نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: جاس-وركەن تورابى

جولدانعان ۋاقىتى: 12:20 - 2020/07/20

Нақты Көзі: http://zhasorken.kz/?p=33875


كوروناۆيرۋسپەن بىرگە پنەۆمونيا دەرتى دە قاتەر ءتوندىرىپ تۇر. دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى الەكسەي تسوي ەكىنشى شىلدە كۇنى وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جىل باسىنان بەرى 1772 ادام پنەۆمونيادان قايتىس بولسا، سونىڭ ء628-ى ماۋسىم ايىندا كوز جۇمعانىن ايتتى. ءمينيستردىڭ دەرەگىنشە، بيىل ماۋ- سىم ايىندا پنەۆمونياعا شالدىققان 32 724 ناۋقاس تىركەلگەن. وتكەن جىلى ناق وسى ايدا نەبارى 7964 پاتسيەنت بولعان. دەمەك بيىل پنەۆمونياعا شالدىققانداردىڭ سانى ءتورت ەسە وسكەن ەكەن. قالاي دەسەك تە، بۇل اۋرۋ قازاقستاندا باسقاشا سيپات الدى. سوندىقتان پنەۆمونيا دەرتىنىڭ ءورشىپ كەتۋ
سەبەبىنە ءۇڭىلىپ كوردىك.

پنەۆمونيا – ەكى وكپەنىڭ نە بىرەۋىنىڭ قابىنۋى. كوبىنە بۇل دەرت قىس نەمەسە جاز ايلارىندا پايدا بولىپ، سۋىق تيۋدەن نەمەسە تىنىس الۋ جولدارىنىڭ باسقا ينفەكتسياسىنان كەيىن قوزۋى مۇمكىن. پنەۆمونيا كوپ جاعدايدا برونحيت، تۇماۋ، دەمىكپە سەكىلدى تىنىس اۋرۋلارىنان كەيىن پايدا بولادى. ادەتتە ول 5-7 كۇننەن كەيىن پايدابولا باستايدى. ەگەر بەلگىلەرى باستالعان سوڭ 2-3 كۇننەن كەيىن كۇشەيە بەرسە، دەرەۋ دارىگەرگە قارالعان دۇرىس.

بەلگىلەرى: جوعارى دەنەقىزۋ (39-40)، جوتەل، ەنتىگۋ، كەۋدەدەگى اۋىرسىنۋ، تابەتتىڭ جوعالۋى.

پنەۆمونيانىڭ ورشۋىنە كوروناۆيرۋستىڭ قاتىسى بار ما؟

جاقىندا دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى قازاقستاندا تاراپ جاتقان «بەلگىسىز» پنەۆمونيا كوروناۆيرۋس بولۋى مۇمكىن ەكەنىنايتتى. ددسۇ  دەنساۋلىقساقتاۋ سالاسىنداعى توتەنشە جاعدايلار باعدارلاماسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى مايكل رايان جەنەۆادا وتكەن ونلاين بريفينگتە «بۇعان دۇرىس دياگنوز قويىلماعان» دەدى. ول ددسۇ بۇل ماسەلەنى ەگجەيتەگجەيلى زەردەلەۋ ءۇشىن قازاقستان بيلىگىمەن جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتتى.

قازاقستاننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى الەكسەي تسوي ءبىرىنشى تامىزدان باستاپ كوروناۆيرۋس پەن پنەۆمونيا ستاتيستيكاسى بىرىكتىرىلەتىنىن ايتتى.

– كوروناۆيرۋس جاعدايلارىنىڭ جالپى ستاتيستيكالىق ەسەبىنەن بولەك پنەۆمونياعا دا نازار اۋدارۋ قاجەت. دەرەكتەردىڭ بارىنشا اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى ەسەپكە الۋ مەن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن بىرىكتىردى. ددسۇ ەۋروپالىق وڭىرلىك بيۋروسىمەن جۇرگىزىلگەن كونسۋلتاتسيالاردى  ەسكەرە وتىرىپ، ءبىز COVID-19 جاعدايلارىن ەسەپكە الۋ ءۇشىن جاڭا كودتاۋعا كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىق. وسىلايشا، COVID-19 زەرتحانالىق راستالعان جاعدايلارى پتر تەستىلەۋى تەرىس ناتيجە كورسەتكەن، ءبىراق كوروناۆيرۋستىڭ كلينيكالىق جانە ەپيدەميولوگيالىق بەلگىلەرى بار پنەۆمونيا جاعدايلارىمەن بىرىكتىرىلەدى، – دەدى مينيستر.

مىڭجىلقى بەردىقوجاەۆ قازىرگى پنەۆمونيا كوپ جاعدايدا ۆيرۋستى ينفەكتسيادان بولعان اۋرۋ ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان ونى ءاتيپتى پنەۆمونيا  دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ياعني ەلىمىزدە وسى ءاتيپتى پنەۆمونيانى جاڭا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى تۋدىرىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى.

«ماۋسىم ايىنىڭ باسىنان بەرى ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى كۇرت ءوستى. ەگەر 100 مىڭ ادام اۋىرسا، ونىڭ 5-10 پاي- ىزى اۋىر پنەۆمونيامەن اۋىرادى. ولاردى مىندەتتى تۇردە اۋرۋحاناعا جاتقىزۋ قاجەت. سوندىقتان پنەۆمونيانىڭ ءورشۋى تىكەلەي كوروناۆيرۋ- سپەن بايلانىستى»، – دەيدى الماتى قالاسىنىڭ ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس نەيروحيرۋرگى مىڭجىلقى بەردىقوجاەۆ. دارىگەردىڭ ايتۋىنشا، كوروناۆيرۋستان پايدا بولعان پنەۆمونيانىڭ ادەتتەگى كلاسسيكالىق پنەۆمونيادان ايىرماشىلىعى بار.

– كومپيۋتەرلىك توموگرافيا كورسەتكەندەي، بۇل پنەۆمونيا ميكروب ءتۇسىپ قابىنۋ ەمەس، وكپە تىندەرىنىڭ زاقىمدانۋىنا ۇقسايدى. عىلىمدا بۇل قۇبىلىستى ۆيرۋستىق ۆاسكۋليت دەپ اتايدى، – دەيدى مامان. بۇل كوروناۆيرۋستىڭ ەڭ اۋىر فورماسى سانالادى. ارتەريا مەن قان تامىرلارىن زاقىمداعاندىقتان، جۇرەك پەن مي، بۇيرەك پەن اسقازان جۇمىسىندا قيىندىق بولادى ەكەن.

ء

بىر قىزىعى، پنەۆمونيامەن تۇسكەن ناۋقاستاردان COVID-19 انىقتالماعان. ەگەر ناۋقاستان كوروناۆيرۋس تابىلماسا، پنەۆمونيا قالايشا كۇشەيىپ كەتتى؟ پتر تەست الىنعان ناۋقاستاردىڭ بارىنەن بىردەي نەگە كوروناۆيرۋس  شىقپايتىنىن ەلىمىزدىڭ باس سانيتار دارىگەرى ايجان ەسماعامبەتوۆا بىلاي ءتۇسىندىردى:

– سوڭعى كەزدە پنەۆمونيامەن تۇسەتىن ناۋقاستاردىڭ تەستى تەرىس ناتيجە كورسەتىپ جاتىر. ونداي بولادى. سەبەبى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى جوعارعى تىنىس الۋ جولدارىنان تومەنگى تىنىس الۋ جول- دارىنا تۇسەدى. وسى كەزدە پتر تەست وڭ ناتيجە كورسەتپەۋى مۇمكىن.

دەمەك، كوروناۆيرۋس وكپەگە ءوتىپ كەتسە، جۇتقىنشاقتان شىقپاۋى مۇمكىن. پتر تەستى تەرىس ناتيجەنى كورسەتسە دە، ادام اعزاسىندا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى بولادى ەكەن.

كەي عالىمدار COVID-19 پنەۆمونيا ەمەس، كوپ جۇيەلى اۋرۋ ەكەنىن ايتادى. كوروناۆيرۋس ادامنىڭ تىنىس الۋ جۇيەسىنە عانا ەمەس، كوپتەگەن ىشكى مۇشەگە دە اسەر ەتەدى ەكەن. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى بۇل دەرتتىڭ وكپەدەن تىس ادام اعزاسىنداعى اسقىنۋلارعا العاشقى عىلىمي شولۋ جاساپتى. دەرەكتەر ۆيرۋستىڭ كوپ بولىمگە، ونىڭ ىشىندە جۇرەككە، بۇيرەككە جانە ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنە اسەر ەتەتىنىن كورسەتكەن. جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسىندەگى COVID19-دىڭ نەگىزگى كورىنىستەرىنىڭ ءبىرى – قان تامىرلارىنىڭ استىنداعى جاسۋشالارعا ۆيرۋستىڭ شابۋىلىنان تۋىندايتىن قاننىڭ ۇيۋى. بۇل اسەر قابىنۋدى كۇشەيتەدى، قان ۇي باستايدى جانە سول ارقىلى كوپتەگەن ورگاننىڭ جۇمىسىن بۇزادى. سونداي-اق قابىنۋ يممۋندىق جۇيەنى شامادان تىس قوزدىرىپ، كوپتەگەن پاتولوگيالىق پروتسەسس باستالادى.

ەمدەۋ شارالارى قالاي ءجۇرۋى كەرەك؟

كوروناۆيرۋس كەزىندە تۇماۋ سەكىلدى 5-7 كۇندە دەنە قىزۋى تۇسەدى. دارىگەردىڭ سوزىنشە، مۇمكىندىگىنشە سۇيىقتىقتى كوبىرەك ءىشىپ، دۇرىس تاماقتانىپ ءارى ۋاقتىلى ۇيىقتاۋ قاجەت. ەگەر دەنە قىزۋى 38-دەن جوعارى بولسا، پاراتسەتامول، انتيگريپپين سەكىلدى دارىلەردى ىشكەن ءجون. ياعني دەنە قىزۋىن ءتۇسىرىپ وتىرسا عانا، شامامەن 85-90 پايىزى ەمدەلۋى مۇمكىن. ال قالعان 10-15 پايىزى ورتاشا نەمەسە اۋىر پنەۆمونيامەن ءوتۋى مۇمكىن. وندايدا ادام ەنتىگىپ، دەم جەتپەي قالادى. ادەتتە بۇل اسقىنۋ بەسىنشى، التىنشى كۇندەرى پايدا بولادى. مۇنداي جاعدايدا ناۋقاس دەرەۋ اۋرۋحاناعا جاتقىزىلىپ، جاساندى تىنىس الۋ اپپاراتىنا جالعانۋى كەرەك. سونىمەن قاتار قابىنۋعا قارسى قاندى سۇيىلتاتىن دارىلەر ارقىلى ەمدەلەدى.

كوروناۆيرۋستىق پنەۆمونيا كەزىندە ەشقانداي انتيبيوتيك كومەكتەسپەيدى. ءۇي
جاعدايىندا جەڭىل نەمەسە ورتاشا دارەجەدەگى پنەۆمونياعا انتيبيوتيك تاعايىنداۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. قانت ديابەتى بار قارت ادامدارعا دارىگەر ارنايى كورسەتكىشتەر بويىنشا ازيتروميتسين، تسەفترياكسون سەكىلدى دارىلەردى تاعايىنداپ جاتقانىن ەستىدىك. باسقا جاعدايلاردا مەروپەنەم، لەۆوفلوكساتسين سەكىلدى دارىلەردى تاعايىنداۋ دۇرىس ەمەس. ويتكەنى بۇلار رەزەرۆ توبىنداعى دارىلەر بولىپ سانالادى. ەگەر ناۋقاس جان ساقتاۋ بولىمىنە دەيىن جەتسە، وندا رەزەرۆ توبىنداعى دارىلەر تاعايىندالۋى كەرەك. ال ەگەر جان ساقتاۋ بولىمىنە تۇسپەي تۇرىپ ول انتيبيوتيكتەردى الساڭىز، وندا ءسىزدى ەمدەيتىن دارىلەر توبى قالمايدى، – دەيدى دارىگەر بەردىقوجاەۆ.

دارىگەردىڭ ايتۋىنشا، بۇل دەرتكە كوبىنە ورتا جاستاعىلار مەن ۇلكەن كىسىلەر كوپ شالدىعادى. ونى سوڭعى جاعدايلار كورسەتىپ تە وتىر. نەگىزىنەن 65 جاستان اسقان، قانت ديابەتى بار، قان قىسىمى بار قارت ادامدارعا قيىن. سونىمەن قاتار، تەمەكى شەگەتىندەردىڭ دە پنەۆمونيامەن اۋىرۋ ءقاۋپى جوعارى. ويتكەنى ولاردىڭ تىنىس جولدارىنىڭ شىرىشتى قاباتى جۇقارىپ، برونحوپۋلمونالدى جۇيەنىڭ قورعانىش رەاكتسيالارى السىرەيدى ەكەن. تەمەكى شەگۋ رەسپيراتورلىق ينفەكتسياعا قارسى وكپەنىڭ تابيعي قورعانىسىن زاقىمدايدى.

– جالپى كوروناۆيرۋستىڭ ەمى – اعزانىڭ ۆيرۋسپەن كۇرەسۋىنە جاعداي جاساۋ. جەتكىلىكتى مولشەردە سۇيىقتىق ءىشىپ، يممۋنيتەتتى كۇشەيتۋ كەرەك. مىندەتتى تۇردە تامىرعا سالدىرۋىم كەرەك دەگەن ويدان ارىلعان ءجون. سەبەبى وكپە پنەۆمونياسى كەزىندە قان تامىرعا تۇسكەن ءار ميلليليتر وكپەنىڭ ءىسىنىپ كەتۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. تەك دارىگەردىڭ باقىلاۋىمەن عانا قانتامىرىشىلىك ينفۋزيا جاسالۋى قاجەت، – دەيدى مىڭجىلقى بەردىقوجاەۆ.

وكپەنى قالاي كۇتۋ كەرەك؟

كوپ ادام جازدا سۋعا، باسسەينگە شومىلادى، كۇننىڭ ىستىعىنا شىداماي سۋىق سۋ ىشەدى، قاتتى تەرلەگەندە جەلدەتكىشتىڭ جانىنا وتىرادى، ۇزاق ۋاقىت سالقىن جەردە جاتىپ قالادى. مىنە، وسى كەزدە بايقاتپاي وكپە قابىنادى. دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، كوپ ادام اۋىرعاندا ەمەس، اۋرۋ ابدەن اسقىنعاندا عانا دارىگەرگە كەلەدى. سونىڭ كەسىرىنەن ەمدەۋ پروتسەسى ۇزاق جۇرەدى، كەي جاعدايدا ناۋقاس كوز جۇمىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەن. وكپە قابىنۋى كەزىندە سينتەتيكالىق دارۋمەندەرگە اۋەستەنبەي، دۇرىس تاماقتانۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ۋاقتىلى ۇيقى دا وتە ماڭىزدى. ونى دا ەستەن شىعارماعان ءجون. سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ دا كوپ دەرتتىڭ الدىن الادى. تازا اۋادا كوپ ءجۇرۋ، دەنە جاتتىعۋىلارىن جاساۋ، ءجيى قوزعالىستا بولۋ، جۇگىرۋ كەرەك. وسى ۇشتىكتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاعاندا ادام دەنساۋلىعى مىقتى بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتارعا قاراساق، ءقازىر كوبى ەمحاناعا بارىپ ەمدەلۋگە قورقادى. سەبەبى اۋرۋحانادا ادام كوپ، دارى-دارمەك تاپشى جانە ماماندار از. سايكەسىنشە بارلىق ناۋقاسقا جاقسى كۇتىم جاسالماۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان ءۇي جاعدايىندا ەمدەلگەن تيىمدىرەك بولىپ وتىر. پنەۆمونيانىڭ ەڭ ءقاۋىپتى ءتۇرى – ۆيرۋستىق پنەۆمونيا. ەگەر ەمدەۋ شارالارى ۋاقىتىندا جۇزەگە اسىرىلسا ءارى ناۋقاستىڭ سوزىلمالى اۋرۋلارى بولماسا، كوپ جاعدايدا ادامدى امان الىپ قالۋعا بولادى ەكەن. ەڭ باستىسى – اۋرۋدىڭ سەبەبىن انىقتاپ، دەر كەزىندە ەمدەۋ. ۋاقىتىندا باستالعان ەم اسقىنۋدىڭ الدىن الادى. ادام دارىگە عانا سەنىم ارتپاي، ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن تىنىس الۋ جاتتىعۋلارىن جاساعان ءجون. ەگەر ناۋقاس ادام ونى تۇراقتى جاساسا، وكپە جۇمىسى جاقسارادى ءارى جينالعان قاقىرىق جوعالادى.

جانداربەك بولاتبەكۇلى

«اق جەلكەن» جۋرنالى، №7
شىلدە، 2020


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=10&id=1223724

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


«Nur Otan» پارتياسى تۇر 15 سەكوند
قاسىم حان تۋرالى فيلمدە 15 سەكوند
مەملەكەتتىك ساياسي كەڭە 5 مينوت
قىرعىزستاندا ازىق-تۇلىك 5 مينوت
سەناتور ەلگە كەلگەن قان 5 مينوت
جاڭاوزەن قالاسىندا جاست 9 مينوت
قازاقستان مەن وزبەكستان 12 مينوت
قر پرەزيدەنتى ەكونوميكا 15 مينوت
ەلىمىزدە جەكە باسىن كۋا 15 مينوت
قىتاي عارىش اپپاراتى ما 15 مينوت
قازاقستاندىق قازىلار ەۋ 15 مينوت
سەناتورلار تمد پاا ءىس- 18 مينوت
قازاقستان پرەزيدەنتى ەك 21 مينوت
ماڭگىلىك ”پامير قىرانى“ 25 مينوت
اقمولا وبلىسىندا شاحتاد 25 مينوت
تۇركىستان وبلىسىندا قوع 25 مينوت
ساياسي كەڭەس تۇراقتى كو 25 مينوت
تەننيس: بۋبليك روتتەردا 27 مينوت
ەلوردادا بازارلاردىڭ دە 1 ساعات
تۇلەكتەر كۇنىنىڭ دايىند 1 ساعات
جالعان نومىرمەن جۇرگەن 1 ساعات
بقو-دا ۆەتەريناريالىق ق 1 ساعات
الماتىدا «ايەلدەر مارشى 1 ساعات
ماڭعىستاۋ مەشىتتەرىندە 1 ساعات
پارتيانىڭ داڭقتى ءداستۇ 1 ساعات
قازاقستاندىق بانكتەر ما 1 ساعات
كوروناۆيرۋس گۇل ارقىلى 1 ساعات
ەرالى توعجانوۆ باستاعان 1 ساعات
شىعىس قازاقستاندا بيىل 1 ساعات
گريگوري لوماكين نۇر-سۇل 1 ساعات