نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: جاس-وركەن تورابى

جولدانعان ۋاقىتى: 17:20 - 2020/08/17

Нақты Көзі: http://zhasorken.kz/?p=34021


اقتوبەدەن اقىن باۋىرجان باباجانۇلى حابارلاستى. ء«بىر اڭگىمە جىبەردىم، وقىپ كورشى»، – دەيدى. باۋىرجان اعامىزدىڭ جاستارعا قامقور بولىپ جۇرەتىنىن جاقسى بىلەمىز. ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبىرى شىعار دەپ ويلادىم. سويتسەم، ءوزى دە تانىمايتىن، اقتوبەدەگى گۋمانيتارلىق كوللەدجدىڭ ستۋدەنتى اينۇر ادىلگەرەيدىڭ اڭگىمەسى ەكەن. وقىدىق. دەرەكتى شىعارما ەكەن. ۇنادى. بالالارعا دا، اتا-اناعا تانىمدىق ءارى جىگەر بەرەتىن دۇنيە ەكەن دەپ گازەتىمىزگە جاريالاۋدى ءجون كوردىك.

عاجايىپ ءتۇس

1866 جىل. سەمەي وبلىسى. قارقارالى ۋەزى. توقىراۋىن بولىسىنىڭ جەتىنشى اۋىلى. كوكتەم ەندى كەلىپ، دالا جايناپ، اعاشتار بۇرشىك اتا باستاعان كەز. سونداي جايماشۋاق كۇندەردىڭ بىرىندە نۇرمۇحامەد عاجايىپ ءبىر ءتۇس كوردى. تۇسىندە توبەسىندە كۇن، قولىندا جۇلدىز جارقىراپ تۇر ەكەن. ەرتەمەن ويانعان نۇرمۇحامەد ايەلى بەگىمنىڭ وشاق باسىندا جۇرگەنىن كورەدى. نۇرمۇحامەد ورنىنان تۇرىپ، كەڭ جازيرا دالاعا كوز تاستايدى. تاڭ ەندى اتىپ كەلەدى ەكەن. كۇن ۇياسىنان كوتەرىلىپ، شۋاعى اينالاعا تارالىپ جاتىر. وتە ادەمى. تاڭعى ءشايىن ءىشىپ وتىرىپ، ماناعى كورگەن ءتۇسىن ايتادى. اناسى: «بارەكەلدى، بۇل جاقسىلىقتىڭ نىشانى عوي. قولىڭدا جۇلدىز جارقىراسا – پەرزەنتىڭ اقىلدى، ءبىلىمدى بولا-دى. كەلىنشەگىڭنىڭ اياعى اۋىر عوي. ومىرگە كەلەتىن ءسابي اقىلدى ءارى پاراساتتى بولماق. كۇندەي جارقىراپ، مارتەبەسى جوعارى بولماق» دەپ بولجايدى. بۇنى ەستىپ نۇرمۇحامەد ماز-مەيرام بولادى.

وسى وقيعادان ءبىر جۇمادان كەيىن سارەسى كەزىندە كەلىنشەگى بەگىم دۇنيەگە شەكەسى تورسىقتاي ۇل اكەلگەنى تۋرالى ءسۇيىنشى حابار تارادى. بالانىڭ ەسىمىن ازان شاقىرىپ، ءاليحان دەپ قويدى. ءاليحان دۇنيەگە كەلىسىمەن تابيعات ەرەكشە جىلىپ، اينالا عاجايىپ تۇستەرگە بويالدى. ءاليحان ءوزىنىڭ اۋلەتىنە قۇت-بەرەكە مەن قۋانىش الا كەلدى.
ارادا ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. بەگىم انا ءار كەش سايىن بالاسىن بەسىككە بولەپ، بەسىك جىرىن
ايتىپ ۇيىقتاتاتىن. ونىڭ اسەم ۇنىنە سايىن دالا دا ەلىتىپ، تىم-تىرىس بولاتىن. بەينە ءبىر بارلىق الەم بەسىك جىرىمەن عاجايىپ الەمگە ساپار شەككەندەي. ءار كەش سايىن شاڭىراقتان ءالدي ءانى ەستىلىپ تۇراتىن. بۇگىن دە شىرقالىپ جاتىر:

ء

الدي-الدي، اق بوپەم،
اق بەسىككە جات، بوپەم!
جىلاما، بوپەم، جىلاما،
جىلىك شاعىپ بەرەيىن،
بايقۇتاننىڭ قۇيرىعىن
جىپكە تاعىپ بەرەيىن-اي.
ءالدي-الدي، شىراعىم،
كولگە بىتكەن قۇراعىم.
جاپانعا بىتكەن تەرەگىم،
جامان كۇندە كەرەگىم-اي!
ايىر قالپاق كيىسىپ،
اقىرىپ جاۋعا ءتيىسىپ،
باتىر بولار ما ەكەنسىڭ؟
تاڭدايلارىڭ تاقىلداپ،
سويلەگەندە ءسوز بەرمەي،
شەشەن بولار ما ەكەنسىڭ-اي؟
اينالايىن، شىراعىم!

كولگە بىتكەن قۇراعىم!
ماڭدايداعى قۇندىزىم،
اسپانداعى جۇلدىزىم.
ءالدي، بالام، اق بالام!
اينالايىن، بالام-اي!
اينالسىن سەنەن اناڭ-اي!
الديلەپ سەنى سۇيگەندە،
اتاڭنىڭ كوڭىلى بولار جاي-اي!

6 جىلدان سوڭ…

التى جىل ۋاقىت ءوتتى. بەگىم انا اس-اۋقاتتى ازىرلەپ، بالاسىن شاقىردى.
– ءاليحان، ءاۋ ءاليحان! قۇلىنىم، كەل، تاماقتانىپ ال، – دەدى.

تاپ-تۇيناقتاي بوپ كيىنگەن، جايدارى ءجۇزدى بالا اناسىنا جۇگىرىپ كەلدى دە، جانىنا وتىردى. بۇل – ءاليحان ەدى. جاسى التىدا. ءبىراق ول سويلەمەيدى. اينالاسىن تىنىش قانا كوزبەن شولىپ جۇرەدى. اينالاسىنداعى بارلىق زات وعان وتە قىزىقتى، الۋان سىرلى بولىپ كورىنەدى. ول ءبارىن دە قالت جىبەرمەي باقىلاپ جۇرەدى. ءاربىر قۇبىلىس، بۇيىم تۋرالى وزىندىك تۇيگەن ويى بار. ءبىراق ونى ەشكىم بىلمەيدى. الىسقا كوز تاستاپ، «كەڭ دالانىڭ تاعى قانداي عاجايىبى بار؟» دەگەندەي اينالاسىن كوزىمەن شولىپ جۇرەدى.

ء

اليحان سويلەمەگەندىكتەن كوبىنە وزىمەن-وزى جۇرەتىن. مەد-رەسەدەن قايتىپ كەلە جاتقان بالالارعا قىزىعا قارايتىن. ول اكەسىمەن بىرگە جۇرگەندى ۇناتادى. اكەسى دە، اناسى دا وقۋ-بىلىمگە جاقىن، پاراساتتى ادامدار. ول ەل كوشكەندە تۇيەگە مىنگەندى، اكەسىمەن بىرگە اڭعا شىققاندى ۇناتاتىن. ءوزىنىڭ دە وقۋعا تالپىنىسى ەرەكشە ەدى. كەشكە ۇنەمى اسپانداعى جۇلدىزداردى باقىلاۋدى ادەتكە اينالدىرعان. اسپان دەنەلەرىنە قىزىعا قارايتىن. بايقاعىشتىعى سونداي، جاڭادان اسپان دەنەلەرى كورىنسە، بىردەن بايقايتىن. اسپانداعى جۇلدىزدارعا كوز تاستاپ، ساناپ، ولاردىڭ قۇرىلىسى تۋرالى، قالاي ورنالاسقانى تۋرالى ويلانىپ جاتىپ ۇيىقتاپ كەتكەن كۇندەرى دە از ەمەس.

نامىستىڭ كۇشى نەمەسە كۇتپەگەن وزگەرىس

ء

اليحان اينالاسىن باقىلاپ جۇرگەندى ۇناتاتىن. بۇگىن دە اۋىل ىشىمەن ءۇنسىز عانا سەرۋەندەپ كەلە جاتىر ەدى. ءبىر ۋاقىتتا ويناپ جۇرگەن بالالاردىڭ توبەلەسىپ جاتقانىن بايقادى. بىرنەشە بالا توپتاسىپ ءبىر بالانى ۇرىپ جاتقان كورىنەدى. قازاق بالالارىنىڭ ويىن كەزىندە اسىققا تالاسىپ، ءبارى ءبىر بالانى ۇرىپ جاتقانىنا شىداماي، جاندارىنا قالاي تەز جەتكەنىن ءوزى دە بايقاماي قالدى. جانارى جالىن شاشىپ، كوزى وتتاي جانىپ تۇردى. ونى كورگەن بالالار تىپ-تىنىش بولا قالدى.

– سەندەر نە ىستەپ جاتقاندارىڭدى ءتۇسىنىپ تۇرسىڭدار ما؟ بۇل دا وزدەرىڭدەي قازاقتىڭ بالاسى عوي. ءبارىمىزدىڭ ءتۇبىمىز ءبىر – الاش. ءبارىمىز ءبىر اتادان تاراعانبىز. ولاي بولسا، بۇل دا سەندەردىڭ باۋىرلارىڭ. ەگەر ءبىز ءبىر-بىرىمىزدى اياقتان شالا بەرەتىن بولساق، ءبىر-بىرىمىزدى ۇرۋعا دايىن تۇرساق، سوندا قازاقتى كىم قورعايدى؟ – دەپ ەرەسەك بالالاردىڭ بەتىنە ايتىپ سالدى.

ء

بارى اڭ-تاڭ. بالالار بۇنداي ءزىلدى داۋىس پەن وتتى كوزدى العاش كوردى. جانە تاڭعالارلىعى، ءاليحان سويلەدى. ءجاي عانا سويلەپ قويعان جوق، ماعىناسى تەرەڭ سوزدەرىمەن بالالاردىڭ قاتەلىگىن ۇعىندىرا ءبىلدى. ەڭ قيىن جاعدايدا ول قايمىقپاي شىندىقتى ايتتى. سوققىعا جىعىلعان بالاعا قاراپ:

– جىلاما. جىلاي بەرسەڭ، كوزىڭنىڭ وتىن ءوشىرىپ الاسىڭ. ەڭسەڭدى تىك ۇستا! – دەدى دە، كەتىپ قالدى.

بۇل وقيعا اۋىل ادامدارىنا تەز تارادى. اۋىل ادامدارى ءاليحاننىڭ كىشكەنتاي بولسا دا، ءوي-ورىسىنىڭ زور ەكەنىنە تاڭ-تاماشا بولدى.

جىلان دا ءوز باۋىرىن شاقپايدى

اليحانمەن بولعان جايتتى ەستىگەن اتا-اناسى بالاسىنىڭ بۇل ارەكەتىنە ريزا بولدى. ءاليحاننىڭ سويلەگەنىنە قاتتى قۋاندى. اكەسى بالاسىنىڭ ادەمى داۋىسىن كوبىرەك ەستۋ ءۇشىن ونىڭ ويىن سۇراۋدى ۇناتاتىن.

كەشكى ۋاقىت. مال ورىستەن كەلىپ، ەل ەندى جايلانىپ، كەشكى ءشايىن ءىشىپ وتىرعان كەز ەدى. نۇرمۇحامەد داستارقان باسىندا بالالارىنا جاڭىلتپاش، تاقپاق ۇيرەتىپ، ءتۇرلى قيسسا-ەرتەگىلەردى ايتىپ وتىراتىن.

– بۇگىن مەن سەندەرگە «نۇح پايعامباردىڭ قيسساسىن» ايتىپ بەرەمىن، – دەدى نۇرمۇحامەد. اكەسىنىڭ قيسسالارىن ۇناتاتىن ءاليحان مەن سماحان زەيىن قويىپ، تىڭداپ وتىر.

– ەرتەدە جەر بەتىن توپان سۋ باسقاندا نۇح پايعامبار كەمەسىنە تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ ءاربىر تۇرىنەن تەك ءبىر جۇپتى عانا كىرگىزىپ، جولعا شىققان ەكەن. وسى كەمەدە ءۇش ءتۇرلى ماقۇلىق جاڭادان پايدا بولعان ەكەن دەيدى. ولار – مىسىق، تىشقان، دوڭىز.

نۇح كەمەسى تار بولعاندىقتان، از كۇننىڭ ىشىندە تەز بىلعانىپ، لاستانا باستايدى. سول كەزدە نۇح:

– ءيا، اللا، كەمە ناجىسكە تولدى. نە ىستەمەك كەرەك؟ – دەيدى. سوندا ۇلىق اللا:

– ءپىلدىڭ ارقاسىن سيپا، – دەيدى. ءپىلدى سيپاعاندا ونىڭ ۇزىن مۇرنىنان دوڭىز تۇسەدى. شوشقا ءناجىستى جەپ، تاپ-تۇيناقتاي قىلادى.

ء

ىبىلىس دوڭىزدى ارباپ:

– مەنىڭ قولىم تيگەن جانۋار قاسيەتتى بولادى. كەل، ارقاڭدى سيپات، – دەيدى. دوڭىز ىبىلىسكە جونىن توسادى. ارقاسىن سيپاعاندا دوڭىزدىڭ تاناۋىنان ەكى تىشقان اتىپ شىعادى. ءپىل تىشقاندى كورىپ، شوشىپ كەتەدى. ءپىلدىڭ تىشقاننان قورقاتىنى وسىدان ەكەن. ءىبىلىستىڭ قولى تيگەندىكتەن، دوڭىزدىڭ ەتى ارام بولىپ سانالادى.
تىشقاندار كەمەنى كەمىرە باستايدى. كەمەگە سۋ كىرىپ، جان-جانۋار اۋرە-سارساڭعا تۇسەدى. نۇح:

– ءيا، اللا، ەندى نە قىلدىم؟ – دەپ جالىنادى. ۇلىق اللا:

– دەرەۋ جولبارىستىڭ ارقا-سىن سيپا، – دەدى. جولبارىستى سيپاعاندا، ونىڭ مۇرنىنان مىسىق اتىپ تۇسەدى. ول جالما-جان تىشقانداردى قۋالاي جو-نەلدى. نۇح وعان ريزا بولىپ «مىسىقجان، جاۋىرىنىڭ جەرگە تيمەسىن» دەپ ارقاسىن سيپايدى. نۇحتىڭ باتاسىن العاندىقتان، مىسىق قۇلاعاندا جون ارقاسىن جەرگە تيگىزبەي، ءتورتتاعانداپ تۇسەدى ەكەن.

تەسىكتەن كەمەگە سىزدىقتاپ سۋ كىرە بەردى. سۋ تۇبىنە كەتۋ ءقاۋپى ءتوندى. سوندا جىلان:

– تەسىكتى بىتەسەم، اقىسىنا نە بەرەسىڭ؟ – دەيدى. نۇح:

– قالاعانىڭدى ال! – دەيدى.

– دۇنيەدەگى ەڭ قانى ءتاتتى ماقۇلىقتى قورەك ەتكىم كەلەدى، – دەدى.

– دەگەنىڭ بولسىن! – دەپ كەلىسەدى. جىلان قۇيرىعىمەن تەسىكتى بىتەپ، جاتىپ الادى. جارتى دەنەسى سۋىق تەڭىزدە ۇزاق تۇرعاندىقتان، ونىڭ ءتانى مۇزداي بولىپتى.

قيسسانى زەيىن قويىپ تىڭداپ وتىرعان ءاليحان:

– سوندا جىلان جيىرىلىپ تەسىكتى بەكىتپەسە تىرشىلىك اتاۋ-لىدان ەشكىم قالمايتىن با ەدى؟ – دەپ ساۋال قويدى.

اكەسى:

– دۇرىس ايتاسىڭ. كوردىڭدەر مە، ەڭ قيىن كەزدە جىلان دا ءوز جاقىنىن جۇتپايدى. جىلان دا ءوز باۋىرىن شاقپايدى. سەندەر دە ءاردايىم بىر-بىرىڭە باۋىرمال بولىڭدار. قيىن ساتتە كومەكتەرىڭدى اياماڭدار، – دەپ وسيەت ەتىپ، قيسسانى اياقتايدى.

وي تۇبىندە جاتقان ءسوز

ء

اليحان وتە ەرتە تۇراتىن. بارىنەن بۇرىن تۇرىپ، كوتەرىلىپ كەلە جاتقان كۇنگە، شەكسىز ۇلان-عايىر دالاعا كوز تاستاپ تۇرىپ، مىناداي وي ءتۇيدى: «قازاعىمنىڭ كەڭ جازيرا دالاسى قانداي ادەمى! جەر – وتان. بۇل جەر ءۇشىن قانشاما اتا-بابامىزدىڭ قانى توگىلگەن. قانشا باتىرىمىز وسى جەر ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا كۇرەسكەن. جەرىمىزدىڭ استى مەن ۇستىندەگى بارلىق يگىلىك قازاق ءۇشىن قىزمەت ەتۋى كەرەك. ونىڭ ءاربىر ءتۇيىر تاسى ءار قازاقتىڭ كيىمىنە تۇيمە بولىپ قادالۋى ءتيىس. وسى جەردە وندىرىلگەن ءبىر ۋىس ءجۇن ءار قازاقتىڭ ۇستىنە كيىم بولىپ كيىلۋى كەرەك. وتاندى ساتۋ – ۇلتتى ساتۋمەن بىردەي. باسىما قانداي كۇن تۋسا دا، ەلىم ءۇشىن كۇرەسۋگە انت ەتەمىن. مەن ەلىم ءۇشىن قىزمەت ەتۋگە بارىمدى سالامىن. وسى ۇلان-عايىر دالامىزدى كوركەيتۋگە قولىمنان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىن. ەلىمە پايدامدى كەلتىرۋگە بار كۇش-جىگەرىمدى جۇمسايمىن. مەن سەنى جاقسى كورەمىن، كەڭ دالام».

«ەرتە تۇرعان ەركەكتىڭ ءبىر ءىسى ارتىق» دەگەن ءسوز تەگىن ايتىلعان ەمەس. ەرتە تۇرعاندىقتان بۇگىن بەلگىلەنگەن بارلىق جۇمىستاردى تولىق ءارى تياناقتى اياقتادى. تۇستەن كەيىن اكەسى نۇرمۇحامەد ونى مەدرەسەگە الىپ باردى. نۇرمۇحامەد بالاسىنىڭ وقۋ-بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعىن اڭعارعان بولاتىن. سوندىقتان ەرتەڭنەن باستاپ ءاليحان مەدرەسەگە وقۋعا كەلەتىن بولىپ كەلىسىلدى. ءاليحان بۇل حاباردى ەستىگەندە ءجۇزى بال-بۇل جايناپ شىعا كەلدى. اكەسىنە العىسىن ايتىپ، تەزىرەك ەرتەڭگى كۇندى كۇتتى.

99 ءتۇرلى ءتۇس

ء

اليحان بۇگىن ءبىرىنشى رەت ساباققا بارادى. ول مەدرەسەگە وتە ۇقىپتى دايىندالدى. دارىسكە قاجەتتى قۇرال-جابدىعىن مۇقيات سالىپ الدى. ساباققا بارعاندا كيەتىن كيىمى تاپ-تۇيناقتاي بولۋىن قاداعالادى. تاڭسارىدەن تۇرىپ، ساباققا بارۋعا جينالدى. تاڭعى اسىن ءىشىپ، قۇرالدارىن الىپ، شىعىپ بارا جاتقاندا اناسى ۇلىنا مەيىرلەنە قاراپ تۇرىپ:

– بالام، زەيىنىڭ اشىلسىن! ءىلىم الۋدا مۇقيات بول! – دەپ ۇلىن شىعارىپ سالدى.
العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مەدرەسەگە كەلدى. ۇستازى زۋفار دەگەن كىسى ەكەن. زۋفار ۇستاز ساباقتى اقىرىن، بايىپپەن باستادى. ءاليحان ساباقتى مۇقيات تىڭدادى. ۇستازىنىڭ ايتىپ جاتقان ءاربىر سوزىنەن جۇرەگىنە نۇر قۇيىلىپ جاتقانداي بولدى.
ساباقتان قايتىپ كەلە جاتقان اعاسىن كورگەن سماحان الدىنان جۇگىرىپ شىقتى. اعاسىنا جەتكەن بويدا ونى قۇشاقتاپ، مەدرەسەدە ساباق قالاي وتكەنىن سۇرادى. ءاليحان:

– سماحان، ايتشى، سەن قانداي تۇستەردى بىلەسىڭ؟ – دەپ سۇراق قويدى.

– جاسىل، قىزىل، سۇر، اق، قارا، سارى، كوك، تاعى… – دەپ سماحان تۇستەردى ەسىنە تۇسىرگىسى كەپ، ويلانىپ قالدى.

– سەن ماعان 99 ءتۇستى اتاپ بەرە الاسىڭ با؟ – دەپ ءاليحان ىنىسىنە ساۋال قويدى.

– 99 ءتۇس دەيسىڭ بە؟ ول تىم كوپ قوي. ونى مەن قانشا ويلانسام دا، ايتا المايتىن شىعارمىن، – دەپ جاۋاپ بەردى ءىنىسى.

– مىنەكي، كوردىڭ بە، ءبىلىم ۇيرەنۋدە دە سولاي. سەن ءبىلىمدى ۇيرەنبەگەن كەزىڭدە تەك ونعا جۋىق ءتۇستى بىلگەن سەكىلدى بولاسىڭ. ال ءبىلىمدى ۇيرەنە باستاعاندا 99 ءتۇرلى ءتۇستى اشا تۇسەسىڭ. ءار ءبىلىمدى يگەرگەن سايىن، جاڭا ءبىر ءتۇستى اشقان سەكىلدى بولاسىڭ. ويلاشى، سەنىڭ قولىڭدا 99 ءتۇس بولسا، سەنىڭ ءومىرىڭ دە تۇرلى-تۇسكە بويالىپ، ادەمى بولا تۇسپەي مە؟!

وسى سوزدەردەن كەيىن سماحاننىڭ دا بىلىمگە قۇشتارلىعى ويانىپ، جاڭا نارسە ۇيرەنۋگە ىقىلاسى ارتتى.

جۇرەگىڭدى تازا ۇستا

زۋفار ۇستازدىڭ بۇگىنگى ساباعى جۇرەك جايىندا بولماق. بالالاردىڭ بار زەيىنىن اۋدارىپ، ۇستاز ساباقتى «جۇرەك – تەڭىز، ءتىل – ونىڭ جاعالاۋى» دەپ باستا-دى. بالالار بۇل ءسوزدىڭ ءمانىسىن تۇسىنبەي ابدىراپ قالدى. سوندا ۇستاز:

– مىسالى، تەڭىز تولقىعان كەزدە، ونىڭ ورتاسىنان باستاپ تەڭىز بەتىندە تولقىن پايدا بولادى. تولقىن تولقىندى قۋىپ-قۋىپ، ۇلكەن بوپ بىرىگىپ جاعاعا جەتەدى دە جايىلىپ كەتەدى. سول سياقتى، جۇرەكتە نە بار، ءتىلى ارقىلى جاعالاۋعا سول نارسە شىعادى. ادام نە نارسە ايتسا دا، ول جۇرەگىنەن شىعىپ تۇرادى. سەندەر دە جۇرەكتەرىڭدە نە بار، اينالاعا سول نارسەنى تاراتاسىڭدار. جۇرەككە اشۋ-ىزا، وكپە-رەنىشتى ساقتاماڭدار. ءاردايىم بارلىعىنا كەشىرىمدى بولىڭدار. جۇرەكتەرىڭ تازا بولسا ءىلىم الۋ دا جەڭىل بولادى. جۇرەكتەرىڭ وكپە-رەنىش، مۇڭعا تولى بولسا، ءبىلىم الۋ دا قيىندايدى، جاساعان ەڭبەكتەرىڭ دە جۇيەسىز بولادى. سوندىقتان، ەڭ باستىسى – جۇرەكتەرىڭنىڭ تازالىعىنا وتە كوپ كوڭىل بولىڭدەر، – دەپ ءسوزىن اياقتايدى.

بۇل سوزدەر ءاليحاندى ويعا باتىردى. ول ىشتەي وزىنە «مەن ءاردايىم كەشىرىمشىل بولىپ، جۇرەگىمنىڭ تازالىعىنا ءجيى ءمان بەرەمىن» دەپ ۋادە بەردى.

ەكى رۋحاني نەگىز

«اقىلدى قاريا – اعىپ جاتقان داريا» دەپ ءبىر اۋىل ەلدى دۋالى اۋىزدى ءبىر توبە بيگە بيلەتىپ، ءماندى وي مەن قيسىندى ۋاجگە توقتاپ وتىرۋ – قازاقتىڭ ءداستۇرى. سونداي القالى جيىنداردىڭ بىرىنە ءاليحان دا قاتىسقان ەدى. بۇگىن اقساقالدار كەڭەسىندە «ەكى رۋحاني نەگىز» تۋرالى اڭگىمە قوزعالدى. ەگەر سول ەكى نەگىز مىقتى بولسا، ادام دا مىقتى بولماق. سوندا بي بىلاي دەگەن بولاتىن:

– ءبىرىنشى نەگىز – ەركىندىك پەن تەڭدىك وتە جوعارى باعالاناتىن ورتانىڭ بولۋى. سىزدەرگە ءبىر وقيعانى ايتىپ بەرەيىن: باياعىدا ءبىر جىلقى سازبالشىققا ءتۇسىپ كەتىپتى. ءوزى ورنىنان قانشا قوزعالسا دا، اۋىل ادامدارى قانشا ارەكەتتەنسە دە، شىعارا الماپتى. اۋىل ادامدارى ەندى قانداي امال قولدانۋعا بولاتىنىن سۇراپ، اقساقالعا كەلەدى. اقساقال سول جىلقىنىڭ جانىنان ءبىر ءۇيىر جىلقى ايداپ ءوتۋدى بۇيىرادى. جىلقىلاردىڭ تۇياعىنىڭ داۋىسىنا ويانىپ، دەنەسىنە الدەبىر كۇش ەنگەندەي بولىپ، ءبىر ۋاقىتتا سازبالشىق-تان شىعا الماي جاتقان جىلقى بالشىقتان شىعا جونەلىپ، ۇيىرگە بارىپ قوسىلادى.

كوردىڭىزدەر مە، ءتىپتى جىلقى ءۇشىن ورتانىڭ ماڭى-زى زور. اينالاڭىزدا بيىككە باعىتتايتىندار كوپ بولسا، شىڭعا شىعاسىز. كەرى تارتا-تىندار كوپ بولسا، ءسىز دە تومەن قۇلدىرايسىز. سوندىقتان ءار ادام ءوز ورتاسىنا زەر سالۋى قاجەت، – دەدى.
ەكىنشى نەگىز – حالقىمىزدىڭ باي اۋىز ادەبيەتى مەن ابايدىڭ جانە باسقا دا اقىن-جىراۋلاردىڭ جىرلارىن، ولەڭدەرىن وقۋى ءتيىس. «ادامنىڭ كوكىرەگىنە حاقتىڭ نۇرى ۇيا سالعان كەزدە، ول ادام نە نارسەگە قىزىقسا، نە نارسەگە قۇمار بولسا، سول نارسە ونىڭ ومىرلىك سەرىگىنە اينالادى. ول ادام سول ءىستىڭ شەبەرى اتانادى». ال سول نۇر بىزگە ۇيالاۋ ءۇشىن، ءبىز وزىمىزگە دەيىنگى دانالاردىڭ ويلارى مەن سوزدەرىن سارالاپ، اقيقاتقا جۇرەك كوزىمەن قاراۋدى ۇيرەنۋ كەرەك.

اليحان ايتىلعانداردان ءۇنسىز عانا قورىتىندى شىعارىپ وتىردى. دوڭىز بەن اققۋ
«باياعىدا دوڭىز بەن اققۋ دوس بولىپتى» دەپ زۋفار ۇستاز ءدارىس باستادى.
سوندا ءبىر كۇنى دوڭىز اققۋدى بالتىردان الىپ:

– ءاي، اققۋ! سەن كۇن بار دەيسىڭ، كۇن بار دەيسىڭ. سول كۇندى مەن نەعىپ كورمەيمىن؟ – دەيدى.

سوندا اققۋ:

– ءاي، دوڭىز! سەنى اللا تومەن قاراتىپ جاراتقان. سوندىقتان سەن اسپانداعى كۇندى كورە المايسىڭ! – دەپ جاۋاپ بەردى.

شاكىرتتەرىم، قاراپ تۇرساق، دوڭىزدىڭ كوزى تەك الدىنداعى نارسەنى كورەدى. ول جوعارىداعى-نى كورە المايدى. ال اققۋ بيىككە سامعاپ، كوپ جەردى كورىپ، ۇشىپ ءوتىپ، ءتۇرلى ەلدەر مەن جەرلەردى، ءتۇرلى وقيعالاردى، عالامنىڭ سان الۋان سىرىنا قانىق بولىپ ءومىر سۇرەدى.

ول بيىكتەگىنى كورە الادى جانە تالپىنسا، سول بيىككە جەتە الادى.
سىزدەرگە دە ايتارىم، ءبىلىم ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. بىرەۋلەر تەك الدىنداعى نارسەنى عانا كورەدى. نە ۇيرەتسەڭ، سونى عانا قاراپ، الدىنا نە بەرسەڭ، سوعان عانا نازار اۋدارادى. ولار ول تاقىرىپتى تەرەڭ زەرتتەمەيدى. بيىك قىرلارىن، ءتۇرلى ساۋالدارىن قاراستىرمايدى. ولار تەك سول دەڭگەيدە قالادى. ال كىم ىزدەنىپ، بيىككە كوز تاستاپ، الدىنا بەرىلگەن دارىستەن بولەك، سول ءدارىس تۋرالى ىزدەنىپ، تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ زەرتتەر بولسا، ول شىڭعا شىعادى. جانە ونىڭ الدىنان ءتۇرلى مۇمكىندىك اشىلادى.

بىلىمنىڭ كولەمى

زۋفار ۇستازدىڭ ءار ساباعى ءاليحان ءۇشىن قىزىقتى ەدى. بۇگىن دە تاعى بىلىمگە قاتىستى ءدارىس باستالدى.

– باياعىدا مۇسا پايعامبار مەن قىزىر جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپتى. قىزىر – اقىلى اسقان، وتە دانا، ءبىلىمدى ادام ەكەن. ولار تەڭىزدىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتتى. وسى كەزدە ولاردىڭ كوز الدىندا كىشكەنتاي ءبىر قۇس كەلىپ، تەڭىزگە تۇمسىعىن باتىرىپ سۋ ءىشتى دە، قايتادان ۇشىپ كەتتى. بۇنى كورگەندە قىزىر (ا.س.) مۇسا پايعامبارعا قاراپ:

– اللانىڭ ءىلىمىنىڭ جانىندا ءبىزدىڭ بىلگەنىمىز جاڭاعى قۇستىڭ تۇمسىعىنا جۇققان سۋداي عانا، – دەيدى.

– الەمنىڭ اشىلماعان سىرى، عالامنىڭ قۇپياسى ءالى دە كوپ. ولاردى اشۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنىپ، ءبىلىم الۋدان جالىقپاۋ كەرەك. وسى دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ، كەتكەنگە دەيىن ءاردايىم ءبىلىم ىزدەۋ قاجەت.

ء

اليحان ويلانىپ قالدى. ءبىلىمنىڭ سونداي تەرەڭدىگىنە تاڭعالدى جانە مىناداي سۇراق قويدى:

– سوندا ول ءبىلىمدى كەز كەلگەن ادام ۇيرەنە الا ما؟

– ءيا، كەز كەلگەن ادام، كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءبىلىم ۇيرەنە الادى. سەن بىلىمگە ءبىر بولىگىڭدى بەرسەڭ، ول ساعان ەشتەڭە بەرمەيدى. سەن بىلىمگە ءوزىڭدى تولىق ارناساڭ، ول ساعان كىشكەنتاي بولىگىن بەرەدى. سوندىقتان ءبىلىم الۋ قاجىرلى ەڭبەك پەن تالاپتى قاجەت ەتەدى. بولاشاققا العاشقى ءقادام اليحاننىڭ مەكتەپ-ينتەرناتتا وقيتىن دوستارى بار ەدى. ءاليحان ولارمەن سويلەسكەندە، پىكىر الماسقاندا وتە ءبىلىمدى ەكەنىن اڭعاراتىن. سوندىقتان ول دا مەكتەپكە بارىپ وقۋعا تالپىندى. بۇل ويىن اتا-اتاسىنا ايتتى. اتا-اناسى العاشىندا كەلىسپەدى. ءبىراق ءاليحاننىڭ وقۋعا ىنتاسىن، شىنىمەن ءبىلىم جولىنا قىزىققانىن كورىپ، «بالانىڭ بەتىن قايتارمايىق» دەپ كەلىسىمىن بەردى. كەتەر الدىن-دا ءاليحان اكەسىمەن بىرگە ۇزاق ءجۇرىپ، اڭگىمەلەستى. اكەسى:

– بالام، ساعان الداعى ومىردە جادىڭدا ۇستا دەگىم كەلەتىن 3 قاعيدا بار: ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن قاراعايعا قارسى وسەتىن بۇتاق بولۋ كەرەك. ادام الاسى ىشىندە. جارىساتىن اقىلدى ورتاڭ بولماسا، وسپەيسىڭ، وشەسىڭ. ورتاڭنىڭ جاقسىلىققا، بيىككە ۇمتىلاتىنىنا، ساۋاتتى بولۋىنا كوڭىل ءبول. ەل قامىن ويلايتىن ەر جىگىت دۇنيەگە كەلسە، ونى اياعىنان شالار ەكى يت قوسا تۋادى. ءبىراق شىن مىقتى تاستى دا تەسىپ شىعادى. سەنى كەرى تارتىپ، اياعىڭنان شالعىسى كەلەتىندەر ءالى كوپ كەزدەسەدى. ولاردىڭ اربىرىنە نازار اۋدارماي، جولىڭ-دى جالعاستىرا بەر. ولاردىڭ ءسوزى سەنى قايعىرتپاسىن.

ء

بارى بىرتە-بىرتە وقۋمەن بولادى، كۇشپەن بولمايدى. وزگەلەردەن كۇشپەن ەمەس، بىلىممەن عانا الدا بولاسىڭ. سەن ءبىلىم-عىلىم جولىن تاڭدادىڭ. سوندىقتان ونىڭ ىستىعى مەن سۋىعىنا توزۋگە دايىن بول. بىلىمگە مۇقيات بول! بار زەيىنىڭ وقۋدا بولسىن. شارشاما، تالما! ىسىڭە ادال بول!

اناسى ۇلىن شىعارىپ سالىپ جاتىپ:

– قايدا جۇرسەڭ دە امان بول، جارىعىم، – دەدى.

اتتانار ساتتە ءاليحان اتا-اناسىنا جىميىپ، بىلاي دەدى: «حان بالاسىندا حالىقتىڭ اقىسى بار ەدى. قازاققا قىزمەت قىلماي قويمايمىن!» – دەدى. قارقارالىعا اتتانعان اربا قالاداعى ءۇش سىنىپتى باستاۋىش مەكتەپكە بارىپ توقتادى. ءاليحان اربادان ءتۇسىپ، بولاشاققا نىق سەنىممەن مەكتەبىنە مەيىرلەنە قارادى.

اۆتوردان:

قولىڭىزداعى شىعارما سىزگە جانە بالاڭىزعا پايدالى بولدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. مۇندا ءاليحان بوكەيحان اتامىزدىڭ بالالىق شاعى تۋرالى جازىلعان. ءاليحاننىڭ ءتىلى 6 جاسىندا شىققانىن وقىعان شىعارسىز؟ سوندىقتان، ەگەر ءسىزدىڭ دە بالاڭىزدىڭ ءبىر تالاپقا سايكەس كەلمەيتىنىن بايقاساڭىز، بالا-ڭىزعا كوڭىلىڭىز تولماسا، وسى وقيعانى ەسكە الىڭىز. بالاڭىزعا سەنىم ارتىڭىز!

اليحان اتامىزدىڭ ءومىرى، جاساعان ءىسى ءبارىمىز ءۇشىن دامۋدىڭ مودەلى بولۋعا لايىقتى. ءبىز اتامىزدىڭ ەڭبەگىن ۇمىتپاي، زەرتتەپ، ءمان-ماعىناسىن اشۋعا تالپىنساق، وتە قۇندى اقپاراتتارعا جولىعاتىنىمىزعا سەنەمىن. بارلىق قازىنا – ءوز ىشىمىزدە. تەك سونى بايقاپ، تابا الساق بولعانى. ءاليحان بوكەيحان – تاريح ساحناسىنداعى الىپ تۇلعالاردىڭ بىرەگەيى، الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر. ونىڭ ايتقان ويلارىنىڭ مازمۇنى ءالى كۇنگە دەيىن ماڭىزىن جويماعان. شىعارمادا ءاليحان اتامىزدىڭ تۇلعا رەتىندە قاسيەتتەرىنىڭ از عانا تۇسىن كورۋىڭىز مۇمكىن. ءبىراق ءوزىڭىز تاعى وسى تاقىرىپ جونىندە ىزدەنسەڭىز، كوپتەگەن ماڭىزدى اقپارات تابا الاتىنىڭىزعا سەنەمىن! ءاليحان بوكەيحان – ءاربىر قازاق ۇلگى تۇتۋعا تۇرارلىق تۇلعا.

شىعارما ارقىلى، ءتىپتى، ءتىلى كەش شىققان بالا بولسا دا، ونىڭ بولاشاقتا ۇلت كوسەمىنە اينالعانىن كورسەتكىم كەلدى. سوندىقتان ءار بالا – ەرەكشە تۇلعا. تەك سەنىم ارتا ءبىلىڭىز. «سەنىم – قۇدىرەتتى كۇش. تاستى دا تەسەدى». وسىنى ۇمىت-پاعايسىزدار!

«ۇلان» گازەتى، №24
16 ماۋسىم 2020 جىل


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=10&id=1242113

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


الماتىدان 303 شاقىرىم ق 4 مينوت
الماتى وبلىسىندا اۋىل ت 4 مينوت
تۇركىستان وبلىسىندا 16 6 مينوت
دوردرەحتەگى دودا 6 مينوت
قمدب: كەزەكتى ءبولىم سا 9 مينوت
ەلباسى قىرعىز ەلى باسش 9 مينوت
ىشكى ءتۋريزمدى «ۇشتىك» 9 مينوت
قىتاي ميللياردەر سانى م 9 مينوت
مانسۋرا جاكەن: قالالارى 12 مينوت
ەڭبەك ميگرانتتارى ءۇشىن 12 مينوت
سىبايلاس جەمقورلىققا قا 12 مينوت
وتكەن تاۋلىكتە 874 ادام 14 مينوت
جەمقورلىققا قارسى ءبىرى 14 مينوت
قاراعاي ءۇي قالپىنا كەل 15 مينوت
وتكەن تاۋلىكتە كوروناۆي 18 مينوت
ساعات ەمەس، سەكۋند جۇمس 18 مينوت
Ashyq قوسىمشاسى – بيزنە 21 مينوت
قىتاي دوللارلى ميلليارد 21 مينوت
وتكەن تاۋلىكتە 804 ادام 24 مينوت
«بارىس» العاشقى ويىندا 24 مينوت
بوتامويىن مەن بوزداۋىق 24 مينوت
سانكتسيا؟ ەۋروپا – ءبىز 24 مينوت
«شاحتەردىڭ» جاتتىعۋى: ف 24 مينوت
قازاقستاندا وسى ۋاقىتتا 27 مينوت
ناۋرىز تارتۋى 27 مينوت
جامبىل جىرلارى ۇلتتىق ك 30 مينوت
ورالدا قاسىم ءىزى سايرا 1 ساعات
سقو حالقى جىل سايىن ازا 1 ساعات
قازاقستاندا كوروناۆيرۋس 1 ساعات
كوروناۆيرۋس پنەۆمونياسى 1 ساعات