ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ايقىن گازەتى ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 07:09 - 2012/08/09

Нақты Көзі: http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=15522&Itemid=2

«كوشپەلى التىن» بولا ما؟



09.08.12.

التىن - حيميالىق ەلەمەنت بولىپ كەلەتىن، اسىل مەتالداردىڭ ءبىرى. تابيعاتتا ساف التىن تۇرىندە، تاۋ جىنىستارىندا، تەڭىز جانە مۇحيت سۋىندا كەزدەسەدى. كەنتاستاردان التىندى ۇساقتاۋ، بايىتۋ جانە تسياندى ناتري ەرىتىندىسىمەن وڭدەۋ ارقىلى الادى.
جالپى، التىن - جۇمساق سارى ءتۇستى، سوزىلعىش، جايىلعىش، اۋىر، جۇمساق بولىپ كەلەدى. التىننىڭ، ۇساق تۇيىرلەرى كۆارتس ىشىندە نەمەسە كۆارتس قۇمى اراسىندا شاشىراڭقى كۇيدە بولادى. تابيعاتتا التىننىڭ قوسىلىسى التىن تەللۋريدى (كالاۆەريت) AuTe2 قۇرامىندا جانە مىستىڭ، قورعاسىننىڭ سۋلفيد كەندەرىندە بولادى. التىن سىبىردە، ورالدا جانە ورتا ازيا مەن قازاقستاندا دا كەزدەسەدى. شەتەلدەردەگى كەنى الياسكادا، كولورادودا (اقش)، افريكادا، اۆستراليادا جانە تاعى دا باسقا ايماقتاردا بار. قازاقستان - تمد ەلدەرىنىڭ اراسىندا التىن ءوندىرىپ الۋ جاعىنان كوش باستاپ، الەم بويىنشا التىن ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ العاشقى وندىعىنىڭ اراسىنان ورىن الىپ وتىرعان ەل.
التىنعا قاتىستى، حالىق اراسىندا «التىن كوشىپ جۇرەدى» دەگەن ۇعىم بار. بىلگىشتەردىڭ اي­تۋىنشا، سول التىندار ءبىر جەر­دەن ەكىنشى جەرگە كوشىپ جۇرەدى-مىس. جەل كوتەرىلىپ، ال­تىن سول جەلمەن ىلەسە ۇشىپ جۇرەتىن كورىنەدى. وسى التىننان كەندە قالماعان ەلدىڭ ىشىندە التىننىڭ كوشىپ-قونۋى مۇمكىن بە، ەندەشە؟
ايتىپ وتىرعاندا ءبىر ەرتەگى سەكىلدى. ءبىراق سول ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە قونىس تەۋىپ جۇر­­گەن «ال­تىننىڭ كوشىن كوردىم» دە­گەن جان­دار دا جوق ەمەس ەكەن. 1972 جى­­لى شەلەك اۋدانىن­دا­عى تەس­كەنسۋ دەگەن اۋىلدا سوۆحوز­دىڭ مالشىسى بولعان ءمۇحامادي اقساقال مال باعىپ ءجۇرىپ، جار­قىراپ كەلە جاتقان التىننىڭ كوشىن كورگەن. ول كىسىنىڭ اي­تۋىنشا، ول سىناپ سياقتى كەتىپ بارا جاتقان التىندى كورىپ، قولىمەن ۇستاعان. التىننىڭ كوشىن سول بويدا توقتاتۋ ءۇشىن قان شىعارۋ كەرەكتىگى ەسىنە ءتۇسىپ، قولىن كەسپەك بولعان كەزىندە، الاقانىنا الا بەرگەن التىن­نىڭ ءبىر مولشەرى قولىنان بىتىراپ اعىپ كەتكەنىن ايتادى اقساقال. ءبىر قىزىعى، سول سوۆحوزدىڭ باس­شىسىنا جاڭاعى قارت كىسىنىڭ التىن كورگەندىگى جونىندە تۇسىندە ايان بەرىپتى. ول جايىندا كەلەسى كۇنى سوۆحوز ديرەكتورى بۇل كى­سىدەن «تۇسىمدە ايان بەردى، ءسىز ال­تىن تاۋىپ العانىڭىز راس پا؟» دەپ سۇراعان. سوندا كورگەنىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جەتكىزگەندە، ونىڭ دا «مالىڭىزدىڭ بىرەۋىن دەرەۋ سويىپ جىبەرىپ، قانىن شىعارعاندا التىننىڭ كوشىن توقتاتار ەدىڭىز» دەگەنىن ايتادى ءمۇحامادي اقساقال.
سونىمەن قاتار وسىعان ۇق-­ساس تورايعىر تاۋىنان اڭ­شى­لاردىڭ ءبىرى كوشپەلى التىندى كورگەنى جايلى سىبىستار دا بار. تاۋداعى ۇڭگىر تارىزدەس جەردە اڭشى، ەرتەگىدەگىدەي مول التىنعا تاپ بولعان. الگى اڭشى قاپىدا كورگەن ولجاعا كوزى سەنە الماي، ەسەڭگىرەپ قالىپ، جانتالاسا ۇڭ­گىردەن ىتقىپ بارىپ، قاسىندا بىرگە اڭشىلىق جاساپ جۇرگەن دوستارىنا حابار بەرەيىن دەپ شىققان جەرىنەن، ول ورىندى قايتا تابا الماعان دەسەدى.
ال جازۋشىلارىمىزدىڭ ءبىرى بۇنى بۇرىنعى كەزدە جاۋ شاپ­قىنشىلىعىنان قاشقان باي­لاردىڭ ۇڭگىرگە تىققان باي­لىقتارى بولۋى مۇمكىن دەپ توپ­شىلايدى. دەگەنمەن دە كىم ءبىل­سىن؟ وسىعان بايلانىستى مى­ناداي ءبىر قاۋەسەت بار. شىڭعىس حان تارباعاتاي تاۋىنىڭ اياق باسپايتىن بيىك قۇز-جارتاس­تارىنان ۇڭگىر قازىپ، جيعان التىندارىن، قۇندى زاتتارىن سوندا تىققان دەگەن اڭىز اي­تىلعان.
ارينە، التىن كوشەدى دە­گە­نىمىز سەنگىسىز كورىنەدى. الايدا جازۋشى تالاپ سۇلتانبەكوۆ­تىڭ «كوشپەلى التىن» اڭگىمەسىندە دە، سونداعى باستى كەيىپكەر سامەن التىننىڭ كوشىنە كوزى جەتكەن. مۇنداعى وقيعا جەلىسى بويىن­شا، مال باعىپ جۇرگەن سامەن شىڭ­بۇلاق سايىنان جەلە جورتىپ وتە بەرگەندە كەنەت استىنداعى تورى اتى وسقىرىنىپ قالت توقتاپ قالادى. سوندا سامەن بۇرىلىپ ارتىنا قاراسا، ساي قۇلديلاي جالت-جۇلت ەتىپ ءبىر وت كەلە جاتىر ەكەن. جازۋشىنىڭ سۋرەتتەۋىنشە، ۇلكەندىگى اتتىڭ باسىنداي. بال­قىعان، قىزعىلت سارى. جەر بە­تىنەن ءبىر مەتردەي بيىكتىكتە ەش­بىر سۇيەۋسىز، ەشكىمنىڭ كو­تە­رۋىنسىز قالىقتاپ ءجۇرىپ كەلەدى، جول-جونەكەي ۇشقىن ۇشىپ تۇسۋدە. سوندا كەيىپكەر اتاسى­نان ەستىگەن اڭىزىن ويىنا الادى.
كەزىندە ءبىر كەدەي-كەپشىكتىڭ بالاسى دا التىننىڭ كوشىنە كە­زىككەن ەكەن. كەتىپ بارا جاتقان كوشپەلى التىندى توقتاتۋ ويى­مەن، قالتاسىنان كەزدىگىن الىپ، شىناشاعىن ءتىلىپ جىبەرىپ، كەتىپ بارا جاتقان التىننىڭ ۇستىنە
بىر تامشى قان تامىزعان. سويتسە، التىن ساتىر-سۇتىر ەتىپ جارى­لىپتى دا جەرگە ءسىڭىپ كەتىپتى. سودان بارىپ جىگىت ۇيدەن كۇرەك اكەلىپ جالما-جان سول جەردى قازا باستاعان. بەلۋاردان قازعاننان كەيىن، ءبىر قوڭىر تاسقا پانالاعان ات باسىنداي التىن تاۋىپ، باي­لىقتىڭ استىندا قالعان دەگەن اڭىز بار. جاڭاعى سامەن اتا­سىنان ەستىگەن وسى اڭىزىن ەسكە ءتۇسىرىپ، ونىڭ شىن ومىردە بول­عانىنا كۋا بولعانداي سەزىنەدى. الايدا اڭىز بولىپ كەلگەن سول «التىننىڭ كوشىن» ءوزى دە كور­گەندىگىنە تاڭىرقاپ، كوكە­يىندە «اتامنىڭ اڭىزى شىنىمەن بولعان با سوندا؟ مەن راسىمەن دە «كوشپەلى التىندى» كوردىم بە؟ ال ەگەر ول التىن بولماسا، نە بولعانى؟» دەگەن سۇراقتار تۋىن­داعان.
يا، تالاپ سۇلتانبەكوۆتىڭ «كوشپەلى التىن» اڭگىمەسى وسى­لاي باياندالسا، بۇل جونىندە زامانبەك جاكەنوۆتىڭ دا «كوش­پەلى التىنعا» ارنالعان، رومان بولىپ جازىلعان كىتابى بار. مۇنداعى وقيعا ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعان «كوشپەلى التىننىڭ» بولعانىن بايانداپ، جاڭاعى اڭگىمە مەن اڭىزدى تولىقتىرا ءتۇسىپ، التىننىڭ كوش وزدىرا­تىنىن دالەلدەپ تۇرعانداي. روماننىڭ جەلىسى بويىنشا قوڭىرباي دەگەن مالعا باي اق­ساقال، كوشپەلى التىنعا كەنەلە­دى. جازۋشى بۇل وقيعاعا باي­لانىستى بىلاي قالام تارتادى: «قارعا ادىم جەر اتتاپ شىعۋ مۇڭ بولىپ، توسەك تارتىپ جاتىپ قال­عان قوڭىرباي قارتتىڭ كوتەر­مەلەي ءپىر تۇتىپ، تابىنا سويلەگەن اڭىز اڭگىمەسىنە قاراعاندا، وزى­نەن ءۇش اتا بۇرىن وتكەن ۇلى با­باسى توعاسباي زامانىندا قول باستاعان باتىر اتانىپتى. جوڭ­عارلارمەن كوپ شايقاس­قان ەرەۋىلدى كۇندەردىڭ ءبىر جورتۋى­لىنا اتتانباق بولعان توعاسباي باتىر قالىڭ قول ساربازدارى كۇتىپ قالعان اقشوقىعا تەزىرەك جەتۋ ءۇشىن ماڭىراقتاعى اۋى­لىنان كەشكى سالقىندا جولعا شىعىپتى. ايلى تۇندە اتاقتى جۇيرىك اقجال اتپەن يەن تاۋ ىشىندە جالعىز ءوزى كەلە جاتىپ، كەنەت قالىڭ توراڭعى تۇبىندە اينالاعا الاۋلاعان نۇرىن شاشىپ، جارقىراپ جاتقان عا­جايىپ زاتتى كوزى شالىپ قالادى. كوشپەلى ساف التىن ەكەنىن اڭ­عارعان توعاسباي ۇركەكتەگەن اتتان تۇسە سالا، قىنىنداعى ەكى ءجۇزدى الماس كەزدىگىمەن شىناشاعىن تەز ءتىلىپ جىبەرىپ، تامشىلاعان قا­نىن تەز تامىزا قويعان. كول­كىلدەپ تولقىپ تۇرعان الگى قىزىل التىن قاتا قالىپتى. كوكشىل ماتا بەلبەۋدىڭ ورتاسىنا كوشپەلى التىندى مىقتاپ ءتۇيىپ بەلىنە بايلاپ سالادى».
«حالىق ايتسا، قالت ايتپاي­دى» دەمەكشى، قاراپ وتىرساق حالىقتىڭ اراسىندا تاراعان «التىن كوشەدى» دەگەن ۇعىم شىن­دىققا جاناساتىنداي. سەبەبى «كوشپەلى التىن» دەگەن تىركەستىڭ شىعۋى دا تەكتەن-تەك ەمەس بولسا كەرەك. شىنىمەن دە، كىتاپتان وزگە باسپالاردان، قالامگەرلەر مەن اقىنداردىڭ شىعارمالا­رىنان «التىننىڭ بۋى»، «كوش­پەلى التىن» دەگەن ءسوز تىركەستەرىن كەزدەستىرىپ جاتامىز. مىسالى، دۋلات باباتايۇلىنىڭ «تەگىمدى مەنىڭ سۇراساڭ» دەگەن ولەڭ شۋ­ماعىندا «تەگىمدى مەنىڭ سۇراساڭ، قالىڭ نايمان نۋىنان. جى­رىمدى مەنىڭ سۇراساڭ، سارى ال­تىننىڭ بۋىنان» دەگەن جولدار دا بار. سونداي-اق اقىن-جازۋشى دۇكەن ءماسىمحانۇلىنىڭ دا «مەن، مەن ەدىم، مەن ەدىم، التىن­نىڭ بۋى - ەم ەدىم» دەپ جىرلاعان «التىننىڭ بۋى» اتتى تۋىن­دىسىن ايتۋعا بولادى. نەگىزى، التىننىڭ ىستىق بۋىنا شال­دىققان ادام سۋىققا دا توڭباي، اياق-قولى قاشاندا قايناپ جۇ­رەدى دەپ ەستيتىنبىز اقسا­قال­دار­دىڭ اۋزىنان. سونداي-اق كوشپەلى التىن، اسىرەسە، تاۋلى اۋ­ماقتاردا، مي دالادا توقتاماي كوشىپ جۇ­رەتىن كورىنەدى.
بۇل جونىندە جاس اقىن ايدوس يمانتاي دا ءوزىنىڭ «كوشپەلى ال­تىن» دەگەن ولەڭىندە «شولدە­گەن­دە سەن ەدىڭ جولىقتىرعان، شول­دەگى التىن سىندى كوشپەلى قىز» دەپ جىرلاعان. جانە تاعى ءبىر شۋماعىندا بىلاي دەگەن: «كوش­پەلى التىن كورمەدىم ومىردە مەن، ەستىپ ەم سول جايلى اڭىز جونىن­دە مەن. قان شىعارساڭ، سول التىن سەندىك بولار، وڭاي ولجا تەگىن­نەن تەگىن كەلگەن».
راسىمەن دە، التىننىڭ الا­ساپىران كوشىن كورگەن جان سول مەزەتتە دەنەسىنەن قان شىعارىپ جىبەرسە، التىننىڭ كوشى توقتاي قالماق ەكەنى بىرنەشە اڭىز بەن شىعارمالاردا جازىلسا، كورە­گەن اتالارىمىز دا سولاي ايتىپ جا­تادى. بۇل جەردە اقىن التىن­نىڭ كوشىن كورمەگەنىن جىرلاسا، باسىندا ايتىپ وتكەن­دەي «كوش­پەلى التىندى» كورگەن جاندار دا بار وسى كۇنى.
جالپى، التىننىڭ كوشى دە­گەندى ەلىمىزدەگى گەولوگ-ما­ماندار «سامورودوك» دەگەنمەن بايلا­نىستىرادى، ءوز تىلىمىزدە ساف ال­تىن دەگەنگە كەلەدى. الايدا ولار­دىڭ ايتۋىنشا، «ساف التىن» دەگە­نىمىز، دەمەك «سامورودوك» قانداي دا ءبىر مەتالدىڭ ءبىر ءتۇيىرى بولىپ كەلمەك. التىندى قاينات­قاندا عانا سىناپ سياقتى ۇلپىل­دەپ، سۇيىق بولماق. ال دالاداعى تەمپەراتۋراعا التىن ەرىمەيدى. «سامورودوك» دەپ قاراپايىم رۋدادان، قۇمنان نەمەسە تاۋ-تاس­تاردان تابىلعان، كادىمگى تاس­تاردان ەرەكشە بولىپ كەلگەن تاستاردى ايتادى. بۇرىندارى تاستار دەپ كەلسە، ءقازىر مەتالدىڭ ءتۇيىرى دەيدى. مۇنداي مەتالدار­دىڭ تۇيىرلەرى، اسىرەسە، جاۋىن-شا­شىندى تاۋلى ايماقتاردا كەز­دەسەدى ەكەن. جانە سول جاۋىن­مەن، سۋمەن التىندار شايىلىپ، ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە اعىپ كەتۋى مۇمكىن. ءبىراق ولار ءبىز اي­تىپ وتىرعان «كوشپەلى التىن» سەكىلدى سۇيىق ەمەس، قاتتى بو­لادى. مۇنداي اتتىڭ باسىنداي دەپ كەلەتىن ۇلكەن ساف التىندار اۆستراليا، چيلي، حاباروۆسك وڭىرلەرىندە تابىلعان. ال «كوش­پەلى التىن» دەگەندى ما­ماندار ميفولوگياعا بالايدى.

نۇرسۇلۋ مىرزاحمەت

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=5&id=28768

پىكىرلەر:


قوناق: #6094، ۋاقىتى: 10:32 - 2019/11/22

жазуыңда қате көп!


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


«بولاشاق» باعدارلاماسىن 14 سەكوند
پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكس- 14 سەكوند
بايدىڭ بالالارىنا گرانت 14 سەكوند
«زەكەت» قورى ەلوردادا 2 15 سەكوند
ستۋدەنتتەرگە جوو اقىسىن 16 سەكوند
كوروناۆيرۋس جۇقتىرعان 5 16 سەكوند
اۋىر اتلەتيكادان قازاقس 17 سەكوند
قر ۇكىمەتى فارماتسەۆتيك 3 مينوت
كەيبىر كەن ورىندارىندا 6 مينوت
توقاەۆ دارىگەرلەردىڭ اي 6 مينوت
نۇر-سۇلتاندا سانيتارلىق 9 مينوت
مەملەكەتتىك ءبىلىم گران 9 مينوت
التاي ايماعى شينجياڭ جۇ 10 مينوت
ءادىس – امالىن تاۋىپ ىس 10 مينوت
ەلىمىزدە ءبىلىم گرانتتا 10 مينوت
چەحيانىڭ ۇلتتىق مۇراجاي 10 مينوت
سقو-دا COVÙ‰D-19 جۇقتىر 10 مينوت
توقاەۆ: ءبىز كوروناۆيرۋ 12 مينوت
بولاشاق پەداگوگتار 42 م 12 مينوت
حالىقارالىق كوكپار ليگا 15 مينوت
الماتى وبلىسى: وزدەرىنە 15 مينوت
ۇلتتىق كەڭەس: قالا مەن 18 مينوت
مۇناي جوق: اۋىل شارۋاشى 18 مينوت
جاھاندىق جىلىنۋ. الەمدى 20 مينوت
ابىلاي حان رەزيدەنتسياس 20 مينوت
قاسىم-جومارت توقاەۆ: ار 21 مينوت
ايەلدەر پاندەميامەن كۇر 21 مينوت
پرەزيدەنت دارىگەرلەردىڭ 24 مينوت
قازاقستان ازاماتىن تارب 24 مينوت
الداعى بەس جىلدا قازاقس 27 مينوت