ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: جاس-وركەن تورابى

جولدانعان ۋاقىتى: 14:20 - 2020/05/18

Нақты Көзі: http://zhasorken.kz/?p=33505


دالا وركەنيەتىنىڭ سان قىرلى سالاسى تۇگەل ونەر بيىگىنە كوتەرىلگەن. سونىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – قۇسبەگىلىك، ونى ونەردىڭ شىڭى دەسەك ارتىق ەمەس. عۇلاما عالىم الكەي مارعۇلاننىڭ ايتۋىنشا، قۇسبەگىلىك ونەرى تۋرالى دەرەكتەر تۇركىلەردىڭ VI-VII عاسىرداعى جازبالارىندا كەزدەسەدى. قازاق تىلىندە تەك ساياتشىلىققا قاتىستى 1500 دەن استام ءسوز بار ەكەن. وسى پىكىردىڭ وزىنەن-اق ساياتشىلىقتىڭ تامىرى قانشاما تەرەڭگە، اۋقىمى سونشاما كەڭگە جايىلعانىن بايقايمىز.

ەرەن قۇسبەگىلەر دەگەن – قىرانداردى ءتۇر-تۇلعاسىنا، باس، تۇمسىق، كوز بىتىمىنە، تيتىمدەي تىلىنە، قاۋىرسىن جۇنىنە، جىلىنشىگى مەن شەڭگەلىنە قاراپ قىران نە قىران ەمەستىگىن سىناي بىلەتىن، قولعا تۇسىرگەنىن ۇيرەتىپ تۇلەتە بىلەتىن، باپتاعان سوڭ قىراندى زار كۇيىنە كەلتىرىپ اڭعا سالا بىلەتىن، مەرتىكسە، اۋىرسا ەمدەپ، جازا بىلەتىن باپكەر ادام.

قازاق تاريحىندا سارىقۇس اتتى بۇركىتتىڭ بۇعى، مارالعا ءتۇسىپ قوڭىر اڭدى ولجالاعانى اڭىزعا اينالعان. باپكەرلىكتىڭ اسقان شەبەرى تىنەي دەگەن قۇسبەگى توبەسىنەن ۇشىپ وتكەن بۇركىتتىڭ جاسىن، قىراندىعىن، قايدا قوناقتاپ، قايدا ۇيالايتىنىن تاپ باسىپ سەزەتىن سۇڭعىلا ادام ەكەن. ءتىپتى، بۇركىتپەن ء«وز تىلىندە» تىلدەسكەن قۇس باپتاۋدىڭ داناگويى جازايىل شورا دەگەن داڭقتى قۇسبەگىلەر دە بولعان. ەل اۋزىندا وسى ەكى قۇسبەگى تۋرالى: «تىنەيدەگى قاسيەت ۇيالاس ەكەن سارىقۇسپەن، شوراداعى قاسيەت تىلدەس ەكەن بار قۇسپەن» دەگەن قاناتتى ءسوز دە قالعان ەكەن.

قۇسبەگىلىك ونەرىنىڭ نەگىزى «باپكەرلىك» دەگەن كاسىپكە تىكە بايلانىستى. قىران بۇركىتتىڭ قورەگى، ۇيقىسى، ءوزىن قورعاۋى، قارسىلاسۋى، رەنىش-قۋانىشى، ەركىن ۇشىپ-قونۋى، تازالىعى، ءتۇرلى مىنەز-قۇلقى سەكىلدى تابيعي تالاپتارىن كىم ەسكەرەدى، كىم تۇسىنەدى، ونى كىم قاناعاتتاندىرادى؟

مىنە، مۇنداي ىسكە قاناتتى قيال، قاپىسىز باقىلاۋ، قاس-قاباعىن بۇلجىتپاي تانيتىن قىراعىلىق، كوڭىل-كۇيىن العىرلىقپەن تاپ باساتىن سەزىمتالدىق، كۇندىز-تۇنى دەمەي باپتاعان قۇسىن جاس بالاداي اينالىپ-تولعاناتىن كەڭپەيىلدىك، ويلاماعان ساتسىزدىكتەرگە مويىمايتىن قايسار ءتوزىم، ءبىتىپ بولمايتىن قارەكەتتەردەن شارشامايتىن ەڭبەكقورلىق، ناتيجەگە جەتكەنشە شىدايتىن، سارقىلمايتىن سابىرلى بولۋ كەرەك. قۇسبەگىلەردىڭ بويىندا وسى قاسيەتتىڭ كوبىنىڭ بولۋى، ونىڭ ءوزىن دە بيىك ادامگەرشىلىككە قاتار كوتەرەتىندىكتەن، قۇسبەگىلىك جالاڭ جان باعۋ كاسىبى عانا ەمەس، رۋحاني ەرەكشە مەكتەپ دەۋگە دە بولادى.

قازاق قۇسبەگىلەرى وسىنداي سان قاتپارلى بۇركىت پەن ادام قاتىناسىنان بۇتىندەي جۇيە جاساپ، ۇرپاقتان ۇرپاققا حالىق مەكتەبى ارقىلى جەتكىزىپ وتىرعان. ءبىز ءقازىر سول كولدەي كولەمدى ونەردىڭ تامشىداي ءدامىن عانا تاماشالاپ كورە الامىز:
قۇسبەگىلەر، بۇركىتتى ءتۇز تاعىسى كەزىندە دە ۇستاپ، اسىراۋعا كوندىرە بىلگەن جانە ۇياداعى بەيكۇنا بالاپان كۇيىندە دە قولعا ءتۇسىرىپ ۇيرەتكەن. ءتۇز بۇركىتىن مىقتى يىرىلگەن جىڭىشكە جىبەك جىپتەن سىنىق سۇيەم (15ح15) كولەمىندەگى توركوز ەتىپ تۇيگەن، بيىكتىگى 2 مەتردەي، ديامەترى 20-25 مەترلىك كەڭدىگى وتاۋ ءۇيدىڭ ورنىنداي ەتىپ، 6-8 سولقىلداق شىبىق قادالارمەن دوڭگەلەنتە كەرىپ قويعان «تور» دەپ اتالاتىن قۇرالمەن ۇستايدى. وسىنداي توردىڭ ىشىنە بۇركىت ءوش كەلەتىن قۇزعىن، قارعا سەكىلدى قۇستاردى ماڭايىنا جەمتىك شاشىپ بايلاپ قويادى. الگى بايلاۋلى قارعالارعا كوزى تۇنىپ ءشۇيىلىپ كەلگەن بۇركىت توردىڭ اشىق توبەسىنەن نە بۇيىرىنەن كەلىپ، جىپكە شىرمالادى. بۇركىت بۇلقىنىپ، سابالانعان سايىن كەرمەدەگى قادا شىبىقتار جۇلىنىپ، ءتۇز بۇركىتى شاتىسقان تورعا ەندى شىعا الماستاي ورالىپ، وزىنەن-وزى بايلانادى.

مىنە، وسى كەزدە الىستان تورۋىلداپ جۇرگەن قۇسبەگى شاۋىپ كەلىپ، اسقان ەپتىلىكپەن اساۋ بۇركىتتىڭ قوس قاناتىن قاۋسىرا، نارەستەدەي ەتىپ قۇنداقتاپ الىپ ۇيىنە قايتادى.
ءتۇز بۇركىتىن كەيدە، الىستان ۇزدىكسىز باقىلاپ ءجۇرىپ، الدەبىر كۇنى بۇركىتتىڭ ءوزى ۇستاپ العان اڭىنىڭ ەتىن مەيلىنشە جەپ، جەمساۋى اۋىرلاپ بيىككە ياكي الىسقا ۇشىپ كەتۋگە شاماسى كەلمەيتىندەي بولىپ قالعان كەزىندە ۇستاپ الادى. بۇركىت ۇركىپ ۇشقاننان كەيىن اتپەن تاقىمداي قۋىپ، قايتا-قايتا قونىپ، ۇشىپ ابدەن بولدىرعان كەزدە جەر باۋىرلاي قاناتىن سابالاپ قاشقاندا ۇستىنە شاپان سەكىلدى جەڭىلدەۋ نارسە لاق­تىرىپ تۇمشالاپ ۇستاپ الادى. بۇل ءادىستى «توياتتاتىپ ۇستاۋ» دەيدى.

بۇركىت ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىندا جۇمىرتقالاپ ءتورت ايداي ۋاقىتتا، ياعني تامىز ايىندا بالاپانىن ۇياسىنان ۇشىرادى. بۇركىت ۇياسىن قاناتتىلاردان باسقالار جەتە المايتىنداي جالاما جارتاستىڭ بەتىندەگى ۇڭگىر، قۋىستارعا سالادى. كانىگى قۇسبەگىلەر انا قىراننىڭ ۇياسىن سالعان شىڭ قۇزدى باقىلاپ ءجۇرىپ، بالاپانى ەندى قاناتتانا باستاعان كەزدە ۇياسىنا ءتۇسىپ الادى. ول ءۇشىن الدەنەشە قىل ارقان، قايىس ارقانداردى قاباتتاي جالعاپ، كوبىندە ۇيانىڭ ۇستىڭگى جاعىنداعى اسا بيىكتەن، ەپتى دە جۇرەكتى جاس جىگىتتەردىڭ بىرەۋىن ۇياعا ءتۇسىرىپ، بالاپاندى شوشىتپاي ەپپەن ۇستاپ، كورپەشەمەن بالا سەكىلدى بولەپ العان سوڭ، ارقاسىنا تاڭىپ الادى دا، كەلەسى كەزەكتە شىڭىراۋ قۇزداعى ۇيادان تومەن قاراي تۇسەدى. بۇل قاتەرلى ارەكەتتى ءساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن شىڭعا بىرگە شىعىپ، ۇيانىڭ ۇستىڭگى جاعىندا قالعان جىگىتتەر قوسىمشا ارقان، باقان، شولاق كەرەگە سەكىلدى سايمانداردىڭ كومەگىمەن بالاپان ۇستاعان باتىردى اقىرىن ىسپالاپ، شىڭنىڭ قۋىس تۇسىندا شىر اينالىپ كەتۋدەن الگى قوسالقى قۇرالدارمەن ساقتاندىرىپ وتىرىپ شىڭنىڭ ءقاۋىپسىز جەرىنە دەيىن تۇسىرىسەدى. تومەندە ەكى كوزى ءتورت بولىپ، تىنىسىن ىشىنە العان قىران كوز، كانىگى قاريالار قالت جىبەرمەي باقىلىپ، ساڭقىلداعان اشىق داۋىسپەن نۇسقاۋ بەرىپ تۇرىپ، قياپات ءىستى ساتتىلىكپەن بىتىرەدى. مىنە، بۇل بالاپان ۇستاۋ عانا ەمەس، الپينيستىك ونەردىڭ دە ەرەكشە ءتۇرى دەسەك كىم داۋ ايتادى.

جاڭا ۇستاعان ءتۇز بۇركىتىن دە، ۇيادان العان قول بالاپاندى دا قولعا ۇيرەتىپ، جۋاسىتىپ، باپتاۋدى ادەتتە سالقىن تۇسكەن كۇز بەن قىس ايىنىڭ باس كەزىندە قولعا الادى. اساۋ بۇركىتتى قولعا ۇيرەتۋدىڭ قالىپتاسقان ءادىسىن قالت جىبەرمەي ورىنداۋمەن قاتار، قۇسبەگىدە سىرباز ەپتىلىك، كونىمپاز توزىمدىلىك، ىزگى مەيىرىمدىلىك قاسيەتتەر دە بولۋ قاجەت. ويتكەنى تۇزدەن ۇستاعان بۇركىت تابيعي قاتال سىناقتاردان وتكەندىكتەن قول بالاپاننان گورى العىر بايقاعىش، قالت ەتكىزبەيتىن كورگىش، ەرىنبەيتىن الىسقا تىلەنگىش، ۇي جانۋارلارى مەن تاعى اڭدى ايىرا بىلەتىن اڭكوس كەلەدى.

قولعا تۇسىرگەن ءتۇز قۇسىنا دا، جەتىلگەن بالاپانعا دا ەڭ اۋەلى قۇستىڭ باسىنا شاپ-شاق «توماعا» دەپ اتالاتىن، ەكى كوزىن ساڭىلاۋسىز جاۋىپ تۇراتىن، ارنايى باسكيىمدى قالىڭ بىلعارىدان تىگىپ كيگىزەدى. بۇل قۇرال بۇركىتتىڭ الاڭسىز وتىرۋى ءۇشىن جانە اڭعا شىققان كەزدە «توماعا تارتىپ» بىردەن كورۋگە ۇيرەتۋ ءۇشىن جاسالعان ەرەكشە قۇرال.
بۇركىتتى ۇنەمى بايلاپ ۇستاۋ ءۇشىن جانە اڭعا شىققان كەزدە قولدان شىعارىپ الماۋ ءۇشىن «بالاق باۋ»، «اياق باۋ»، «ىرگە باۋ» دەپ اتالا­تىن قايىستان، بىلعارىدان جاسالعان ارنايى باۋلاردى قولدانادى.

باسقا ۋاقىتتا بۇركىتتى «بۇركىت تۇعىر» دەپ اتالاتىن ءۇش سيراقتى، بيىكتىگى ەكى سۇيەمدەي قولايلى ورىندىققا وتىرعىزىپ قويادى. بۇركىت ونداي تۇعىردا وياۋ كەزىندە دە، موينىن بۇرىپ ۇيىقتاعان كەزىندە دە جايلى وتىرا بەرەدى.

بۇركىتكە جەمدى «جەم ساپتىاياق»، «جەم توستاعان»، «قۇس ساپتىاياق» دەپ اتالاتىن، سىيىمدىلىعى 2-2،5 ليتردەي اعاش بەزدەرىنەن سۇيىرلەي شابىلىپ، تەرەڭدەپ ويعان، قولعا ۇستايتىن، سابىنىڭ ۇشىنا قايىس بۇلدىرگى تاققان ارنايى ىدىسپەن بەرەدى.
بۇركىتتى اڭعا الىپ شىققان كەزدە قولعا قوندىرىپ وتىرۋ ءۇشىن ءىشى كيىزدەن، سىرتى جۇمساق بىلعارىدان جاسالعان «بيالاي» دەپ اتالاتىن ۇزىن جەڭ قولعاپتى الا جۇرەدى. ات ۇستىندە، بۇركىتتى وسىنداي قولعاپ كيگەن قولعا الىپ وتىراتىندىقتان، قول تالىپ كەتپەۋگە جانە بۇركىت تە ورنىقتى وتىرۋعا ارنالعان «بالداق» دەپ اتالاتىن قۇرالدى قولدانادى. ونىڭ ۇزىندىعى ەكى قارىستاي كەپكەن كەلدەك اعاش، جوعارعى بولىگى بيالاي سىياتىنداي مولشەردە اشا ەتىپ جاسالعان، اشانىڭ ورتاسىنا ءسال ءتۇسىپ تۇراتىن جالپاقتاۋ قايىس تۇساۋ ورناتقان، بالداقتىڭ تومەنگى جۇمىر ۇشىندا ەردىڭ قاسىنا بايلاپ قوياتىنداي قايىس بۇلدىرگى، ورتا تۇسىندا بىلەككە وراي سالاتىنداي ەتىپ تەسىپ وتكىزگەن جىڭىشكەلەۋ قايىس باۋ تاعادى.

اڭدا جۇرگەندە قۇستى قاجەتىنە قاراي جەمدەۋگە نە ۇشقان جاعىنان قايتا شاقىرىپ الۋعا ارنالعان قول باسىنداي عانا قىزىل ەت سالىپ الىپ جۇرەتىن «جەم قالتا» دەگەن بولادى. ونىڭ ءىشىن ءسول اعىپ كەتپەيتىندەي تەرى زاتپەن استارلاپ، سىرتىن بىلعارىمەن قاپتاپ ويۋلاپ اشەكەيلەگەن بەلدەۋگە تاعا سالىناتىنداي، قوس الاقان كولەمىندەي ىقشام ەتىپ جاسايدى. مىنە، بۇل بۇركىتشىلىكتەگى كوپشىلىك بىلەتىن جالپى قۇرالدار عانا. باسقالاي نەشە ءتۇرلى قوسالقى قۇرالدار ناعىز قۇسبەگىلەرگە ءتان نارسە.
كوپتى كورگەن كونەكوز قازاق دانالارى بۇركىتتىڭ جاسى 120 جىل دەيدى. 1 جاستى «بالاپان»، 2 جاستى ء«قانتۇبىت»، 3 جاستى «تىرنەك»، 4 جاستى «تاستۇلەك»، 5 جاستى «مۇزبالاق»، 6 جاستى «كوك ءتۇبىت»، 7 جاستى «قانا»، 8 جاستى «جانا»، 9 جاستى «ماي ءتۇبىت»، 10 جاستى «بارقىن»، 11 جاستى «بارشىن»، 12 جاستى «شوگەل» دەپ بۇركىت جاسىن 12 مۇشەلگە دەيىن جەتكىزگەن. بۇعان قاراعاندا قازاق قۇسبەگىلەرى قۇسبەگى عانا ەمەس، بىلگىر زوولوگ، ياعني قۇستانۋ عىلىمىنا دا جەتىك بولعانى بايقالادى.

قۇسبەگىلەر تاريحىندا، مىسالى، جانىبەك ەسىمدى اتاقتى بۇركىتشى قارابالاپان دەگەن بۇركىتىن 41 جىل قاتارىنان تۇلەتىپ، ياعني باپتاپ جاراتىپ، ۇزبەي اڭعا سالعان. ءبىر جىلى قانسونار ۋاقىتىندا وسى بۇركىت 60 تۇلكى العان ەكەن. سول جىلدارى ءبىر تۇلكىنىڭ تەرىسى 10 قويعا باعالانعان دەيدى.

زوولوگيا دەرەكتەرىندە بۇركىت ساعاتىنا 150 شاقىرىم جىلدامدىقپەن ۇشىپ، 6-7 مىڭ مەتر بيىككە دەيىن سامعاي الادى ەكەن. جوعارىدا ايتقانىمىزداي، قۇسبەگى ونەرىن شىڭىنا جەتكىزە مەڭگەرگەن دانا بابالارىمىز، زوولوگ عالىمداردان ءبىر دە كەم ەمەس، بۇركىتتىڭ بۇكىل مۇشەسىنىڭ اناتوميالىق اتالىمدارىن ءدال تاۋىپ، جەكە-جەكە، ءارتۇرلى اتاۋلار قويۋمەن قاتار، ءاربىر مۇشەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە دە سيپاتتامالىق اتاۋ بەرە بىلگەن. ماسەلەن، ءبىر تۇمسىقتىڭ ءوزىن «قىلىش تۇمسىق»، «وراق تۇمسىق»، «كەشكىل تۇمسىق»، «جاپسار تاناۋ» دەپ جالعاستىرا بەرەدى.

اباي ماۋقاراۇلى

«اق جەلكەن» جۋرنالى، №3
ناۋرىز، 2020


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=10&id=1180729

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


كەللينيدىڭ باپكەرلەرى، 1 مينوت
بابالار ۇستاعان بايراقت 1 مينوت
قازاقستاندا ەشقانداي دا 1 مينوت
اۋىلداردى ينتەرنەتپەن ق 1 مينوت
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 4 مينوت
Brent ماركالى مۇناي بار 6 مينوت
"جاقسى جاڭالىق جوق 6 مينوت
پايدالانىلماي جاتقان جە 10 مينوت
رەسەي مەن بەلارۋس سياقت 13 مينوت
تۇرمىسىمىز كۇننەن - كۇن 16 مينوت
وتان قۇشاعىندا باقىتتى 16 مينوت
باقداۋلەت قاجى ەڭبەكشى 16 مينوت
ەرەكشە قورعالاتىن تابيع 16 مينوت
داعدارىس بارىسىندا وراي 16 مينوت
ىشكى موڭعۇلدىڭ ۋ چۋان ا 16 مينوت
رەسەي مەن بەلارۋس سياقت 19 مينوت
قازاقستاندا قىرىم نەمەس 19 مينوت
«قىزىلوردا – جەزقازعان» 22 مينوت
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق 22 مينوت
قىزىلوردا وبلىسى 47 گرا 25 مينوت
«اتامەكەندىك» بالالارعا 25 مينوت
الماتىدا كولىك كەپتەلىس 26 مينوت
جانۋارلاردى قورعاۋشىلار 26 مينوت
الماتىدا 21 جەدەل جاردە 26 مينوت
تۇزەمدىك ەليتا 28 مينوت
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق 28 مينوت
الماتى قالالىق جەدەل جا 28 مينوت
توكاەۆ راسسكازال و پەرە 1 ساعات
ماجىلىستە ەرەكشە قورعال 1 ساعات
يتاياقپەن اس ىشكەن ايەل 1 ساعات