ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: جاس-وركەن تورابى

جولدانعان ۋاقىتى: 13:20 - 2020/05/14

Нақты Көзі: http://zhasorken.kz/?p=33481


يۋنيسەف بالالار قورى جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك، دۇنيەجۇزىندە ەرەسەكتەر تاراپىنان قاتىگەزدىك، زورلىق-زومبىلىق كورىپ جۇرگەن بۇلدىرشىندەردىڭ سانى ميلليونداپ سانالادى. سابيلەر مەن مەكتەپ جاسىنداعى وقۋشىلار بالاباقشا، مەكتەپ، قوعامدىق ورىنداردا عانا ەمەس، ۇيدە دە ۇرىپ-سوعۋدىڭ نەبىر ءتۇرىن باستان وتكەرەدى. قازىرگى كەزدە ءارتۇرلى سەبەپپەن جاسى بىرگە تولماعان ءسابيىن دە اياماي ۇراتىن اتا-انالار كوبەيىپ وتىر.

يۋنيسەف-تىڭ بالالار قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى وكىلى كورنەليۋس ۋيليامس الەمدەگى بالالار كورىپ جاتقان قورلىققا بەي-جاي قاراۋعا بولمايتىنىن ايتادى. وكىلدىڭ سوزىنشە، سابيلەردى ۇرىپ-سوعۋ بىلاي تۇرسىن، كىشكەنتاي قىزدار مەن ۇلداردى ازعىندىققا يتەرمەلەيتىن ەرەسەكتەردىڭ پايدا بولۋى الاڭداتادى.

ناقتى مالىمەتكە سۇيەنسەك، الەمدەگى 2-4 جاس ارالىعىنداعى 300 ميلليون بالا ءوز ۇيىندە پسيحولوگيالىق قىسىم مەن فيزيكالىق تۇرعىدا جازالاۋدى باستان وتكەرەدى ەكەن. وتىز مەملەكەتتەگى ءبىر جاسار ون ءسابيدىڭ التاۋى ۇلكەندەر تاراپىنان قىسىم كورەدى. ءتاي-تاي باسقان ون بوبەكتىڭ بىرەۋىن اكە-شەشەسى ۇرىپ-سوعادى دەگەن دە مالىمەت بار.
بالالاردىڭ ءجون-جوسىقسىز قىسىمعا ۇشىراپ، زورلىق-زومبىلىق قۇربانى بولۋىنا وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ جويىلۋى مەن ءداستۇرلى وتباسى جۇيەسىنىڭ بۇزىلۋى دا سەبەپ بولۋدا. الەمدەگى بەس جاسقا تولماعان 177 ميلليون بالانىڭ اناسى قاسىنداعى ەر ادام تاراپىنان قىسىم كورۋمەن كۇنىن وتكىزۋدە. بۇل ءاربىر ءتورتىنشى بالا تۋعان اكەنىڭ ىقىلاسىنا ءزارۋ دەگەن ءسوز.

اتا-انانىڭ ۇدايى باقىلاۋى مەن قاراۋىنسىز قالعان جاس قىزداردىڭ زورلىققا ۇشىراۋ فاكتىلەرى جەر ءجۇزى بويىنشا ازايماي وتىر. 15-19 جاس ارالىعىنداعى 15 ميلليون قىز ازعىن ارەكەتتەن زارداپ شەگەتىنى انىقتالعان. ولاردىڭ تەك 1 پايىزى عانا كاسىبي مامانداردىڭ پسيحولوگيالىق، مەديتسينالىق كومەگىنە جۇگىنگەن. يۋنيسەف بايانداماسىنا نازار سالساق، جەر بەتىندەگى 28 مەملەكەتتە زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان قىز بالالاردىڭ باسىم بولىگى قاسكويدى تانيتىنىن مويىنداعان. قازىرگى كەزدە قىزدار عانا ەمەس، ۇل بالالاردىڭ دا ازعىنداردان قورلىق كورگەنى تۋرالى اقپارات كوپ.

سوڭعى جىلدارى مۇعالىمدەردىڭ وقۋشىلارعا قول كوتەرۋ ماسەلەسى ءجيى ايتىلۋدا. الەم بويىنشا مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ تەڭ جارتىسى، ياعني 732 ميلليون ادام مەكتەپتە ۇرىپ-سوعۋعا تولىقتاي توسقاۋىل قويىلماعان ەلدەردە ءومىر سۇرۋدە.

قازاقستانعا كەلسەك، يۋنيسەف-تىڭ قازاقستاندا وتكەن جيىنىندا ايتىلعان مالىمەتتەر بويىنشا، ءبىر جاستاعى بالالاردىڭ ۇشتەن ءبىرى قاتىگەزدىككە ۇشىرايدى. ال ۇلكەندەر تاراپىنان مەيىرىم ورنىنا نەبىر دورەكىلىكتى كورگەن 2-4 جاستاعى بۇلدىرشىندەردىڭ ۇلەسى – 50 پايىز. بالالاردى ۇرىپ-سوعۋ ارقىلى تاربيەلەۋ كورسەتكىشى 5-9 جاس ارالىعىنداعى بالالاردا 58 پايىز دەڭگەيىنە جەتكەن. حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرى جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەسى كورسەتكەندەي، اتا-انانىڭ 67 پايىزى، ياعني سۇرالعانداردىڭ ۇشتەن ەكىسى بالاسىنا پسيحولوگيالىق تا، فيزيكالىق  تا قىسىم جاساعانىن ايتقان. بالالاردىڭ 62-79 پايىزى اكە-شەشەسىنەن ۇدايى تاياق جەيتىنى انىقتالعان.

زەرتتەۋشىلەر بالاعا كۇش كورسەتۋ ارقىلى تاربيەلەۋ ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلەتىنىن دە ايتادى. ياعني كىشكەنتاي كەزىندە اكە-شەشەسىنەن ءجيى تاياق جەپ وسكەن ادام ءوزى بالالى-شاعالى بولعاندا دا ۇل-قىزىنا تىم قاتال قارايدى. يۋنيسەف ماماندارى قازاقستانداعى وقۋشىلاردىڭ 66،2 پايىزى مەكتەپتە كۇش كورسەتۋدى باستان وتكەرەتىنىن ايتۋدا. ۇيىم ەل ۇكىمەتىن بالانى ۇرماي-سوقپاي تاربيەلەۋ قاعيداتتارىن ەنگىزۋدە جاس جەتكىنشەكتەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا باعىتتالعان زاڭدار قابىلداۋعا ۇندەيدى. ۇيىم ماماندارى بالانى كۇش كورسەتپەي تاربيەلەۋگە ناسيحاتتايتىن اتا-انالارعا ارنالعان باعدارلامالار جاسادى. بالانى ۇرماي تاربيەلەۋگە ناسيحاتتايتىن اتا-انالار ءۇشىن ارنايى كۋرستار دا وتكىزگەن. بۇعان قوسا يۋنيسەف ەل ۇكىمەتىنە بالالارعا زورلىق-زومبىلىق، كۇش كورسەتۋدى ازايتۋعا باعىتتالعان ۇلتتىق جوسپار قابىلداۋدى ۇسىنۋدا.

بالانى فيزيكالىق، پسيحولوگيالىق قىسىمنان ساقتاۋ تەك قانا ۇكىمەتتىك جوسپار بويىنشا جۇزەگە اساتىن دۇنيە ەمەس. بۇل ماسەلەدە باستى تەتىك اتا-انا قولىندا ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا ۇلكەندەردىڭ ءوزىن تاربيەلەۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلۋدە. حالىقارالىق ۇيىمدار ونداعان جىلدان بەرى نۇسقاپ كەلە جاتقان ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك تەڭدىك تاعى بار. قىسىم كورگەن بالالارعا پسيحولوگيالىق اقىل-كەڭەس بەرىپ، قاجەت بولعان جاعدايدا ەمدەۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلۋدە. شەتەلدىك ماماندار ەلىمىزدە بۇلدىرشىندەردىڭ وسىنداي بەيبىت زاماندا ەشكىمنەن قىسىم كورمەي، جايماشۋاق جاعدايدا ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن وتباسىندا بالالاردىڭ جاعدايى مەن قوعامداعى قۇقىعىن قورعاۋعا باستى نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى.

اتا-انالارعا «بالانى ەشقاشان ۇرۋعا بولمايدى» نەمەسە «تارتىپكە كونبەگەن بالانى تاياقتاپ الۋ كەرەك» دەپ اقىل ايتۋعا بولماس. ويتكەنى قازىرگى بالا وسىدان وتىز-قىرىق جىل بۇرىنعى بالادان باسقا. «بالانى ۇرماۋ كەرەك» دەپ ايتۋ وڭاي بولعانمەن، ۇلكەن كىسى بالاعا ەش سەبەپسىز قول كوتەرمەسى ايان. تاياق جەۋگە بارلىق جاعدايدا بالانىڭ ءوزى كىنالى بولماسى انىق، اتا-انانىڭ ۇل-قىزىن ۇرىپ-سوعۋعا سىرتتاي سەبەپتەر اسەر ەتۋى مۇمكىن. قىزمەتىندەگى كەلەڭسىزدىكتەر، الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندىگى ءتارىزدى ءوشىن بالادان الۋعا تۇرتكى بولاتىن جاعدايلار از ەمەس. قازىرگى كەزدە جالعىزباستى انالاردىڭ ءوز بالاسىنا قول كوتەرۋ جاعدايلارى تۋرالى جازىلىپ ءجۇر. ارقاسۇيەر ازاماتى جوق ايەل باسىنا تۇسكەن جۇكتى كوتەرە الماي، بالاسىنا قول كوتەرەدى دەگەن ءسوز. ءبىراق ۇنەمى سوققى كورىپ، ەرجەتكەنشە ۇلكەندەردىڭ ايعايىنان كوز اشپاۋ بالانىڭ دەنساۋلىعىنا دا، اقىل-ويىنا دا تەرىس اسەر ەتەتىنى بەلگىلى.

قازىرگى كەزدە ماماندار ۇنەمى ۇرىپ-سوعۋ ارقىلى تاربيەلەنگەن بالا ءوز قاتارلاستارىنان فيزيكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدا كەش جەتىلەتىنىن ايتۋدا. پسيحوەموتسيونالدىق قىسىم سالدارىنان بالانىڭ ۇيقىسى بۇزىلىپ، تابەتى قاشادى، ءتىپتى، تىلىندە مۇكىستىك پايدا بولۋى مۇمكىن. ەستە ساقتاۋ قابىلەتى تومەندەپ، جاسىنا لايىق قىزىعۋشىلىعى ازايادى، مىسالى، باسقا بالالارمەن بىرىگىپ ويناۋعا زاۋقى سوقپاۋى مۇمكىن. بالا بويىنداعى وسىنداي دەپرەسسيا ۇلعايا كەلە، مىنەز ەرەكشەلىگىنە قاراي اگرەسسيالىق ارەكەتتەرگە جەتەلەۋى مۇمكىن. ماماندار بالانىڭ ءتىلىن تابۋ قيىن بولعان جاعدايدا الەۋمەتتىك قىزمەتكەر، پسيحولوگ سياقتى ماماندارعا جۇگىنگەن ابزال دەيدى. ءبىراق ءوز بالاسىن دۇرىس تاربيەلەي الماعان اتا-انانى پسيحولوگ ءتۇزۋ جولعا ءتۇسىرىپ، قيىن جاعدايدان ءبىرجولاتا قۇتقارادى دەۋگە بولماس. تاربيە ىسىندە ءار بالانىڭ بولمىس ەرەكشەلىگىن جانە ۇلتتىق پەداگوگيكا قاعيداتتارىن دا نەگىزگە العان ابزال. بالانىڭ قابىلەت-قارىمىن، ءتۋابىتتى مىنەزىن پسيحولوگ ەمەس، الدىمەن اتا-انا بىلەدى ەمەس پە؟ «بالانى اكەدەن ارتىق ەشكىم تانىماس» دەگەن جاپون ناقىلى وسىندايدا ەسكە تۇسەدى.

Online Psychology Degrees پورتالىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، دامىعان سانالاتىن اقش-تىڭ وزىندە اتا-انالار بالالارىن «ساباپ الۋ» ارقىلى تارتىپكە سالۋدى دۇرىس كورەتىنى بايقالادى. بۇل مەملەكەتتە اتا-انالاردىڭ 72 پايىزى «بالا ۇرعاننان جامان بولمايدى» دەگەن قاعيدانى ۇستانادى ەكەن. اقش-تىڭ الاباما، اريزونا، اركانزاس، كولورادو، فلوريدا، تاعى دا باسقا 19 شتاتىندا مەكتەپتە وقۋشىنى ۇرۋعا زاڭ جۇزىندە رۇقسات ەتىلگەن. شامامەن 8000 اقش مەكتەبىندە وقۋشىنى ۇرۋ ارقىلى جونگە سالادى ەكەن. الەمدەگى 52 مەملەكەتتە (جەر بەتى حالقىنىڭ 34 پايىزى) بالانى مەكتەپتە جانە تۇزەتۋ مەكەمەسىندە ۇرۋعا تىيىم سالىنعان. ولاردىڭ قاتارىندا ارمەنيا، ازەربايجان، بەلارۋس، چەحيا، تۇركيا، ۇلىبريتانيا بار. ال 27 مەملەكەتتە (الەم حالقىنىڭ 10 پايىزى) تەك مەكتەپتە ۇرۋعا بولمايدى. بۇل مەملەكەتتەردىڭ تىزىمىندە جاپونيا، يران، الجير، ەكۆادور، ءباا، كونگو رەسپۋبليكاسى بار. 24 مەملەكەتتە (جەر بەتى حالقىنىڭ 6 پايىزى) تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە بالانى فيزيكالىق تۇرعىدا جازالاۋعا بولمايدى. بۇعان قازاقستان، سولتۇستىك كورەيا، پاناما، يامايكا، فرانتسيا، تاعى باسقا مەملەكەتتەر كىرەدى. انگولا، اۆستراليا، يراك، تاجىكستان، سيريا، سۋدان، اقش، مەكسيكا، ءۇندىستان، يندونەزيا ءتارىزدى 53 مەملەكەتتە (جەر بەتى حالقىنىڭ 39،6 پايىزى) بالانى ۇرۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنباعان.

بۇۇ بالا قۇقىعى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ ۇستانىمى بويىنشا، بالاعا فيزيكالىق تۇرعىدا قانداي دا ءبىر كۇش كورسەتۋ وكىلەتتىكتى اسىرا پايدالانۋ بولىپ ەسەپتەلەدى. امەريكا عالىمدارى 62 جىل بويى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ ناتيجەسىن العا تارتىپ، بالانى فيزيكالىق تۇرعىدا جازالاۋ ءجاسوسپىرىم بويىندا اگرەسسيانىڭ ورشۋىنە اكەلىپ، انتيالەۋمەتتىك قادامدارعا بارۋعا يتەرمەلەيدى دەيدى. ءسابي كۇنىندە ۇلكەندەردىڭ كۇش كورسەتۋىن ءجيى باستان وتكەرگەن جاننىڭ دامۋىندا كەمشىلىكتەر بولاتىنى دا ايتىلۋدا. جاستايىنان كوپ سوققى كورگەن بالانىڭ ميى زاقىمدالۋى مۇمكىن. شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر اتا-اناسى ءجيى ۇرىپ-سوعاتىن بالانىڭ IQ تەست ناتيجەسى ماپەلەپ وسىرگەن بالادان الدەقايدا تومەن بولادى دەگەن پىكىردە.

بۇل – حالقىنىڭ 46 پايى­زى پسيحيكالىق بۇزىلىسقا ۇشىراعان دەلىنەتىن اقش عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋى. مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعىلار ازاماتتاردىڭ پسيحيكاسىنداعى بۇزىلىس بالا كەزىندە اكە-شەشەسى ۇرىپ-سوققاننان بولعان ءىس دەپ سانايتىندىقتان، جاس وسكىنگە قول تيگىزبەي، ايالاپ ءوسىرۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمدى العا تارتادى. الايدا پسيحيكالىق بۇزىلىس جاستايى­نان ايالى الاقاندا وسكەن ادامداردا دا بولاتىنىن اقش عالىمدارى ەسكەرمەسە كەرەك. بالانىڭ بارلىق ءىسىن دۇرىس ساناپ، بەتىنەن قاقپاي، قالاۋىن ورىنداپ وسىرسە، حالىق ايتاتىن «قيسىق بۇتاق» بوپ شىعاتىنى بەلگىلى.

اتا-انا بالاسىن قانداي جاعدايدا ۇرادى؟ بالانىڭ قىلىعى ۇناماسا، وزگەگە زيانى تيەر ارەكەت جاساسا عانا قول كوتەرمەسى انىق. قازىرگى قىم-قۋىت زاماندا سىرتقى ورتانىڭ اسەرىنەن بولعان كۇيزەلىسكە كىنالى جاندى ىزدەپ، ءوشىن كىمنەن الارىن بىلمەي بالاسىنا جەكىپ، ءتىپتى ۇرۋعا دەيىن باراتىن اتا-انا از ەمەس. شەت ەل عالىمدارى اتا-انالاردىڭ 85 پايىزى بالانى ۇرماۋدىڭ باسقا امالى بولسا، قول كوتەرمەس ەدى دەيدى. بالاسىنا قول كوتەرگەن ايەلدەردىڭ تەڭ جارتىسى ۇرۋعا اركەز بالا كىنالى ەمەستىگىن مويىنداعان.

«بالادان ارتىق اسىل قازىنا جوق» دەيدى جاپون دانالىعى. «قار قىلاۋمەن، بالا سىلاۋمەن وسەدى» دەيدى قازاق. «تاياقتاۋ وڭاي، تاربيەلەۋ قيىن» دەگەن دە ءسوز بار. بالانى ۇرماي تاربيەلەۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ەڭ باستىسى، اتا-انا مەن بالا اراسىندا رۋحاني ۇيلەسىم بولۋى ءتيىس. قانداي دا ءبىر ءىستىڭ دۇرىس-بۇرىسىن سوزدەن گورى ىسپەن كورسەتۋ ۇزدىك تاربيە قاعيداتتارىنىڭ باستى شامشىراعى ەكەنى حالىق پەداگوگيكاسىندا ايتىلعان. تاربيەنىڭ ىزگى شارتى اتا-انا ۇل-قىزىنا ءوزىن ۇلگى تۇتىپ، سىيلايتىنداي دارەجەدە ونەگە كورسەتۋى بولسا كەرەك.

شارافات جىلقىباەۆا

«اق جەلكەن» جۋرنالى، №4
ءساۋىر، 2020


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=10&id=1177997

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


چىن چۋانگو شينجياڭ ۋاكى 2 مينوت
اشارشىلىققا كىم جاۋاپ ب 2 مينوت
شىمكەنتتە 421 سوت وتىرى 6 مينوت
ەسكى كولىك ءۇشىن 50 مىڭ 6 مينوت
كاسىپوداق داۋى: مينيستر 12 مينوت
باس ءمۇفتي «الجير» كەشە 12 مينوت
يسپانيا پرەمەرى ەلدەگى 12 مينوت
قازاقستاندا ۇشقىشسىز ۇش 12 مينوت
الماتى وبلىسىندا " 12 مينوت
Top Rank ماۋسىمدا بەس ب 12 مينوت
ورالدا كوروناۆيرۋس جۇقت 12 مينوت
قاراعاندى وبلىسى: مويىن 18 مينوت
شىلدە ايىندا دەپوزيتتەر 18 مينوت
اۋلاسىنان 56 ادامنىڭ سۇ 18 مينوت
ءقاڭتار-ساۋىر ارالىعىند 22 مينوت
اقتاۋدا جول اپاتىنان 23 22 مينوت
قۇمىلدا ۇساق ساۋدا بازا 22 مينوت
بالالاردىڭ ءبىلىمى مەن 24 مينوت
1-سىنىپقا قۇجاتتاردى تا 1 ساعات
امەريكانىڭ 30 قالاسىندا 1 ساعات
1-سىنىپقا قۇجات قابىلدا 1 ساعات
الماتى ماڭىندا بلوكپوست 1 ساعات
پرەزيدەنت بۇلدىرشىندەرد 1 ساعات
شىمكەنتتە ديزەل وتىنىن 1 ساعات
قىزىلوردا وبلىسى: پويتس 1 ساعات
باس ءمۇفتي 8 ءدىن قىزمە 1 ساعات
الماتى مەشىتتەرى جۇمىسى 1 ساعات
يگيل ۆزيالو وتۆەتستۆەنن 1 ساعات
”ءبىر كەستەمەن“ ەكولوگي 1 ساعات
«بالاپان قاري» بالاڭىزد 1 ساعات