل، نەبىر بۇلبۇلدار ءدام تاتتى.

تۋعان جەرىنە دەگەن ماحابباتتارى وزەكتەس، تۋىستىعى جاقىن قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى جازۋشىسى بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى، ءىنىسى، تانىمال جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك، قوعام قايراتكەرى مىرزاعالي مولداحمەتوۆ، بەلگىلى باسپاگەر ۇلىقمان اسىلوۆ، عالىمادەبيەتتانۋشى سارسەنبى ءداۋىتۇلى باۋىرلارىمەن سىيلاستىعى جاقسى بولدى. قازاقتىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويىنا سىڭىرگەن، كەڭەستىك تاربيەنىڭ قىسپاعىنان شىققان قايراتكەر ازاماتتاردىڭ ءجۇرىستۇرىسى بىزگە عيبرات بولدى. وسىنداي ورتادا جۇرگەن اكەنىڭ بالالارى، ارينە، جاقسىنىڭ شاراپاتىن الادى. «جاقسىنىڭ ۇلىلىعى دارىماسا دا، جىلىلىعى داريدى» دەمەكشى، شىنىمەن، بارلىق بالاسى جاقسى ازامات بولىپ قالىپتاستى. اكەمنىڭ وسى دوس-جاراندارىنىڭ كوزى تىرىسىمەن ادال كوڭىل، شىن نيەتپەن ءالى سىيلاسىپ كەلەمىز. رۋحاني ۇندەستىك ساباقتاستىعى استە ۇزىلگەن ەمەس.

ايبىن تورەحانوۆ

«اق جەلكەن» جۋرنالى، №5
مامىر، 2020


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=10&id=1243781

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


قاسقىرلار نەگە ايعا قار 2 مينوت
بىلتىر قازاقستانعا 13 م 2 مينوت
سەرحيو راموس «رەالمەن» 2 مينوت
مىسىردان ۇشىپ كەلگەن قا 5 مينوت
ازاماتتىق ۇيىمدار جەكە 5 مينوت
ايدا بالاەۆا: ازاماتتىق 11 مينوت
«قازاقستان» تەلەراديوكو 11 مينوت
الماتى وبلىسىندا پاتەرد 12 مينوت
قازاقستاندىق ءۇش بوكسشى 12 مينوت
قاي قان توبىنداعىلار ۇز 17 مينوت
اقپاراتقا مەملەكەتتىڭ ت 17 مينوت
استانادا اپاتتى ۇيلەردە 20 مينوت
اقمولا وبلىسىنداعى مەكت 23 مينوت
مادەنيەت جانە سپورت ۆيت 1 ساعات
قازاقستان سۋپەركۋبوگى م 1 ساعات
دانيار ەلەۋسىنوۆتىڭ كەل 1 ساعات
اقتوبە قالاسىندا سۋ دوب 1 ساعات
ەل تىرەگى – تاۋەلسىزدىك 1 ساعات
اقمولا وبلىسىندا مەكتەپ 1 ساعات
سەناتور كۇرىشباەۆ ساۋدا 1 ساعات
«شەيح كۋنتا قاجى» مەشىت 1 ساعات
ەرەۆاندا وپپوزيتسيونەرل 1 ساعات
قازاقستاندا وتباسىلاردى 1 ساعات
عابيدوللا ءابدىراحىموۆ 1 ساعات
قازاق حالقىنا مىڭ العىس 1 ساعات
«ورداباسى» ماۋسىمعا قال 1 ساعات
قاي سالادا جالاقى ءوستى 1 ساعات
شۆەيتساريادا ۆاكتسينا س 1 ساعات
پاتشايىم ەليزاۆەتا حالى 1 ساعات
باسپانا ماسەلەسى: المات 1 ساعات