ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: جاس-وركەن تورابى

جولدانعان ۋاقىتى: 19:00 - 2020/05/19

Нақты Көзі: http://zhasorken.kz/?p=33508


ورازا – مۇسىلمان جۇرتى ۇستاناتىن بەس پارىزدىڭ ءبىرى. قاسيەتتى رامازان ايىندا وسى ءبىر پارىزىن ورىنداۋشىلار 30 كۇن بويى تاڭ اتقاننان كۇن باتقانعا دەيىن سانالى تۇردە اشىعىپ، تاماقتانۋدان باس تارتادى. ءيىسى مۇسىلمان قازاق قوعامىندا اۋىز بەكىتۋدىڭ ساۋابى مول ەكەنى ءجيى ايتىلادى. ءبىراق ءبىز الەم عالىمدارىنىڭ سول اشىعۋدى ءوز زەرتتەۋلەرىنە ارقاۋ ەتكەنىن جانە ونىڭ ادامعا قالاي اسەر ەتەتىن دالەلدەگەن قورىتىندىلارىن بىلەمىز بە؟ وسى سۇراقتارعا وقىرماندارىمىزبەن بىرگە جاۋاپ الۋ ءۇشىن تانىمدىق ماتەريالعا كەزەك بەردىك.  

مي

اقش-تاعى ۆيرگيني شتاتىنىڭ انەستەزيولوگ عالىمدارى تىشقانعا تاجىريبە جاساپتى. ولار ماقۇلىقتى بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا اشىقتىرىپ كورگەن. ءيا، كارى قۇرلىقتا مۇسىلماندار (2018 جىلعى زەرتتەۋ ناتيجەسى بويىنشا) ونداعى جالپى حالىقتىڭ نەبارى 0،8 پايىزىن قۇرايتىندىقتان، عىلىمي جۇمىستى قارجىلاندىراتىنداي ورازانىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار دەي المايمىز. ءبىراق سەمىزدىك – امەريكا ءۇشىن باستى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان تىشقانعا تاجىريبە جاساعان عالىمدار: «جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى سەمىزدىك سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن نەگىزى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالدى. ينتەرميتەنت ءفاستيڭ(IF – Intermittent fasting ءسوزى ۋاقىتشا نەمەسە مەرزىمدى، ياكي ارالىق، بولماسا بىرنەشە ساعاتتىق اشىعۋ، تاماقتان تىيىلۋ دەگەن ماعىنانى بەرەدى) ءومىردى ۇزارتادى. الايدا بۇل سەمىزدىك پەن ينتەرميتەنت ءفاستيڭنىڭ مي فۋنكتسيالارى مەن قۇرىلىمىنا ونىڭ (ميدىڭ) قارتايۋىنا دەيىن اسەر ەتە مە، بەلگىسىز. ءبىز مۇندا 11 ايى بويى 7 اپتالىق CD-1 جابايى تىشقانداردىڭ ءبىرشاماسىن 2 كۇننىڭ  بىرىندە اشىقتىرىپ، كەلەسى جارتىسىن كولورياسى (45 پايىز) جوعارى، مايلى تاماقتارمەن تاماقتاندىرىپ كوردىك»، دەيدى. سوندا ولار ۋاقىتشا اشىققان تىشقانداردا دەبرين (جۇلىن تامىرلارى) اقۋىزى مەن دەندريتتىڭ (جۇيكە جاسۋشاسىنىڭ قىسقا ءوسىندىسى) جوعارى دەڭگەيدە تۇزىلگەنىنە، سونداي-اق بيولوگيا عىلىمىندا «توتىعۋ/توتىقتىرعىش كۇيزەلىسى» دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى توتىعۋعا بايلانىستى جاسۋشالاردىڭ زاقىمدانۋ پروتسەسىنىڭ تومەندەگەنىنە قاراپ ماقۇلىقتاردا جاڭا نارسەنى ۇيرەنۋ جانە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ ارتقانىن انىقتاعان. ال كالورياسى جوعارى تاعامدارمەن تاماقتانعان تىشقاندار گيپەرليپيدەمياعا، سەمىزدىككە ۇشىراپتى جانە فيزيكالىق جۇمىسقا ءتوزىمسىز كەلگەن.

جوعارىداعى زەرتتەۋدى جۇرگىزگەن عالىمدار:

  • دەگەنمەن سەمىرگەن تىشقانداردا جاڭا نارسەنى ۇيرەنۋ، ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مەن مي فۋنكتسيالارى، قۇرىلىمىنا نەمەسە «توتىقتىرعىش كۇيزەلىسىنە» قاتىستى قانداي دا ءبىر بۇزىلىستار بايقالمادى. بۇل ناتيجەلەر ينتەرميتەنت ءفاستيڭنىڭ مي فۋنكتسيالارى، قۇرىلىمىن جاقسارتادى، ال مايلى تاعامدارمەن تاماقتانۋ مي فۋنكتسيالارى، قۇرىلىمىنىڭ وزگەرىسىنە اسەر ەتپەيتىنىن كورسەتەدى، – دەپ قورىتىندى جاساپتى. دەمەك، قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، سانالى اشىعۋ ميدىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرەدى، جاڭا ءبىر داعدىنى مەڭگەرۋگە دەگەن قۇلشىنىستى جانە ەستە ساقتاۋ قابىلەتتى ارتتىرادى. وسى تۇستا جانۋارلارعا جاسالعان جوعارىداعى زەرتتەۋدىڭ: «ينتەرميتەنت ءفاستيڭ ادامدى پاركينسوننىڭ اۋرۋىنا (ادامنىڭ قيمىل-قوزعالىسىنا اسەر ەتەتىن جۇيكە جۇيەسىنىڭ بۇزلىسى)، التسگەيمەرگە (ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنەن، سوڭىندا اقىل ەسىنەن ايىرىلۋ) شالدىقپايدى»، دەپ تۇيىندەلگەنىن قوسا كەتەيىك.

جۇرەك

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگىنشە، الەمدە جىل سايىن 1،9 ملن ادام CVDs سالدارىنان(Cardiovascular diseases)، ياعني جۇرەك اۋرۋىنان قايتىس بولادى ەكەن. بۇل جىل سايىنعى ءتۇرلى ءولىم سەبەبىنىڭ 31 پايىزىن قۇرايتىن كورىنەدى. ال عالىمدار سانالى اشىعۋدىڭ، بىزدىڭشە ورازانىڭ جۇرەك اۋرۋلارىنا شالدىعۋ جاعدايىن تومەندەتەتىنىن دالەلدەپتى. چيكاگوداعى يللينويس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينالىق مامان-عالىمدارى (Adrienne R.Barnoskya، Kristin K. Hoddy، Terry G.Untermana، Krista A.Varady) ءوز زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسىنە سۇيەنىپ، Sciencedirect بازاسىنداعى Translational Research (تاراتىلاتىن زەرتتەۋ) عىلىمي جۋرنالىنا عىلىمي ماقالا جاريالاپتى. ولار وسى زەرتتەۋ ارقىلى مەرزىمدى اشىعۋ (IF – Intermittent fasting) مەن ەكى كۇننىڭ بىرىندە اشىعۋدىڭ (ADF – Alternate day fasting) «كالوريانى شەكتەۋ» (CR – Caloric restriction) دەگەن اتاۋمەن بەلگىلى ءداستۇرلى ديەتانىڭ تيىمدىلىگى اراسىنداعى ايىرماشىلىعىن انىقتاۋدى كوزدەدى. سوندا عالىمدار: «سوڭعى زەرتتەۋلەر IF پەن ADF-تىڭ ارتىق سالماقتان ارىلۋ مەن كارديوقورعاۋعا (جۇرەك اۋرۋلارىنان ساقتانۋعا – ا.ش.) CR-مەن سالىستىرعاندا تيىمدىلىگى بىردەي»، دەگەن قورىتىندى شىعاردى.

ال برازيليانىڭ سان-پولو قالاسىنداعى جۇرەك ينستيتۋتىنىڭ كارديولوگ-عالىمى فەرناندا رەيس دە ازەۆەدو باستاعان زەرتتەۋشىلەر تەك جانۋارلارعا تاجىريبە جۇرگىزۋمەن شەكتەلمەي، كلينيكالىق سىناق تا وتكىزىپتى. ياعني بىرنەشە ساعاتتىق اشىعۋدىڭ ادام جۇرەگىنە قالاي اسەر ەتەتىنىن زەرتتەدى. زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا «Science» جۋرنالىنا جازىلعان عىلىمي ماقالادا: «ادامنىڭ كۇيزەلىسكە قارسى تۇرۋ جانە توزىمدىلىك قابىلەتى جۇرەك-تامىر جانە ەندوكريندىك اۋرۋلارعا ۇشىراماۋدىڭ نەگىزى (يممۋنيتەتى – ا.ش.) بولۋى مۇمكىن. ينتەرميتەنت فاستيڭگە ىرىكتەلگەن ەگەۋقۇيرىقتار كۇيزەلىس كەزىندە ادرەنوكورتيكوتروپتى گورمون جانە كورتيكوستەرون سياقتى بيوماركەرلەر پلازمالىق سترەسس دەڭگەيىندە وزگەرىس بولماعانىن ءارى كۇيزەلىستەن كەيىن قان قىسىمى مەن جۇرەك سوعۋ جىلدامدىعىنىڭ باستاپقى قالپىنا جىلدام ورالعاندىعىن انىقتادى»، دەلىنگەن.

انگلياداعى سۋررەي (University of Surrey) قوعامدىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى وزدەرى ەڭبەك ەتەتىن «دەنساۋلىق جانە مەديتسينالىق عىلىمدار» فاكۋلتەتىندە ۋاقىتشا اشىعۋدىڭ كارديومەتابوليكالىق دەنساۋلىققا اسەرىن زەرتتەپ كورىپتى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە:

«كەمىرگىشتەر مەن ادامدارعا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسى كورسەتكەندەي، ورازا سالماق جوعالتۋدى جوعارىلاتۋعا جانە دەنساۋلىققا اسەر ەتەتىن كارديومەتابوليكالىق كورسەتكىشتەرگە ىقپالى بار، قاراپايىم ديەتامەن سالىستىرعاندا بىردەي نەمەسە ودان دا ءتيىمدى»، دەپ قورىتىندى شىعاردى.

يممۋندىق جۇيە

عالىمدار مەرزىمدى اشىعۋدىڭ ادامداعى، ءتىپتى قارت كىسىنىڭ يممۋندىق جۇيەسىن تولىق جاڭارتاتىنىن دالەلدەگەن. مۇنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىمەن يممۋندىق جۇيەنىڭ قىزمەتى قانداي ەكەنىنە توقتالا كەتەيىك. يممۋندىق جۇيە اعزانىڭ بوگدە زاتتار مەن بولشەكتەرگە قارسى تۇرۋ قابىلەتتىلىگىن كۇشەيتەدى; گەنەتيكالىق تۇراقتىلىعىن ساقتايدى; جۇقپا اۋرۋلاردان قورعايدى، قاتەرلى ىسىكتەردىڭ ءتۇزىلۋىن باقىلايدى. بارىنەن بۇرىن، تۇسىنىكتى تىلدە ايتساق، يممۋندى جۇيە دەگەن – يممۋنيتەت. ال يممۋنيتەت – ءبارىمىز بىلەتىندەي، اعزانىڭ جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى تۇرۋ، بوتەن زاتتاردى، ۆيرۋستاردى، باكتەريالاردى تانىپ زيانسىزداندىرۋ قابىلەتى. يممۋنيتەتتىڭ، يممۋندىق جۇيەنىڭ ادام ومىرىندە ءاردايىم ماڭىزىن جويمايتىنى، اسىرەسە ءدال قازىرگىدەي ءقاۋىپتى ينفەكتسيا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تارالىپ تۇرعان تۇستا باستى نازاردا ەكەنى راس. يتاليو-امەريكاندىق بيولوگ، گەرونتولوگيا مەن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورى ۆالتەر لونگو:

– ينتەرميتەنت ءفاستيڭ ادامعا «تولىعىمەن العا!» كومانداسىن بەرەدى جانە باعانالى جاسۋشالار كوبەيىپ، بۇكىل جۇيەنى قالپىنا كەلتىرەدى. سونىمەن قاتار اعزا ەسكى نەمەسە زاقىمدالعان جاسۋشالاردان دا ارىلادى. شىن مانىندە اۋرۋ جانە قارت ادامدار اشىعۋ ارقىلى جاڭا يممۋندىق جۇيەنى الادى. ادام اشىققاندا ونىڭ اعزاسى ەنەرگياسىن ۇنەمدەۋگە تىرىسادى. وسى پروتسەسكە پايدالانىلماعان يممۋندىق جاسۋشالاردىڭ كوپ بولىگى، اسىرەسە زاقىمدالعان جاسۋشالار الدىمەن قاتىسادى. ءبىز ادامدار مەن جانۋارلار ۇزاق ۋاقىت اشىققاندا ولاردىڭ قانىندا لەيكوتسيتتەردىڭ سانى ازاياتىنىن بايقادىق. ال قايتادان تاماقتانا باستاعاندا جاڭا اق قان جاسۋشالارى پايدا بولادى، – دەيدى. ۆ.لونگو باستاعان كاليفورنيانىڭ عالىمدارى وسى زەرتتەۋلەرىنىڭ قورىتىندىسى يممۋندىق جۇيەسى ناشار، ماسەلەن، حيميا تەراپيا العان قاتەرلى ىسىكپەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا پايداسى زور ەكەنىن ايتادى.

قان قۇرامى

قان قۇرامىنداعى زاتتار ءوزىنىڭ قالىپتى مولشەرىنەن اسىپ نەمەسە تىم تومەندەپ كەتسە، ادام ءارتۇرلى اۋرۋعا شالدىعادى. سونىڭ ءبىرى – قان قۇرامىنداعى قانتتىڭ كوبەيىپ كەتۋى. بۇل جاعدايدا قانت ديابەتى دەگەن دياگنوز قويىلادى. ەل اۋىزىندا «ورازا قاننىڭ قۇرامىن تازارتادى ەكەن» دەيتىن پىكىرلەر ايتىلادى. وسى وي قانشالىقتى راس؟ مۇنداي سۇراققا عىلىم الدەقاشان جاۋاپ بەرىپ قويعان. بۇدان بۇرىن قانت ديابەتىنىڭ قازاقستانداعى جاعدايىن ايتۋىمىز كەرەك. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جانىنداعى مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى اسقار ناسيبوللاۇلى بىلتىر ەلىمىزدە 312 مىڭ ادامنىڭ قانت ديابەتى دياگنوزىمەن ەسەپتە تۇرعانىن جەتكىزگەن ەدى. ال ديابەتتىك نەفروپاتيا ءدال وسى قانت ديابەتىمەن بايلانىستى اۋرۋ مەن ءولىمنىڭ باستى سەبەبى سانالادى ەكەن. ءۇندىستانداعى ۇلتتىق فارماتسەۆتيكالىق ءبىلىم جانە زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ۋاقىتشا اشىعۋدىڭ ديابەتتىك نەفروپاتياعا تيگىزەتىن اسەرىن زەرتتەپتى. اتالعان تاجىريبەنىڭ قورىتىندىسى جازىلعان عالىمداردىڭ عىلىمي ماقالاسىندا: «بيوحيميالىق دەڭگەيدە ينتەرميتەنت ءفاستيڭ قانداعى نەسەپنار ازوتىنىڭ (BUN – blood urea nitrogen)، كرەاتينيننىڭ، ءالبۋميننىڭ جانە HDL (High-density lipoprotein – جوعارى تىعىزدىقتاعى ليپوپروتەين) حولەستەرينىنىڭ، ديابەتتىك نەفروپاتيا دامۋىمەن بايلانىستى پارامەترلەردىڭ ايتارلىقتاي جاقساراتىنىن انىقتادى»، دەلىنگەن.

ەندى قاراڭىز، قانداعى نەسەپنار ازوتىنىڭ ازايۋى ءقاۋىپتى باۋىر اۋرۋىنا الىپ كەلەدى. ال كرەاتين – بۇلشىقەت پەن جۇيكە تىندەرىنىڭ ەنەرگيا الماسۋىنا قاتىساتىن، بۇلشىقەتتەردەگى اقۋىزداردىڭ بولىنۋىمەن شىعارىلاتىن قالدىق. ونىڭ مولشەرى بۇزىلسا، بۇيرەك پەن بۇلشىقەت تىندەرىنىڭ جۇمىسى ناشارلايدى. قان قۇرامىنداعى البۋمين اعۋىزى ازايسا، قان اعزاعا قاجەتتى زاتتاردى دۇرىس وتكىزە المايدى. قازاقشا مەديتسينادا HDL – جوعارى تىعىزدىقتاعى ليپوپروتەيندى اعزاداعى ارتىق، زياندى حولەستەريندى ىدىراتاتىن قاسيەتىنە قاراي «جاقسى» حولەستەرين، LDL (Low-density lipoprotein) – تومەن  تىعىزدىقتاعى ليپوپروتەيندى «جامان» حولەستەرين دەپ اتايدى. ەگەر اعزادا «جامان» حولەستەرين «جاقسى» حولەستەريننەن كوبەيىپ كەتسە، قان تامىرلارىنىڭ تارىلىپ، بىتەلۋىنە، ونىڭ اقىرى ينسۋلتكە اكەلىپ سوقتىرادى.

P.S. بايقادىڭىز با؟ ورازانىڭ عىلىم دالەلدەگەن وسىنشاما پايداسى بار ەكەن. البەتتە، تالاپتارى ناقتى ساي كەلمەسە دە شەتەلدە كەڭ تاراعان، سوڭعى ۋاقىتتا عالىمدار كوپ زەرتتەگەن «ينتەرميتەنت ءفاستيڭ» ۇعىمىن بىزدەگى ورازانىڭ بالاماسىنا بالادىق،  ويتكەنى ەكەۋى دە تاماقتان تىيىلۋعا، سانالى، ۋاقىتشا، جالپى اشىعۋ ارقىلى ارىلۋ، تازارۋعا مىندەتتەيدى. ءيا، مۇسىلمان قاۋىم ەڭ الدىمەن اللانىڭ رازىلىعى ءۇشىن اۋىز بەكىتەدى. دەسە دە اعزانىڭ دا ادامعا «رازىلىعى» ماڭىزدى، بۇل ومىرگە ءنار بەرەدى. ويتكەنى ءتىرى جانعا دەنىنىڭ ساۋلىعىنان اسقان قۇندى بايلىق جوق. ورازاڭ قابىل بولسىن، ۇستاعان جان!

ايدانا شوتبايقىزى،

“ۇلان” گازەتى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=10&id=1181971

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


ۋولت ۋيتمەن | ادەبيەت پ 2 مينوت
ۇكىمەت قىزمەتىنەن بايان 2 مينوت
ورتالىق تەلەۆيزياسىنىڭ 2 مينوت
ياتسەك گۋرالسكي: مەن وم 2 مينوت
شقو-دا ورمان ءورتى ءسون 8 مينوت
بقو-نىڭ بىرنەشە اۋدانىن 22 مينوت
قاسىرەتتى جىلداردىڭ تار 1 ساعات
لي كىچياڭ مەملەكەتتىك ك 1 ساعات
باس نىسانا تۋىن اسقاق ج 1 ساعات
اعاعا بازىنا 1 ساعات
سقو-دا بال شارۋاشىلىعى 1 ساعات
لا ليگا كەلەسى ماۋسىمدى 1 ساعات
ۇلتتىق ۇلانعا جاڭادان ق 1 ساعات
تۇركىستان وبلىسىندا بيى 1 ساعات
31 مامىر – ساياسي قۋعىن 1 ساعات
ءتول تاريحىمىزدى زەردەل 1 ساعات
«قۇسبەگىلىك – قاننان سى 1 ساعات
مەملەكەتتى بولشەكتەۋگە 1 ساعات
گولوۆكيننىڭ قارسىلاسى ء 1 ساعات
قازاقستاندىق تەننيسشى ا 1 ساعات
شينجياڭ ۋاكىلدەر ۇيىرمە 1 ساعات
قىزىلوردا جولدارىنىڭ سا 1 ساعات
بيىل قازاقستانعا 1 ملن. 1 ساعات
جامبىل وبلىسىندا 200-گە 1 ساعات
جازىقسىز قۋعىن-سۇرگىنگە 2 ساعات
13 - كەزەكتى مەملەكەتتى 2 ساعات
اۋىل شارۋاشىلىعى، اۋىل 2 ساعات
فرانتسيادا ساياباقتار ق 2 ساعات
لي كىچياڭ مەملەكەتتىك ك 2 ساعات
بۇگىننەن باستاپ الماتىن 2 ساعات