ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-07-15525205545 %55 %
2019-07-16613359642 %58 %
2019-07-17332115631 %69 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: Islam.kz رۋحاني اقپاراتتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 08:35 - 2014/03/02

«ديۋاني حيكمەت» شىعارماسىنىڭ اتاۋى جايىندا · قوجا احمەت ياسساۋي · قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قايراتكەرلەرى · قازاقستانداعى يسلام · E-iSLAM
«ديۋاني حيكمەت» شىعارماسىنىڭ اتاۋى جايىندا
«ديۋاني حيكمەت» شىعارماسىنىڭ اتاۋى جايىندا

وتاندىق ادەبيەتتانۋدا عىلىمى قوجا احمەت ياساۋي ءىلىمى مەن شىعارماشىلىعى جايلى زەرتتەۋلەرگە كەندە ەمەس. دەگەنمەن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ قۇرىلىمىنا، جانرلىق سيپاتى مەن كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى ءبىرقاتار ماسەلەلەر تۇرەن تيمەگەن كۇيىندە قالىپ ءوتىر.بىز بۇل ماقالادا زەرتتەلۋى كەمشىن ءبىر تاقىرىپقا – شىعارمانىڭ «ديۋاني حيكمەت» دەپ اتالۋ سەبەبىنە نازار اۋدارماقپىز.

شىعارمانىڭ ءبىتىم-بولمىسىن سارالاۋدىڭ سىرتقى كومپوزيتسيا ەلەمەنتتەرىن ەكشەۋدەن باستالاتىنى، مۇندايدا ءبىرىنشى كەزەكتە تۋىندى اتاۋىنا ءمان بەرىلەتىنى بەلگىلى. بەلگىلى ادەبيەت تەورەتيگى ت.ەسەمبەكوۆتىڭ تۇجىرىمداعانىنداي، «شىعارمانىڭ بەت-بەينەسىن ايقىندايتىن نارسە – اتالۋى، ول جازۋشى يدەياسىنان حابار بەرەتىن، تۋىندىنىڭ جانرىن، ءستيلىن انىقتايتىن ماعلۇمات بەرەدى. ءار جازۋشىنىڭ اتاۋعا قويار ءوز تالابى بار»[1]، بۇل جايتتى قاي داۋىرگە ءتان ادەبي تۋىندى ءسوز ەتىلگەندە دە ەسكەرۋ ورىندى. 

تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ نەگىزىن سالىپ، «بيسميللاھ دەپ بايان ەتىپ، حيكمەت ايتقان» قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ دە ءوز شىعارماسىن اتاۋسىز قالدىرماعانى انىق. باسى اشىق ءبىر جايت – «ديۋاني حيكمەت» ءتۇپنۇسقالىق اتاۋ ەمەس، ياعني اۆتوردىڭ ءوزى بەلگىلەگەن اتاۋعا جاتپايدى. بۇل ماسەلەگە العاش نازار اۋدارعان تۇرىك عالىمى ف.كوپرۇلۇ: «شىعىس تۇركىلەرىندە (قازاقستان جانە ورتا ازيا تۇركىلەرى – ءا.ا.) ا.ياساۋي ستيلىندەگى ولەڭدەر «حيكمەت» دەپ اتالادى.

 «ديۋاني حيكمەت» ەسىمى تەك ياساۋي شىعارمالارىنا ءتان ەمەس، بۇل اتاۋدىڭ كەيىننەن بەرىلگەن بولۋى مۇمكىن»[2] دەپ جازعان بولاتىن. «حيكمەتتەر جيناعى» ۇعىمىنداعى بۇل اتاۋ ياساۋي حيكمەتتەرىن جيناقتاپ، كوشىرىپ، حيكمەت داستۇرىندە جازىلعان ءوز تۋىندىلارىمەن قوسا ءبىر ەڭبەككە بىرىكتىرگەن اقىن شاكىرتتەرىنىڭ تاراپىنان بەرىلگەن دەۋگە نەگىز بار. وسى تۇستا شىعارما اتاۋىنا نەگىز بولعان «ديۋان» جانە «حيكمەت» ۇعىمدارىنا تولىققاندى تۇسىنىك بەرىپ ءوتۋ قاجەتتىگى وز-وزىنەن ايقىندالادى.

تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ەجەلگى ادەبي ەسكەرتكىشتەردە «ديۋان» اتاۋى العاش رەت م.قاشقاري سوزدىگىنە قاتىستى قولدانىلعان. ءبىراق بۇل تۋىندىدا قامتىلعان ماعلۇماتتار تۇركى دالاسىنان جيناقتالعانىمەن،  حاتقا ءتۇسىپ، تۇتاس شىعارما رەتىندە تياناقتى اتاۋعا يە بولۋى اراب-پارسى مادەنيەتى بىتە قايناسقان ورتادا جۇزەگە اسقانى بەلگىلى. «ديۋاني لۇعات-يت-تۇرك» اتاۋى سوزبە-سوز اۋدارمادا «تۇرىك تىلدەرىنىڭ (سوزدەرىنىڭ) جيناعى» ۇعىمىن بەرەدى. مۇنداعى «ديۋان» ءسوزى «جيناق»، «جيىنتىق» مانىندەگى تار ماعىنادا، تازا تىلدىك اۋقىمدا قولدانىلعان.

 ماعىنالىق تۇرعىدان «تۇرىك ءتىلىنىڭ سوزدىگى» لەپ اۋدارىلىپ جۇرگەن بۇل تۋىندى اتاۋىنىڭ ادەبي تەرمين رەتىندەگى «ديۋان» ۇعىمىمەن بايلانىسى جوق. سوزدىكتە كەڭىنەن قامتىلعان ولەڭ ماتىندەرى شىعارما سيپاتىن انىقتاۋعا ەمەس، تىلدىك ۇعىمداردى اشۋعا قىزمەت ەتكەن. ايتىلعان جايتتاردى ەسەپكە الساق، تۇركى توپىراعىندا تۋىنداپ، «ديۋان» اتاۋىن زاڭدى تۇردە يەلەنگەن العاشقى ادەبي جيناق قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتى» بولىپ شىعادى. حيكمەتتەرگە بەرىلگەن «ديۋان» اتاۋىندا  شىعارما تابيعاتىنا ءتان ءبىرقاتار ەرەكشەلىكتەر قامتىلىپ تۇر. 

ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى ادەبيەتى فولكلور ۇلگىلەرىمەن، تاسقا باسىلعان تۋىندىلارمەن (ورحون-ەنيسەي جازبالارى)، ەپوستىق جىرلارمەن («وعىزناما»، قورقىت جىرلارى – حاتقا تۇسكەن ەمەس، تۋىنداعان مەرزىمى ەسەپكە الىنىپ وتىر)، تولىمدى تۇتاس داستاندارمەن («قۇتتى بىلىك») سيپاتتالاتىنى بەلگىلى. 

ال بەلگىلى ءبىر اۆتوردىڭ ءوز ومىرىنەن، كوڭىل كۇيىنەن، جان سەزىمدەرىنەن سىر شەرتەتىن، قوعام قۇبىلىستارىنا كوزقاراسىن تانىتاتىن، ءبىرتۇتاس، ورنىققان كوزقاراستار جۇيەسىنەن تۇراتىن ءىلىمدى ۋاعىزدايتىن، وزىنە دەيىنگى ءىلىم يەلەرىنىڭ ءومىر دەرەگى مەن ۇستانىمدارىنان حابار بەرەتىن، يدەيالىق مازمۇنى باي، ليريكالىق تۇلعا تابيعاتى ايقىن، كەيدە شاعىن تولعاۋ، كەيدە كولەمدى داستان تۇرىندە جازىلعان جەكە تۋىندىلاردان تۇتاستىق قۇراعان تۇركى ادەبيەتىندەگى العاشقى اۆتورلىق جيناق «ديۋاني حيكمەت» بولىپ تابىلادى. ياساۋي شىعارماشىلىعىنىڭ ەلەۋلى ەرەكشەلىگىنىڭ ءوزى وسى مازمۇندىق، پىشىندىك كۇردەلىلىگى مەن كوپ قىرلىلىعىندا. حيكمەتتەرگە «ديۋان» اتىن بەرۋشىلەر ءبىرىنشى كەزەكتە وسى جاعدايدى نازاردا ۇستاسا كەرەك.

ەكىنشىدەن، «ديۋان» – كلاسسيكالىق تۇركى تىلدەس پوەزيادا قولجازبا كۇيىندە كەلەتىن جيناق. ءبىر نەمەسە بىرنەشە اۆتوردىڭ شىعارمالارىن قامتيدى.  ديۋانداعى شىعارمالار جانر بويىنشا نەمەسە الفاۆيتتىك تارتىپپەن ورنالاسادى. ديۋانعا نەگىزىنەن كولەمى شاعىن كوركەم شىعارمالار كىرگەن»[3]. بەلگىلى شىعىستانۋشى و.كۇمىسباەۆتىڭ وسى انىقتاماسىنا دەن قويار بولساق، اتالعان ەرەكشەلىكتەردىڭ بارلىعى «ديۋاني حيكمەتكە» دە ءتان ەكەنىن اڭعارامىز. ءحىح عاسىرعا دەيىنگى حيكمەت نۇسقالارى تەك قولجازبا كۇيىندە كوشىرىلىپ، ساقتالىپ كەلدى. ءداۋىردىڭ تەحنيكالىق دامۋ دارەجەسى جاعدايدىڭ وسىلاي قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى. 

اۆتورلىلىق ماسەلەسىنە كەلسەك، نەگىزگى بولىگىن ياساۋي حيكمەتتەرى قۇرايتىن «ديۋاني حيكمەتتە» حيكمەت داستۇرىمەن جىرلاعان كوپتەگەن اقىنداردىڭ شىعارمالارى قامتىلىپ وتىرۋى ورتاعاسىرلىق ديۋانداردىڭ بەلگىلى ءبىر جانرداعى تۋىندىلاردىڭ انتولوگياسى ءرولىن قوسا اتقارۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. ياعني، كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ قاتە پايىمداپ كەلگەنىندەي، كوشىرۋشىلەردىڭ قاتەلىگىنەن نەمەسە شىعارما اۆتورىن اجىراتا بىلمەي، حيكمەت اتاۋلىنى ياساۋيگە تەلۋىنەن ەمەس، كەرىسىنشە، ديۋان-جيناقتىڭ فۋنكتسيالىق ەرەكشەلىگىن دۇرىس ءتانىپ-تۇسىنىپ، حيكمەت داستۇرىندەگى تۋىندىلاردى ارنايى توپتاستىرۋى ناتيجەسىندە «ديۋاني حيكمەتكە» وزگە دە اۆتورلار شىعارمالارى ەنگىزىلگەن دەۋگە ءبولادى. 

اربىر حيكمەت سوڭىندا كوپ جاعدايدا شىنايى اۆتور ەسىمىنىڭ ساقتالىپ قالۋى – وسى ماقساتتىلىقتىڭ ناتيجەسى. ارينە، زامانالار بويىنا ساۋاتتىلىق دارەجەسى سان ءتۇرلى كوشىرمەشىنىڭ قولىنان وتكەن حيكمەت نۇسقالارىندا اۆتورلار ەسىمىنە قاتىستى دا قاتەلىكتەردىڭ ورىن العان تۇستارى بار. ءبىراق مۇنداي كەزدەيسوق قۇبىلىستار ايتىلمىش ماسەلەدە باستى ولشەم بولا المايدى.

ديۋان ءداستۇرى تۇركى حالىقتارى اراسىندا تۇرىك جانە وزبەك ادەبيەتىندە ەرەكشە دامىتىلعان. تۇرىك ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا «ديۋان پوەزياسى» اتالاتىن تۇتاس ءبىر كەزەڭ بار. تۇرىك ادەبيەتىنىڭ العاشقى زەرتتەۋشىلەرى تاراپىنان ديۋان ادەبيەتىنە «يران ارقىلى تۇركى ولكەلەرىنە ورنىققان، جەرگىلىكتى جانە ۇلتتىق سيپاتتارعا يە بولىپ،  دىننەن تىس تاقىرىپتاردى قامتىعان، ءحىىى عاسىردا انادولىدان باستاۋ العان كلاسسيكالىق تۇرىك ادەبيەتىنىڭ ىلكى تۋىندىلارى»[4] دەگەن انىقتاما بەرىلگەنىمەن، بەرتىندە بۇل تۇجىرىم ءبىرشاما وزگەردى.

 قازىرگى تۇرىك زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ورتاق مامىلەسى بويىنشا، ديۋان ادەبيەتىنىڭ تاقىرىپتىق اياسى شەكتەۋلى ەمەس، ياعني ءدىني-دۇنياۋي ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن قامتيدى جانە نەگىزىنەن كونە تۇركىلىك بۋىندىق ولشەمگە قوسا اراب-پارسىلىق ارۋز ولشەۋىن جەتىك مەڭگەرىپ، كەڭىنەن قولدانعان، بارىنشا جەتىلدىرگەن اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىنان تۇرادى. ال تۇركى حالىقتارىنداعى ديۋان ادەبيەتىنىڭ باستاۋىن تۇرىكتەردىڭ تاريحي وتانى –  انادولى ولكەسىنە ورنىققان ءحىىى عاسىرىنان تاراتۋ جونىندەگى پىكىرلەر وزگەرىسكە ۇشىراي قويعان جوق.

 وزبەك ادەبيەتى تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، «ديۋان» دەپ اتالاتىن جيناقتاردىڭ پايدا بولۋى بۇل حالىق ادەبيەتىندە حV عاسىردان باستالاتىنىن كورەمىز. يۋسۋف اميري «دەۆونىنان» باستاۋ الىپ، اتاي، ساككاكي، لۋتفي، حۋسايني شىعارماشىلىعىندا دامىتىلعان، ءماشھۇر كلاسسيك اقىن ءا.ناۋايدىڭ «چور دەۆونىنا» ۇلاسقان وزبەك ادەبيەتىندەگى ديۋاندار نەگىزىنەن جەكە ءبىر اۆتوردىڭ تۋىندىلارىن قامتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى.  

جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ ءوز ادەبيەتتەرىنىڭ تاريحىن، ونداعى ديۋان ءداستۇرىنىڭ قالىپتاسۋىن بەرتىنىرەكتەن باستاۋى زاڭدى بولعانىمەن، تۇتاستاي العاندا تۇركى حالىقتارىنداعى ديۋان ادەبيەتىنىڭ باستاۋىندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» شىعارماسى تۇرعانىن قابىلداۋ ورىندى. ديۋان پوەزياسىنا قويىلاتىن تاعى ءبىر تالاپ – ارۋز ولشەمدەرىن يگەرىپ، سول پىشىندە شىعارمالار تۋدىرۋ دەسەك، ياساۋي حيكمەتتەرى بۇل ەرەكشەلىكتەردەن دە قۇرالاقان ەمەس (بۇل تاقىرىپ ارنايى ماقالامىزدا قاراستىرىلعاندىقتان توقتالماي وتىرمىز). 

ەندى ياساۋي شىعارماسىنا بەرىلگەن اتاۋداعى «حيكمەت» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك. ادەبي-عىلىمي ورتا مەن كوپشىلىك وقىرمانعا «ديۋاني حيكمەت» ارقىلى تانىس بولعان، سوپىلىق ءىلىمدى ناسيحات ەتكەن ياساۋي مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ تابيعاتى ەرەك تۋىندىلارى رەتىندە قابىلداناتىن «حيكمەت» ۇعىمىنىڭ ءمان-مازمۇنى تەرەڭدە جاتىر.

ياساۋيتانۋشى-فيلوسوف د.كەنجەتاي ەڭبەگىندە اتالمىش ۇعىمنىڭ ءمانى  تومەندەگىشە تاراتىلادى: «حيكمەت» ءسوزى (ارابشا) تىلدىك تۇرعىدان العانىمىزدا «اقىل»، «پاراساتتى ءسوز»، ء«دىن ءىلىمى»، «ەڭ شىنايى ءىلىم ارقىلى ەڭ شىنايى بولمىستى ء(تاڭىردى) تانۋ» دەگەن ماعىنالاردى بىلدىرەدى... سونىمەن قاتار حيكمەت – قۇراننىڭ مازمۇنى مەن ءمانى، ياعني قۇدايلىق اياننىڭ وزەگى بولىپ تابىلادى»[5].

ياعني، حيكمەت – اللادان بەرىلگەن ءىلىم، ادامنىڭ ءوزىن تانۋ ارقىلى اللانى تانۋ ءىلىمى. رۋحتى كەمەلدەندىرۋ ارقىلى بولمىستىڭ بىرلىگىن ءتۇيسىنۋ، جاراتىلىس سىرلارىن ۇعىنۋ، جاراتۋشىنىڭ حيكمەتىن سەزىنۋ ءىلىمى. سوپىلىق تانىمنىڭ نەگىزىن حيكمەت ءىلىمى قۇرايدى. وعان بارار اۋىر دا ازاپتى جولدىڭ العىشارتى – ءدىن يسلامنىڭ شاريعات جولى. شاريعات شارتتارىن تولىق ءتۇسىنىپ، بەرىك ۇستانىپ، ءومىرىنىڭ وزەگىنە اينالدىرعان ادام عانا حيكمەت ءىلىمىن ۇستىن ەتكەن تاريقاتقا قادام باسا الادى. «شاريعاتسىز تاريقاتقا كىرە المادىم»، «شاريعاتسىز تاريقاتقا كىرگەندەردىڭ شايتان كەلىپ يمانىن الادى ەكەن»[6] دەگەن ياساۋي حيكمەتتەرى وسىنى اڭعارتادى. 

«قال ءىلىمى» – شاريعاتتى مەڭگەرگەننەن كەيىن «حال ءىلىمى» – تاريقاتقا جول اشىلادى. اللانى ءبىر ساتكە دە جادىنان شىعارماۋ (زىكىر)، ءناپسىنى اۋىزدىقتاپ، «ولمەس بۇرىن ءولۋ»، ءدۇنياۋي لاستىقتاردان قارايعان جۇرەكتى زىكىر ارقىلى تازارتۋ، جەرۋاني سىناقتان ءوتىپ، رۋحاني كەمەلدىككە جەتۋ ءۇشىن تانگە كىرگەن رۋحتى ۇدايى جەتىلدىرۋ، شىڭداپ-شىنىقتىرۋ، ءوز بولمىسىنىڭ، ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ تەرەڭ سىرلارى مەن ۇلى ۇيلەسىمدىلىگىن تانۋ ارقىلى اقيقاتقا-اللاعا ۇلاسۋ – سوپىلىق جولىنىڭ وتكەلدەرى، حيكمەت ءىلىمىنىڭ ءمانى بولىپ تابىلادى.

تۇركى تىلىندەگى جازبا دەرەكتەردە «حيكمەت ءىلىمى» ۇعىمى العاش رەت ءياساۋيدىڭ نەمەرە ءىنىسى سافي اد-دين ورىن قويلاقىنىڭ «ناسابناما» اتتى ەڭبەگىندە كەزدەسەدى. قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اتا-تەگى تاراتىلىپ كورسەتىلەتىن وسى شەجىرەدە ازىرەتى ءاليدىڭ جەتىنشى ۇرپاعى، ءياساۋيدىڭ ون ءۇشىنشى اتاسى ىسقاق باب پەن ونىڭ سەرىكتەرىنىڭ تۇركى توپىراعىنا ءدىن تاراتا كەلگەن جورىعىن سۋرەتتەيتىن  مىناداي جولدار بار: «يسحاق باب (الايح ير-راحما) ءبىرلا بەس تۋببا تابين ەردى. ءبىرىنىڭ اتى قاففال ەردى. قاففالنى چاچ ەلىندە قويدىلار، 55 مىڭ حالايىققا يلمۋ حيكمات ياد بەردىلار»[7].

 تاعى ءبىر تۇستا بىلاي دەلىنەدى: «ۋا تاعى تۋببا ءات-تابيننى سايرامدا قويدىلار. انىڭ اتى حيالىق اتا ەردى. ول ازيز سايرامدا 45 يىل يلمۋ حيكمات ايدى»[8]. ءبىر نازار اۋدارارلىعى «ناسابنامادا» ءدىن تاراتۋشىلاردىڭ ۋاعىز-ناسيحاتىنا قاتىستى «يسلام نەگىزدەرىن ۇيرەتتى» نەمەسە «شاريعات ءىلىمىن تاراتتى» سەكىلدى ءداستۇرلى تىركەستەر ەمەس، «حيكمەت ءىلىمىن ايتتى (ۇيرەتتى، ناسيحاتتادى)» دەگەن ەرەكشە انىقتاما قولدانىلادى. مۇنىڭ ءوزى اتالمىش شەجىرەدە «حيكمەت» ۇعىمىنا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ وتىرعانىن، ىسقاق باب پەن ونىڭ سەرىكتەرى ۇستانعان، تاراتقان جولدىڭ ­ – تۇركى توپىراعىنا تاراعان يسلامنىڭ – ­­­­جالاڭ شاريعات جوسىعى ەمەس، ودان الدەقايدا تەرەڭ، ماعىنالى، تىلسىم ءىلىم – تاريقات ءىلىمى ەكەنىن ەرەكشەلەپ تانىتۋدى كوزدەگەنىن اڭعارتادى. 

بۇل ءىلىمنىڭ كوشباسىندا ىسقاق بابتىڭ تۇرعانى، شام ءۋالاياتىنان تۇركىستان ولكەسىنە ءدىن تاراتا كەلىپ، 85 جىل پاديشا بولعانى، قىزىر ىلياسپەن سۇحباتتاس بولۋ ءۇشىن 80 جىل «سۋفرادارلىك قىلعانى» دا وسى ەڭبەكتە ايتىلادى. شەجىرەدەگى «سۋفرادارلىك»، «سۋفرا تۇتۋ» تىركەستەرىنىڭ حيكمەت ىلىمىمەن تىكەلەي قاتىستى سيمۆولدىق تا، ريتۋالدىق تا ءمانى بار. سونداي-اق تاريقات تاجىريبەسىندەگى قىلۋەتكە ءتۇسۋ ءۇردىسى دە تۇركى دالاسىنا ىسقاق باب كەزەڭىنەن ءمالىم: سول تۇستاعى قاراحان مەملەكەتىنىڭ بيلەۋشىسى ابد ءار-راحيمنىڭ (ساتۇق بوعراحان) وسى ءداستۇردى ۇستانعانى جونىندە مالىمەتتەر ساقتالعان. 

كورنەكتى تۇركىتانۋشى زاكي ءۋاليدي توعاننىڭ ەڭبەگىندە ەسكە الىناتىن، ياساۋيگە تەلىنىپ جۇرگەن جاڭادان تابىلعان حيكمەتتەردە كەزدەسەتىن «سۇلتان ساتۇق بوعراحان ءپىرمۇعان ەمەس پە؟» دەلىنگەن جولداردىڭ نەگىزىندە وسى دەرەك جاتىر. ءياساۋيدىڭ ءوز اكەسى يبراحيم شايحتىڭ دا قىلۋەت ۇستاعانى بەلگىلى. دەمەك، حيكمەت-سوپىلىق ءىلىمى تۇركى توپىراعىنا يسلامنىڭ العاشقى تارالۋ داۋىرىنەن – ءVىىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىنەن باستاپ دەندەي ەنىپ، كەڭىنەن تاراعان. سوپىلىق جولدىڭ تۇركى مۇسىلماندىعىنىڭ نەگىزىنە اينالۋىنىڭ سەبەبى دە وسىندا.

حيكمەت ءىلىمى ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى اۆتورلارىنىڭ شىعارمالارىندا ەلەۋلى ءىز قالدىردى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ اللا دانالىعىن (حيكما ءيلاھيا) تانۋ جونىندەگى ءىلىمى مەن ءجۇسىپ بالاساعۇن داستانىندا كورىنىس تاپقان «قۇت اكەلۋشى ءىلىم» كونتسەپتسياسى وسى حيكمەت ءىلىمىنىڭ تىكەلەي اسەرىنەن تۋىنداعانى ز.جانداربەك، ءا.مۋمينوۆ سەكىلدى ءبىرقاتار عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە تۇجىرىمدالدى.

ورتاعاسىرلىق شىعىستىڭ وزىق ويلى شىعارماشىلىق يەلەرىنە زور ىقپالىن تيگىزگەن ءفارابيدىڭ گۋمانيستىك جانە راتسيوناليستىك يدەيالارىنىڭ نەگىزىندە سوپىلىق ءىلىم ۇستانىمدارى، ال ونىڭ «پاراساتتى ادام» يدەالىنىڭ قاينارىندا سوپىلىقتاعى كەمەل ادام كونتسەپتسياسى تۇردى. تۇركى دالاسىنىڭ داڭقتى تۇلەگىنىڭ پوەزيالىق مۇراسىندا دا سوپىلىق سارىن ءىزى سايراپ جاتىر. مۇنىڭ بارلىعى ءفارابيدىڭ ءوزى تۋعان توپىراقتان ءتۇيىپ وسكەن، بالا شاقتان ساناسىنا سىڭگەن حيكمەت ءىلىمىنىڭ جەمىسى بولاتىن. فارابي ولەڭدەرى مەن ياساۋي حيكمەتتەرى ساباقتاستىق تۇرعىسىنان سارالانار بولسا، ءبىرقاتار جايتتاردىڭ بەتى اشىلارى ءسوزسىز. 

شىعىس رەنەسسانسى تۋدىرعان سەرپىن ورتاعاسىرلىق ادەبيەتتە فيلوسوفيالىق ويلاردىڭ دامىتىلۋىنا، فارابي يدەيالارىنىڭ كوركەم شىعارمالاردا جالعاسىن تاۋىپ، حالىق اراسىنا كەڭىنەن تارالۋىنا ىقپال ەتتى. كورنەكتى شىعىستانۋشى ب.عافۋروۆ فارابي شىعارمالارىنداعى كەمەل پاراسات جايلى اسقاق ويلاردى، «قايىرىمدى بيلەۋشى» بەينەسىندەگى بيىك اڭسار-مۇراتتى فيردوۋسي، نيزامي، ءجۇسىپ بالاساعۇن، ساعدي، حافيز، ءجامي، ناۋاي، رۋستاۆەليدىڭ، بەرتىنىرەكتە ابايدىڭ جاڭعىرتىپ جىرلاعانىن جازادى. مۇنىڭ بارلىعى فارابي يدەيالارىنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە تۇرعان حيكمەت ءىلىمىنىڭ ومىرشەڭدىگى مەن جاسامپازدىعىنىڭ دالەلى بولىپ تابىلادى. ءحى عاسىرداعى پارسىنىڭ كورنەكتى اقىنى، ءدىن عالىمى ناسير حۋسراۋ  «كيتاب جامي ال-حيكماتاين» («ەكى حيكمەت ءىلىمى تۋرالى جيناق-كىتاپ») اتتى ەڭبەگىندە فارابي نەگىزدەگەن ءىلىم تۋرالى كوپتەگەن كوزقاراس-پىكىرلەردى كەلتىرەدى[9].

تۇركى جازبا ادەبيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى ج.بالاساعۇن شىعارماشىلىعىنان دا حيكمەت ءىلىمىنىڭ تىكەلەي ىقپالى بايقالادى. بۇگىنگە دەيىن وتاندىق عىلىمدا بالاساعۇن داستانىنداعى «پاراساتتى بيلەۋشى»، «كەمەل قوعام» يدەيالارىن ءبىرىڭعاي فارابي فيلوسوفياسىمەن بايلانىستىراتىن، سونىڭ اسەرىنە تەليتىن كوزقاراستار باسىم بولىپ كەلەدى. دەگەنمەن، بىزدىڭشە، وتانداس قوس تۇلعانىڭ شىعارماشىلىعىندا ساباقتاستىقتان گورى سالالاستىقتىڭ باسىم ەكەنىن قابىلداعان ءجون. سەبەبى، جوعارىدا ايتىلعانداي، تۇركى ولكەسىنىڭ يدەيالىق تۇعىرىنا اينالعان سوپىلىق-حيكمەت ءىلىمىنىڭ نەگىزدەرى فارابي مەن بالاساعۇنعا بىردەي تانىس بولعانى انىق. 

«قۇتتى بىلىكتە» وزىندىك پوەتيكالىق شەشىمىن تاپقان «قۇت اكەلۋشى بىلىك» – حيكمەت ءىلىمى جانە ودان تۋىندايتىن قوعامدىق-الەۋمەتتىك  يدەيالار بالاساعۇنعا فارابي ارقىلى اينالما جولمەن جەتۋى شارت ەمەس بولاتىن. داستانداعى پاراساتتى، باقىتتى قوعام تىرشىلىگىنىڭ ءبىر ۇستىنى  – قاناعات سەزىمىنىڭ ودعۇرمىش سوپى بەينەسى ارقىلى كورىنىس تابۋى،  ءوزىن ءبىرجولا حاق جولىنا ارناپ، ەلدەن جىراق جالعىزدىقتا-قىلۋەتتە كۇن كەشكەن تاقۋانىڭ تاراپىنان ايتىلاتىن بارلىق ۇگىت-ناسيحات سوزدەردە تۇركى سوپىلىعىنا ءتان نەگىزگى ۇعىمدار مەن ۇستانىمداردىڭ استاسا ءورىلىپ جاتۋى شىعارما اۆتورىنىڭ سوپىلىق ىلىممەن ەتەنە تانىستىعىن اڭعارتادى.

 سونداي-اق تۋىندىداعى بيلەۋشى مەن ءۋازىردىڭ ودعۇرمىشتىڭ تاقۋالىعىن تابيعي تۇردە قابىلداۋى، وعان ەرەكشە تۇسىنىستىكپەن، ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراۋى، ونى ءپىر تۇتىپ، قاجەت كەزىندە كەڭەس الىپ وتىرۋى شىعارما جازىلعان تۇستا ء(حى ع.) تۇركىلەر جەرىندە سوپىلىق جولدىڭ قالىپتى قۇبىلىسقا، ءتىپتى، قوعام ومىرىندەگى جەتەكشى ينستيتۋتقا اينالىپ ۇلگەرگەنىن كورسەتەدى. تۇركى سوپىلىعىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ساتۇق بوعراحان نەگىزىن قالاعان قاراحان مەملەكەتىندە ءومىر ءسۇرىپ، سول ەلدىڭ بيلەۋشىسىنە ارناپ داستان جازعان ءجۇسىپ بالاساعۇن شىعارماشىلىعىندا سوپىلىق سارىنداردىڭ ايقىن كورىنىس تابۋى زاڭدى قۇبىلىس بولاتىن.

ايتىلعانداردان اڭعاراتىنىمىزداي، حيكمەت ءىلىمىنىڭ تۇركى توپىراعىنداعى تاريحى مەن تاجىريبەسى قوجا احمەت ياساۋي ءومىر سۇرگەن كەزەڭگە دەيىن ءبىرقاتار بەلەستەردى وتكەرگەن. دەگەنمەن ياساۋيگە دەيىن بىردە-بىر ءىلىم يەسى ولەڭمەن حيكمەت ايتتى دەگەن دەرەك جوق. ال ەل اۋزىندا ساقتالعان، ياساۋيا تاريقاتىنا ءتان ورتاعاسىرلىق جازبالاردا كەلتىرىلگەن اڭىزدار حيكمەت-ولەڭ ءداستۇرىنىڭ ياساۋيدەن باستالعانىن كورسەتەدى. 

س.ساپابەكۇلى جازىپ العان اڭىزداردىڭ بىرىندە مۇحاممەد پايعامباردىڭ امانات-قۇرماسىن ء(ىلىمنىڭ سيمۆولى) جەتكىزۋشى ارىستان بابتىڭ بالا احمەتپەن كەزدەسكەن ءساتى تۋرالى بىلاي دەلىنەدى: «بالام، اتىڭ – احمەت ەكەن، ءىشىڭ تولا حيكمەت ەكەن، اش اۋزىڭدى!» دەگەندە، جەتى جاسار بالا جالت قاراپ، اۋزىن اشقاندا، قۇرما ۇشىپ بارىپ بالانىڭ اۋزىنا كىردى. بالا ۇرشىقتاي شيراتىلىپ، حيكمەت ايتا باستايدى»[10]. «ديۋاني حيكمەتتە» وسى وقيعا ءياساۋيدىڭ ءوز اتىنان باياندالادى:

جەتى جاستا ارىستان بابام ىزدەپ تاپتى،

ء

ار سىرىمدى كورگەن سايىن بۇركەپ جاپتى.

«بيلحامديللاھ كوردىم» دەپ ءىزىمدى ءوپتى،

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە.

...سەگىزىمدە سەگىز جاننان جول اشىلدى،

«حيكمەت ايت!» دەپ باسىما نۇر شاشىلدى.

بيحامديللاھ ءپىرمۇعان شاراپ ءىشىردى،

سول سەبەپتەن الپىس ۇشتە كىردىم جەرگە[11].

ء

وز تۋىندىسىن «بيسميللاھ دەپ باياندايىن حيكمەت ايتىپ» دەپ باستاعان ياساۋي حيكمەتتەردىڭ اللا امىرىمەن كەلگەن ءىلىم، تاڭىرلىك شابىتتان تۋىنداعان جىرلار ەكەنىن «حيكمەت ايت» دەپ سۋبحان ايتتى، شەشەن بولدىم»، «مەنىڭ حيكمەتتەرىم اللادان پارمەن»، «مەنىڭ حيكمەتتەرىم اللادان نىعمەت»، «قۇدايدىڭ سوزىنەن شىققان بۇل حيكمەت» سەكىلدى جولدارمەن ۇنەمى ەسكە سالىپ وتىرادى.

«ديۋاني حيكمەتكە» دەيىنگى ەجەلگى تۇركى ادەبيەتىنىڭ بىزگە ءمالىم پوەزيالىق تۋىندىلارىندا «حيكمەت» ۇعىمى كەزدەسپەيدى ءارى ەشقانداي اۆتور ءوز شىعارماسىنا قاتىستى «حيكمەت» اتاۋىن قولدانباعان. مۇنىڭ ءوزى سول تۇستا تۇركىلەرگە حيكمەت ءىلىمى جاقسى تانىس بولعانىمەن، ونىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرىپ، تالعامپاز پوەزيا تالابىنا سايكەستەندىرىپ، دەربەس جانر دارەجەسىنە كوتەرەتىن، يسلامي ۇعىمدار تۇراقتانباعان تۇركى تىلىندە شەبەرلىكپەن جىرلاپ جەتكىزۋگە قابىلەتتى تۇلعانىڭ تاريح ساحناسىنا شىعا قويماعانىن ءاڭعارتادى. 

وز كەزەگىندە بۇل تاريحي مىندەت سوپىلىق ءىلىمى كەمەل، اقىندىق دارىنى قۋاتتى، ءداۋىر تالابىن، قوعام سۇرانىسىن تەرەڭ سەزىنگەن، زامان مەن ادام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن العاشقى بولىپ ارقالاعان وتانشىل، ويشىل اقىن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ەنشىسىنە بۇيىردى.

ياساۋي حيكمەتتەرى سوپىلىق ءىلىمنىڭ جالاڭ ۋاعىزشىسى ەمەس. اۆتوردىڭ بولمىستى سوپى رەتىندە ءتۇيسىنۋى قانشالىقتى تەرەڭ بولسا، اقىن رەتىندە سەزىنۋى دە سونشالىقتى شىنايى. حيكمەتتەردە باياندالاتىن وقيعا، سۋرەتتەلەتىن ءحال، ناسيحاتتالاتىن ءىلىم ەڭ الدىمەن سىرشىل سەزىم كورىگىنەن وتكىزىلىپ، تۇنىق پوەزيا تابيعاتىنا ءتان بەينەلىلىكپەن، كوركەمدىكپەن، شەبەرلىكپەن جەتكىزىلەدى.

وسى ورايدا شەگىنىس جاساپ ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت بار. 1973 جىلى تاشكەنت قالاسىندا «ابۋ رايحون بيرۋني. حيكماتلار» اتتى كىتاپ جارىق كوردى. ورتاعاسىرلىق كورنەكتى ويشىل، ەنتسيكلوپەديست عالىم ءابۋ رايحان ءبيرۋنيدىڭ جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ سان سالاسىمەن شۇعىلدانا ءجۇرىپ، قوعامدىق عىلىمدار بويىنشا دا بىرنەشە ەڭبەك قالدىرعانى مالىم. 

ادەبيەت ماسەلەلەرىنە قاتىستى تراكتاتتار جازىپ، پارسى پوەزياسىنىڭ ءبىرقاتار ۇلگىلەرىن اراب تىلىنە اۋدارعان عالىمنىڭ ءتولتۋما پوەزيالىق شىعارمالارى دا ەداۋىر. بيرۋني ولەڭدەرى نەگىزىنەن فيلوسوفيالىق ماسەلەلەردى قوزعايدى، تالىم-تاربيەلىك ناسيحاتتار بەرەدى، عۇمىرنامالىق دەرەكتەردى قامتيدى. ستيلدىك جاعىنان  بيرۋني ولەڭدەرى يبن سينا تۋىندىلارىمەن ۇندەس كەلەدى، سول تۇستا ءبىرشاما قالىپتاسقان زيالى ويشىلدار پوەزياسىنىڭ قولتاڭباسىن تانىتادى.  ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان رۋحاني-ماعىناۋي قۇندىلىقتاردى ۇستىن ەتىپ، «باقىتقا جەتۋ ءىلىمىن» جىرلاعان سوپىلىق پوەزيا تۋىندىسى – حيكمەتتەرمەن عالىم ولەڭدەرىنىڭ رۋحى مۇلدە سايكەس كەلمەيدى جانە اۆتور ءوز ولەڭدەرىن «حيكمەت» دەپ اتاعان دا ەمەس. 

وزىندىك ورنەگى، دارا جانرلىق ءبىتىمى، دەربەس مەكتەبى، قالىپتاسقان ءداستۇرى بار حيكمەت-ولەڭدەردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەي، ونى بيرۋني پوەزياسىنا اتاۋ ەتىپ بەلگىلەگەن وزبەك عالىمى، بيرۋنيتانۋشى ا.يريسوۆتىڭ بۇل شەشىمىن قۇپتاي قويۋ قيىن.

وسىعان ۇقساس مىسال تاتار ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا ارنالعان «بورىنگى توركي ءھام تاتار ءادابياتىنىڭ چىگاناكلارى» (قازان، 1981) اتتى ەڭبەكتە دە كەزدەسەدى. ءجۇسىپ بالاساعۇن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان تاراۋدا «قۇتتى بىلىك» داستانىنان 3 ءبايىتتى (التى جول) اۋدارماسىمەن كەلتىرە وتىرىپ، اۆتورلار ولاردى «حيكماتلار» دەگەن اتپەن بەرىپتى. ماقال-ماتەل ماندەس دانالىق وي-تۇيىندەرىن، ناقىل سوزدەردى بالاساعۇن داستانىنان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى، شىعارمانىڭ جانرلىق-ستيلدىك ەرەكشەلىگىنىڭ ءوزى وسىعان العىشارت بولعان. 

دەگەنمەن مۇنداي جالپىلاما سيپات اتالعان ۇزىندىلەرگە «حيكمەت» ۇعىمىن تەلۋگە نەگىز بولا المايدى. بۇل تۇستا تاتار عالىمدارى ءتول ادەبيەتتەرىندە بۇرىننان قالىپتاسقان ناقىل سوزدەرگە قولدانىلاتىن «حيكمەت» اتاۋىن نەگىزگە الىپ، ۇزىندىلەردى وسىلاي اتاسا كەرەك (تاتار ادەبيەتىندەگى بۇل ۇعىم قاسيدانىڭ قۇرىلىمدىق بىرلىگى رەتىندەگى حيكمەتتەردىڭ تابيعاتىنا كوبىرەك ساي كەلەدى). دەگەنمەن اۆتوردىڭ –  ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ حيكمەت ىلىمىنەن حاباردار بولا وتىرىپ، ءوز تۋىندىسىنداعى ناقىلداردى «حيكمەت» دەپ اتاماۋىنىڭ، شىعارماسىندا بۇل ۇعىمدى مۇلدە قولدانباۋىنىڭ دا ءمانى بار بولۋعا تيىس. 

«حيكمەت» ۇعىمىنىڭ مازمۇندىق اياسى كەڭ ەكەندىگىنە، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ناقىل سوزدەردىڭ ءسينونيمى بولىپ تابىلاتىنىنا تالاس جوق، ءبىراق تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىندە، ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدە ەرەكشە ورىن الاتىن، دەربەس ءداستۇر قالىپتاستىرعان شىعارماشىلىق قۇبىلىستىڭ – حيكمەت جانرىنىڭ اتاۋىن ورىندى-ورىنسىز قولدانا بەرۋ ونى ناقتىلىقتان ايىرىپ، مازمۇنىنا كولەڭكە تۇسىرەتىنىن ۇمىتپاعان ءجون. ادەبي ۇعىمدارعا ساق بولىپ، تەرميندىك ىسىراپشىلدىقتان اۋلاق تۇرۋ – وسكەلەڭ ادەبيەتتىڭ ورىندى تالاپتارىنىڭ ءبىرى.

قورىتا ايتقاندا، تۇركى ادەبيەتىندە حيكمەت ءىلىمىن العاشقى بولىپ  پوەزيا تىلىمەن ورنەكتەگەن قوجا احمەت ياساۋي بولىپ تابىلادى. سوپى اقىن شىعارماشىلىعىن تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت تاريحىندا دارالاپ تۇراتىن باستى ەرەكشەلىك وسى. ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ جانرلىق ءبىتىمىن، ستيلدىك تابيعاتىن سارالاۋدا اتالعان ەرەكشەلىكتىڭ نەگىزگى رول اتقاراتىنى داۋسىز.

تۇركى ادەبيەتىندەگى حيكمەت جانرى

«جانر» ۇعىمى اياسىندا ادەبيەتتىڭ ەپوس، ليريكا، دراما سەكىلدى ءىرى تەكتەرىنىڭ دە، ولاردىڭ ىشكى قۇرامداس بولىكتەرى بولىپ تابىلاتىن جانرلىق تۇرلەردىڭ دە قامتىلاتىنى بەلگىلى. اكادەميك س.قاسقاباسوۆتىڭ انىقتاماسىنا سۇيەنسەك، «جانر – ونەردىڭ، ادەبيەت پەن فولكلوردىڭ، ءبىر جاعىنان، جالپى، كوپ قىرلى (ۋنيۆەرسالدى) كاتەگورياسى دا، ەكىنشى جاعىنان، ناقتىلى كاتەگورياسى. كوپ قىرلى بولاتىنى – وندا ءار ءتۇرلى ادىستەر مەن تاسىلدەر كورىنىس تابادى، ال ناقتى بولاتىنى – شىعارما بەلگىلى ءبىر جانردىڭ اياسىندا ءجازىلادى. 

ار جانردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى، زاڭدارى بولادى»[12]. شىعىس ادەبيەتىندەگى جانرلار تەورياسىن زەرتتەگەن بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى ي.ۆ.ستەبلەۆانىڭ پايىمداۋىنشا، «جانر» ۇعىمى بەلگىلى ءبىر داۋىردەگى بەلگىلى ءبىر مازمۇن مەن تۇراقتى ءتۇر بەلگىلەرىن قامتيتىن، پوەتيكالىق ءبىرتۇتاس جۇيەسى بار ماتىندەر توبىن بىرىكتىرەدى[13]

وزگەرمەلى  تاريحي كاتەگوريا رەتىندەگى «ادەبي جانر» ۇعىمىنىڭ ەرەكشەلىگىن ايقىنداي تۇسەتىن كەزەكتى انىقتامانى تاتار عالىمى ا.م.شاريپوۆتىڭ «زاروجدەنيە سيستەمى ستيحوتۆورنىح جانروۆ» اتتى ەڭبەگىنەن كەزدەستىرەمىز: «جانر سكلادىۆاەتسيا ۆەكامي، نەپرەرىۆنو يزمەنياەتسيا، ترانسفورميرۋەتسيا سوگلاسنو حۋدوجەستۆەننو-ەستەتيچەسكيم ترەبوۆانيام كاجدوي ەپوحي ي كاجدوي وتدەلنو ۆزياتوي ناتسيونالنوي ليتەراتۋرى، ي، پروجيۆ دولگۋيۋ جيزن، ەسلي نەت ۆ نەم پوترەبنوستي، ون موجەت ي ۋگاسنۋت»[14]. اتالعان ەرەكشەلىكتەردىڭ بارلىعىن دەرلىك قامتيتىن ءتول ادەبيەتىمىزدەگى بىرەگەي قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى ءحىى عاسىردا ياساۋي شىعارماشىلىعى ارقىلى قالىپتاسىپ، تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت تاريحىندا ەلەۋلى ءىز قالدىرعان حيكمەت ءداستۇرى بولاتىن.

وتاندىق ياساۋيتانۋ عىلىمىندا ءبىرقاتار ىرگەلى زەرتتەۋلەر جاسالعانىمەن، بۇگىنگە دەيىن حيكمەتتەردىڭ جانرلىق سيپاتى ارنايى ىزدەنىسكە ارقاۋ بولىپ كورگەن جوق. دەگەنمەن ياساۋي مۇراسىن ءار قىرىنان قاراستىرعان زەرتتەۋشىلەر جانر ماسەلەسىنە جاناما تۇردە توقتالا وتىرىپ، ءبىرشاما ورنىقتى پىكىر قالىپتاستىردى. ح.سۇيىنشاليەۆ، ا.احمەتبەك، ا.ي.پىلەۆ سىندى زەرتتەۋشى عالىمدار ءياساۋيدىڭ داستان-تولعاۋ،  داستان-قيسسا  جانە سوپىلىق ەپوس ۇلگىسىندەگى حيكمەتتەرىن ءبولىپ قاراستىرعان. «ديۋاني حيكمەتتەگى» ايتىس جانرلىق تۇرىنە اتالمىش تاقىرىپتا ىرگەلى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن عالىم م.جارمۇحامەدۇلى ەرەكشە نازار اۋدارعان.

 ال ياساۋي حيكمەتتەرىندە ولەڭ ءتۇرى رەتىندەگى عازالدىڭ قولدانىلعانى ءبىرقاتار اۆتورلار تاراپىنان ءسوز بولعانىمەن، ونىڭ جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىنىڭ قانشالىقتى دامىتىلعانى جونىندە دە دايەكتى پىكىر ايتىلا قويعان جوق. ايتىلعانداردان اڭعاراتىنىمىز، «ديۋاني حيكمەتتىڭ» جانرلىق سيپاتى توڭىرەگىندەگى وي-تۇجىرىمدار ادەتتە تۇتاس تۋىندىعا ەمەس، ونىڭ جەكەلەگەن بولىكتەرىنە عانا  قاتىستى بولىپ كەلەدى.

ياساۋيتانۋ عىلىمىندا ەلەۋلى ماڭىزى بار بىرەگەي زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرىنىڭ يەسى ا.ك.بوروۆكوۆ «وچەركي پو يستوري ۋزبەكسكوگو يازىكا» اتتى ماقالاسىندا ياساۋي ستيلىندە جىرلاعان حيكمەتشى-اقىندار شىعارماشىلىعى  تۋرالى ايتا كەلىپ، حيكمەتتەردىڭ قالىپتاسقان ءداستۇرى بار، عاسىرلار بويى ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن دەربەس پوەتيكالىق جانر ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن[15]. عالىمنىڭ نازاردان تىس قالىپ جۇرگەن وسى ساليقالى تۇجىرىمى ءبىزدىڭ اتالمىش باعىتتاعى ىزدەنىستەرىمىزگە نەگىز بولىپ وتىر.  

تاتار ادەبيەتتانۋشىسى ا.شاريپوۆ تە: «تۇركى ءتىلدى پوەزياداعى حيكمەت جانرىنىڭ العاشقى ۇلگىسى – ياساۋي تۋىندىلارى» دەپ تۇجىرىمدايدى[16]. «حيكمەت جانرى» دەگەن تىركەس جەكەلەگەن وزبەك ادەبيەتشىلەرى تاراپىنان قولدانىلعانىمەن، ازىرگە بۇل ماسەلەنى تاراتا تۇسىندىرگەن، ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن بىردە-بىر اۆتور جوق. ال ءتول ادەبيەتتانۋىندا «جانر» تەرمينى قالىپتاسپاعان تۇرىك زەرتتەۋشىلەرى حيكمەتتەرگە قاتىستى ادەتتە ء«داستۇر» («گەلەنەك») ۇعىمىن قولدانادى.

شىعارمانىڭ ءبىتىم-بولمىسىن سارالاۋدىڭ سىرتقى كومپوزيتسيا ەلەمەنتتەرىن ەكشەۋدەن باستالاتىنى، مۇندايدا ءبىرىنشى كەزەكتە تۋىندى اتاۋىنا ءمان بەرىلەتىنى بەلگىلى. ياساۋي تۋىندىسىنا نەگىز بولعان «ديۋان» جانە «حيكمەت» ۇعىمدارىنا ءبىز الدىڭعى ماقالالارىمىزدا تولىققاندى تۇسىنىك بەرىپ وتكەن بولاتىنبىز.

 تۇركى ادەبيەتىندەگى العاشقى اۆتورلىق جيناق «ديۋاني حيكمەت» بولىپ تابىلاتىنى، تۇركى حالىقتارىنداعى ديۋان ادەبيەتىنىڭ باستاۋىندا ديۋان پوەزياسىنا قويىلاتىن بارلىق تالاپتارعا ساي كەلەتىن اتالمىش تۋىندىنىڭ تۇرعانى، تاريقات تاعىلىمىن تانىتاتىن حيكمەت ءىلىمىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرىپ، تالعامپاز پوەزيا تالابىنا سايكەستەندىرىپ، دەربەس جانر دارەجەسىنە كوتەرگەن تۇلعا – وتانشىل، ويشىل اقىن قوجا احمەت ياساۋي ەكەندىگى وسى ماقالادا تۇيىندەلگەن بولاتىن.

ەندىگى كەزەكتە ءتول پوەزيامىزدا حيكمەت جانرىنىڭ قالىپتاسۋىنا ادەبي تۇرعىدان قانداي العىشارتتار بولدى، ونىڭ پايدا بولۋ كەزەڭى مەن ۇلت ادەبيەتىندەگى تولىققاندى پوەزيالىق تۇرگە اينالۋى اراسىندا نەندەي ۇدەرىستەر ءجۇردى دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.

ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى پوەزياسىندا ولەڭ ءتۇرى رەتىندە دە، جانر نەمەسە كومپوزيتسيالىق بىرلىك رەتىندە دە «حيكمەت» ۇعىمى قولدانىلماعانى بەلگىلى. اتالمىش ۇعىمنىڭ «دانالىق»، ء«فالسافا»، «ناقىل ءسوز» ماعىناسىن بىلدىرەتىن اراب تىلىندەگى «حيكما» («حيكمات») سوزىنەن شىققانىن  ەسكەرسەك،  جانردىڭ تۇپكى تەگىن دە اراب پوەتيكاسىنان ىزدەۋ ورىندى. يسلامعا دەيىنگى اراب پوەزياسىندا قاسيدا (پوەما) قۇرامىنداعى قىسقا ناقىل سوزدەر «حيكما» دەپ اتالعان. دەگەنمەن قوعامدىق ءتارتىپ نورمالارىن، تۇرمىس دانالىعىن، تىرشىلىك عيبراتىن تۇيىندەپ بەرۋدى كوزدەيتىن اراب پوەزياسىنداعى حيكمەتتىڭ  جانر گەنەزيسى تۇرعىسىنان ازداعان سايكەستىگى بولعانىمەن، مەرزىمى جونىنەن دە، مازمۇنى جاعىنان دا سوپىلىق ىلىممەن، ءدىن-شاريعات جولىمەن تىكەلەي بايلانىسى جوق.

قاسيدانىڭ كومپوزيتسيالىق بىرلىگى رەتىندەگى حيكمەتتىڭ دامۋ ساتىلارى تۋرالى مالىمەت جوققا ءتان. اراب-پارسى پوەتيكاسىن زەرتتەگەن ە.ە.بەرتەلس، ي.براگينسكي، جەكەلەگەن شىعىس اقىندارىنىڭ شىعارماشىلىعىن تالداعان ب.ناۋرىزباەۆ سەكىلدى وتاندىق اۆتورلار حيكمەتتەردى «افوريزمدەر» دەپ اتاپ (تەك ساعدي پوەزياسى مىسالىندا)، داعدىلى ناقىل سوزدەر ساناتىندا قاراستىرعان، جانرلىق ءتۇر رەتىندەگى ەرەكشەلىكتەرىنە تالداۋ جاساماعان.  كولەم جانە ولشەم تۇرعىسىنان قاتاڭ قالىپقا تۇسپەگەن حيكمەتتى تاقىرىپتىق جانرلار قاتارىنا قوسا وتىرىپ، زەرتتەۋشى ا.م.شاريپوۆ حيكمەتتەردىڭ جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىنە ءبىرشاما نازار اۋدارعانىمەن، ونىڭ قالىپتاسۋ، دامۋ ۇدەرىستەرى ماسەلەسىنە توقتالماعان.

ء

بىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، ياساۋيگە دەيىن حيكمەت جانرىندا تۇتاس پوەزيالىق شىعارما تۋدىرعان اۆتور تۇركىلەردە عانا ەمەس، اراب-پارسى ادەبيەتىندە دە كەزدەسپەيدى. حيكمەتتەردى ءونىمدى قولدانعان ءحىىى عاسىرداعى پارسى اقىنى ساعدي شيرازي تۋىندىلارىنىڭ وزىندە ول تەك قىسقا ناقىلدار تۇرىندە كەلەدى، بۇل مىسالدىڭ ءوزى ءياساۋيدىڭ حيكمەت ءداستۇرى قالىپتاسقاننان كەيىنگى كەزەڭگە ءتان بولىپ وتىر. جوعارىدا اتالعان حيكمەت جانرىن زەرتتەۋشىلەر ءحىىى عاسىرداعى تۇركى جانە پارسى پوەزياسىنىڭ ماتەريالدارىنا سۇيەنگەن. ال بۇل بىرەگەي ءۇردىستىڭ ىرگەتاسى ءياساۋيدىڭ جانردى قالىپتاستىرۋ مەن تۇتاستاندىرۋ جولىنداعى ۇزدىكسىز ىزدەنىستەرى، ەرەن ەڭبەگى، جەمىستى جاڭالىقتارى ارقىلى قالانعانى ءمالىم.

ء

وز ءداۋىرىنىڭ ىزدەنىمپاز دارىنى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ءبىرقاتار مۇسىلمان ەلدەرىندە بولىپ، اتاقتى عۇلامالاردان ساباق العانى بەلگىلى. «حوراسان، شام، عيراققا ساپار شەگە» ءجۇرىپ، اقىننىڭ تەك ءدىن ىلىمىنەن عانا ەمەس، سول زاماننىڭ ءداستۇرى بويىنشا عىلىمنىڭ ءبىرقاتار سالاسىنان حاباردار بولۋى زاڭدى. ءوزى دەن قويعان سوپىلىق ءىلىمنىڭ نەگىزگى تارالۋ ءادىسى ولەڭ ءسوز بولعانىن ەسكەرسەك، ءياساۋيدىڭ اراب-پارسى سوپىلىق پوەزياسىن تەرەڭ يگەرگەنى كۇمان تۋعىزبايدى. جۇرەك تازالاۋ، جان سەزىمدەرىن وياتۋ، تۇيسىككە قوزعاۋ سالۋ ارقىلى كەمەلدىككە ۇلاسۋدى كوزدەگەن سوپىلىق ءىلىمنىڭ تابيعاتى پوەزياعا ەتەنە جاقىن بولاتىن.  اقىن تۋىندىلارىنداعى ىشكى مازمۇن، كوركەمدىك قۇرالدار مەن بەينەلىلىك جۇيە ەرەكشەلىكتەرىنەن اراب-پارسى سوپىلىق پوەزياسىمەن ءتىنى ۇزىلمەگەن ساباقتاستىق اڭعارىلادى.

ياساۋي ءوزىنىڭ پوەزيالىق تۋىندىلارىن «حيكمەتتەر» دەپ اتاعان. بۇل تۇستا اقىننىڭ جوعارىدا ايتىلعان شاعىن كولەمدى جانرلىق ءتۇر رەتىندەگى «حيكمەت» ۇعىمىن عانا ەمەس، تامىرى تەرەڭ، تاعىلىمى مول حيكمەت ءىلىمىن دە نازاردا ۇستاعانى ءسوزسىز. كولەمى جاعىنان 5–30 شۋماق ارالىعىندا بولىپ كەلەتىن اقىن حيكمەتتەرىنىڭ نەگىزگى بولىگى – سوپىلىق سارىنداعى تولعاۋلار. باستى تاقىرىبى – اللاعا عاشىقتىق. ياساۋي حيكمەتتەرى كوبىنە-كوپ سوپى اقىننىڭ ليريكالىق-فيلوسوفيالىق تولعاۋلارى كۇيىندە، ءبىرقاتار تۇستاردا عيبراتتى وقيعالار بايانى رەتىندە جازىلعان. اقىننىڭ سونداي-اق جەكە قولتاڭباسىن تانىتاتىن رۋحاني كەمەلدەنۋ جولىن سيپاتتاعان  عۇمىرنامالىق حيكمەتتەرى دە، ءداستۇرلى ءدىني پوەزيا ۇلگىسىمەن جازىلعان اللاعا ءمىناجات پەن مۇحاممەد پايعامبارعا جانە ونىڭ شاھاريارلارىنا ماداق جىرلارى دا بار. سىرت قاراعاندا ءارتۇرلى كولەم مەن تاقىرىپتاعى ۇزىك-ۇزىك تۋىندىلاردان قۇرالعانداي اسەر قالدىراتىن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ىشكى تىنىندە ۇزىلمەس بىرلىك بار. وقيعالى نەمەسە وقيعاسىز، ءداستۇرلى نەمەسە تىڭ ۇلگىدە جازىلعان بارلىق حيكمەتتەردى تۇتاستىرىپ تۇراتىن ءبىرتۇتاس مازمۇن، ورتاق يدەيا، تالعاۋلى كوركەمدىك قۇرالدار، ءبىرشاما تۇراقتانعان قالىپ-ۇلگى ورنىققان. ءوز شىعارمالارىن «حيكمەت» اتاۋىمەن بىرىكتىرگەن اقىن وسى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرگەن بولسا كەرەك.

ادەبيەتتانۋشى ا.شاريپوۆ «حيكمەت» ۇعىمى اياسىندا عازال، ماداق، ءمىناجات، مۋنازارا، مۋرابباع سىندى بىرنەشە جانرلىق ءتۇر مەن ولەڭدىك قالىپتاردىڭ كورىنىس تاپقانىن ايتادى، ولارعا ءبىرشاما تۇسىنىك بەرىپ وتەدى. ىرگەلى ىزدەنىستەرگە ارقاۋ بولار سونى يدەيا ۇسىنا وتىرعانىمەن اۆتور اتالعان ۇعىمداردى تالعاۋدا جانە تۇسىندىرۋدە اراب-پارسى پوەتيكاسى زاڭدىلىقتارىنا ءبىرجاقتى بەيىمدەلگەن ءتارىزدى. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، ياساۋي شىعارماشىلىعى ارقىلى تولىققاندى سيپات العان حيكمەت جانرى – اسا كۇردەلى سيمبيوز جانر. ونىڭ قالىپتاسۋى مەن قابىلدانۋىن جەڭىلدەتكەن باستى سەبەپ – اتالمىش جانر العىشارتتارىنىڭ  تۇركى پوەزياسىندا ەجەلدەن بار بولۋى دەر ەدىك. ءتول ادەبيەتىمىزگە تۇبىرىمەن جات جانر ەشبىر جاعدايدا بەرىك ورنىعىپ، تەرەڭ تامىرلاسىپ كەتە الماسى انىق. ويىمىزدى تاراتىپ كورەلىك.

1. اراب-پارسى پوەزياسىنداعى جانرلىق ءتۇر رەتىندەگى حيكمەتتىڭ ناقىل سوزدەردەن، دانالىق تۇجىرىمداردان باستاۋ الاتىنى جوعارىدا ايتىلدى. مۇنداي ەرەكشەلىكتىڭ كونە تۇركى پوەزياسىنا دا ەتەنە قۇبىلىس ەكەندىگى ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى، قورقىت جىرلارىنداعى، قاشقاري سوزدىگى مەن بالاساعۇن داستانىنداعى استا-توك ناقىل سوزدەردەن-اق اڭعارىلادى. دەنى مورالدىق-ەتيكالىق، فيلوسوفيالىق تۇجىرىمداردان تۇراتىن تەرەڭ تامىرلى وسيەت-ناقىلدارعا ءدىني-يسلامدىق رەڭك، سوپىلىق مازمۇن، ۋاعىزدىق سيپات دارىتۋى ءياساۋيدىڭ جانرلىق ءتۇردىڭ قىزمەت اياسىن كۇردەلەندىرۋى عانا ەمەس، شىعىس پوەزياسىندا دەربەس ءداستۇرى بار ناسيحات جانرىمەن سينتەزدەۋى دە بولىپ تابىلادى.

ياساۋي تۋىندىلارىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى دە ونىڭ تۇتاسىمەن حيكمەتكە – تاعىلىمعا، عيبراتقا، دانالىققا، قۇدىرەتتى سىرعا تولى مازمۇنعا قۇرىلۋىندا. اراب قاسيداسى قۇرامىنداعى «حيكمەت» اتالاتىن ناقىل سوزدەر سول شىعارما مازمۇنىنان قورىتىلاتىن دانالىق تۇجىرىم رەتىندە تار ماعىنانى عانا قامتىسا، ياساۋي تۇتاستاندىرىپ، كەمەلدىك تۇعىرىنا كوتەرگەن حيكمەت جانرى تۇركىلىك ءتول ادەبيەتىمىزبەن تەرەڭنەن تامىرلاسقان، اراب-پارسى كلاسسيكالىق ادەبيەتىنىڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىن تالعاپ سىڭىرگەن، تابيعاتى ەرەك حيكمەت-سوپىلىق ءىلىمىن ۇزدىك ادەبي ادىستەر ارقىلى ولەڭ تىلىمەن ورنەكتەگەن كۇردەلى دە كەڭ ءورىستى جانر بولىپ تابىلادى. «حيكمەت» ۇعىمىنىڭ حالىقتىق قولدانىستاعى اياسىنىڭ اسا كەڭ بولۋى دا ونىڭ جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. تارتىستى، تاڭعاجايىپ وقيعالى، تىلسىم سىرلى جايتتاردى «حيكمەتتى»، «حيكمەتى بار» دەپ اتاۋ حالىق اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. وسى تەكتەس مازمۇنداعى كەيبىر حيكايالار دا «حيكمەت»، «حيكمەتناما» اتالعان. دەمەك، ياساۋي حيكمەتتەرى تۋدىرعان اسسوتسياتسيا ەل ساناسىندا «تاڭىرلىك تاعىلىم»، «تىلسىم دانالىق»، «قۇدىرەتتى سىر»، «عيبراتتى تارتىس» ۇعىمدارىمەن بالامالانعان. مۇنىڭ ءوزى سوپى اقىن حيكمەتتەرىنىڭ كوپ قاباتتى، استارلى ءمان-مازمۇنىن قابىلداۋشى كوپشىلىكتىڭ تەرەڭ تۇيسىنە بىلگەنىن اڭعارتادى. 

2. حيكمەت جانرى اياسىنا ياساۋي كىرىكتىرگەن ەكىنشى ءبىر شىعىستىق جانر ءمىناجات بولىپ تابىلادى. «تۇركى ادەبيەتىنە ءمىناجات قوجا احمەت ياساۋيمەن كەلدى» دەي وتىرىپ، ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، عالىم ي.جەمەنەي پارسى ادەبيەتىندە ء«مىناجات» ءسوزىنىڭ بەس ماعىناسى بار ەكەندىگىن كورسەتەدى: 1. بىرەۋمەن سىرلاسۋ، سىبىرلاسۋ. 2. اللامەن سىرلاسۋ. 3. بىرەۋدىڭ ىشكى ويىن ۇعىنۋ. 4. سىرلاسۋ. 5. اللادان تىلەۋ[17].  ياساۋي ءمىناجاتى نەگىزىنەن اللاعا جالبارىنۋ، ودان تىلەك تىلەۋ، باز ءبىر تۇستاردا اللامەن سىرلاسۋ سارىنىندا جازىلعان. ء«مىناجات» اتاۋىمەن بەرىلگەن ءياساۋيدىڭ جەكە حيكمەتى مازمۇن تۇرعىسىنان دا، ءپىشىنى (ارۋزدىق) جونىنەن دە اراب-پارسىلىق قالىبىن كوبىرەك ساقتاعان. اقىننىڭ ءبىرقاتار حيكمەتتەرىنىڭ قۇرامىندا كەلەتىن اللاعا جالبارىنۋ مانىندەگى شۋماقتاردى دا ءوز كەزەگىندە ءمىناجاتتار رەتىندە قابىلداۋعا بولادى.

كەز كەلگەن ۇلت ادەبيەتىندەگى سەكىلدى جالبارىنۋ ءماندى تىركەستەر، شۋماقتار مەن ارناۋلار ءتول ادەبيەتىمىزگە دە جات ەمەس. كونەدەن جەتكەن اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى، اسىرەسە ەپوستىق جىرلار ءمىناجاتسىز كەلمەيدى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. فولكلورداعى پوليستاديالىق قۇبىلىسىنا نەگىزدەپ، يسلامدىق رەڭكتەگى ءمىناجات جىرلارىن كەيىننەن قوسىلعان دەپ قاراستىرعاننىڭ وزىندە ولاردا «ديۋاني حيكمەتپەن» ءوزارا اسەرلەسۋ قۇبىلىسى بار ەكەنىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. زەرتتەۋشى ا.احمەتبەك ءياساۋيدىڭ ء«مىناجاتىن» حيكمەتتەردىڭ ءالعىسوزى ءارى ء«بىر تاقىرىپ اينالاسىنا قۇرىلعان ناقىل سوزدەردىڭ جيىنتىعى» رەتىندە باعالايدى[18]. ياساۋي حيكمەتتەرى ارقىلى قالىپتاسقان ءمىناجات جانرى بەرتىنگى تۇركى ادەبيەتىندە قاستەرلى ءداستۇر رەتىندە ورنىقتى. مۇنىڭ مىسالىن اۋىز ادەبيەتىنەن دە، جازبا ادەبيەتتەن دە كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى.

3. ماداق ۇلگىسىندەگى حيكمەتتەر – ياساۋي تۋىندىلارىندا قامتىلعان جانە ءبىر جانرلىق ءتۇردىڭ كورسەتكىشى. پايدا بولۋ كەزەڭى جونىنەن يسلامعا دەيىنگى اراب پوەزياسىندا قالىپتاسقان مادح (ماداق) جانرى مەن كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە كورىنىس بەرەتىن ماداق جىرلارى داۋىرلەس دەۋگە بولادى. اراب مادحى قاسيدانىڭ نەگىزگى بولىگى رەتىندە تانىلىپ، جەكە تۇلعالاردى دارىپتەۋگە قۇرىلعان. كەي تۇستا جوقتاۋ جىرلارى (مارسيا) دا دۇنيەدەن وتكەن ادامنىڭ ىزگى قاسيەتتەرىن دارىپتەي وتىرىپ، مادحپەن استاسادى. يسلامنىڭ تارالۋ داۋىرىنەن باستاپ مۇحاممەد پايعامبارعا ارناپ جازىلعان مادحتار «ناعىت» اتالىپ، جەكە جانردى قۇراعان. ءتول ادەبيەتىمىزدەگى كۇلتەگىن جازبالارى دا تۇركىنىڭ داڭقتى قاعانىنىڭ جورىق جولدارىن، ەرلىك كۇرەسىن بايانداي وتىرىپ، وعان جازىلعان ماداق ءارى جوقتاۋ بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. تونىكوك جازۋى – قاعاناتتىڭ تاسقا باسىلعان تاريحى، قاھارمان ەرلەرگە ارنالعان ماداق جىرى. تاڭىرلىك تانىم تۇسىنداعى تۋىندى – كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە سونداي-اق جاراتۋشىنى ۇلىقتاۋ، ماداق ەتۋ سارىنى دا ايقىن. فولكلوردىڭ ءىرى جانە شاعىن جانرلارىندا ماداق اللاعا دا، ادامعا دا، جاندى-جانسىز بەن تىلسىم كۇش يەلەرىنە دە قاتىستى قولدانىلادى. ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى جازبا ادەبيەتىندە ماداق بايىتتەر ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانىندا كەزدەسەدى.

ء

ياساۋيدىڭ ماداق حيكمەتتەرى مۇحاممەد پايعامبارعا جانە ءتورت شاديارعا، تاريقات جولىنداعى دارۋىشتەرگە، عارىپتەر مەن عاشىقتارعا  ارنالعان. اراب پوەزياسىنداعى مادح ادەتتە مونوريمدىك ۇيقاسقا نەگىزدەلەدى. ياساۋي ماداعىنىڭ ۇيقاس سۋرەتى مەن قۇرىلىمدىق سيپاتى ءار الۋان. اراب مادح، ناعىتتارى ماداقتالۋشىنىڭ سىرتقى سيپاتىنا، باستان كەشكەن جايتتارىنا كوبىرەك كوڭىل بولسە، ياساۋي ءوز كەيىپكەرلەرىنىڭ ىشكى كۇيىن، جان سەزىمدەرىن، ىزگى قاسيەتتەرىن سۋرەتتەپ، پسيحولوگياسىن تەرەڭدەتە اشۋعا بەيىم. اقىن ماداقتارىنىڭ تولعاۋلىق سيپاتى باسىم بولۋى سوندىقتان. ياساۋي ماداقتارىنىڭ ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ بۇرىنعى-سوڭعى ارناۋ، ماداق ۇلگىسىندەگى تۋىندىلارىمەن ءتۇبىرلى بايلانىستارىنا مىسالدار ۇشان-تەڭىز. ياساۋي حيكمەتتەرىندەگى ماداق شىعۋ تەگى جونىنەن تۇركىلىك نەگىزبەن تىعىز بايلانىستى بولسا، تاقىرىپتىق تۇرعىدان يسلام سوپىلىق ادەبيەتىنىڭ ءۇردىسىن كوبىرەك ۇستاندى دەۋگە بولادى. 

4. عازال – ياساۋي پوەزياسىنىڭ تۇركى ادەبيەتىنە اكەلگەن ۇلكەن جاڭالىعى. شىعۋ تەگى جاعىنان عازال – اراب پوەزياسىنىڭ جەمىسى. ماحاببات ماشاقاتتارى جايلى ۇزىننان-ۇزاق تولعاۋ رەتىندە جازىلاتىن اراب عازالدارى كولەمدىلىگىمەن جانە ءپىشىن كەمەلدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. پارسى پوەزياسىندا عازالدىڭ كورىنىس بەرۋى ح عاسىرداعى رۋداكي شىعارماشىلىعىنان بايقالادى.  كلاسسيك اقىن تۋىندىلارىن زەرتتەگەن عالىمدار ونى پارسى-تاجىك عازالىنىڭ پاديشاسى رەتىندە باعالايدى. كورنەكتى شىعىستانۋشى ە.ە.بەرتەلستىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك، عازالدى پارسىلار اراب پوەزياسىنان دايىن كۇيىندە الا وتىرىپ، ءوز قاجەتتىلىكتەرىنە يكەمدەپ پايدالانعان[19]

تۇركى پوەزياسىنداعى ولەڭ ءتۇرى جانە جانر رەتىندەگى عازالدىڭ باستاۋىندا قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرى تۇر. ارۋزعا نەگىزدەلگەن تازا كۇيىندەگى  عازال  ياساۋيگە دەيىنگى جازبا ادەبيەتتىڭ وتاندىق عىلىمعا بەلگىلى ەشبىر ۇلگىسىندە كەزدەسپەيدى. قۇرىلىمى جاعىنان عازال قوستارماق-بايىتتەردەن قۇرالىپ، اا با ۆا گا ۇيقاسىنا نەگىزدەلەدى. ياساۋي حيكمەتتەرى اراسىنان عازالدىڭ كولەمى مەن قۇرامىنا قاتىستى تالاپتارعا ساي جازىلعان  كوپتەگەن ۇلگىلەردى كەزدەستىرەمىز. پارسى اقىندارىنان ايىرماسى جاراتۋشىعا دەگەن  عاشىقتىقتى جىر ەتكەن تۇرىك ماشايىعى ءوز حيكمەتتەرىنە جەرۋاني ماحاببات ەلەمەنتتەرىن (مىسالى، عاشىق جاردىڭ پورترەتىن جاساۋ) قوسپايدى. ياساۋي تۇركى پوەزياسىنا جانر رەتىندەگى دە، ولەڭ ءتۇرى رەتىندەگى عازالدى دا الىپ كەلدى. اقىن جانر رەتىندەگى عازالدى تابيعي اراب-پارسىلىق تۇراقتى ولشەم-تالاپتارىمەن قولدانا وتىرىپ، تۇركى پوەزياسىنداعى عازالدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىسىن جاساسا، ەكىنشى جاعىنان جانردى ترانسفورماتسيالاپ، تاقىرىپتىق-يدەيالىق ءتىنىن، كوركەمدىك قۇرالدارىن تۇركىلىك ءتول ولشەمدەرگە پايدالانۋ ارقىلى تۇركى ولەڭىنىڭ ءليريزمىن كۇشەيتتى. تۇركىشە عازالدارى ارقىلى ياساۋي ۇلت ادەبيەتىنە العاشقى بولىپ «عاشىقتىق» ۇعىمىن ەنگىزىپ، تۇركى پوەزياسىنا تاڭىرلىك ماحاببات تاقىرىبىن الىپ كەلدى، ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى تولىق مانىندەگى تۇڭعىش اۆتوپسيحولوگيالىق ليريكالىق كەيىپكەردى سومدادى.

6. ياساۋي حيكمەتتەرىندە كورىنىس تاپقان ءداستۇرلى جانرلاردىڭ ءبىرى –  ايتىس. فولكلور مۇرالارىنىڭ ەڭ ەرتەدەگى ۇلگىلەرىندە كەزدەسەتىن ايتىس جانرى تۇركىلىك ءدىلدىڭ ءتولتۋماسى بولىپ سانالادى. جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ ەجەلگى ۇلگىلەرىنىڭ وزىندە ايتىستىڭ كوركەم دە كەمەل ۇلگىلەرى كەزدەسەدى. ماحمۇت قاشقاري قۇراستىرعان «تۇركى ءتىلىنىڭ سوزدىگىندەگى» «جاز بەن قىستىڭ ايتىسى» – قالىپتاسقان ءداستۇردىڭ تولىمدى جەمىسى. ج.بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىگىندەگى» باستى كەيىپكەرلەردىڭ وي-تارتىسى سانا سۇحباتى رەتىندە بەرىلگەنىمەن، ءوز كەزەگىندە ول دا اقيقاتقا اپارار ءسوز سايىسى – ايتىستىڭ اسەرىمەن تۋىنداعانى ءسوزسىز. كولەمدى دە كەڭ ءورىستى داستاننىڭ باستان-اياق وي جارىسىن وزەك ەتۋى كونە داۋىرلەردەن تامىر تارتاتىن دالالىق ءداستۇردىڭ باي تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسقان دەۋگە بولادى.

«ديۋاني حيكمەتتە» ايتىس ۇلگىسى بەيىش پەن توزاقتىڭ ايتىسى رەتىندە كورىنىس تاپقان (30-حيكمەت). يسلام ءدىنىنىڭ قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاپ وتىرعان اقىن تۇركى تىلدەرىندە بۇعان دەيىن تاڭىرلىك سەنىمگە قاتىستى قولدانىلىپ كەلگەن «ۇجماق» جانە «تامۇق» اتاۋلارىن ەمەس، ءتۇبىرى پارسىلىق بولعانىمەن، يسلامدىق ۇعىم رەتىندە قالىپتاسقان «بەيىش» جانە «توزاق» سوزدەرىن پايدالانعان. 14 بۋىندى تارماقتاردان تۇراتىن ايتىستىڭ جالپى قۇرىلىمى عازالعا سايكەس كەلگەنىمەن، ءبىرقاتار ەرەكشەلىكتەرى دە بار. اا با ۆا گا ۇلگىسىمەن ءاربىر جۇپ تارماعى ۇيقاساتىن حيكمەتتىڭ تاق تارماقتارىندا ايتىسقا ءتان قايتالاما تىركەستىڭ («مەندە بار») قولدانىلۋى وزىندىك ۇيلەسىم تۇزگەندىكتەن، شالىس ۇيقاسقا بەيىمدىلىك بايقالادى. ءىشىنارا كەزدەسەتىن ىشكى ۇيقاس، تارماق ىشىندە 7 بۋىننان كەيىن ينتوناتسيانىڭ باسەڭدەۋى سەكىلدى قۇبىلىستار دا تۇركىلىك بۋىندىق جۇيەنىڭ ايقىن اسەرىن اڭعارتادى. اتالعان ەرەكشەلىكتەر ايتىس ۇلگىسىندەگى حيكمەتتى اقىننىڭ وزگە تۋىندىلارىنان دارالاپ تۇرادى.

7. «حيكمەت» ۇعىمىمەن قاتار كەي تۇستاردا ياساۋي ءوز تۋىندىلارىنا قاتىستى «داستان» اتاۋىن دا قولدانادى. بۇل نەگىزىنەن سيۋجەتتى حيكمەتتەرگە قاتىستى بولىپ كەلەدى. ولەڭدىك ءپىشىنى – بۋىندىق ولشەممەن جازىلعان 12 بۋىندى، ءتورت تارماقتى شۋماقتار.

«داستان» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى پارسىلىق بولعانىمەن، تۇركى حالىقتارىنا ەرتە ءسىڭىپ، كەڭ قولدانىلىپ، ەتەنە تانىس ۇعىمعا اينالعان. «توقسان توققىز مىڭ حيكمات ايتىب، داستان قىلدى»، «مەنىڭ حيكمەتتەرىم الەمدە داستان» سەكىلدى جولداردان ياساۋي اقىننىڭ داستان جانرىنىڭ ورىس-شەڭبەرىن، ۇعىمنىڭ قولدانىلۋ اياسىن جەتە تۇسىنگەنى، ونى كولەمدى، وقيعالى، ەل اۋزىندا كەڭىنەن تاراعان تۋىندى مازمۇنىنا قاتىستى قولدانىپ وتىرعانى اڭعارىلادى. تۇركى حالىقتارى جازبا ادەبيەتىندەگى العاشقى «عۇمىرناما» مەن ءدىني داستاندار ياساۋي قالامىنا تيەسىلى. تۇركى ادەبيەتىن تاقىرىپتىق تۇرعىدان ەرەكشە بايىتقان ياساۋي اقىن تۋدىرعان داستاندار سوپىلىق تاقىرىبىن نەگىزگى ارقاۋ ەتە وتىرىپ، حالىق فولكلورى ۇلگىسىمەن جازىلعان. ءداستۇرلى جانر رەتىندەگى ەرەكشەلىكتەرىن، ولەڭ قۇرىلىمىن ساقتاي وتىرىپ، جاڭا كوركەمدىك قۇرالدارمەن كومكەرە بىلگەن سوپى اقىننىڭ رۋحاني كەمەلدىككە ۇلاسۋ، حاقپەن بىرىگۋ جولىنداعى عاشىق قۇلدىڭ تارتقان تاۋقىمەتىن باياندايتىن، تاريقات اۋليەلەرىنىڭ تاعدىر-تالايىن، كورسەتكەن كەرەمەتتەرىن بەينەلەيتىن، مۇحاممەد پايعامباردىڭ جەتى قات كوكتەن ءوتىپ، اللامەن تىلدەسكەن ميعراج وقيعاسىن سيپاتتايتىن تاعىلىمدى داستاندارى وزىنەن كەيىنگى تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىندە ءدىني قيسسا-داستانداردىڭ، عۇمىرنامالار مەن عاشىقتىق داستانداردىڭ كەڭىنەن ورىستەۋىنە ماڭىزدى اسەر ەتتى.

8.  ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىنە ءبىرشاما توقتالعان بىردەن-بىر اۆتور ا.شاريپوۆ اقىننىڭ ءتورت تارماقتى ولەڭدەرىن مۋرابباع جانرلىق تۇرىنە جاتقىزادى[20]. بۇل پىكىرگە قوسىلۋ قيىن. مۋرابباع – اراب-پارسى پوەتيكاسىنا ءتان  ولەڭدىك ءپىشىن بولىپ تابىلادى، ءتورت تارماقتى شۋماقتاردان تۇزىلەدى، تاقىرىپتىق اياسى شەكتەلمەيدى.  ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىن زەرتتەۋشى ءبىرقاتار عالىمدار تورتتىك ولەڭ ءپىشىنىنىڭ تۇركى حالىقتارىنا ءتان بايىرعى ءتۇر ەكەنىن ەسكەرمەي، ونى ءبىرىڭعاي مۋرابباع ۇلگىسى رەتىندە قاراستىرىپ، جات ادەبيەت جانرىنا تەلۋگە بەيىم. شىن مانىندە ياساۋي حيكمەتتەرى تەك شۋماققا نەگىزدەلۋى جاعىنان عانا ەمەس، بۋناقتىق ىشكى قۇرىلىمى مەن ۇيقاس ەرەكشەلىگى جونىنەن دە تازا تۇركىلىك بۋىندىق جۇيەگە ءتان سيپاتتارعا يە. ءتورت تارماقتى ولەڭ قۇرىلىمىنىڭ ءتول ادەبيەتىمىزدە قوجا احمەت ياساۋي شىعارماشىلىعىنا دەيىن دە بىرنەشە عاسىرلىق تاريحى بولعان.  ۇيقاس ەرەكشەلىگىنە كەلسەك، ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ العاشقى شۋماعى ادەتتە شالىس (اباب)، كەزەكتەس (ابۆب) نەمەسە ءبىرىڭعاي (اااا) ۇيقاسقا قۇرىلادى دا، باسقا بارلىق شۋماقتارى ءبىر عانا اااب ۇيقاسىنا نەگىزدەلەدى. اتالعان ۇيقاس تۇرلەرىنىڭ كەز كەلگەنىنە كونە جادىگەرلىكتەردەن كوپتەپ مىسالدار كەلتىرە الامىز. ياساۋي حيكمەتتەرىندەگى ءتورت تارماقتى شۋماقتار بۋىندىق جۇيەدە دامىعان  كونە تۇركىلىك پوەزيانىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان اراب-پارسى پوەتيكاسىنا ءتان جانرلىق-قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەردى اڭداتاتىن «مۋرابباع» تەرمينىن «شۋماق» ۇعىمىنىڭ ورنىنا قولدانۋدىڭ قاي تۇرعىدان العاندا دا نەگىزى جوق. ءتورت تارماقتى قۇرىلىم − «ديۋاني حيكمەتتەگى» امبەباپ مازمۇندى ولشەم: اقىن بارلىق نەگىزگى يدەيالارىن وسى ولشەمدەگى جىرلارى ارقىلى ورنەكتەيدى.  حيكمەتتەردىڭ ءون بويىن كوكتەي ءوتىپ جاتقان اللاعا عاشىقتىق زارى، سوپىلىق سىر-سەزىمدەر، ۋاعىز بەن ناسيحات، ءمىناجات پەن ماداق، ءتىپتى وقيعالى داستاندار دا ءتورت تارماقتى حيكمەتتەردە كورىنىس تاپقان. كونە جىرلاردا قاساڭداۋ كورىنەتىن تورتتىك شۋماقتارعا ياساۋي حيكمەتتەرىندە ەرەكشە ليريزم دارىتىلعان، وي مەن سەزىم، وقيعا مەن سۋرەت قاتار قامتىلعان.  حيكمەت ءىلىمىنىڭ نەگىزدەرى، حيكمەت جانرى تورتتىك-شۋماقتار ارقىلى − تۇركىلىك ءتول قۇرىلىم ارقىلى ورنەكتەلگەن. دەمەك، تورتتىكتەر − حيكمەت جانرىنىڭ نەگىزگى ولەڭدىك ءپىشىنى بولىپ تابىلادى.

اراب-پارسى پوەزياسىنداعى ءبىرقاتار ومىرشەڭ جانرلاردى ۇلت ادەبيەتىنە ترانسفورماتسيالاپ، كونە داۋىردەن كەلە جاتقان تۇركىلىك ءتول پوەزيانىڭ  جانرلىق تۇرلەرىمەن سينتەزدەي وتىرىپ، قوجا احمەت ياساۋي بىرەگەي ۇلگىدەگى حيكمەت جانرىن قالىپتاستىردى جانە ءوزىنىڭ جەمىستى شىعارماشىلىعى ناتيجەسىندە ءبىرشاما تۇراقتاندىردى. دەگەنمەن حيكمەت جانرىنىڭ ياساۋي كەزەڭى نەگىزىنەن ىلكى كەزەڭ بولىپ سانالاتىندىقتان، اقىن تۋىندىلارىنىڭ باسىم بولىگىنە سينكرەتتى سيپات ءتان بولۋى – زاڭدى قۇبىلىس.  ادەبي ۇدەرىستە جانرلاردىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىستا، ۇزدىكسىز اسەرلەسۋدە بولاتىندىعى دا قالىپتاسۋ كەزەڭىندەگى جانردىڭ سينكرەتتى سيپات الۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىقپال ەتەدى. تۇركى سوپىلىق تاريقاتىنىڭ يدەياسىن تاراتۋعا باعىتتالعان، تىڭداۋشىسىن حاق جولىنىڭ ادەبىمەن، سوپىلىق ءىلىمنىڭ نەگىزدەرىمەن تانىستىرۋدى كوزدەگەن، كوركەم مىنەز-قۇلىقتى ۇستىن ەتىپ، رۋحاني كەمەلدىككە ۇمتىلۋدى ناسيحاتتاعان حيكمەت جانرى ءبىر مەزگىلدە يدەولوگيالىق، تانىمدىق ءارى تاربيەلىك قىزمەت اتقاردى. 

قىم-قيعاش قانتوگىس سوعىستار مەن يدەولوگيالىق قاقتىعىستار ولكەنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاي-كۇيىن كەرى كەتىرىپ، رۋحاني-مادەني كەلبەتىن بارىنشا شۇبارلاعان شاقتا زامانا قىسىمىمەن، تەكتى تالانتتىڭ تەگەۋرىنىمەن دۇنيەگە كەلگەن حيكمەت جانرىنىڭ كوپ فۋنكتسيالى، كوپ قىرلى سيپاتتا قالىپتاسۋى تاريحي جاعدايلار ازىرلەگەن العىشارتتارمەن بايلانىستى بولدى. «ديداكتيكالىق سيپاتتاعى سينكرەتتى جانر»، «ليريكالىق رەڭكى بار ۇگىت-ناسيحاتتىق جانر» دەگەن انىقتامالار (ا.شاريپوۆ) حيكمەت جانرىنىڭ وسىنداي كۇردەلى تابيعاتىن تانىتادى.  تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ ءتولتۋماسى دەۋگە ابدەن لايىقتى اتالمىش جانر وسى ادەبيەت اياسىندا سەگىز عاسىرلىق دامۋ جولىن وتكەردى، «حيكمەت ءداستۇرى» دەپ اتالاتىن ءبىرتۇتاس اقىندىق مەكتەپتىڭ نەگىزگى جانرى رەتىندە ورنىقتى.تۇركى پوەزياسىنداعى ۇلى سينتەزدىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلاتىن حيكمەت جانرى ءوز كەزەگىندە ءۇلت ادەبيەتىندەگى ءبىرقاتار جانرلاردىڭ باستاۋ كوزى قىزمەتىن دە اتقاردى.

ء

سوز سوڭىن بەينەلەي تۇيىندەر بولساق، ياساۋي پوەزياسى تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاعاسىرلىق ادەبيەتىنىڭ ورتالىق نۇكتەسى بولىپ تابىلادى.  بارلىق جولدار سوندا تۇيىسەدى جانە سودان تارايدى.

ياساۋي پوەزياسىنىڭ تۇركىلىك باستاۋلارى

كەز كەلگەن ادەبي تۋىندىنىڭ جەكە-دارا دۇنيەگە كەلمەيتىنى، وقشاۋ ءومىر سۇرمەيتىنى بەلگىلى. ونىڭ باستاۋىندا بەلگىلى ءبىر ۇلت ادەبيەتىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ادەبي ءداستۇرى تۇرادى. وزگە حالىقتار ادەبيەتىمەن اسەرلەسۋ فاكتىلەرى دە ىلكى كەزەڭدەردەن ءمالىم، بۇل كوپ جاعدايدا شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ قارىم-قابىلەتىنە، تاريحي ءداۋىر ازىرلەگەن العىشارتتارعا بايلانىستى بولادى. اتالعان جايتتار ىشىندە ەرەكشە ورىن الاتىن، بۇعان دەيىنگى زەرتتەۋلەردە تالداۋ نازارىنان تىس قالىپ كەلگەن ءبىر ماسەلەگە  – قوجا احمەت ياساۋيگە دەيىن تۇركى توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ادەبي تۋىندىلاردىڭ بولمىس-بىتىمىنە، حيكمەتتەر ارقىلى كورىنىس تاپقان ءداستۇر ساباقتاستىعىنا تومەندە تەرەڭىرەك توقتالماقپىز.

ء

بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن ساقتالىپ جەتكەن كونە ادەبيەتتىڭ از عانا ۇلگىلەرىنىڭ ءوزى ءحىى عاسىرعا دەيىنگى تۇركى ادەبيەتىنىڭ اسا باي ءارى سان سالالى بولعانىن پايىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قوجا احمەت ياساۋي نەگىزىن سالعان حيكمەت جانرىنىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسىندە ناقىل-ناسيحات، ۇلىقتاۋ، ماداق سەكىلدى  كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنەن تامىر تارتقان ءداستۇرلى سارىندار كوپتەپ كەزدەسەدى. اقىن حيكمەتتەرىندە داستان-تولعاۋ دارەجەسىندە دەربەس جانرلىق ءتۇر قۇراعان «عۇمىرنامانىڭ» العاشقى انالوگتارى كۇلتەگىن جازۋلارىنان ۇشىراسادى: «اكەم قاعان ولگەندە ءىنىم كۇلتەگىن جەتى جاستا قالدى. 

ون جاستا ۇماي تەكتى شەشەمنىڭ باعىنا ءىنىم كۇلتەگىن ەر اتاندى. ون التى جاسقا كەلگەندە اعام قاعاننىڭ ەل جۇرتىن سونشا مولايتتى... جيىرما ءبىر جاسىندا چاچا سەڭۇنمەن ايقاستىق»[21]. ءبىر جاسىنان الپىس ءۇش جاسقا دەيىنگى ءاربىر جىلىن رۋحاني كەمەلدەنۋدىڭ دەربەس ساتىسى رەتىندە ەرەكشەلەي سيپاتتاعان ياساۋي دە وزىنە دەيىنگى عۇمىرنامالىق ۇردىسكە سۇيەنسە كەرەك. ءداستۇردى ءسىڭىرۋشى عانا ەمەس، دامىتۋشى، كەي تۇستا سينتەزدەۋشى رەتىندە كورىنەتىن سوپى اقىن «عۇمىرنامانى» جالعاۋ ۇستىندە دە وسى شىعارماشىلىق تۇلعا رەتىندەگى ەرەكشەلىكتەرىن ساقتاعان.

ياساۋي پوەزياسىن زەرتتەۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان ماقالاسىندا بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى ت.ەسەمبەكوۆ: «تۇركىلەر الەمىندە ەپيكالىق سارىندار داۋىرلەپ تۇرعان شاقتا، ەل زەردەسىندە كۇلتەگىن، تونىكوك سەكىلدى بەينەلەر جاتتالعاندا، سۇڭعىلا پاراسات يەسى قاھارماندىق ءومىرباياندىق ۇلگىنى رۋحاني ءومىربايان جازۋعا قولدانۋى مۇمكىن. ويتكەنى ءاربىر پەندەدەن ءوز بويىنداعى ادامزات اتاۋلىعا ءتان جاۋلارىن جەڭۋ، ياعني، ىنساپ پەن ىندىننىڭ ايقاسىن قاناعاتشىلدىق، تاقۋالىق، اسكەتتىك پايداسىنا شەشۋ باتىرعا ءتان كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز» دەپ تىڭ ىزدەنىسكە جەتەلەيتىن پايىمداۋلار جاسايدى[22]. شىنىندا دا  كونە تۇركى جازبالارى مەن ياساۋي حيكمەتتەرىن سالىستىرا قاراعاندا، قوس تۋىندىداعى يدەيانىڭ باعىتتالۋى تۇرلىشە بولعانىمەن، قاھارماندىق رۋحتىڭ ءبىر ەكەندىگى  اڭعارىلادى. تۇركىنىڭ داڭقتى قاعاندارى حالقى ءۇشىن «تۇندە ۇيىقتاماي، كۇندىز وتىرماي، قىزىل قانىن اعىزىپ، قارا تەرىن توككەن، كۇش-قۋاتىن اياماعان» بولسا، ياساۋيدە مۇنداي جانكەشتى كۇرەس ۇلى جيھادقا – ناپسىمەن كۇرەسكە باعىتتالادى:

ون ءۇچۇمدا ءنافس ھاۋانى قولعا الدىم،

ء

نافس باشىعا ءيۇز مىڭ ءبالا قارماب سالدىم.

تاكاببۋرنى يەرگا ۇرۇب، باسىب الدىم،

ون ءتورتىمدا توفراق سيپات بولدىم ءمان-ا[23].

قاعانات بيلەۋشىلەرى قارۋمەن قايرات ەتىپ، «جالاڭاش حالىقتى – توندى، كەدەي حالىقتى – باي، از حالىقتى كوپ قىلىپ»، ء«تورت بۇرىشتاعى حالىقتىڭ ءبارىن بەيبىت ەتسە»، ياساۋي ءىلىمىنىڭ كۇشىمەن، جۇرەگىنىڭ تازالىعىمەن، حيكمەتتەرىنىڭ  قۋاتىمەن «باستىنى ەڭكەيتىپ، تىزەلىنى بۇكتىرگەن»، تۇگەل تۇركىنىڭ باسىن قوسىپ، ءبىرتۇتاس تاريقاتقا بىرىكتىرگەن، مادەني-رۋحاني بىرلىكتى ورنىقتىرعان.

ياساۋي پوەزياسىنداعى كونە تۇركى ادەبي ەسكەرتكىشىن ەسكە تۇسىرەتىن ەندىگى ءبىر ەرەكشەلىك – ديحوتوميالىق وبرازدار. بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تاربيەلىك ماقسات كوزدەلەتىن سوپىلىق پوەزيادا قۇبىلىستاردىڭ سىرى سالىستىرۋ ارقىلى اشىلاتىنى قالىپتى جاعداي. جاقسى مەن جامان، دانا مەن نادان، كوڭىلى سىنىق پەن كوڭىلى ءبۇتىن، عاشىق پەن يشقسىز («عاشىقسىز»، ياعني «عاشىق ەمەس» ماعىناسىندا)، مۋمين مەن اسي سەكىلدى ديحوتوميالىق وبرازدار ءياساۋيدىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىن كوكتەي ءوتىپ جاتادى. قاراما-قارسى ءماندى وبرازداردى كەڭىنەن قولدانۋ تۇركى ادەبيەتىنە دە ەجەلدەن ەتەنە ءادىس ەكەنىن ورحون جازبالارىنىڭ ماتىنىنەن اڭعارامىز: «كوپ دەپ نەگە قاشامىز؟ ازبىز دەپ نەگە قورقامىز؟»[24]، «جاۋىمىز تەگىس جىرتقىش قۇستاي ەدى. ءبىز جەمتىك ەدىك»[25]، «اكەم قاعاننىڭ اسكەرى بورىدەي بوپتى، جاۋلارى قويداي بوپتى»[26]، «جۇقانى بۇكتەۋ وڭاي، جىڭىشكەنى ءۇزۋ وڭاي»[27].

عىلىمعا بەلگىلى ەجەلگى تۇركى جازبا ادەبيەتى مۇرالارىنان ءداۋىرى جاعىنان ورحون جازبالارىنا ەڭ جاقىنى – ماحمۇت ءقاشقاريدىڭ «تۇرىك  ءتىلىنىڭ سوزدىگى» اتتى ەڭبەگى. دالالىق پوەزيانىڭ ءتۇپنۇسقا بولمىسىن ساقتاعان قاشقاري سوزدىگىندەگى جىرلارمەن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ساباقتاستىعى بارىنشا تەرەڭ ءارى جان-جاقتى. سوپىلىق-ديداكتيكالىق سارىن، ليريكالىق كەيىپكەر تابيعاتى، جانرلىق سايكەستىكتەر (ايتىس، جوقتاۋ، ت.ب.)، ولەڭ قۇرىلىمىنداعى ۇندەستىك – قاشقاري سوزدىگى مەن ياساۋي حيكمەتتەرىنە ءتان ورتاقتاستىقتاردىڭ نەگىزگى بولىگى وسىلار.

 قاشقاري سوزدىگىندەگى ولەڭ ۇلگىلەرىندە ورىن العان سوپىلىق سارىندارعا العاش نازار اۋدارعان بەلگىلى ولەڭتانۋشى ي.ۆ.ستەبلەۆا بولاتىن: «وسوبوە مەستو ۆ «ديۆانە» ماحمۋدا ال-كاشگاري زانيمايۋت تەكستى، كوتورىە پو-ۆيديمومۋ، موجنو راسسماتريۆات كاك سامىە راننيە وبرازتسى تيۋركويازىچنوي سۋفيسكوي پوەزي (تەكستى ءحLىY–حLY). وني سودەرجات توت كومپلەكس سۋفيسكيح ۆزگليادوۆ، كوتورىي ۆ دالنەيشەم ستانەت ستاندارتوم»[28]. سوزدىكتەگى بالاڭ اسكەتتىك جىرلاردا تەماتيكا ايتارلىقتاي ايقىندالىپ ۇلگەرمەگەنىمەن، «ديۋان» ولەڭدەرى ەجەلگى تۇركىلەر دۇنيەتانىمىنا سوپىلىق يدەيالاردىڭ دا جات بولماعانىن، بۇل تاقىرىپتا  ادەبيەتتە دە ازدى-كوپتى تاجىريبە بارلىعىن ايعاقتايدى.

ديداكتيزم – تۇركىلىك ادەبيەتتىڭ بولمىسىندا بار ءبىر مىنەزى. تاريحتان تاعىلىم ايتا وتىرىپ، استا-توك ناقىلدارىمەن ەرەكشەلەنەتىن ورحون-ەنيسەي جازبالارىنان بايقالاتىن بۇل ءۇردىس قاشقاري «ديۋانىندا» ايرىقشا ايقىندالا تۇسكەن. سوزدىكتە ەكى جۇزدەن استام ماقال-ماتەل، ناقىل سوزدەر جەكە كەلتىرىلسە، اقىلگويلىك-ناسيحاتتىق سيپاتى جاعىنان ولەڭ ۇلگىلەرى دە ولاردان قالىسپايدى. ءبىر ەرەكشەلىگى، قاشقاري سوزدىگىندەگى ناسيحات ولەڭدەر ياساۋي حيكمەتتەرىمەن تاقىرىپتىق جاعىنان دا، ءبىرقاتار جاعدايدا ءپىشىن تۇرعىسىنان دا مەيلىنشە ۇيلەسەدى. ءياساۋيدىڭ «بەيىش پەن توزاق ايتىسىنا» دەيىنگى تۇركى جازبا ادەبيەتىندەگى ايتىستىڭ تولىمدى ۇلگىسى  قاشقاري «ديۋانىنداعى» «قىس پەن جازدىڭ ايتىسى» ەكەنى بەلگىلى. 

باستالۋ، بايانداۋ، ءسوز قاعىستىرۋ ادىستەرىنىڭ بىركەلكىلىگىمەن قاتار قۇرىلىمدىق ۇندەستىگى دە ەكى شىعارمانى جاقىنداتادى. جوقتاۋ سارىنىنىڭ كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە ايقىن كورىنىس تاپقانى بەلگىلى. قاشقاري سوزدىگىندەگى «الىپ ەر تۇڭعانى جوقتاۋ» وسى جانردىڭ ۇزدىك ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. جوقتاۋدىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءدۇنياۋي تاقىرىپ ەكەندىگىن ەسكەرگەندىكتەن بولسا كەرەك، ياساۋي بۇل تاقىرىپتى ارنايى جىرلاماعان. دەگەنمەن اقىننىڭ «مۇستافاعا ماتام تۇتىپ كىردىم مەن-ا»، «بيشاك ءبىلىڭ، بۇ ءدۇنيا» سەكىلدى جەكەلەگەن حيكمەتتەرىندە ءداستۇرلى جوقتاۋ جىرلارىنا ءتان ەرەكشەلىكتەر بايقالادى. كونە تۇركىلىك ليريكانىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن جەتكىزگەن قاشقاري «ديۋانىنداعى» كوركەمدىك قۇرالدار مەن بەينەلى سوزدەردىڭ ۇلكەن بولىگى ياساۋي حيكمەتتەرىندە دە قايتالانادى. تۇركى ادەبيەتىندە اۆتوپسيحولوگيالىق كەيىپكەر ءتيپىن كەمەلدىك تۇعىرىنا كوتەرگەن اقىن قوجا احمەت ياساۋي دەسەك، مۇنىڭ دا نەگىزىندە قاشقاري سوزدىگىندە كورىنىس تاپقان حالىقتىق پوەزيادا قالىپتاسقان ءداستۇر جاتىر.

قاراحان ءداۋىرى ادەبيەتىنىڭ بىرەگەي تۋىندىسى – ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانىندا سوپىلىق سارىندى داستاننىڭ يدەيالىق مازمۇنىنىڭ وزەكتى ءبىر جەلىسى ەتىپ الۋى ارقىلى اۆتور  اتالمىش تاقىرىپتى تۇركى جازبا ادەبيەتىنە ورنىقتىرۋدىڭ العاشقى ادىمىن جاسادى دەۋگە بولادى. «يدەي سۋفيزما ۆ پوەمە يۋسۋفا بالاساگۋني پوياۆليايۋتسيا ۆمەستە س فيگۋروي وتشەلنيكا ودگۋرمىشا. پوسلەدني يگراەت ەدۆا لي نە گلاۆنۋيۋ رول ۆ وسۋششەستۆلەني گلۋبيننوگو حۋدوجەستۆەننوگو زامىسلا پوەتا، لەجاششەگو ۆ سفەرە ميروۆوززرەنچەسكيح وسنوۆ» دەپ جازادى زەرتتەۋشى م.س.فومكين[29]. ءناپسى، تاعات-عيبادات، كۇنا، عافىلدىق، ازاپ، راحمات، قورقىنىش، ءۇمىت – اتالمىش داستان ماتىنىندەگى سوپىلىق تانىم-تۇسىنىكپەن تىكەلەي بايلانىستى ۇعىمدار.

 ناپسىمەن كۇرەسۋ، تاعات-عيباداتىنا سەنىپ، قاپى (عافىل) قالماۋ، جاراتۋشىنىڭ ازابىنان قورقىپ، راقىمىنان ءۇمىت ەتۋ، ۇنەمى قورقىنىش پەن ءۇمىت («حاۋف ۋا ريجا») اراسىندا بولۋ سەكىلدى ۇستانىمدار ياساۋي ىلىمىندە دە سول ماعىنادا، سول قولدانىستار ارقىلى دامىتىلعان. قوس تۋىندىعا سونداي-اق كونە تۇركى ءتىلى قولدانىسىنان اۋىسقان ءبىرقاتار سوزدەر دە ورتاق («قامۋع»، «قايۋ»، ء«ۇلۇش»، «كوكسى»، «قاپۋع»، «ەلك»). ال ولەڭ قۇرىلىسى جونىنەن الساق، جاڭاشىل ىزدەنىس يەسى ءجۇسىپ بالاساعۇن ءوز تۋىندىسىن مەتريكالىق جۇيەگە ءتان ارۋز ولشەمىنە قۇرۋىمەن تىڭ باستاما كوتەردى. ءوز كەزەگىندە تۇركى ادەبيەتىنە عازال جانرى مەن ولەڭ ءتۇرىن ەنگىزگەن ياساۋي وسى تۇستا شىعارماشىلىق سىناسۋعا تۇسكەن دەۋگە دە نەگىز بار. تۇتاستاي العاندا بالاساعۇن مەن ياساۋي پوەزياسىندا ساباقتاستىق، ۇندەستىكتەن گورى سالالاستىق باسىم. بالاساعۇن داستانى مەن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ باستاۋ كوزى ءبىر حالىقتىق داستۇردە جاتقانىمەن، ەكى ءتۇرلى وڭىردە دۇنيەگە كەلگەن جازبا ادەبيەت مۇرالارى بولعاندىقتان، ولاردىڭ دامۋ، قالىپتاسۋ جاعدايلارىنا تەرريتوريالىق فاكتورلاردىڭ شەشۋشى اسەر ەتكەنى ءسوزسىز.

اۋىتقىمالى كەزەڭدەگى شارتتى شەكارا بويىنشا قاراساق، ءياساۋيدىڭ دۇنيەگە كەلگەن، ءبىلىم العان ولكەسى قاراحان يەلىگىنە قاراستى بولسا، ول سوپىلىق ءىلىم تاراتقان، شىعارماشىلىق ءىز قالدىرعان تۇركىستان جەرى، سىر ءوڭىرى وعىز-قىپشاقتاردىڭ بايىرعى اتامەكەنى بولاتىن. سوندىقتان ياساۋي پوەزياسىن وعىز-قىپشاق ءداۋىرى ادەبيەتىمەن بايلانىستىرا زەرتتەۋدىڭ تاريحي، تانىمدىق نەگىزدەرى بار ەكەندىگى داۋ تۋعىزبايدى.

وعىز-قىپشاق دالاسىنان شىققان عۇلاما عالىم ءابۋ ناسىر ءال-فارابي – ياساۋي اقىننىڭ سانالى عۇمىرى وتكەن سىر ءوڭىرىنىڭ تۇلەگى. بولاشاق ۇلى عالىم – ءال-فارابي بولمىسىنداعى تانىم نەگىزدەرى ونىڭ بالاڭ كۇنىندە، تۋعان توپىراعىندا قالانعاندىعىنا كۇمان جوق. باستاۋ نەگىزدەرى ءبىر بولعان ياساۋي مەن فارابي شىعارماشىلىعىندا ساباقتاستىقتاردىڭ مولىنان كەزىگۋى زاڭدى. بۇعان ەكى عۇلامانىڭ دا اراب، پارسى تىلدەرىن جەتىك بىلگەنىن، اتالمىش تىلدەردە دۇنيەگە كەلگەن رۋحاني مادەنيەت تۋىندىلارىمەن جەتە تانىس بولعانىن قوسار بولساق، قوس عۇلاما شىعارماشىلىعىنىڭ ۇندەستىكتەرى مەن ساباقتاستىقتارىن تەرەڭدەتە زەرتتەۋ قاجەتتىگىنە كوز جەتە تۇسەدى. مۇنىڭ ءوزى دەربەس زەرتتەۋ نىسانى بولارىن ەسكەرە وتىرىپ، ءبىز ازىرگە وسى ساباقتاستىقتىڭ جەكەلەگەن كورىنىستەرىنە شولۋ جاساۋمەن شەكتەلمەكپىز.

فارابي ولەڭدەرىنەن ايقىن كورىنىس تاپقان ءبىر ەرەكشەلىك – ولاردىڭ سوپىلىق پوەزيا سارىنىمەن جازىلعاندىعى ەكەنىن ء«ابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ ادەبي-عىلىمي شىعارماشىلىعى» اتتى ماقالامىزدا اتاپ كورسەتكەنبىز. عۇلاما ولەڭدەرىندەگى «الەم»، «سىر»، «شاراپ»، «گاۋھار»، «نۇر»، «اقيقات»، «دۇنيە» سەكىلدى ۇعىمداردىڭ داعدىلى پوەزيادا دا، كۇندەلىكتى قولدانىسىمىزدا دا بار بولعانىمەن، سوپىلىق پوەزيادا الدەقايدا تەرەڭ ماعىناعا يە بولىپ، تەرميندىك قالىپقا تۇسكەن، بىر-بىرىمەن اجىراعىسىز بايلانىستاعى تۇراقتى قولدانىستار بولىپ تابىلاتىنى دا اتالعان ماقالادا ايتىلدى. 

بۇل ۇعىمدار فارابي ولەڭدەرىندە دە، ياساۋي حيكمەتتەرىندە دە تازا سوپىلىق مازمۇندا قولدانىلادى.  فارابي  فيلوسوفياسىنىڭ نەگىزىندە «حيكمەت ءىلىمىنىڭ» جاتقانى بەلگىلى. تۇرلىشە رۋحتا جازىلعانىمەن فارابي مەن ياساۋي جىرلارى ءبىر سىردى، ءبىر ماعىنانى جەتكىزۋگە تىرىسادى.

فارابي ولەڭدەرىندەگى «شاراپ» ءسوزى ءدۇنياۋي زاتتىق ۇعىم رەتىندە قولدانىلعانىمەن، بايىپتاي قاراعاندا ونىڭ استارىنان تازا سوپىلىق ماندەگى «ۋاحدات (بولمىستىڭ بىرلىگى) شارابى» جايلى تۇسپالداۋدى اڭعارۋ قيىن ەمەس (اتالعان ماقالادا تولىعىمەن تالدانعاندىقتان، ولەڭ ماتىنىنە ورالمايمىز). «ۋاحدات شارابىن ءىشتىم»، «ەلۋ تورتتە ۋاحدات ءمايىن (شارابىن) ءناسىپ قىلدى» سەكىلدى ياساۋي حيكمەتتەرىندە دە وسى جايتتار مەڭزەلەدى[30]. سوپىلىق حالگە – ەكستاز كۇيىنە وقىتۋ، ۇيرەتۋ ارقىلى ەمەس، جان سەزىمى ارقىلى، اۋىر دا ازاپتى جەكە تاجىريبە ارقىلى قول جەتكىزىلەتىنى بەلگىلى. ياساۋي ايتقانداي، «تاريقاتتىڭ جولى قاتتى، ازابى كوپ» بولاتىنى ءسوندىقتان.

 فارابيدىڭ ءوز ولەڭىندە وزگەلەر جاساعان ەمەس، ء«وزىم تاپقان شاراپتى ىشۋدەمىن» دەۋىنىڭ دە ءمانى وسىندا. «ادامداردىڭ (قىسىر) اڭگىمەلەرى ابدەن مەزى ەتتى مەنى»[31] دەگەن فارابي جولدارىنان «قال (تەوريا)» ءىلىمىن ۇستانعان شاريعاتشىلار مەن ء«حال (تاجىريبە)» ءىلىمىن كوزدەگەن تاريقاتشىلار (سوپىلار) اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر اڭدالادى. «بىلمەيدى-دۇر مولدالار ء«انال-حاقتىڭ» ماعىناسىن، قال اھلىنە ءحال ءىلىمىن حاق كورمەدى مۇناسىب»[32] دەپ، ياساۋي ءوز حيكمەتتەرى ارقىلى وسى جايتتى اڭعارتادى.  شاريعاتشىلاردىڭ قۇرعاق ناسيحاتى مەزى ەتسە دە، «حالدەن» قايتىپ، «قالعا» كوشپەك جوق – «سوندا دا ءبارىبىر ولاردى (شاراپتى) ءىشىپ تاستادىم»[33] دەپ وسىنى مەڭزەيدى فارابي. «اركىم سوكتى، بالكي تەپتى، سابىر ەتتىم» دەگەن ياساۋيلىك جولداردىڭ دا ءتۇيىنى سول. فارابي پوەزياسىن تۇتاستاي سوپىلىق مازمۇنمەن كومكەرىلگەنى انىق بايقالعانىمەن، مازمۇندىق  ەرەكشەلىكتى اشۋدا ءتۇپنۇسقاعا تالداۋ جاساۋ اناعۇرلىم جەمىستى بولارى ءسوزسىز. قولىمىزدا فارابي ولەڭدەرىنىڭ ءتۇپنۇسقا ءماتىنىنىڭ بولماۋى بىزگە بۇل ماسەلەنى تەرەڭدەي قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر.

سوپىلىق پوەزيانىڭ باستى كوركەمدىك ادىستەرى – تۇسپالداۋ مەن بەينەلىلىكتىڭ ءفارابيدىڭ پوەتيكاعا قاتىستى عىلىمي ەڭبەكتەرىندە وبرازدىلىقتى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىقپال ەتكەنى، فيلوسوفيالىق-اللەگوريالىق ليريكا ارقىلى كوزقاراس-پىكىرلەرىن جەتكىزگەن ورتاعاسىرلىق ويشىلدار قاتارىندا ءال-فارابيدىڭ دە اتالاتىنى جايلى دا ءبىز الدىڭعى زەرتتەۋلەردە تاراتا ايتقان بولاتىنبىز. فارابي پوەزياسىمەن ونىڭ داڭقتى جەرلەسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تانىس بولعان-بولماعانى جونىندە ەشبىر مالىمەت جوق. دەگەنمەن جوعارىدا ايتىلعانداردان اڭعاراتىنىمىزداي، وتانداس قوس ويشىلدىڭ پوەزيالىق مۇراسىنىڭ مازمۇندىق قاباتىنان ەداۋىر ۇندەستىكتەردى كەزدەستىرۋگە بولادى.

وعىز-قىپشاق داۋىرىندە تۋىنداعان ەپوستىق جىرلاردى («وعىزناما»، «قورقىت اتا كىتابى») ياساۋي شىعارماشىلىعىمەن بايلانىستىرا زەرتتەۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار. «وعىزناما» داستانى مەن «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» اۋىزەكى اڭىز-جىر كۇيىندە ايتىلىپ، حالىق ساناسىندا سومدالا باستاعان كەزەڭى مەن تۋىندى رەتىندە تۇلعالانىپ، قاعازعا تۇسكەن مەرزىمى اراسىندا بىرنەشە عاسىرلىق دامۋ جولى جاتىر. سوپىلىق تانىم تۋىندىسى «ديۋاني حيكمەتتىڭ» اڭىزدىق سيپاتى باسىم «وعىزنامامەن» تاقىرىپتىق اياسى، بايانداۋ-سۋرەتتەۋ ءادىسى، كوركەمدىك ەرەكشەلىگى جونىنەن قابىسا بەرمەۋى – زاڭدى قۇبىلىس.  دەگەنمەن بىرتەكتى ادەبي داستۇردەن تامىر تارتقان اتالمىش شىعارمالاردا ورتاق وبرازدار مەن كوركەمدىك-بەينەلەۋ قۇرالدارى دا ەداۋىر. ال «وعىزناماداعى» ولەڭ ۇلگىلەرى قۇرىلىمدىق جونىنەن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ تابيعي باستاۋلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 

العاشقى اڭىزدارى ياساۋي ءومىر سۇرگەن كەزەڭنەن ەداۋىر ۋاقىت بۇرىن تۋىنداي باستاعانىمەن، ودان كوپ ءداۋىر وتكەننەن كەيىن قاعازعا تۇسكەن «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» ياساۋي شىعارماشىلىعىمەن ۇندەستىگى ءۇش جاقتى قۇبىلىستان – اسەر ەتۋدەن، اسەر الۋدان جانە قاتار دامۋدان تۇرادى. مۇنىڭ ءوزى «وعىز-قىپشاق ءداۋىرىنىڭ ادەبيەتى» اتتى ماقالامىزدا اتاپ كورسەتىلگەن ءداستۇرلى كوركەمدىك قابات، يسلامدىق مازمۇنداعى جىر قاباتى جانە سوپىلىق تانىم كورىنىس تاپقان كوركەمدىك قاباتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسقان (زەرتتەۋ نىسانى سايكەس بولعاندىقتان الدا اتالمىش ماقالانىڭ كەيبىر مالىمەتتەرى قايتالانادى). 

تۇركىلىك ءتول دۇنيەتانىمنان باستاۋ الاتىن قورقىت جىرلارىنىڭ ەڭ كونە قاباتى تىلدىك قۇرىلىمى، كوركەمدىك قۇرالدارى، بەينەلەر جۇيەسى جونىنەن “ديۋاني حيكمەتپەن” قاپىسىز قابىسادى. جىردىڭ حيكمەتتەرگە ايقىن اسەرىنىڭ نەگىزگى كورىنىس تاپقان تۇسى – وسى ءداستۇرلى كوركەمدىك قابات. ءبىرى – باتىرلىق ەپوس، ەكىنشىسى سوپىلىق ليريكا بولىپ تابىلاتىن قوس شىعارماعا قاھارماندىق پافوس تا ورتاق، تەك بۇل سەزىمدەردىڭ باعىتتالۋى مەن سۋرەتتەلۋى تۇرلىشە. سيۋجەت ماسەلەسىنە كەلسەك، قورقىت جىرلارىندا ازاماتتىق تاريحتىڭ اڭىزدىق ۇلگىسى جيناقتالسا، ياساۋي حيكمەتتەرىندە اگيوگرافيالىق سيۋجەتتەر قامتىلعان.

 ەسكەرۋگە ءتيىس ءبىر ماسەلە – ءليريزمى باسىم ياساۋي حيكمەتتەرىنە وقيعا ءوربىتۋ ەمەس، سەزىمدى سۋرەتتەۋ ءتان. “قورقىت اتا كىتابىنداعى” جاڭا رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ەنۋىمەن بايلانىستى قالىپتاسقان يسلامدىق مازمۇنداعى جىر قاباتىنان اسەرلەسۋدەن گورى قاتار دامۋدىڭ باسىمدىعى بايقالادى. بۇل تۇستا قورقىت جىرلارى اللاعا ماداق ايتۋ (حامدۋ-سانا)، جاردەم سۇراۋ، شايقاسقا ناماز وقىپ، جاراتقانعا جالبارىنىپ بارىپ كىرىسۋ، جەڭىلگەن دۇشپانعا يسلامدى قابىلداتۋ سەكىلدى كەيىنگى ادەبيەتتە داستۇرگە اينالىپ، باتىرلار جىرىنىڭ بارلىعىنا دەرلىك ۇستەلگەن دەتالدارمەن ەرەكشەلەنسە، يسلام ءدىنىنىڭ رۋحاني وزەگى، تۇنىق باستاۋى بولىپ تابىلاتىن سوپىلىق ءىلىمدى تۇركىنىڭ ءتول تىلىندە، تۇركىلىك ولەڭ ولشەمىمەن ناسيحاتتاعان ياساۋي پوەزياسى تابيعي تۇردە  تۇتاستاي يسلامي مازمۇنمەن كومكەرىلگەن.

 “قورقىت اتا كىتابىنداعى” ءۇشىنشى ءبىر مازمۇندىق قابات ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ اسەرىمەن قالىپتاسقان سوپىلىق تانىم كورىنىستەرى بولىپ تابىلادى. قورقىت جىرلارىندا ء“اۋمين” دەگەندەر اللانىڭ ديدارىن كورسىن”، ء“اۋمين” دەگەندەر ءتاڭىرىنىڭ ءجۇزىن كورسىن” سەكىلدى باتا سوزدەر بىرنەشە رەت قايتالانادى[34]. ال ياساۋي حيكمەتتەرىندەگى تۇراقتى رەفرەندەردىڭ ءبىرى – “بۇل دۇنيەدە ديدار ءۇشىن كەلدىم، دوستار” دەگەن جولدار[35]. رۋحتى تازالاۋ، تاربيەلەۋ، جەتىلدىرۋ، كەمەلدەندىرۋ ارقىلى سوپىلار كوزدەگەن جالقى ماقسات – اللامەن قاۋىشۋ، ياعني حاق ديدارىن كورۋ. بۇل – تاڭىرلىك دىندە دە، رەسمي يسلامدا دا كەزدەسپەيتىن سوپىلىق تانىمعا ءتان ۇستانىم.  “قانشا نادان سەنى كوككە قاراپ، جەردەن ىزدەر. سەن ءدايىم مومىنداردىڭ كوڭىلىندەسىڭ” سەكىلدى جىر جولدارى[36]، “حاق جاندىرعان شىراعىڭ سونبەسىن” سياقتى ياساۋيلىك تىركەستەر[37]، ەر دومرۋلدىڭ ازىرەيىلدى قۋىپ جىبەرىپ، تاڭىرمەن تىكەلەي تىلدەسۋى ءتارىزدى ەپيزودتار[38] “قورقىت اتا كىتابىنداعى” سوپىلىق سارىن بەلگىلەرى بولىپ تابىلادى.

ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى پوەزياسىنداعى ەندىگى ءبىر ەرەكشەلىك سينكرەتتى فولكلور جانرى باستى رول اتقارعان، اۋەن مەن ولەڭنىڭ ارا-جىگى اجىراپ بولماعان ورتاعاسىرلىق مادەنيەتتىڭ بولمىس-بىتىمىمەن تىعىز بايلانىستى. بەلگىلى عالىم ە.تۇرسىنوۆ ءىح–ح عاسىرلاردا تۇركى حالىقتارى مادەنيەتىندە ءجۇرىپ وتكەن قىم-قيعاش كۇردەلى پروتسەستەردىڭ فولكلور الەمىنە دە ۇلكەن ىقپالى بولعانىن، ءى مىڭجىلدىقتىڭ سوڭىندا ايتىس جانرىنىڭ كوركەم فولكلورداعى دەربەس ءتۇر رەتىندە قالىپتاسا باستاعانىن، تۇركىلىك رۋحانياتقا ءتان قۇبىلىس – سال-سەرىلەر شىعارماشىلىعىنىڭ العاشقى وكىلدەرى وسى كەزەڭدە تاريح ساحناسىنا شىققانىن، اقىن-جىراۋلار پوەزياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى ديداكتيكالىق پوززيا تۋىندىلارىنا ءتان ءستيلدىڭ قالىپتاسۋى دا وسى داۋىرگە تۇسپا-تۇس كەلگەنىن اتاپ كورسەتەدى[39]

ياساۋيا تاريقاتىنىڭ تاجىريبەسىنە اشىق زىكىردىڭ نەگىز ەتىپ الىنۋى، زىكىردىڭ، حيكمەتتەردىڭ اۋەنمەن، بەلسەندى قيمىلمەن ورىندالۋى، ساز اسپاپتارىمەن سۇيەمەلدەنۋى سينكرەتتى فولكلورلىق ءداستۇردىڭ تابيعي جالعاسى دەۋگە بولادى. وسى ەرەكشەلىك ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ حالىق اراسىنا كەڭىنەن تاراپ، جازبا ادەبيەت پەن اۋىز ادەبيەتىن جىكسىز جالعاستىرۋىنا قىزمەت ەتكەن. فولكلورلىق ستيل سونداي-اق ياساۋي ولەڭدەرىنىڭ قۇرىلىسىنا دا ەلەۋلى اسەر ەتتى.

قورىتا ايتقاندا، قوجا احمەت ياساۋي شىعارماشىلىعى مەن كونە  تۇركى ادەبي مۇرالارى اراسىنداعى ساباقتاستىقتىڭ تامىرى تەرەڭ ءارى سان سالالى. كۇلتەگىن، تونىكوك جازبالارى، «وعىز-ناما» ەپوسى، «قورقىت اتا كىتابى»، فارابي ءىلىمى مەن جىرلارى، قاشقاري سوزدىگى مەن بالاساعۇن داستانى – بۇلاردىڭ ءاربىرى تۇركى ادەبيەتىنىڭ بىرەگەي قۇبىلىسى قوجا احمەت ياساۋي شىعارماشىلىعىنىڭ شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلۋ جولىنداعى ءبىر-بىر باسپالداق بولىپ قالاندى. اتالمىش ءوزارا بايلانىس ىزدەرى ادەبي تۋىندىعا ءتان بارلىق بەلگىلەردەن – يدەيالىق-مازمۇندىق تۇتاستىقتان، كوركەمدىك-بەينەلەۋ قۇرالدارىنىڭ ورتاقتىعىنان، جانرلىق جانە ستيلدىك ۇندەستىكتەردەن، سىرتقى قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەردەن ايقىن  اڭعارىلادى.

قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اقىندىق مەكتەبى

قوجا احمەت ياساۋي شىعارماشىلىعى – تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت تاريحىنداعى بىرەگەي قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى. اقىن نەگىزىن سالعان حيكمەت جانرى ورتا ازياداعى تۇركى حالىقتارى ءدىني پوەزياسىنىڭ باستاۋى ءارى نەگىزگى جانرى بولىپ تابىلادى. تۇركى ءتىلدى ءدىني پوەزيانىڭ مازمۇنىن سوپىلىق پوەزيا قۇرايتىندىقتان، تەك ياساۋيا جولىنىڭ عانا ەمەس، ءوز كەزەگىندە ناقشبانديا تاريقاتىنىڭ تۇركى ءتىلدى وكىلدەرى دە حيكمەت جانرىمەن جىرلاۋدى ءۇردىس ەتكەن. 

دىني باعىتتىڭ بۇكىل ورتاعاسىرلىق پوەزياداعى باستى باعىت بولىپ سانالاتىنى، ال «تۇركى حالىقتارىنىڭ ليريكالىق پوزەياسى سوپىلىق پوەزيا نەگىزىندە تۋىنداعانى» (ا.بومباچي) بەلگىلى. الىشەر ناۋايگە دەيىنگى ورتا ازياداعى اقىندىق مەكتەپ – قوجا احمەت ياساۋي مەكتەبى بولعانىن ءوز كەزەگىندە كورنەكتى عالىم ا.قوڭىراتباەۆ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.

قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اقىندىق مەكتەبىنىڭ دامۋ ۇدەرىسىندە ەكى سالا قۇبىلىس بايقالادى. ءبىرىنشىسى – ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ، بارشا تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ ءون بويىندا كورىنىس تاپقان سوپىلىق سارىن. يسلام وركەنيەتىمەن بىتە قايناسقالى بەرى تۋىنداعان اۋىزشا-جازباشا ادەبي مۇرالارىمىزدىڭ بارلىعىندا دەرلىك وسى تاقىرىپ ورىن العان. جىراۋلار پوەزياسىن، كىتابي اقىندار شىعارماشىلىعىن، زار زامان وكىلدەرى مەن بەرتىندەگى اعارتۋشى اقىندار مۇرالارىن سوپىلىق سارىن كوكتەي ءوتىپ جاتىر. 

بۇل ۇدەرىس ءتول ادەبيەتتانۋىمىزدا ءبىرشاما زەرتتەلگەن. ەكىنشى سالا – قوجا احمەت ياساۋي نەگىزىن سالعان حيكمەت جانرىن دامىتىپ، ۇستاز اقىن ۇلگىسىمەن جىرلاعان شاكىرتتەر شىعارماشىلىعىنان قۇرالاتىن حيكمەتشى اقىندار مەكتەبى. بۇل مەكتەپ وكىلدەرىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە كاسىبي بىلىكتىلىك ءتان. كەيبىرى ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتىنە، كەيى شاعاتاي ادەبيەتىنە تەلىنىپ، جۇيەلى زەرتتەلۋىن تاپپاعان شىعارماشىلىق يەلەرى دە وسى حيكمەت جانرىندا جىرلاعان اقىندار بولىپ تابىلادى.

ء

ياساۋيدىڭ اقىندىق مەكتەبىنىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلى – سۇلەيمەن باقىرعاني (حاكىم اتا). ەداۋىر بولىگى س.باقىرعاني قالامىنا تيەسىلى حيكمەتتەر بولىپ تابىلاتىن «باقىرعان كىتابى» – «ديۋاني حيكمەت» سەكىلدى بەرتىنىرەكتە قۇراستىرىلىپ، ءحVىىى عاسىرعا دەيىن تولىقتىرىلۋمەن كەلگەن، حيكمەت جانرىندا جازىلعان كوپتەگەن شىعارمالاردى قامتىعان جيناق. قۇل سۇلەيمەن حيكمەتتەرى مازمۇنى جاعىنان دا، ولەڭ قۇرىلىسى جونىنەن دە كوپ رەتتە ياساۋي تۋىندىلارىنا ۇقساس بولىپ كەلەدى. بەلگىلى ءبىر ءىلىمدى ورتاق ۇعىمدار ارقىلى بىردەي جانردا ناسيحاتتاپ وتىرعاندىقتان، باقىرعاني شىعارمالارىندا ياساۋي حيكمەتتەرىمەن  مازمۇندىق ۇقساستىقتاردىڭ كوپ بولۋى زاڭدى دا.

 باقىرعاني تۋىندىلارى كوپ جاعدايدا ياساۋي حيكمەتتەرىنە ستيلدىك ەلىكتەۋ نەمەسە ولاردى قايتا جىرلاۋدان گورى نازيراگويلىك ۇردىسپەن جالعاستىرۋ، جاۋاپتاسۋ سەكىلدى اسەر قالدىرادى. قوس اقىننىڭ ءبىرقاتار  شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى مازمۇندىق جەلىسى سايكەس كەلەدى، ءوزارا ماندەس سوزدەرمەن ارنايى قايتا جازىلعانداي اسەر قالدىرادى. قۇل سۇلەيمەن ءوز حيكمەتتەرىنىڭ نەگىزگى ولشەمى رەتىندە ۇستازى قولدانعان 12 بۋىندى، ءتورت تارماقتى قۇرىلىمدى تاڭداعان. ءبىراق پىشىنگە اسا ۇقىپتى ەمەس، بالكىم ولەڭ تەحنيكاسىن يگەرۋى جەتكىلىكسىزدەۋ شاكىرت اقىن شىعارمالارىندا  12 بۋىندى تارماقتار 11 بۋىندى جولدارمەن ءجيى ارالاسىپ وتىرادى. 

بۇل ءبىر جاعىنان وسى تۇستا تۇركى ادەبيەتىندە 11 بۋىندى ولشەمنىڭ باسىمدىق الا باستاعانىن بايقاتسا كەرەك. 7 بۋىندى، اااب ۇيقاسىمەن كەلەتىن ياساۋي قولدانىسىنداعى ولشەمدى باقىرعاني اسىرەسە ءوزىنىڭ قيسسالارىندا بارىنشا دامىتقان. ياساۋي قولدانىسىنداعى ءاربىر جۇپ تارماعى ۇيقاساتىن قوستارماق بايىتتەردەن قۇرالعان عازالدى باقىرعاني ءجيى پايدالانعان. ۇستاز اقىن ستيلىنە ءتان رەديف-ۇيقاستار مەن رەديف-تارماقتار دا شاكىرت حيكمەتتەرىندە كەزدەسەدى. 

دىني قيسسا-داستانداردى ءونىمدى جىرلاۋىمەن دە  سۇلەيمەن باقىرعاني ياساۋي قالىپتاستىرعان ۇلگىنى دامىتتى. ياساۋي حيكمەتتەرىندە نەگىزى قالانعان تاعى ءبىر ءداستۇر – قۇران اياتتارىنان، پايعامبار حاديستەرىنەن ءۇزىندى كەلتىرىپ وتىرۋ تاجىريبەسى دە باقىرعاني نازارىنان تىس قالماعان. تۇتاستاي العاندا ياساۋي حيكمەتتەرىندە پسيحولوگيزم تەرەڭ بولسا، باقىرعاني تۋىندىلارىندا ديداكتيزم باسىمىراق. اقىننىڭ عيبراتقا تولى قيسسا-داستان جانرىنا ءجيى قالام تارتۋىنا دا وسى ناسيحات سارىنىنا بەيىمدىلىگى اسەر ەتسە كەرەك. دەگەنمەن ۇستاز اقىن حيكمەتتەرىندە بار بوياۋىمەن بەينەلەنگەن اۆتوپسيحولوگيالىق تيپتەگى ليريكالىق كەيىپكەردىڭ باقىرعاني تۋىندىلارىندا دا وزىندىك اسەرلى، قايتالانباس ۇلگىلەرى بار:

ء

مانىم بۇ كوڭلىمنىڭ ازارى بار،

ياراتقان ماۋلىمگا يازارى بار.

قيامات اتلىع ول بازارى بار،

ء

مانامما كوڭلىم ءىچرا مۇڭلارىم بار.

داريعا، بۇ رۋزعار مەندان كەچار،

سۇيگانىم، دوستلارىم مەندان قاچار.

قۇل ءسۇلايمان ءدۇنيادان ءبىر كۇن كەچار،

ء

مانامما كوڭلىم ءىچرا مۇڭلارىم بار[40].

پىشىندىك تۇرعىداعى س.باقىرعاني جاڭالىعى – تۇركى جازبا ادەبيەتىندەگى ايتىس ۇلگىلەرىندە بۇرىن-سوڭدى قولدانىلماعان ولشەممەن – اااب ۇيقاسىنا قۇرىلعان 12 بۋىندى ءتورت تارماقتى ۇلگىمەن «رۋح پەن ءناپسى ايتىسىن»  جازىپ قالدىرۋى بولىپ تابىلادى.

ء

جۇسىپ بايداۋي. «ديۋاني حيكمەتتىڭ» كوپتەگەن نۇسقالارىندا حوراسان ولكەسىنىڭ اتاقتى ماشايىعى بابا ءماشىننىڭ باسىنان وتكەن حيكايا باياندالاتىن شاعىن كولەمدى حيكمەت-داستان كەزدەسەدى. بارلىق نۇسقا سوڭىندا  داستان اۆتورى رەتىندە ءجۇسىپ ءبايداۋيدىڭ ەسىمى كەلتىرىلەدى. حيكايانىڭ قىسقاشا مازمۇنى تومەندەگىدەي: ءتورت ءجۇز جىل جاساپ، تالاي ءمۇريدتى كەمەلدىككە جەتكىزگەن حوراسان اۋليەسى بابا ءماشىن ءبىر كۇنى تۇركىستان وڭىرىندە احمەت اتتى ءبىر شايحتىڭ پايدا بولعانىن، ونىڭ القا زىكىر ماجىلىسىنە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ بىرگە قاتىساتىنىن ەستيدى. مۇنداي «جۇگەنسىزدىككە» تىيىم سالماق بولعان بابا ءماشىن دەرەۋ جولعا شىعىپ، تۇركىستانعا جەتەدى. 

«حالايىقتى ازعىرىپ جۇرگەن سەنبىسىڭ؟» دەگەن حوراسان پىرىنە قوجا احمەت: ء«يا، سول كۇناھار مەنمىن» دەپ جاۋاپ بەرەدى دە، مۇريدتەرى حاكىم قوجا سۇلەيمەن مەن سوپى مۇحاممەد دانىشپانعا بابا ءماشىندى اعاشقا بايلاپ، بەس ءجۇز قامشى دۇرە سوعۋعا بۇيرىق بەرەدى. ءجۇز كىسى ۇستاي المايتىن بابا ءماشىندى ەكى-اق ادام بايلاپ تاستاپ، دۇرەلەي باستايدى. 

بەس ءجۇز دۇرەگە سىر بەرمەگەن حوراسان ءپىرى ارتىق سوعىلعان ءبىر دۇرەگە جان داۋىسى شىعىپ، زارلاپ قويا بەرەدى. جۇرت تاڭ قالىپ، مۇنىڭ ءمانىسىن سۇراعاندا قوجا احمەت: «مۇندا كەلگەندە ارقاسىنا ديۋ-پەرى ورناپ العان ەدى، بەس ءجۇز قامشى سولارعا ءتيدى. بەس ءجۇز رەتتەن كەيىن «ەندى ۇرمايدى» دەپ ديۋ-پەرى كەتىپ قالىپ ەدى، سوڭعى قامشى بابا ءماشىننىڭ وزىنە ءتيدى» دەپ جاۋاپ بەرەدى. قوجا  احمەتتىڭ اۋليەلىگىن مويىنداعان بابا ءماشىن زار ەڭىرەپ كەشىرىم سۇراپ، وعان قول تاپسىرىپ، ءمۇريد بولادى. پىرىمەن بىرگە ءۇش رەت قىلۋەتكە كىرىپ، كەمەلدىككە جەتەدى. «مۇرات-ماقساتقا جەتپەك پىردەن بولار» دەپ تۇيىندەگەن اۆتور حيكايانى بىلاي دەپ اياقتايدى:

ياد ەتاليك قۇل قوجا احمەت ءاۋليانى،

ء

مۇريدلارى بابا ءماشىن ول سۇلتاننى.

قوللاعاي مۋ اسى يۋسۋب بەيداۋانى

نازم ايلادىم بۋ حيكايات ءبىلىڭ دوستار[41].

وسى شۋماقتىڭ ءۇشىنشى تارماعىندا كەلتىرىلگەن تاحاللۋستى اراب ءارىپتى ءتۇپنۇسقا ءماتىن ىشىندە ء«جۇسىپ بەيداۋا» دەپ تە، ء«جۇسىپ بايداۋي» دەپ تە وقۋعا بولادى. «بايداۋي» نۇسقاسىن دۇرىس دەپ تاپساق، حيكمەت اۆتورىنىڭ ءياساۋيدىڭ تۋعان قالاسى – سايرامنان ەكەنىن بولجاۋعا بولادى (ورتا عاسىرلاردا سايرام قالاسى ء«مادينات ءال-بايدا» – «اق شاھار» دەپ اتالعان). ياساۋي داۋىرىنە دەيىن سايرامدا ءومىر سۇرگەن ءجۇسىپ بايداۋي اتتى ءدىن عۇلاماسىنىڭ ەسىمى تاريحقا ءمالىم. دەگەنمەن ياساۋيمەن زامانداس نەمەسە ودان كەيىن دۇنيەگە كەلىپ، حيكمەت داستۇرىمەن جىرلاعان وسى اتتاس اقىن بولعانى جونىندە ازىرگە مالىمەت جوق.

ياساۋيگە قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەردە شايحتىڭ ءجۇسىپ اتتى رۋحاني كەمەلدىككە جەتكەن شاكىرتى بولعانى ايتىلادى. ءبىر اڭىزدا ءياساۋيدىڭ ۇستازى ءحامادانيدىڭ ۇلدارى كەلە جاتقاندا قارسى الۋعا شىققان ءجۇسىپ ءوزىنىڭ كەرەمەتىمەن داريا سۋىن قاق جارىپ، قوناقتارعا جول اشىپ بەرەدى. سۋ ىشىندەگى جولمەن وتۋگە جولاۋشىلار جۇرەكسىنگەن سوڭ ءجۇسىپ داريا سۋىن ورامالىنا ءتۇيىپ الىپ، ولاردى وتكىزىپ جىبەرەدى دە، سۋدى قايتا ورنىنا توگىپ قويا بەرەدى. بۇل كەرەمەتتى كورگەن ياساۋي شاكىرتىنە ءسۇيسىنىپ: «سەنى ەندى ء«جۇسىپ» دەپ ەمەس، «عاشىق ءجۇسىپ» دەپ شاقىراتىن بولسىن» دەگەن ەكەن. سوندا عاشىق وتىنىڭ جالىنىنان ءجۇسىپ ءبىر ساتتە قاپ-قارا بوپ كۇيىپ كەتكەن دەسەدى[42]. قۇل ءشاريفتىڭ «حۋببي حوجا قيسساسىندا» ءوز ۇلىنىڭ دارەجەسىن قابىلداماي، اجالىنا سەبەپ بولعان قۇل سۇلەيمەنگە شايحى احمەت ياساۋي بۇيىرعان جازانى عاشىق ءجۇسىپ ورىندايدى. 

دەمەك، جاسى جونىنەن ول سۇلەيمەن باقىرعانيمەن شامالاس نەمەسە ەرەسەكتەۋ بولىپ شىعادى. ءجۇسىپتىڭ ولەڭ جازعانى تۋرالى ەشبىر مالىمەت جوق، سوندىقتان بابا ءماشىن حيكاياسى جايلى حيكمەتتىڭ وعان تيەسىلى ەكەنىن دالەلدەۋ قيىنداۋ. «حيكاياتدا ءبىلىڭ مۇنداع كەلتۋردىلار» دەپ باستالاتىن حيكمەت مازمۇنىنا  سۇيەنسەك، اۆتور ءوزى كوزبەن كورگەن وقيعانى ەمەس، اۋىزەكى ايتىلۋدان ەستىگەن اڭگىمەنى جىرعا قوسقان بولىپ شىعادى. بۇل وقيعا تۇسىندا ءجۇسىپتىڭ ءالى ياساۋيگە ءمۇريد بولىپ ۇلگەرمەۋى، حيكايادان كەيىنىرەك حاباردار بولىپ، جىرعا قوسۋى دا مۇمكىن. ال س.ساپابەكۇلى جازىپ قالدىرعان اڭىزدا بابا ماشىنگە دۇرە سوعۋشىنى مىرزا ءجۇسىپ دەپ كورسەتىپ، ەكىنشى ءبىر تۇستا ونى «عاشىق ءجۇسىپ بايداۋي» دەپ اتايدى[43]. مىرزا ءجۇسىپتىڭ  «سامال اتا» اتانعان ءمۇريدى تۋرالى دا وسى جازبادا دەرەك كەلتىرىلەدى.

«بابا ءماشىن حيكاياسى» اۆتورىنىڭ تەگىن جوعارىداعى ەكىنشى نۇسقا بويىنشا «بەيداۋا» دەپ قابىلداساق، بۇل دا سوپىلىق ۇعىمنان الشاق كەتپەيدى. «عاريب» ء(«عارىپ»)، «ميسكين» («مىسكىن»)، «فاقيري» («پاقىر»)، «گيداي» («كەدەي»)، حازيني («قايعىلى») دەگەن لاقاپتاردى يەلەنگەن باسقا دا سوپىلار سەكىلدى، اللاعا دەگەن داۋاسىز عاشىقتىق دەرتىنە ۇشىراعان اقىن «بەيداۋا» ەسىمىن ارنايى تاڭداعان بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان «عاشىق» اتانعان ءجۇسىپتىڭ «بەيداۋا» لاقابىمەن تانىلۋى دا قيسىنعا كەلەدى (عاشىق ءجۇسىپتىڭ ءقابىرى تۇركىستان قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان يقان اۋىلىندا).

ء

سوز قولدانۋ مانەرىنىڭ، بەينەلەۋ قۇرالدارىنىڭ ياساۋي ستيلىنە جاقىندىعى، كولەمىنىڭ شاعىندىعى، مازمۇنى مەن ءپىشىنىنىڭ قاراپايىمدىعى، «ديۋاني حيكمەتكە» ءتان 12 بۋىندى قالىپتان اۋىتقىماۋى سەكىلدى ەرەكشەلىكتەر جوعارىدا اتالعان ءجۇسىپ اتىمەن بەرىلەتىن حيكمەتتىڭ  ياساۋي داۋىرىنە جاقىن كەزەڭدە دۇنيەگە كەلگەنىن اڭعارتادى. ءجۇسىپ بايداۋيگە (نەمەسە «بەيداۋا») تەلىنەتىن وزگە ەشبىر تۋىندىنىڭ  ساقتالماۋى دا اتالعان حيكمەتتى جانر العاش قالىپتاسا باستاعان كونەرەك كەزەڭگە  ءتان دەپ ساناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 

حيكمەت جانرىندا قالام تارتقان ەكىنشى ءبىر اۆتور رۋحاني ساباقتاستىق شەجىرەسى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ وزىنەن باستاۋ الاتىن كاماليددين يقاني (حV ع.) بولىپ تابىلادى. حيكمەت داستۇرىمەن جىرلاعان اقىندار شىعارماشىلىعىن تىلدىك تۇرعىدان زەرتتەگەن ا.ك.بوروۆكوۆ ورتاعاسىرلىق اۆتور مۋفتي زيندا ءاليدىڭ «سامارات ءال-ماشايح» اتتى ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ، ءيقانيدىڭ رۋحاني ۇستازدارى جايلى ءبىرقاتار مالىمەت بەرەدى[44]. وسى جانە وزگە دە دەرەكتەردەگى شەجىرەلىك مالىمەتتەردى سارالاي وتىرىپ، كاماليددين ءيقانيدىڭ رۋحاني ساباقتاستىق شەجىرەسىن شامامەن تومەندەگىشە كورسەتۋگە بولادى: ياساۋي – مانسۇر اتا – ابدىلمالىك قوجا – ءتاج قوجا – زەڭگى اتا – سادر اتا – ءامين بابا  ءالي شايح – ماۋدۋد شايح – كاماليددين يقاني. شايح كاماليددين تۇركىستان توڭىرەگىندەگى يقان دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلىپ، سامارقاند ماڭىنداعى اليابادتا ءومىر سۇرگەن، قايتىس بولعاننان كەيىن سول جەردە جەرلەنگەن. مۇحاممەد ءاليمنىڭ «لاماحات...» اتتى ەڭبەگىندە ءيقانيدىڭ كوپتەگەن حيكمەتتەر جازىپ قالدىرعانى ايتىلسا، «راشاحاتتا» ونىڭ اتاقتى ناقشبانديا شايحى قوجا احرارعا ياساۋيا تاريقاتىنا ءتان «ارا زىكىرىن» سالىپ كورسەتكەنى جايلى جازىلعان[45].

يقاني حيكمەتتەرىندە ليريزمنەن گورى ديداكتيزم ايقىن باسىم. ءتىلى وزگە حيكمەتشىلەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم جەڭىل، ياساۋي شىعارمالارىنا كوبىرەك جاقىن. ءياساۋيدىڭ «كوزدىڭ جاسى، جۇرەكتىڭ قانىمەن» جىرلاعان جان سەزىمدەرىن يقاني پاراساتپەن كومكەرىپ جەتكىزگەن. اۆتوردىڭ كەيبىر ولەڭدەرى ياساۋي حيكمەتتەرىن جولما-جول قايتالايدى. قالىپقا قۇيىلعان ايتىلىمداردى اۆتور جاڭاشا جالعاستىرعان. تۇركى تىلىندە تۇزىلگەن ياساۋيلىك تىركەستەردىڭ يقانيدا پارسىشا نۇسقالارى قولدانىلادى. ءياساۋيدىڭ سوزدىك قورىنا ءتان ەمەس «مۋقتادا»، «مۋحايا»، «مۋنيس»، «فيل ماسال كي» سياقتى جاڭا كىرمە سوزدەردىڭ يقانيدە كوپتەپ كەزدەسۋى تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ ۇعىمدىق قورى كەڭي تۇسكەنىن، بۇل ۇدەرىستىڭ، وكىنىشكە وراي، تۇركى ءتىلىن اراب-پارسى سوزدەرىمەن شۇبارلاي ءتۇسۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلعانىن اڭعارتادى. ال «باعۋ ديل» (جۇرەك باعى)، «ميحنات ءناھالى» (بەينەت بۇتاعى)، «كوڭىل ءۇيى»، ء«ولىمنىڭ ەلچىسى»، «اجالنىڭ ءيلى» (اجالدىڭ قولى) سەكىلدى قايتالانباس اۋىستىرۋلار ءيقانيدىڭ كوركەم ويلاۋ، بولمىستى بەينەلى تۇردە قابىلداۋ ەرەكشەلىگىنەن تۋىنداعان.

وتاندىق عىلىمي اينالىمداعى يقاني شىعارمالارى اراسىندا ءداستۇرلى جەتى بۋىندى حيكمەتتەر كەزدەسپەيدى. سەگىز بۋىندى حيكمەتتىڭ ءبىر عانا مىسالى بار: «ايا عافىل...» دەپ باستالاتىن 99-حيكمەت ون التى بۋىندى قوستارماق تۇرىندە بەرىلگەنىمەن، ىشكى ۇيقاسىنىڭ تولىق ساقتالۋىنان سەگىز بۋىندى ءتورتتارماق ۇلگىسىندە جازىلعاندىعى اڭعارىلادى:

ء

ولۇم كەلگاي ءساڭا كوزلاپ،

قۇتۇلماسسىڭ ءوزۇڭ كيزلاپ،

ۇكۇش يالعان عايىپ ءسوزلاپ،

تاقىيمى ءتاۋبا قىلماسسان؟[46]

اباب ۆۆۆب گگگب ۇيقاسىنا قۇرىلعان حيكمەتتىڭ ءاربىر شۋماعى «تاقىيمى ءتاۋبا قىلماسسان؟» رەديف-تارماعىمەن اياقتالىپ وتىرادى. ياساۋي ورنىقتىرعان رەديف-ۇيقاستار مەن رەديف-تارماقتار حيكمەت جانرىن دامىتقان وزگە اۆتورلارمەن قاتار يقاني پوەزياسىندا دا ايرىقشا ءجيى قولدانىلعان.  اراب جازۋلى ءتۇپنۇسقا ءماتىن قولىمىزدا بولماعاندىقتان، ارۋز ولشەمىمەن جازىلعان وزگە حيكمەتتەردىڭ ناقتى قاي ۇلگىنى نەگىزگە العانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. جوعارىدا كورسەتىلگەن 8 بۋىندى جالقى حيكمەتتەن باسقا ءيقانيدىڭ بارلىق تۋىندىلارى ارۋز ولشەمىمەن، عازال ۇيقاسىنا (اا با ۆا گا) قۇرىلعان قوستارماق بايىتتەر تۇرىندە جازىلعان. «باقىرعان كىتابىندا» 100، 105-رەتتىك سانىمەن بەرىلگەن اقىننىڭ قوس حيكمەتى ءتورت تارماقتى شۋماقتارعا بىرىكتىرىلگەنىمەن، ولاردىڭ دا نەگىزگە العان ۇيقاس ءتۇرى عازال ۇيقاسى بولىپ تابىلادى. سينتاكسيستىك قۇرىلىمى ۇقساس جولداردىڭ بىركەلكى اياقتالۋى ءالسىز ۇيقاس تۇزەتىندىكتەن، ءبىرقاتار تارماقتارى ءوزارا ۇيلەسىپ كەلگەن حيكمەتتى ترانسكريپتسيالاۋشىلار ءتورتتارماق تۇرىندە قابىلداعان ءتارىزدى. 

ياساۋي زامانىنان ءتورت عاسىر كەيىن ءومىر ءسۇرىپ، ء«شامسي اسي»، ء«شامسي كامينا» لاقاپتارىمەن تانىلعان حيكمەت ءداستۇرىن جالعاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ءشامساتدين وزگەندي ء(حVى ع.) تۋىندىلارىنا دا «ديۋاني حيكمەتپەن» كوپتەگەن ورتاقتىقتار ءتان. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە سوپىلىق ۇعىمدارعا، تاريقات ۇردىسىنە ءتان قولدانىستارعا، سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرىنە قاتىستى. حيكمەت ءۇردىسىن جالعاستىرا وتىرىپ، اقىن وزىندىك مانەر-ماشىعىن دا قالىپتاستىرا بىلگەن. «ياد باحريگا چومسام»، «يشق چاقماعىن چاقارلار»، «شاۋق اتىنى قامچىلار»، ء«تاۋبا سۋى، ءنادامات سابىنى ءبىرلان ءتىل-اعىزنى مىڭ يىل يۋماق»، «جاندا جانىڭ بولماسا، جيسمي جانىڭدىن ني سۋد» سەكىلدى بۇرىن-سوڭدى ەشبىر اقىن شىعارماشىلىعىندا كەزدەسپەگەن توسىن ءارى ۇتىمدى قولدانىستار اتالمىش جانرداعى كوركەمدىك-ستيلدىك ىزدەنىستەردىڭ ارتا تۇسكەنىن اڭعارتادى. اۆتوردىڭ بەلسەندى سوزدىك قورىندا «ارىع»، «ۋمعان»، «قامۋع» «ۋعان» سەكىلدى كونە تۇركىلىك تۇبىرلەر دە ءبىرشاما ساقتالعان. اراب-پارسى سوزدەرى ءشامسي اسي حيكمەتتەرىندە ياساۋيگە قاراعاندا اناعۇرلىم ءجيى قولدانىلعان. ولەڭ قۇرىلىسى جونىنەن دە اقىندا داستۇرشىلدىك پەن جاڭاشىلدىق بەلگىلەرى قاتار بايقالادى. ولەڭ قۇرىلىسى جونىنەن دە اقىندا داستۇرشىلدىك پەن جاڭاشىلدىقتىڭ ايقىن بەلگىلەرى بايقالادى. اۆتور 7 جانە 8 بۋىندى ولشەمدەردى بەلسەندى قولدانعان، ولار نەگىزىنەن ءداستۇرلى حيكمەت ۇيقاسىنا (اباب ۆۆۆب گگگب) قۇرىلعان.  كەي تۇستا اقىن وسى ەكى ولشەمدى ارالاس پايدالانادى، مۇندايدا كوبىنە سوڭعى رەديف-تارماقتىڭ بۋىن سانى وزگەشە بولىپ كەلەدى (8 8 8 7):

ۆۋجۋدىم سۋست تۇتىپ يەتسام،

اجال ءشارباتىنى ءىچسام،

بۋ جانىمدىن ءۇمىد ءۇزسام،

اسان قىلعىل، يا اللاھ![47]

دەي تۇرعانمەن، كونە تۇركى ولەڭدەرىندە دە كەزدەسەتىن بۇل قاعيدا ءشامسي حيكمەتتەرىندە قاتاڭ قاداعالانباعان: كەي تۇستا بۋىن سانى ىشكى تارماقتاردا دا اۋىتقىپ تۇرادى. مۇنىڭ ءوزى كوزبەن ەمەس، قۇلاقپەن قابىلداۋعا نەگىزدەلگەن، اۋەن ارقىلى رەتتەلۋگە بەيىم سيللابيكالىق سوزىمدىلىقتىڭ عانا ەمەس، ارۋز ولشەمى بەدەل الىپ، بۋىندىق جۇيەنىڭ ۇلەس سالماعى كەمي باستاعان كەزەڭدەگى ادەبي ۇدەرىستەردىڭ دە زاڭدى ناتيجەسى دەۋگە بولادى.

ارۋزعا نەگىزدەلگەن ءشامسي قيسسالارى ءبىرىڭعاي بايانداۋعا قۇرىلعان، كوركەمدىك دەڭگەيى جەكە حيكمەتتەرىنەن الدەقايدا تومەن، قاراپايىمدىلىقتان گورى قارابايىرلىق باسىم.  ۇيقاس سولعىندىعىن تۋىنداتقان ارۋزدىڭ كەرى اسەرى ءبىرشاما بايقالادى. ال بۋىندىق ولشەممەن جازىلعان  اقىن قيسسالارى اناعۇرلىم جاتىق، اۆتوردىڭ ەپيكالىق قۇلاشىن اڭداتا الاتىنداي اسەرلى شىققان.

شايح حۋدايداد ء(حVىى ع.) شىعارماشىلىعىنداعى العاش نازارعا ىلىگەتىن ەرەكشەلىك – ونىڭ حيكمەتتەرىنىڭ تەك مازمۇندىق تۇرعىدان عانا ەمەس، قۇرىلىمدىق جاعىنان دا ياساۋي ءستيلىن بارىنشا ساقتاپ قالعاندىعى دەۋگە بولادى. «باقىرعان كىتابىندا» 85، 86-رەتتىك سانىمەن بەلگىلەنگەن حۋدايدادتىڭ قوس حيكمەتى 12 بۋىندى ولشەممەن جازىلىپ، اااب ۆۆۆب گگگب ۇيقاسىنا قۇرىلعان. باقىرعانيدەن كەيىنگى حيكمەت ءداستۇرىن جالعاستىرۋشىلاردىڭ عىلىمعا ءمالىم تۋىندىلارىندا حۋدايداد حيكمەتتەرىندەگىدەي تازا ياساۋيلىك ولشەم مەن ۇيقاستىڭ بىرلىكتە كورىنىس تابۋى جوققا ءتان. وزىنە دەيىنگى كەيبىر حيكمەتشىلەرمەن سالىستىرعاندا حۋدايداد شىعارمالارىنىڭ ءتىلى اناعۇرلىم تازا، كىرمە سوزدەردى ورىندى-ورىنسىز قولدانۋ كەزدەسپەيدى. «ديۋاني حيكمەتتەگىدەي» قاراپايىم كوركەمدىك پەن نازىك سىرشىلدىق استاسقان اقىن حيكمەتتەرىندە شىنايى بولمىسىمەن، كەمشىلىك-جەتىستىكتەرىمەن سومدالعان اۆتوپسيحولوگيالىق تيپتەگى ليريكالىق كەيىپكەر كورىنىس بەرەدى. ياساۋيدەگىدەي ءسوز سوڭىندا كەلەتىن «-ا» قاراتپا شىلاۋى، ءداستۇرلى رەديف تارماقتار مەن رەديف ۇيقاستار، تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى مەن بەينەلى قولدانىستار حۋدايداد قالامىنا دا ءتان. حۋدايدادتىڭ 87، 89-حيكمەتتەرى 15 بۋىندى ولشەمدە عازال ۇيقاسىمەن جازىلعان. ۇيقاس ءتۇرى ارۋزدان الىنعانىمەن، ىشكى بۋناق ىرعاعى تۇراقتىلىققا بەيىم اتالمىش حيكمەتتەر بۋىندىق جۇيەگە كوبىرەك نەگىزدەلگەن. 89-حيكمەتتەگى ءبىر ەرەكشەلىك – اۆتور مۇندا جاراتۋشىعا قاتىستى «ماھرۋي» («اي ءجۇزدى») دەگەن تەڭەۋدى قولدانادى. تۇركى سوپىلىق پوەزياسىندا سۇيگەن جار رەتىندەگى اللانىڭ پورترەتتىك نىشاندارى جوققا ءتان ەكەنىن ەسكەرسەك، وسى جالقى تەڭەۋدىڭ ءوزى جاڭاشىلدىقتىڭ سونى ۇلگىسىن تانىتادى.

اقىننىڭ 88-حيكمەتى ەرەكشە ولشەممەن جازىلعان: مۇنداعى ءاربىر تاق تارماقتار  – 8 بۋىندى، جۇپ تارماقتار 7 بۋىندى بولىپ كەلەدى:

نە قىلىرسىڭ مىسكىن ادام،

تۇتسا ءازرايىل ياقاڭ؟

نەچىك جاۆابى بەرەرسىن،

تۇتسا ءازرايىل ياقاڭ؟[48]

ەكىنشى تارماق رەديف تۇرىندە ءاربىر شۋماقتىڭ سوڭىندا قايتالانىپ كەلىپ تۇرادى. بەس شۋماقتان قۇرىلعان وسى حيكمەتىندە اۆتور تارماقتار ۇيلەسىمىن مۇلدە ساقتاماعان: كەلتىرىلگەن العاشقى شۋماقتان باسقالارىندا ۇيقاس جوققا ءتان. ايتىلمىش حيكمەتتى 15 بۋىندى قوس تارماقتى عازال كۇيىندە قابىلداساق، تابيعي تۇردە اا با ۆا گا ۇيقاسى پايدا بولار ەدى. دەگەنمەن ءتورتتارماق قالپىندا ءاربىر تارماعىنىڭ اياقتالعان ويعا قۇرىلۋى مەن بۋناق ىرعاعىنىڭ رەتتىلىگى، بۋىن سانىنىڭ تەڭدىگى بۇل حيكمەتتىڭ تورتتىك ولەڭ تۇرىندە تۋىنداعانىن دالەلدەيدى. ۇيقاسى قاداعالانباعان حيكمەتىندە اقىن ولەڭ تۋدىرۋدى ەمەس، وي جەتكىزۋدى باستى ماقسات ەتكەن ءتارىزدى. حيكمەتتەگى ۇيقاس السىزدىگىنىڭ سەبەبىن سونداي-اق ارۋزدىق ۇلگىلەردىڭ بەلەڭ الىپ، 7-8 بۋىندى جىر ولشەمىنىڭ سوپى اقىندار قولدانىسىنان شىعا باستاۋىمەن دە تۇسىندىرۋگە بولادى.

شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ ءبىرشاما قالىپتاسقان كەزەڭىندە دۇنيەگە كەلگەن قۇل ۋبايدي (حVىىع.)حيكمەتتەرىنىڭ كوركەمدىك قولدانىستارى مەن بەينەلىلىك جۇيەسىندە وزىنە دەيىنگى حيكمەتشى اقىندارمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر وزگەرىستەر بايقالادى. اۆتوردىڭ پارسى پوەزياسىنىڭ اسەرى اڭعارىلاتىن «باع ارا ناركيس گيبي»، «گوزال سۇلتان»، «جان زارىم»، «عامگي-زارىم»، «يشق گۇلشانى»، «جان ءريشتاسى» سەكىلدى تەڭەۋلەرى، «فاش ەتماك»، ء«داردۋ-الام»، «نيگارام»، «نۋۆ ءباھار» سىندى قولدانىستارى بەرتىنگى شاعاتاي ادەبيەتىندە كەڭىنەن دامىتىلعان.  دالالىق داستۇردەن دە ىرگەسى اجىراي قويماعان ۋبايدي حيكمەتتەرىندە سونداي-اق جىراۋلىق پوەزيا ىقپالى دا ءبىرشاما سەزىلەدى:

ادام وعلى بىلگۋچى،

قارا يەرگە كىرگۋچى،

كىم ياحشىدىر، كىم يامان –

اندا ماعلۇم بولعۋچى[49]، –

سەكىلدى جولدار تاقىرىپتىق-سارىندىق اياسى، تەڭەۋلىك تابيعاتى، كوركەمدىك ادىستەرى، قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى جونىنەن جىراۋلىق ۇردىسپەن ۇشتاسادى.

 اقىننىڭ جەكەلەگەن حيكمەتتەرىنىڭ مازمۇنى مەن تىلىنەن تۇركى جانە پارسى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ كۇردەلى سينتەزى بايقالادى. مۇندا «قامۋع»، ء«تاڭىرى»، «تامۋع» سىندى كونە تۇركىلىك تۇبىرلەر دە، «سۇم ءناپسى»، «حان مەن بەك» سياقتى داعدىلى تىركەستەردىڭ پارسىلىق يزافەتكە اينالدىرىلعان نۇسقالارى دا («نافسە-شۋم»، «حانۋ-بەك») كەزدەسەدى. ۋبايديدە 7-8 بۋىندى ولشەمنىڭ ۇيقاسسىز ءتۇرى ءجيى قولدانىلعان. ياساۋي حيكمەتتەرى ارقىلى ۇردىسكە اينالعان 12 بۋىندى، ابۆب گگگب دددب ۇيقاسىنداعى ولشەم جانە عازال جانرى مەن ولەڭ ءتۇرى دە بەلسەندى پايدالانىلعان. 

قازان حاندىعى تۇسىندا ء(حVىع.) ءومىر سۇرگەن كورنەكتى شايىر، مەملەكەت قايراتكەرى قۇل شاريف (مۇحاممەد شاريف) حيكمەتتەرى جوعارىدا تالدانعان باسقا دا اۆتورلار تۋىندىلارىنا ءتان تاقىرىپتىق-مازمۇندىق ەرەكشەلىكتەردى تۇگەلدەي دەرلىك قامتيدى. ءتىلى جانە بەلسەندى سوزدىك قورى جونىنەن ياساۋي داۋىرىندەگى شىعارمالاردان ايتارلىقتاي اجىراتىلا بەرمەيدى.  ولەڭ قۇرىلىسى اناعۇرلىم جاتىعىپ، شيراي تۇسكەن. «باشىڭ كوتار عافلاتدين» حيكمەتى 14 بۋىندى تارماقتار تۇرىندە بەرىلگەنىمەن، ىشكى ۇيقاسى مەن بۋناق ىرعاعى تۇراقتى ساقتالعاندىقتان، ابۆب گگگب دددب تۇرىندەگى ءتورتتارماق ولەڭدەر رەتىندە قابىلداۋعا دا بولادى. اتالعان ۇيقاس ءتۇرىنىڭ جازبا ادەبيەتىمىزدە العاش رەت ياساۋي حيكمەتتەرى ارقىلى ورنىققانى بەلگىلى. ء«الحامدۋليللاھي راببيل الامين» دەپ باستالاتىن حيكمەت تە ءداستۇرلى ياساۋيلىك ۇلگىدە ابۆب گگگب دددب ۇيقاسىمەن جازىلعان 12 بۋىندى،  ءتورت تارماقتى قۇرىلىمعا يە[50]. 1899 جىلى قازاندا باسىلعان ءارتۇرلى پوەزيالىق جانە پروزالىق تۋىندىلار ەنگەن جيناقتاعى «قيسساي حۋببي حوجا» داستانىن دا زەرتتەۋشىلەر قۇل شاريف قالامىنا جاتقىزۋدا. قۇل شاريف ەڭبەكتەرىن جۇيەلەپ، جارىققا شىعارعان تاتار عالىمدارى ورتا ازيادا ءومىر ءسۇرىپ، حيكمەت ءداستۇرىن جالعاستىرعان «قۇل شاريف» ەسىمدى ەكىنشى ءبىر اۆتوردىڭ بولعانىنان مۇلدە حابارسىز ءتارىزدى. ورتا ازيالىق قۇل شاريف شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن تۇرىك عالىمى و.كايا بولسا، قازاندىق قۇل شاريف جايلى ەشبىر مالىمەت بەرمەيدى. ال حۋببي حوجاعا قاتىستى داستاندى ەكى توپتاعى زەرتتەۋشىلەردىڭ ءاربىرى ءوز نىسانىنداعى اۆتورعا تەليدى.

ء

حVىى عاسىردا ماۋارانناحر جەرىندە ءومىر سۇرگەن شاعاتاي ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلى قۇل شاريف (يافەس وعلى وزبەك) حيكمەتتەرى ءوزىنىڭ كولەمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. شايىر ءليريزمى قانشالىق تەرەڭ بولسا، ەپيكالىق قۇلاشى دا سونشالىق كەڭ، كوپ ورايدا ول كوڭىل-كۇي تولعاۋىنىڭ ارناسىنان اسىپ، قاسيدا جانرىنا قالام تارتۋعا بەيىم تۇرادى. قۇل شاريف عازالدارىنىڭ وزىندە ويلىلىق، بايسالدىلىق باسىم. اقىننىڭ جەكەلەگەن حيكمەتتەرىن ليريكالىق پوەما رەتىندە تانۋدىڭ قيسىنى بار. تاقىرىپتىق تۇرعىدان العاندا شايىر – حيكمەتشى اقىندار ىشىندە ادام الەيحيسسالامنان بەرگى پايعامبارلار، ساحابالار، اۋليە-امبيە، ازيزدەر، تاريقات جولىن ۇستانعان سوپى-مۇرشيدتەر،  ماشايىق-پىرلەر جايلى ەڭ كوپ جىرلاعان شىعارماشىلىق يەسى. تۇركىستان ءپىرى قوجا احمەت ءياساۋيدى اقىن كوپتەگەن حيكمەتتەرىندە ەسكە الىپ وتىرادى، شايحقا ارناعان جەكە تۋىندىسى دا بار. كوركەمدىك پەن شەبەرلىك ماسەلەسىنە كەلگەندە ءداستۇرلى جانردى جالعاستىرعان قۇل شاريف بۇحاري حيكمەتتەرى دە ياساۋي پوەزياسىنان تامىر تارتقان تۇتاس بۋىن قالىپتاستىرعان تىرەكتىك ۇعىمداردى، كوركەمدىك قولدانىستاردى جاڭعىرتا وتىرىپ، تاعى ءبىر ساتى تەرەڭدەتە تۇسكەن.

ىچسەم باعرىم قانىنى،

تابسام ءدۇرنىڭ كانىنى،

ء

ىستاب سۇراب ماعنىنى،

گادا بولسام بولعاي مۋ؟[51]

سەكىلدى جولدار – ياساۋيلىك تىركەستەردى جاڭاشا تۇرمەن ءتىرىلتۋدىڭ ءبىر كورىنىسى. ال «ھارگيز دەماسسىن سەن مەنى، ولگۇنچا دەرمىن مەن سەنى»، «ۋاحدانيات لۇقماسى بولعان ەماس ھيچ عالات»، «تاپتى كوڭۇلنىڭ فارىعىن، ەكتى تاريقات تارىعىن»، «بۋ دۋنيا قارى قىز-دىر ماكرى بيسيار»، «كورەر كوزىڭ، تۇتار قولىڭ – ءبارى دۇشمان» ءتارىزدى جولدار وي تۇيىندەۋلەرىنىڭ، كوركەمدىك قۇرالدارىنىڭ توسىندىعىمەن قۇل ءشاريفتىڭ اقىندىق الەمىنە ءتان ەرەكشەلىكتى تانىتادى.

ال قوس قۇل ءشاريفتىڭ اراسىنداعى داۋلى تۋىندى – حۋببي حوجا جايلى داستاننىڭ قازاندىق، تۇركىمەنستاندىق، تۇركيالىق نۇسقالارىن سالىستىرا وتىرىپ، ماتىندىك تالداۋلار جۇرگىزىلمەيىنشە اۆتورلىلىق جونىندە كەسىمدى پىكىر ايتۋ اسىعىستىق دەسەك تە، شىعارما ستيلىنەن بۇحارلىق قۇل ءشاريفتىڭ اقىندىق قولتاڭباسى كوبىرەك تانىلاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.

تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىنىڭ سان عاسىرلىق تاريحىن كوكتەي ءوتىپ جاتقان  حيكمەت ءداستۇرى – تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنا عانا ءتان ەرەن قۇبىلىس. اتالمىش ومىرشەڭ ءۇردىس ءار ولكەدە ءارتۇرلى اتپەن تانىلىپ، تۇركىلەر مەكەن ەتكەن ايماقتاردىڭ بارىندە دەرلىك تارالدى. ورتا ازيادا – «حيكمەت»، انادولىدا – ء«يلاھي»، بەكتاشيا جاماعاتىندا «نەفەس» اتالىپ، ورتاعاسىرلىق تۇركى ادەبيەتىنىڭ دامۋىندا ەرەكشە رول اتقارعان، ءبىرشاما تۇرلىك وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىمەن، نەگىزگى ءتىنى بۇگىنگە دەيىن ءۇزىلىسسىز ۇلاسىپ كەلە جاتقان دارا ءداستۇردى دامىتۋشىلاردىڭ تەلەگەي-تەڭىز شىعارماشىلىعى – ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ارقاۋى بولارلىق تاقىرىپ. حيكمەت جانرىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنىڭ ەكى تاريحي كەزەڭى بار دەۋگە بولادى: ا) جانرلىق جىكتەلۋدىڭ ىلكى كەزەڭى. بۇل كەزەڭ ياساۋي پوەزياسىنان باستاۋ الىپ، ونىڭ زامانداس شاكىرتتەرىنىڭ شىعارماشىلىعىن قوسا قامتيدى; ب) حيكمەت ءداستۇرىنىڭ شاعاتاي ادەبيەتى كەزەڭى.  بۇل كەزەڭنىڭ شەگىن ءحV–حVىىى عاسىرلار ارالىعىمەن بەلگىلەۋگە بولادى. تازا حيكمەت ۇلگىسىندەگى جازبا ماتىندەر ساقتالماعان ءحىىى–حV عاسىرلاردى ازىرگە شارتتى تۇردە حيكمەت جانرىنىڭ اقتاڭداق كەزەڭى رەتىندە باعالاعان ءجون. بۇل ارالىقتى نەگىزىنەن «پاقىرناما»، «ميراتۋل-قۋلۋب» سەكىلدى ياساۋيا تاريقاتىنىڭ ۇستانىمدارىنان حابار بەرەتىن ريسالالار مەن «ناسابناما» سىندى ءياساۋيدىڭ اتا-تەگىن تاراتاتىن شەجىرەلەر، ءح.سىعناقيدىڭ «ماناقيب-ي احمەد-ي ياساۋي» اتتى پروزالىق شىعارماسى، قۇل ءعاليدىڭ حيكمەت ولشەمىمەن جازىلعان ء«جۇسىپ–زىليحا» داستانى ءتارىزدى تۋىندىلار تولتىرادى. اتالمىش كەزەڭدە حيكمەت ءداستۇرى توقىرادى نەمەسە جانرعا سۇرانىس بولمادى دەۋگە نەگىز جوق. مونعول شاپقىنشىلىعى ناتيجەسىندە ءىرى ساياسي-قۇرىلىمدىق، مادەني-رۋحاني وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتقان داۋىردەن جەكەلەگەن كولەمدى تۋىندىلار بولماسا، ۇساق شىعارمالاردىڭ ساقتالىپ جەتكەنى جوققا ءتان. ولكەنىڭ ساياسي احۋالى تۇراقتانىپ، بىرتەكتى مادەني كەڭىستىك قالىپتاسا باستاعان حV عاسىردان باستاپ، حيكمەت جانرى دا بارىنشا دامىعان. بۇعان جوعارىدا تالدانعان ياساۋي اقىندىق مەكتەبى وكىلدەرىنىڭ شىعارماشىلىعى كۋا. 

«ديۋاني حيكمەتتەگى» كوركەمدىك-بەينەلەۋ قۇرالدارى

تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ تۇڭعىش تولىمدى ۇلگىسى «ديۋاني حيكمەتتى» دۇنيەگە كەلتىرگەن قوجا احمەت ياساۋي – دارىندى اقىن عانا ەمەس، قوعامدى رۋحاني جۇتاڭدىقتان قۇتقارۋ جولىن ىزدەگەن ءوز ءداۋىرىنىڭ كەمەل ويلى، بيىك مۇددەلى پەرزەنتى. سانالى ءومىرىن سوپىلىق ءىلىمنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋ جولىنداعى  ىزدەنىستەرگە باعىتتاعان ياساۋي اقىن ءوز كەزەگىندە اراب-پارسى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ  ۇزدىك تاجىريبەسىن قوسا مەڭگەرىپ، شىعارماشىلىعىندا وڭدەپ پايدالانعان. پوەتيكالىق بىلىكتىلىگى اقىننىڭ تۇركىلىك پوەزياعا عازال، ءمىناجات، مادح، قىتعا سەكىلدى ءبىرقاتار شىعىس پوەزياسىنا ءتان جانرلاردى ەنگىزىپ، تۇركى ادەبيەتىندە بۇرىننان بار جانرلىق تۇرلەرمەن سينتەزدەپ، كۇردەلى دە كوپ فۋنكتسيالى حيكمەت جانرىن قالىپتاستىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. «ديۋاني حيكمەت» ارقىلى ىرگەسى قالانعان اتالمىش جانر كەيىنىرەك تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىندە ءبىرقاتار جاڭا جانرلاردىڭ دەربەس ءتۇر رەتىندە ءبولىنىپ شىعۋىنا نەگىز بولدى.  ياساۋي پوەزياسىنىڭ بۇكىل بولمىس-بىتىمىنەن اۆتوردىڭ ءوزى سۋسىنداپ وسكەن بايىرعى تۇركى ادەبيەتىنىڭ داستۇرلەرىن جالعاپ، دامىتىپ، جاڭا ساتىعا كوتەرگەنى ايقىن اڭعارىلادى. ءبىر شىعارماشىلىق اياسىندا كورىنىس تاپقان قوس ۇدەرىستىڭ – داستۇرشىلدىك پەن جاڭاشىلدىقتىڭ ءوزارا توعىسۋى جانر ماسەلەسىندە عانا ەمەس، ياساۋي نەگىزدەگەن ورتا ازياداعى اقىندىق مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى بارىسىندا دا شەشۋشى رول اتقاردى.

قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اقىندىق الەمىنە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى اقىن  قولدانىسىندا ورىن العان كورىكتەۋىش قۇرالداردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن ايقىنداۋ بولىپ تابىلادى. ياساۋي پوەزياسىنىڭ كوركەمدىگى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ەسكەرىلۋگە ءتيىستى ءبىر ماسەلە بار. «ديۋاني حيكمەت» تازا كوركەمدىك مۇراتتاردى كوزدەپ، كوركەم شىعارما تۋدىرۋ ماقساتىندا جازىلعان دۇنيە ەمەس. اۆتوردىڭ باستى مۇددەسى قاراپايىم كوپشىلىكتىڭ ساناسىنا كۇردەلى دە كوپ قاباتتى سوپىلىق ءىلىمدى جەتكىزۋ بولعاندىقتان، حيكمەتتەردىڭ دە تانىمدىق، تاربيەلىك، يدەولوگيالىق فۋنكتسيالارى جەتەكشى رول اتقارعان. دەگەنمەن بۇل اتالمىش تۋىندى كوركەمدىكتەن ادا دەگەن ۇعىمدى بىلدىرمەيدى. ءياساۋيدىڭ تاريقات كوسەمى – ءدىندار سوپى عانا ەمەس، ءارى تۋمىسىنان تالانتتى، ءارى تۇركى، اراب، پارسى سەكىلدى ءۇش بىردەي ءداستۇرلى پوەزيا بۇلاعىنان سۋسىنداعان تەرەڭ ءبىلىمدى اقىن ەكەنىن ۇمىتپاۋ ءلازىم. ولەڭ ءسوزدىڭ ءوزى «دارىندى ءسوز» (ا.بايتۇرسىنوۆ) ەكەنىن ەسكەرسەك، قاي دەڭگەيدە جازىلسا دا وعان كوركەمدىكتىڭ جات بولمايتىنى جانە داۋسىز. ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى پوەزياسىنىڭ اسا باي بولماعانىمەن، وزىنە ءتان ءبىرشاما قالىپتاسقان كوركەمدىك-بەينەلىلىك جۇيەسى بولعانى بەلگىلى. ءوز كەزەگىندە وسى ءۇردىستى جالعاعان، دامىتقان جانە ءوزى جەتىك بىلگەن اراب-پارسى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ داستۇرلەرىمەن ۇشتاستىرعان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىندە» دە كوركەمدىك-بەينەلەۋ قۇرالدار كورنەكتى ورىن الادى. اقىن ولاردى ءوز تۋىندىسىنىڭ تانىمدىق-تاربيەلىك ماقساتتارىنا سايكەس ىرىكتەپ پايدالانا بىلگەن.  دەگەنمەن ءبىز شارتتى تۇردە كوركەمدىك قۇرالدار رەتىندە قاراستىراتىن ءاربىر قۇبىلىستىڭ استارىندا تاريقاتتار تاريحىنا، سوپى-دارۋىشتەر ومىرىنە بايلانىستى اڭىزدار سىلەمى، سولار ارقىلى قالىپتاسقان بەلگىلى ءبىر سيمۆولدىق ءمانى بار ءسوز-ۇعىمدار، تىركەستەر جاتاتىنىن دا ەسكەرۋىمىز قاجەت. ولاردىڭ سوپىلىق پوەزياداعى مازمۇندىق-كوركەمدىك اياسى ءبىز سىيعىزۋعا تىرىساتىن ادەبي-تەرميندىك ۇعىمدار شەڭبەرىنەن الدەقايدا كەڭ. وكىنىشكە وراي، الەم ادەبيەتى تاريحىندا كورنەكتى ورىن الاتىن سوپىلىق پوەزيانىڭ كوركەمدىك قۇرالدارىن وزىنە عانا ءتان دۇنيەتانىم ەرەكشەلىكتەرىنەن تۋىنداتىپ قاراستىراتىن دەربەس ادىستەمەلىك جۇيەنىڭ جوقتىعى بەلگىلى. سوندىقتان داعدىلى ادەبي ادىستەرگە سۇيەنە وتىرىپ، ياساۋي پوەزياسىنداعى ءبىرقاتار شارتتىلىقتاردى زاڭدىلىق رەتىندە قاراستىرۋعا تۋرا كەلەدى.

تەڭەۋ. «ديۋاني حيكمەتتەگى» تەڭەۋلەر ەكى ءتۇرلى ادىسپەن جاسالعان. ءبىرىنشىسى – قازىرگى تىلىمىزدەگى «داي، -دەي، -تاي، -تەي» جۇرناقتارىمەن ماندەس ەجەلگى تۇركىلىك -داق، -دەك، -تاق، -تەك، -داعىن، -دەگىن (سوڭعىسىنىڭ فونەتيكالىق ۆاريانتتارى -دايىن، -دەيىن، -لايىن، -لەيىن بولىپ كەلەدى) جۇرناقتارى ارقىلى جاسالعان تەڭەۋلەر («يوق مەنىڭدەك شۋم ءبالا ءالام ارا»، «بايازيددەك يەتمىش يولى ءوزىم ساتسام»، «شۋتۋرلايىن باعلاب الدى ەكى قولىن»)[52]. ەكىنشىسى – «بەينە»، «سەكىلدى»، «سياقتى» مانىندەگى «ميسلي»، «ياڭلىع»، «قۇددى»، «كيبي» («گيبي»)، «سيفات» سوزدەرىمەن تىركەسۋ ارقىلى جاسالعان تەڭەۋلەر بولىپ تابىلادى («كوزى ياشلىق، حالقا باشلىق، قۇددى ھيلال»[53]، «اعزى اچىق، ءنافسى ۇلۇع ميسلي لاقا»[54]، «نادان يچرا حازان ياڭلىع سولدۇم ءمان-ا»[55]. ياساۋي قولدانىسىندا تەڭەۋلەردىڭ بىرنەشە سوزدەن قۇرالعان كۇردەلى تۇرلەرى دە بار: ء«دۇنيادان كوڭىل ۇزماگان مەنديك كۇناھكار بار مۋ ھيچ؟»، «ازىب قالعان بوتالاردەك بوزلاسام ءمان»، ت.ب. ءداستۇرلى جۇرناقتارسىز نەمەسە كومەكشى ءسوزسىز، جىكتىك جالعاۋلارى ارقىلى تەڭەۋلىك ماعىنا بەرەتىن قولدانىستار دا حيكمەتتەرگە جات ەمەس: ء«شارماندامىن، ءشارماندامىن، قولىم العىل، يولدىن ازعان ءدارماندامىن، يولعا سالعىل»، «ارزۋلۋقمىن قارىنداشلىق حالايىققا» سەكىلدى مىسالدار – سونىڭ دالەلى.

ايقىنداۋ (ەپيتەت). ءسوز مانەرلىلىگىن ارتتىرۋدا ياساۋي ءونىمدى قولدانعان كورىكتەۋىش قۇرالداردىڭ ءبىرى – ايقىنداۋلار.  حيكمەتتەردەگى ايقىنداۋلار ادەتتە تۋرا جانە جاناما سەپتىكتەگى زات ەسىمدەردەن، ساپالىق جانە قاتىستىق سىن ەسىمدەردەن، بولىمدى جانە بولىمسىز تۇلعاداعى ەسىمشەلەردەن جاسالادى. ولاردىڭ ءبىر سوزدەن تۇراتىن قاراپايىم تۇرلەرى دە، بىرنەشە ءسوزدىڭ تىركەسۋى ارقىلى جاسالعان كۇردەلى ۇلگىلەرى دە كەزدەسەدى. «قىزىل ءيۇزىڭ قارا يەردە سولعان ياحشى»، «ايا دوستلار، پاك ىشقىنى قولعا الدىم»[56]، «تاريقاتنىڭ ءلاززاتىدىن تاتقان كىشى»[57]،  «كوڭلى ءبۇتىن حالايىقدىن قاچتىم ءمان-ا»[58]. ەندىگى ءبىرقاتار ايقىنداۋلار زات ەسىمدەرگە -لۇق، -لۇك، -لىع، -لىگ، -لىق، -لىك جۇرناعىن قوسۋ ارقىلى جاسالادى: «ەللى التى ياشقا يەتتى مۇڭلۇع باشىم»[59]، «كوزلارىدىن تىنماي اقار قانلىع ياشى»[60]. اراب، پارسى تىلدەرىنەن ەنگەن كىرمە سوزدەردەن جاسالعان ايقىنداۋلاردىڭ ءبىرقاتارى كۇندەلىكتى قولدانىستاعى سوزدەر بولسا، ۇلكەن ءبىر بولىگى تۇركى تىلىنە ياساۋيا تاريقاتىنىڭ ىس-ارەكەتى ناتيجەسىندە ەنگەن سوپىلىق تەرميندەر بولىپ تابىلادى: «عاريب جانىم مىڭ تاساددۇح دانالاردىن»، «كەلىڭ، يىعلىڭ، زاكىر قۇللار، زىكىر ايتالۇق»، ء«دۇنياپاراست ناجنيسلاردىن بويىڭ تاۋلا»، ت.ب.

ايقىنداۋلاردى كورىكتەۋ ءۇشىن جانە لاقاپتاۋ ءۇشىن ايتىلاتىن ايقىنداۋلار دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرعان ا.بايتۇرسىنوۆ تۇجىرىمى[61] تۇرعىسىنان الساق، ياساۋي ايقىنداۋلارىنىڭ نەگىزگى بولىگى كورىكتەۋ ماقساتىمەن جاسالعان دەۋگە بولادى. ال لاقاپتاۋ مانىندەگى ايقىنداۋلارعا جاراتۋشىعا قاراتا ايتىلاتىن ماداق سيپاتتى قولدانىستار كوبىرەك كەلىڭكىرەيدى.

ياساۋي قولدانعان اۋىستىرۋلاردىڭ (مەتافورا) ءار الۋاندىعى، بايلىعى، كۇردەلىلىگى اقىن دۇنيەتانىمىنىڭ تەرەڭدىگىنەن تۋىندايدى. ونىڭ پوەزياسىنىڭ كوركەمدىك كەستەسىن قۇبىلتۋدا بەلسەندى قولدانىلعان ادىستەردىڭ ءبىرى سانالاتىن اۋىستىرۋلارعا دا كوپ قاباتتىلىق ءتان.  شاريعاتنىڭ بۇتاسى، ۋاحدات ءمايى، ءپىرمۇعان جۋرعاسى، ءدىن چىراعى، راحمات سۋى، ءتاۋبا تونى، تاۋفيق قورى، ءنافسى كافىنى، ءنافسى يلكى، «ھۋ» ءشامشيرى، سىر شارابى سەكىلدى اۋىستىرۋلار ءتول ادەبيەتىمىزدە تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى قوجا احمەت ياساۋي شىعارماشىلىعى ارقىلى قالىپتاستى.  بۇل قولدانىستاردىڭ باسىڭقى سىڭارلارى (شاريعات، ۋاحدات، ءپىرمۇعان، ءتاۋبا، تاۋفيق، ءنافسى، «ھۋ»، سىر) سوپىلىق ءىلىمنىڭ تەمىرقازىق ۇعىمدارى بولىپ تابىلادى. ولارعا جەكە-دارا قولدانىسىندا دا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بەينەلىلىك پەن استارلىلىق ءتان. بۇعان تىركەستىڭ ەكىنشى سىڭارى ارقىلى اۋىستىرۋ ءمانى ۇستەلگەندە، قۇبىلتۋ ءادىسىنىڭ اسەرلىلىگى دە ەسەلەنە تۇسەدى.  كەيدە اقىن ءبىر ءسوزدىڭ نەگىزىندە بىرنەشە اۋىستىرۋ تىركەستەرىن جاسايدى. بۇل دا سوپىلىقتىڭ، سونىڭ ىشىندە كوبىنە ياساۋيا تاريقاتىنىڭ تىرەك ۇعىمدارىمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى (يشق قانجارى، يشق بابى، يشق دۇكانى، يشق وتى، يشق يۇگى، يشق ءداردى، شاۋق وتى، شاۋق شارابى، شاۋق قاناتى، ماحابباتنىڭ دارياسى، ماحابباتنىڭ جامى، ماحابباتنىڭ شارابى، تاريقاتنىڭ دارياسى، تاريقاتنىڭ بۋراعى، تاريقاتنىڭ بازارى).

ياساۋي اۋىستىرۋلارى بەينەلى تىلگە بەيىم حالقىمىزدىڭ ادەبيەتىنە عانا ەمەس، وي-ساناسىنا دا ورنىعىپ، تىڭ ءارى تاعىلىمدى تىركەستەردىڭ قالىپتاسۋىنا ۇيىتقى بولدى. ءحYىى–حىح عاسىرلارداعى قازاق پوەزياسىنىڭ ءتىلىن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ كوركەمدىك قۇرالدارىمەن سالىستىرا زەرتتەگەن اكادەميك ر.سىزدىقوۆانىڭ: «دەمەك، قازاق پوەزياسىنىڭ تىلدىك-كورىكتەۋىش امالدارىندا سوپىلىق مەكتەپتىڭ اسەرى بولعان جانە ول ۇزىلمەي جالعاسىپ كەلە جاتىر دەپ باتىل تۇجىرىمداۋعا بولادى»[62] دەگەن پىكىرى وسى تۇستا ورىندى. 

ياساۋي اقىن تۋىندىلارىندا قايتالاۋ ءادىسىنىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى يگەرىلگەن. سويلەمنىڭ ءبىرىڭعاي مۇشەلەرى ارقىلى جاسالعان قايتالاۋلار («باشىم توفراق، كوزىم توفراق، جيسمىم توفراق»، «توقۇز اي، توقۇز كۇندا يەرگا ءتۇشتىم، توقۇز ساعات تۇرا المادىم، كوككا ۇچتىم») مەن ەسپە قايتالاۋعا قۇرىلعان ورنەكتەر («بۋ يوللارنىڭ ءازابى-دۇر قايعۋ-مەحنات، مەحنات تارتىب، جافا چەككان كورار راحات»، «ۋا داريعا، ءوتتى ءومرىم، قانە تاعات، تاعاتلىقلار حاق قاشىدا حوش ساعادات») حيكمەتتەردە ءجيى كەزدەسەدى. كەزەكتى قايتالاۋ – ەپيفورالار «ديۋاني حيكمەتتە» نەگىزىنەن كومەكشى ەتىستىكتەر ارقىلى جاسالادى جانە ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ نەگىزگى ۇيقاس قۇرىلىمىنا سايكەس العاشقى ءۇش تارماقتا قايتالانادى. ادەپكى قايتالاۋ (انافورا) ياساۋي حيكمەتتەرىندە نەگىزىنەن ەكى جولدى قامتيدى ء(«دۇنيا ءىزلاب، حاققا كوڭىل يۇگىرتمادىڭ، ءدۇنيا حارام، اندىن كوڭىل ساۋىتمادىڭ»، «يشق الدىدا اقلى كامىل ءدام ۇرا الماس، يشق شيدداتى تىعيان قىلىب، ءبىر دەم تۇرماس»). سيرەك جاعدايدا تۇتاس شۋماقتى قامتيتىن انافورالار دا كەزدەسەدى[63]. «عاريبلىك» ءسوزىنىڭ قايتالانۋى ارقىلى جاسالعان ون ءۇش تارماقتى قامتيتىن ادەپكى قايتالاۋدىڭ جالقى ءارى بىرەگەي ۇلگىسى ءياساۋيدىڭ 57-حيكمەتىندە كەزدەسەدى[64].

ينۆەرسيا – تۇركى ولەڭىنەەجەلدەن ەتەنە ادىستەردىڭ ءبىرى. «ديۋانداعى» ولەڭدەردىڭ تازا ارۋز قالىپتارىمەن جازىلعاندىعىن دالەلدەۋگە تىرىسقان  ولەڭتانۋشى ي.ۆ.ستەبلەۆانىڭ  «تۇركى پوەزياسىنداعى ىشكى ينۆەرسيا قۇبىلىسى ارۋز ولشەمىنىڭ تىكەلەي اسەرىنەن پايدا بولعان»[65] دەپ ەسەپتەيتىن تۇجىرىمىنىڭ اقيقاتتان الىستاۋ ەكەنىن اتاپ ايتقان ءجون. تۇركى ولەڭىندەگى ينۆەرسيانىڭ شىعۋ تاريحى ارۋز قالىپتارى قولدانىلا باستاعان ءحى عاسىردان ەمەس، ودان الدەقايدا كونەرەك داۋىرلەردەن باستاۋ الاتىنى عالىم نازارىنان تىس قالعان ءتارىزدى. بەرتىنىرەكتە تۋىنداعان وزگە شىعارمالاردى ەسەپكە الماعاندا، ءتۇپنۇسقا قالىبىنان كوپ وزگەرە قويماعانى بالاڭداۋ مازمۇنى مەن قاراپايىم قۇرىلىسىنان اڭعارىلاتىن «وعىزناما» جىرلارىنىڭ وزىندە ينۆەرسيانىڭ ءبىرقاتار تولىمدى ۇلگىلەرى كەزدەسەدى. اتالمىش جىرداعى ولەڭ جولدارى تۇتاستاي دەرلىك ينۆەرسياعا قۇرىلعان («مەن سەنلەرگە بولدۋم قاعان، الالىڭ يا تاعى قالقان، تامعا بىزگە بولسۋن بۋيان، كوك ءبورى بولسۋنعۋل ۋران»)[66]. دارىندى اقىن ءياساۋيدىڭ دە ءسوز مانەرلىلىگى مەن اسەرلىلىگىن ارتتىرۋداعى ينۆەرسيا ءرولىن دۇرىس ءتۇسىنىپ، ورنىمەن قولدانعانى حيكمەتتەرىنەن ايقىن اڭعارىلادى. «ەشتىب عاشىق راقسۋ-ساماع ۋرىب يۇرگاي»، «ۋا داريعا، ءوتتى ءومرىم، تويماي قالدىم» «التمىش ۇچگا ياشىم يەتتى، ءوتتىم عافىل»، «يمانىما چانگال ۇرىب، قىلدى عامناك» سەكىلدى جولداردا ينۆەرسيا بايانداۋىشتىڭ باستاۋىشتان بۇرىن كەلۋى ارقىلى  جاسالسا، «رازى بولۋر ول ءباندادىن پارۋاردىگار»، «عاريب، فاقير، يەتيملارنى قىلعىل شادمان»، «قۋانمادىم بۋ سوزلارگا، قاچتىم چولگا» جولدارىندا بايانداۋىشتىڭ تولىقتاۋىش، انىقتاۋىش، پىسىقتاۋىش سياقتى سويلەمنىڭ تۇرلاۋسىز مۇشەلەرىنەن ىلگەرى قولدانىلۋى ينۆەرسيا ادىسىنە نەگىز بولعان. 

ياساۋي تۋىندىلارىندا ارناۋلار مەن شەشەندىك سۇراۋلار استاسا ءورىلىپ جاتادى. اقىن حيكمەتتەرى تۇگەلدەي دەرلىك اللا ديدارىن ىزدەگەن، سوپىلىق ءىلىمدى يگەرىپ، حاق جولىنا قادام قويۋدى مۇرات تۇتقان «ديدار تالاپ» شاكىرتتەرگە ارنالعاندىقتان، ونىڭ حيكمەتتەرىندە ەڭ كوپ قولدانىلاتىن كوركەمدىك ءادىس – ارناۋلار بولىپ كەلەدى. دەربەس تاريقات قۇرىپ، تاجىريبە ارقىلى قول جەتكىزىلەتىن حال ءىلىمىن ناسيحات ەتكەن ياساۋي حيكمەتتەرىندەگى جارلاي ارناۋلار ناقتى ىس-ارەكەتكە شاقىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. جارلاي ارناۋلاردىڭ ادرەساتى كەي تۇستا جەكەشە تۇردەگى قاراتپا سوزدەر ارقىلى بەرىلگەنىمەن، ولاردىڭ رۋحاني دامۋدىڭ بەلگىلى ءبىر دارەجەسىندەگى توپقا قاتىستى جالپىلاۋىش اتاۋ ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس («عاشىق بولساڭ ءاي تاليب، رياداتتا بەلىڭ بۇك»، ء«اي بيحابار، ءسان بيساباب، ءوزى اسرار»، ء«اي-ا نادان، ماعنا بۇل دەب ايتدى، ءبىلدىم»، ت.ب.). «ديۋاني حيكمەتتەگى» سۇراي ارناۋ مەن زارلاي ارناۋ تۇرلەرى دە سوپىلىق دۇنيەتانىمعا ءتان ۇعىمدار ارقىلى ورنەكتەلەدى. ياساۋي ارناۋلارى كوپ جاعدايدا جاۋابى ءوز مازمۇنىنان اڭعارىلاتىن شەشەندىك سۇراۋلارمەن ۇندەسىپ جاتادى. حيكمەتتەردە شەشەندىك سۇراۋلاردىڭ دەربەس ۇلگىلەرى دە مولىنان كەزدەسەدى.

سەزىمدەر پاليتراسى شەكسىز باي ياساۋي اقىننىڭ حيكمەتتەرىندە ۇلعايتۋ (گيپەربولا) ءادىسىنىڭ كەڭىنەن قولدانۋى زاڭدى.  جەكە تاجىريبە، سەزىمدىك ءتۇيسىنۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەتىن سوپىلىق ءىلىمدى جىرلاۋشى اقىننىڭ وقيعانى، سەزىمدەردى، سىردى جەرىنە جەتكىزە، ءتىپتى اسىرەلەي، ۇلعايتا سۋرەتتەۋدى، سول ارقىلى اسەرلىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي، قايتا سەزىندىرۋ ارقىلى ەكستاز كۇيىنە جەتكىزۋدى نەمەسە ءوز ناسيحاتىنا ءبىرجولا مويىنسۇندىرۋدى، قانداي دا ءبىر ءدۇنياۋي پيعىلدان ءبىرجولا باس تارتقىزۋدى ماقسات تۇتۋى قالىپتى جايت.  ء«ۇچ ءيۇز التمىش سۋ گەچتىم، ءتورت ءيۇز قىرق ءتورت تاع اشتىم»، «نادانلاردىن ءيۇز مىڭ جافا كوردىم ءمان-ا»، «وشۋل ۋاقتدا مىڭ ءبىر زىكرىن قىلدىم ءتامام»، ء«عارىب جانىم مىڭ تاساددۋح دانالاردىن»، «ون سەككىز مىڭ قامۋع عالام حايران بولۋر»، ت.ب. ءبىرقاتار ياساۋيلىك گيپەربولالار ءبىرىڭعاي ساندىق كورسەتكىشتەرمەن كەلەدى. سوپىلىق ىلىمدە بۇل ساندىق تىركەستەردىڭ ءاربىرىنىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار، سوعان سايكەس بەلگىلى ءبىر قولدانىلۋ اياسىنا يە.  ال ادەبي تالداۋلار ءۇشىن اتالعان تىركەستەر كوپتىك ۇعىمدى نەمەسە ەسەپسىز كوپ قايتالانعان ارەكەتتى  ءبىلدىرۋماقساتىندا قولدانىلاتىن ۇلعايتۋ-گيپەربولا بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار مانسۇر وقيعاسىنداعى داريانىڭ قىستا تاسۋى، ەندىگى ءبىر حيكمەتتەردەگى ۇشان-تەڭىز جۇماق نىعمەتتەرىنىڭ بايانى سەكىلدى دەتالدار وقىرمان ءۇشىن ۇلعايتۋ ىسپەتتى كورىنگەنىمەن، سوپى اقىن ءۇشىن ءوزى تانىعان شىندىق بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك.

«ديۋاني حيكمەتكە» كىشىرەيتۋ (ليتوتا) ءماندى قولدانىستار دا جات ەمەس. ءياساۋيدىڭ 2-حيكمەتىنىڭ «توقۋز اي، توقۋز كۇندا يەرگا ءتۇشتىم، توقۇز ساعات تۇرا المادىم، كوككا ۇچتىم» قوستارماعىنداعى «توقۇز ساعات تۇرا المادىم» قولدانىسىن سالىستىرمالى تۇردە كىشىرەيتۋ (ليتوتا) رەتىندە باعالاۋعا بولادى.  «قىلدان يىڭىچكا، قىلىچدان تيز سيرات كوپرىك»، «ول چىراعدەك ءبىر دەم يانىب ءوچارمىز-ا»، «عاشىقلارنىڭ كۇيىب-وچكان كۇلى بولسام»، ء«شابنام (شىق) بولىب يەر استىعا كىردىم ءمان-ا»، ء«پىرمۇعان جۋرعاسىدىن قاترا ء(بىر تامشى) تاتتىم»، ء«فاج ءداستار پۋچۋك پۇلعا ساتىب الدىم»، «حالاتيم يوق، قانىم يوق، راڭيم زاردى»، «تاليبمىن دەب ايتۋرلار، كوڭلىدا يوق ءزاررا نۋر» سەكىلدى قولدانىستار دا كىشىرەيتۋ ۇلگىلەرىنە مىسال بولىپ تابىلادى. ال «مىڭ التۋنلىع قىمماتىمنى بىرگە ساتتىم»، «باھاسىز گاۋھارىم ارزانعا ساتما» سياقتى جولداردا فولكلور ۇلگىلەرىندەگى ءتارىزدى اسىرەلەۋ مەن كىشىرەيتۋ ۇلگىلەرى قاتار كەلەدى. سونىمەن قاتار قيامەت كۇنىنىڭ قورقىنىشتى سۋرەتى ۇدەتە بەينەلەنىپ،  اقىر زامان ادامدارىنىڭ ازعىندىق بەينەسى قۇلدىراتا سيپاتتالاتىن حيكمەتتەردە دە اسىرەلەۋ مەن كىشىرەيتۋ  كوپتەپ قولدانىلعان. 

ياساۋي حيكمەتتەرىنەن دامىتۋدىڭ (گراداتسيا) تۇيدەكتەتۋ جانە باياۋلاتۋ سەكىلدى ەكى ءتۇرىنىڭ دە مىسالىن كەزىكتىرە الامىز. تىڭداۋشى ساناسىنا ەموتسيالىق-ەكسپرەسسيۆتىك بوياۋى قالىڭ سوزدەر ارقىلى اسەر ەتە وتىرىپ، اۆتور وقيعانى بىرتە-بىرتە ءوربىتۋ، ءورشىتۋ جانە باسەڭدەتۋ، قۇلدىراتۋ ادىستەرىن دە ۇتىمدى پايدالانعان. ء«حالىم حاراب، باۋىرىم كاباب، كوزىم پىراب»، «ماكتاب بارىب، قايناپ، تولىب، تاشتىم ءمان-ا»[67] ءتارىزدى جولدارداعى  ۇدەمەلى ۇدەرىستى سيپاتتايتىن دامىتۋ قولدانىستارى سينونيم سوزدەردى قامتي وتىرىپ، ءبىر مەزگىلدە پلەونازممەن دە، اسىرەلەۋمەن دە شەكتەسەدى. ء«ورتاندىم ءمان، وت بولدىم، كۇيدىم، ياندىم، كۇل بولدىم»، «احكار بولىب، كۇيىب-يانىب، ءوچتىم ءمان-ا» [68] سياقتى جەكەلەگەن جولداردا دامۋ مەن باسەڭدەۋ قاتار سۋرەتتەلىپ، تۇيدەكتەتۋ دە، باياۋلاتۋ دا ءبىر عانا قاتار شەگىندە كورىنىس تاپقان.

حيكمەتتەردە سونداي-اق تۇسپالداۋدىڭ (اللەگوريا)، كەيىپتەۋدىڭ  ەلەمەنتتەرى كەزدەسەدى. ء«نافسىم ءىچىن كوب يۇگۇردىم يتدەك كەزىب»، «بياباندا يالعۇز قازدەك نالە قىلسام»، «ازىب قالعان بوتالاردەك بوزلاسام ءمان» سەكىلدى قولدانىستاردا تەڭەۋلىك سيپات باسىم بولعانىمەن، ادامنىڭ كوڭىل كۇيى مەن ءىس-قىلىعىنىڭ جانۋارلارعا ءتان قيمىل-ارەكەتتەرمەن بەينەلەنۋى ولارعا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە تۇسپالداۋ سيپاتتارىن دارىتادى.  ال پارا الۋشىنى «كەركەس قۇشدەك بولۋبان ول حارامعا باتادى» دەپ، ارام جولمەن جۇرگەن جانداردى «حيماردەك (ەسەكتەي) يۇك استىدا قالادى» دەپ سۋرەتتەگەن جولداردا تۇسپالداۋ ءادىسى ايقىندالا تۇسكەن. ايتا كەتۋ كەرەك، دۇنيەقور جانداردى جەمتىك كورسە، شۇيىلە جونەلەتىن كەركەس قۇسقا تەڭەۋ قاشقاري سوزدىگىندەگى بايىرعى ولەڭ جولدارىندا دا كەزدەسەدى («ۇس /كەركەس/ ەس كورىپ، يۇكسەك قالىڭ قۇدى چوقار»)[69].

كەيىپتەۋ ءادىسى دە ياساۋي حيكمەتتەرىندە تولىق قۋاتىندا كورىنبەگەنىمەن، ونىڭ ءبىرقاتار ەلەمەنتتەرى جەكەلەگەن مىسالداردان اڭعارىلادى. مۇنداي قولدانىستار ادەتتە تۇسپالدى ءمانى باسىم اڭىزداردى بايان ەتكەن حيكمەتتەردە كەزدەسەدى. مانسۇر حاللاج ءولىمى جايلى وقيعا باياندالاتىن حيكمەتتە كەيىپكەر جازىقسىز جازالانىپ، ورتەلىپ، كۇلى دارياعا تاستالعاندا، قىستىڭ كۇنى داريا تاسىپ، بۇكىل پاتشالىقتى ابىگەرگە سالادى («زىمىستاندا داريا تاشىب، ناعرا تارتتى»). تاۋ مەن شولدەر مانسۇردىڭ ءسوزىن قايتالاپ، ء«انال-حاق» دەپ تەڭسەلىپ تۇرادى («تاع-ۋ ءتۇزلار ء«انال-حاق» دەب تۇرار ەرمىش»). شايح مانسۇردىڭ ۇستازى  زۋن-نۋن ءمىسريدىڭ كەڭەسىمەن مانسۇردىڭ باسقان ىزىنەن ءبىر ۋىس توپىراق اپارىپ سالعاندا عانا داريا تىنشىپ، ارناسىنا قايتا تۇسەدى. تىكەلەي تابيعات قۇبىلىستارىنا قاتىستى بولماسا دا، جانسىزعا جان بىتىرە سۋرەتتەيتىن ءبىرشاما كورنەكتى مىسالدار حيكمەتتەردىڭ ءون بويىندا كەزدەسىپ جاتادى: ء«دۇنياداعى قۋرتۋ-قۋشلار قىلدى ءسالام»، «مانسۇر كەلگاچ دار يگىلىپ، ءوزى الدى»، «يبراھيمعا ياققان وتتان گۇل اشىلعان»، ت.ب.. سوپىلىق ليريكانىڭ ەڭ ايشىقتى كوركەمدىك قۇرالدارىنىڭ ءبىرى – بەرنەلەۋلەر (سيمۆول). تۋرا ءسوزدىڭ ساناعا، تۇسپال ءسوزدىڭ تۇيسىككە تەزىرەك اسەر ەتەتىنىن جاقسى تانىعان سوپىلار استارلى، بەرنەلى، تۇسپالدى ءسوزدى بەلسەندى قولدانا وتىرىپ، بەرنەلەۋدى سوپىلىق پوەزيانىڭ نەگىزگى ستيلدىك ەرەكشەلىگىنە اينالدىرعان. ياساۋيگە دەيىن بىرنەشە عاسىرلىق بەلەستى وتكەرگەن سوپىلىق پوەزيانىڭ بەرنەلەۋ ءماندى قولدانىستارى دا ءبىرشاما قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. تالعامپاز اقىن قوجا احمەت ياساۋي قالىپتى سيمۆولداردى دا تۇركىلىك دۇنيەتانىم ەرەكشەلىگىنە سايكەس سارالاپ پايدالانعان.

سوپىلىق ليريكانىڭ ەڭ ومىرشەڭ سيمۆولدارى – ءپارۋانا مەن شام  بەينەسى ءحى  عاسىرداعى پارسى سوپى اقىنى بابا كۋحي شيرازي ولەڭدەرىندە كەزدەسەدى[70]. شام – اقيقاتتىڭ، حاق نۇرىنىڭ بەينەسى بولسا، ءپارۋانا (تۇنگى كوبەلەك) – سول نۇرعا عاشىق بولىپ، ازاپتى جولعا بەل بۋعان، ورتەنەرىنە قاراماي، وتقا ۇمتىلىپ، عاشىق جاردىڭ جولىندا ءوزىن قۇربان قىلعان سوپىنىڭ سيمۆولى. بابا كۋحي شامعا كۇيگەن كوبەلەك بەينەسىن سومداسا، ياساۋي الدىمەن «شامعىن ءىزلاب، شاكىرت كىردىم ءپارۋاناعا» دەپ، ءوزىنىڭ اقيقات جولىنداعى العاشقى ماقامىنان – ديدار-تالاپ شاكىرتتىك كەزەڭىنەن باستاپ، استارلايدى. بۇل ارەكەتتىڭ شارىقتاۋ شەگى اقىن حيكمەتتەرىندە «احكار بولىب، كۇيىب، يانىب، ءوچتىم ءمان-ا» دەپ تۇتاس ۇدەرىس رەتىندە سۋرەتتەلەدى.

داريا مەن تامشى پارسى سوپىلىق پوەزياسىندا ءارى ديحوتوميالىق وبرازدار رەتىندە كورىنىس تاپسا، ءارى ءوزىنىڭ استارلى-بەرنەلى ماعىناسىمەن دە بەرىلىپ وتىرعان. داريا – سوپىلىق پوەزياداعى ءىلىمنىڭ سيمۆولى. تاريقات، ماعريفات، حاقيقات ساتىلارىنىڭ ءاربىرى وزىنە ءتان تەلەگەي-تەڭىز ءىلىمى بار ماقامدار بولىپ سانالادى. ال تامشى (قاترا) – سول داريادان جاراتقان حاقتىڭ راحمەتىمەن اقيقات ىزدەۋشى سوپىعا بۇيىرعان ۇلەس. بولمىستىڭ سىرىن سوپى ءبىر تامشى ارقىلى سەزىنەدى. قازاقتاعى «تەڭىزدىڭ ءدامى – تامشىدان» دەگەن ماقالدىڭ توركىنى تۇركى ادەبيەتىنە ياساۋي حيكمەتتەرى ارقىلى ەنگەن وسى استارلى ۇعىمدا جاتسا كەرەك. «ماحاببات دارياسى» تۇبىندەگى كوزدەن تاسا جاتقان گاۋھار – ياساۋي حيكمەتتەرىندە اقيقاتتىڭ ەكىنشى ءبىر سيمۆولى رەتىندە بەرىلگەن («يشق گاۋھارى ءتۇبسىز داريا ءىچرا پينھان»). ءتۇپسىز دارياعا سۇڭگىپ، اقيقات ىزدەگەن عاشىقتاردىڭ «جاننان كەشپەي ول گاۋھاردى العانى جوق».

سوپىلىق پوەزياداعى تۇراقتى سيمۆولداردىڭ ءبىرى – شاراپ. جاراتىلىستىڭ حيكمەتىن، اللا مەن ادام بىرلىگىن بار بولمىسىمەن، رۋحىمەن سەزىنۋدەن تۋعان ەكستاز حالىندەگى كۇيدى سوپىلاردىڭ ماستىق  حالمەن شەندەستىرىپ، ونى “ۋاحدات (بولمىستىڭ بىرلىگى) شارابىنان” ماس بولۋ دەپ سيپاتتاعان. سوپىلىق تاجىريبەدەگى مۇنداي حالگە رۋحاني ۇستازدىڭ جانقيارلىق جولباسشىلىق ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا عانا جەتۋ مۇمكىن بولىپ سانالادى. سوندىقتان ء«پىرمۇعان» – شاراپ قۇيۋشىنىڭ، ياعني رۋحاني ۇستازدىڭ سيمۆولى بولىپ تابىلادى.

«تاريقاتنىڭ گۇلزارى»، «مۇحابباتنىڭ بۋستانى» («باعى») تىركەستەرىمەن كەلەتىن «گۇلزار» جانە «بۋستان» ۇعىمدارى ياساۋي حيكمەتتەرىندە اقيقاتقا جەتەلەيتىن، اللاعا ۇلاستىرىپ، ء«فانا» ماقامىنا – ەكستاز حالىنە جەتكىزەتىن القا زىكىردىڭ، سوپى-دارۋىشتەر سۇحباتىنىڭ سيمۆولى رەتىندە بەرىلەدى. «مۇحابباتنىڭ بۋستانىدا حازار /مىڭ/ داستان» ايتىپ جۇرەتىن بۇلبۇلدار –  حاق جولىنداعى ديدار-عاشىق سوپىنىڭ ءوز بەينەسى. بۇلبۇلدىڭ ەرتەلى-كەش جاسىن توگىپ، جىرعا قوسقان سۇيگەن جارى – جاراتۋشى اللانىڭ بەينەسى. ءداستۇرشىل پارسى اقىندارىنان ايىرماشىلىعى – ياساۋي بۇلبۇلدىڭ عاشىق جارى رەتىندە گۇل وبرازىن سومدامايدى. ياساۋيدەگى جار – جالعىز اللا. وعان دەگەن تازا دا اسقاق رۋحاني ماحاببات سەزىمىن اقىن ەشقاشان پەندەلىك قۇشتارلىق دەڭگەيىنە تۇسىرمەيدى، ونى جىرلاۋدا جەرۋاني عاشىقتىق ەلەمەنتتەرىن قوسپايدى. وسى ەرەكشەلىكتەر، سونداي-اق جار بەينەسىنە پورترەتتىك دەتالدار دارىتپاۋى دا ياساۋي ۇستىن ەتكەن تۇركىلىك مەنتاليتەتتىڭ جەمىسى بولسا كەرەك.

ياساۋي حيكمەتتەرىندە ارنايى كوركەمدىك قۇرالداردان تىس ەكسپرەسسيۆتىك بوياۋى قالىڭ سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى، اسىرەسە ۇدەمەلى ءىس-قيمىلدى، جالعاسپالى سەزىمدەردى سۋرەتتەۋگە يكەمدى ەتىستىك سوزدەر وتە ءجيى قولدانىلادى (جاندىن كەچىب، قانلار يۇتىب، شيدا بولىب، ءراسۋا بولىب، جانىم كۇيۇب، حارلىق تارتىب، ەلدەن چىقىب، زاققۇم ءىچىب، يۇراك داعلاب). كەيدە مۇنداي قولدانىستار تۇتاس جولدىڭ («پيكان الىب، يۇراك-باعرىم تەشتىم ءمان-ا»، «حاقدىن قورقىب، وتقا ءتۇشماي، ءپىشتىم ءمان-ا»)، كەيدە تۇتاس شۋماقتاردىڭ ءون بويىندا جالعاسىپ جاتادى.

كەمەلدىككە ۇمتىلعان جاننىڭ سوپىلىقتا جەتى ءتۇرلى ماقامى (ساتىسى) بولاتىنى بەلگىلى. ءاربىر ساتى وزىنە ءتان كوڭىل-كۇيمەن، اتاۋمەن، تۇسپەن سيپاتتالادى. رۋحاني كەمەلدەنۋ ۇدەرىسىندە ديدار تالاپ سوپى ادام بالاسىنا ءتان سەزىمدەردىڭ ءبارىن كەشىرىپ، بارلىق كوڭىل-كۇيدى باسىنان وتكەرۋگە ءتيىس. اقىننىڭ جەر استىنا ءتۇسۋ سەبەپتەرىن باياندايتىن ءبىر عانا 9-حيكمەتىندە جەر استىنا تۇسەر ساتتەگى سان-سالا سەزىم مەن كوڭىل كۇي حۋررام بولىب، ماحرام بولىب، زاكير بولىب، شاكير بولىب، شيدا بولىب، راسۋا بولىب، بيعام بولىب، مارھام بولىب، ادھام بولىب، پيرعام بولىب، ھامدام بولىب، جاندىن كەچىب، مەحنات تارتىب، قانلار يۇتىب، بيدام بولىب، شابنام بولىب، سارماست بولىب، ءزامزام بولىب، ماحكام بولىب سەكىلدى جيىرماعا جۋىق ەتىستىكتى تىركەسپەن سۋرەتتەلەدى. وسى تەكتەس ەرەكشەلىكتەر سەبەبىنەن، سونىمەن قاتار «كوڭىل ادامى» سانالاتىن سوپى اقىننىڭ ەڭ باستى ماقساتى – جۇرەكتى قوزعاۋ، جۇرەك سەزىمىنە اسەر ەتۋ بولىپ تابىلاتىندىقتان، حيكمەتتە باياندالاتىن وي مەن وقيعا استا-توك سەزىمدەرمەن استاسىپ وتىرادى. قاراپايىم تىركەستەردىڭ وزىندە تۇنىپ تۇرعان ەموتسيا اڭعارىلادى («كوزىم – ناملىك،  ءدىلىم – عاملىك، جان – الاملىك»). «بىردە جۇرتتىڭ زارى، بىردە جەكە ادامنىڭ زارى، كەيدە اقىننىڭ ءوزىنىڭ زارى رەتىندە كورىنەتىن، حيكمەتتەردىڭ ءون بويىن جايلاپ جاتقان «زار» ۇعىمى بار»[71] ەكەندىگىنە ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ب.وماروۆ نازار اۋدارعان بولاتىن. ال «جان»، «كوڭىل» سەكىلدى سوپىلىقتاعى تىرەك ۇعىمداردىڭ توڭىرەگىندە ياساۋيدە تۇتاستاي تەڭەۋلەر توبى قالىپتاسقان: ءعارىب جان، عازيز جان، ارىع جان، اجيز جان،  مۇڭلۇع جان، كوڭىلى سىنىق، كوڭىلى ءبۇتىن، كوڭىلى قارا

ياساۋي اقىن بەلسەندى قولدانعان بەينەلەۋ ادىستەرىنىڭ ءبىرى – بايانداۋلار. بۇل حيكمەتتەردىڭ اقىلگويلىك (ديداكتيكالىق) سارىنىنىڭ باسىم بولۋىمەن تىكەلەي بايلانىستا تۋىنداعان. سۋرەتتەۋ ءادىسى نەگىزىنەن وقيعالى حيكمەتتەردە قولدانىلادى. بۇل رەتتە دە اۆتور ەتىستىكتى ۇيقاستى باسىم قولدانعاندىقتان، بايانداۋمەن ۇشتاسۋ بايقالادى. ياساۋي حيكمەتتەرىندە تۋرا مىنەزدەۋ جوقتىڭ قاسى. جاناما مىنەزدەۋ ادەتتە وبەكت-كەيىپكەردىڭ ءىس-قىلىعى، سيرەك جاعدايدا ءسوزى ارقىلى جاسالادى.

ء

ياساۋيدىڭ وبراز-پەرسوناجدار الەمى اسا باي. سوپىلىق پوەزيانىڭ شارتتارىنا سايكەس ول ادەتتە ۇعىمدىق وبرازدارمەن استاسىپ جاتادى. ناقتى پەرسوناجدىق سيپاتى بولمايتىن جاراتۋشى وبرازى ياساۋي حيكمەتتەرىندە ەڭ الدىمەن قۇراندىق تەرمينولوگيا ارقىلى ورنىققان تۇراقتى ەپيتەتتەرىمەن سيپاتتالادى («اللا»، «يازدان»، «راببىم»، ء«ماۋلىم»، «راحمان»، ء«يلاھىم»). سونداي-اق «پارۋاردىگار»، «حۇداۋاندا» سەكىلدى پارسى ءتۇبىرلى جاراتۋشى ەسىمدەرى مەن تۇركىشە تەڭەۋلەر قوسىلىپ ايتىلاتىن «راحمان ەگام»، ء«يزىم جاببار»، «ۋعان اللا»،  «زاتى ۇلۇق حوجام»، ء«بىر ۋا بارىم» سياقتى انىقتامالى-ەموتسيالى تىركەستەر دە جاراتۋشى وبرازىن اشۋعا قىزمەت ەتەدى. حيكمەتتەردە ءجيى قولدانىلاتىن شايتان، ءازازىل، ءفاريشتا (پەرىشتە)، مالايىك (پەرىشتە)، جابرايل (جابىرەيىل)، يسرافيل، ءچيلتان (شىلتەن)، ارۋاح ء(ارۋاق)، حىزىر يلياس بەينەلەرى وسى تەكتەس شارتتىلىقتارعا يە. قازىرگى ادەبيەت تەورياسى ولشەمىمەن قاراعاندا شارتتى وبرازدارعا كوبىرەك جاناساتىن بۇل بەينەلەر سوپىلىق پوەزيا مەن جالپى ءدىني ادەبيەت ءۇشىن تىلسىم شىندىقتىڭ كورىنىسى رەتىندە شارتتىلىعى مەن ناقتىلىعى بىردەي نانىمدى بەينەلەر بولىپ تابىلادى. «پايعامبارلار ءمورى» سانالاتىن مۇحاممەد پايعامبار بەينەسى – ياساۋي حيكمەتتەرىن كوكتەي ءوتىپ جاتقان ارقاۋلىق تۇلعا.  ەكى دۇنيەسىن ۇمبەتتەرىنىڭ نىعمەتى ءۇشىن قام-قايعىعا تولتىرعان، جاراتقاننان جالعىز تىلەگى ۇمبەت قامى بولعان اقىردىڭ پايعامبارى ياساۋي حيكمەتتەرىندە جاي عانا ونەگەلى تۇلعا ەمەس، كۇرەسكەر تۇلعا، قاھارمان تۇلعا دارەجەسىندە بەينەلەنگەن. «ديۋاني حيكمەتتە» ءياساۋيدىڭ ءۇستاز-پىرى سانالاتىن ارىستان باب پەن تىلسىم ءومىرى تاعىلىمدى اڭىزعا اينالعان مانسۇر حاللاج بەينەلەرى ياساۋي سومداعان قاھارمان كەيىپكەرلەر قاتارىنا كىرەدى. ياساۋي سومداعان وبرازدار وبەكت-كەيىپكەر رەتىندە كورىنىس بەرىپ وتىرسا، حيكمەتتەردەگى نەگىزگى سۋبەكت-كەيىپكەر اقىننىڭ ءوزى بولىپ تابىلادى. ياساۋي-اۆتور ءوز حيكمەتتەرى ارقىلى ءارى باقىلاۋشى، ءارى باعا بەرۋشى، ءارى بايانداۋشى رەتىندە تانىلادى. اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعى ارقىلى تۇلعالانعان اۆتورلىق «مەنى» تەرەڭ پسيحولوگيزمىمەن ەرەكشەلەنەدى. ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى پوەزياسىندا اۆتوپسيحولوگيالىق ليريكالىق كەيىپكەردىڭ ۇزىك-ۇزىك كورىنىس بەرۋ قۇبىلىستارى بايقالعانىمەن (اسىرەسە، قاشقاري سوزدىگىندەگى ولەڭدەردە)، بەلگىلى ءبىر اۆتور شىعارماشىلىعى نەگىزىندە تۇتاستىقتا تۇلعالانعان اتالمىش ساپاداعى كەيىپكەر جوقتىڭ قاسى. ءبىز تالداعان بارلىق حيكمەتتەر تۇركى پوەزياسىنا تولىق مانىندەگى اۆتوپسيحولوگيالىق تيپتەگى ليريكالىق كەيىپكەردى الىپ كەلگەن اقىن – قوجا احمەت ياساۋي دەپ پايىمداۋعا نەگىز بەرەدى.

ياساۋي حيكمەتتەرىندەگى پەرسوناجدار جۇيەسى بىرنەشە ساتىدان قۇرالعان. اقىن ءوز كەيىپكەرلەرىن رۋحاني دامۋ دارەجەسىنە، پاراسات-پايىم دەڭگەيىنە قاراي تيپتەندىرە جيناقتاپ، اربىرىنە ءوز بولمىسىنا لايىق تەڭەۋ تابا بىلگەن. ۇمبەت، مومىن (مۋمين)، كوڭىلى سىنىق، ءعارىپ، پاقىر، ءمۇريد، ءمۇرشيد،  ءدارۋىش، دانا، اريف، عاشىق، ەرەندەر (يارانلار) – اتالعانداردىڭ ءاربىرىنىڭ وزىنە ءتان ءبىتىم-بولمىسى، دارەجەسى مەن سيپاتى، اڭسار-مۇراتى مەن قۇندىلىقتىق  باعدارى بار. بيحابار، كوڭىلى ءبۇتىن، دەرتسىز، كوڭىلى قارا، مەنمەن، دۇنيەقور ء(دۇنياپاراست)، تەكسىز (ناجينس)، نادان، زالىمدار – اقىن الاسارتا سۋرەتتەگەن، پەندەلىگىن پاراسات دەپ ۇققان پارىقسىزداردىڭ توبى. سوپى اقىن سومداعان وبرازدار جۇيەسىنەن ونىڭ ەستەتيكالىق قۇندىلىقتارى، باعىت-باعدارى ايقىن اڭعارىلادى. ياساۋي ءۇشىن اياقتالعان اقيقات، كىرشىكسىز اڭسار، باعا جەتپەس قۇندىلىق – اللانىڭ حاق جولى عانا. «ديۋاني حيكمەتتەگى» بەينەلەر جۇيەسى بار بوياۋىمەن وسى شىندىقتى تانىتۋعا، دارىپتەۋگە قىزمەت ەتەدى. حيكمەتتەر اۆتورىنىڭ تۇراقتى ادرەساتى – ديدار تالاپ مۇريدتەر، القا زىكىرگە ۇيىعان اللا جولىنداعى دارۋىشتەر – وزىمەن باعىتتاس، مۇددەلەس، رۋحتاس جاندار. ال ءمىناجات جىرلارى جالعىز جاراتۋشىعا باعىشتالسا، ماداق حيكمەتتەر مۇحاممەد پايعامبار مەن ءتورت شاديارعا ارنالعان.

تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت تاريحىندا ايرىقشا شىعارماشىلىعىمەن وشپەس ءىز قالدىرعان قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرى كوركەمدىك-بەينەلەۋ قۇرالدارى جونىنەن ادەبي شىعارماعا قويىلاتىن بارلىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الادى. «ديۋاني حيكمەت» تۋىندىسى ءوزىنىڭ بارلىق كوركەمدىك جانە قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىمەن سوپىلىق ادەبيەتتىڭ ۇزدىك ۇلگىسى رەتىندەگى جوعارى باعاسىن الۋعا لايىقتى.

ياساۋي، اباي، شاكارىم: ساباقتاستىق سىرلارى

تۇركى حالىقتارى جازبا ادەبيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان كورنەكتى تۇلعالاردىڭ ءبىرى، تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى قوجا احمەت ياساۋي مەن ۇلت ادەبيەتىنىڭ ۇلى كلاسسيگى، ء«داۋىردىڭ دارا ءستيلىن تانىتقان» اباي اقىن شىعارماشىلىعى تاقىرىپ جانە يدەيالىق مازمۇن ساباقتاستىعى تۇرعىسىنان ءبىرشاما زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولدى. بۇل ورايدا  بەلگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى م.مىرزاحمەتوۆ، ا.جاقسىلىقوۆ، ءس.داۋىتۇلى، م.جارمۇحامەدۇلى، ا.ەگەۋباەۆ ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى. ال اتالمىش ماسەلەنىڭ ەكىنشى قىرى – پىشىندىك تۇرعىداعى، ياعني ولەڭ قۇرىلىسىنداعى ساباقتاستىق ماسەلەسى ازىرگە تۇرەن تيمەگەن تىڭ كۇيىندە قالىپ وتىر. اباي ولەڭدەرىنىڭ قۇرىلىسىن ارنايى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرعان العاشقى اۆتورلار س.مۇقانوۆ، ە.ىسمايلوۆ، ق.جۇماليەۆ، ب.كەنجەباەۆتاردىڭ ياساۋي تاقىرىبىنا دەندەپ بارۋىنا كەزەڭدىك يدەولوگيا تۇساۋ بولعانى بەلگىلى. بەرتىنىرەكتە بۇل تاقىرىپتا قالام تارتقان زەرتتەۋشىلەردەن ز.احمەتوۆ ابايدىڭ قازاق ولەڭىنىڭ قۇرىلىسىن تۇرلەندىرۋدەگى وزىندىك ورنەگىن ايقىنداۋعا تىرىسسا، م.مىرزاحمەتوۆ وسى سالاداعى زەرتتەۋلەردى ءبىرشاما تەرەڭدەتىپ، اقىن ولەڭدەرىن قۇرىلىمدىق جاعىنان ەجەلگى ادەبيەت نۇسقالارىمەن بايلانىستىرۋ تاجىريبەسىنىڭ العاشقى باسپالداعىن قالادى. اتالعان ىرگەلى زەرتتەۋلەر ناتيجەسى جاڭا ىزدەنىستەرگە، سونىڭ ىشىندە ياساۋي حيكمەتتەرى مەن اباي ولەڭدەرىنىڭ قۇرىلىسىن سالىستىرا قاراستىرۋعا نەگىز قالىپتاستىرىپ وتىر. وسى تاقىرىپقا ارنالىپ وتىرعان ماقالامىزدا العاشقى كەزەكتە ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ قۇرىلىسى جونىندە ءبىرشاما تۇسىنىك بەرىپ وتپەكپىز.

ورتاعاسىرلىق تۇركى پوەزياسىنا اراب-پارسىلىق ارۋز ولشەمىنىڭ ەلەۋلى اسەر ەتكەنى بەلگىلى. بۇل قۇبىلىستىڭ العاشقى ايقىن مىسالى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ ارۋزدىڭ «مۋتاقاريب» ۇلگىسىندە جازىلعان «قۇتتى بىلىك» داستانى بولىپ تابىلادى. ال ماحمۇت ءقاشقاريدىڭ «تۇرىك ءتىلىنىڭ سوزدىگىندەگى» پوەزيالىق ماتىندەردى قۇرىلىسى جاعىنان ارۋزبەن بايلانىستىرۋشىلاردىڭ پىكىرى ايتارلىقتاي نەگىزدى ەمەستىگىن، تولىق دالەلدەنبەگەنىن اتاپ ايتقان ءجون. ياساۋي پوەزياسىنا قاتىستى بۇل ماسەلە ءبىرشاما تالاس تۋدىرىپ كەلدى. ونىڭ باستى سەبەبى «ديۋاني حيكمەتتەگى» بارلىق ماتىندەردىڭ ءبىر عانا اۆتورعا – ياساۋيگە تيەسىلى ەمەستىگى، حيكمەتتەرگە ءماتىنتانۋلىق تالداۋلار جاسالماعاندىقتان، اۆتورلىق قولتاڭبانى انىقتاۋدىڭ مۇمكىن بولماي وتىرعاندىعى بولاتىن. زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىر بولىگى سوپى اقىن حيكمەتتەرىنىڭ تۇركىلىك بۋىندىق ولشەممەن جازىلعانىن العا تارتىپ، حيكمەتتەردە ارۋزدىڭ قولدانىلۋىنا كۇمانمەن قاراسا، ەندىگى ءبىر توبى تازا ارۋزدىق ۇلگىلەرگە نەگىزدەلگەن تۋىندىلاردى دا ياساۋي قالامىنا تيەسىلى دەپ تاۋىپ، ىركىلمەي زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرۋدا. وكىنىشتىسى سول، ەكى پىكىردى جاقتاۋشىلار دا ءوز تۇجىرىمدارىن گيپوتەزا كۇيىندە قالدىرىپ، عىلىمي تۇرعىدان جان-جاقتى دالەلدەۋدە بەلسەندىلىك تانىتپاي كەلەدى. وسى تاقىرىپتا جاسالعان بىرنەشە جىلدىق زەرتتەۋلەرىمىز بىزگە ءياساۋيدىڭ ون ەكى بۋىندى حيكمەتتەرىنىڭ تولىعىمەن، ون ءتورت (7+7 جانە تازا 14) جانە ون بەس بۋىندى (7+8) حيكمەتتەردىڭ نەگىزگى بولىگى بۋىندىق ولشەممەن جازىلعانىن، ولاردىڭ مەرزىمى جونىنەن ەرتەرەك جازىلعان تۋىندىلار بولۋى مۇمكىن ەكەنىن، ون ءبىر بۋىندى حيكمەتتەردىڭ تۇگەلگە جۋىق ارۋز ىقپالىمەن (تازا ارۋز ولشەمىمەن ەمەس – بۋىندىق جۇيەدەن قول ۇزبەگەندىكتىڭ ايقىن كورىنىستەرى بار) جازىلعاندىعىن تۇجىرىمداۋعا نەگىز بولىپ وتىر. ون ءتورت بۋىندى حيكمەتتەردەن ءبىر عانا 32-حيكمەتتەن[72] ءبىرشاما جەتىلدىرىلگەن ارۋزدىق قۇرىلىم اڭعارىلادى.  ەسكەرتە كەتۋ كەرەك، ارۋز ولشەمىنىڭ تالاپتارىنان اۋىتقىمايتىن، جوعارى تەحنيكالىق شەبەرلىكپەن جازىلعان حيكمەتتەردىڭ سىرتقى پىشىنىنەن عانا ەمەس، يدەيالىق-كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىنەن دە ياساۋي قولتاڭباسى اڭعارىلمايتىندىقتان، ءبىز ولاردى دالەلدى سەبەپتەرمەن تالداۋ نازارىنان تىس قالدىرىپ وتىرمىز. تاقىرىپتان اۋىتقىماۋ ماقساتىندا وزگە ماقالانىڭ ەنشىسى بولىپ تابىلاتىن ولشەمگە قاتىستى ويلاردى وسىمەن تۇجىرىمداپ، نەگىزگى زەرتتەۋ باعىتىمىز – حيكمەتتەردىڭ ۇيقاس ەرەكشەلىكتەرى جايىنا كەڭىرەك توقتالماقپىز.

ون ەكى بۋىندى ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ العاشقى شۋماعىنىڭ ۇيقاس ءبىتىمى وزگە شۋماقتاردان ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. بۇل شۋماق ادەتتە كەزەكتەس (ابۆب) نەمەسە شالىس (اباب) ۇيقاسپەن، سيرەك جاعدايدا ءبىرىڭعاي ۇيقاسپەن (اااا) كەلەدى. كەيىنگى بارلىق شۋماقتار  ۇيقاستىڭ ءبىر عانا اااب تۇرىنە قۇرىلعان. ورتاعاسىرلىق قولجازبالاردىڭ گرافيكالىق ەرەكشەلىكتەرىنە سايكەس ون ءتورت بۋىندى جولدار تۇرىندە حاتقا تۇسكەنىمەن، جەتى بۋىندى قوس تارماقتىڭ قوسىندىسى ەكەندىگى ىشكى ۇيقاسىنان اڭعارىلاتىن حيكمەتتەرگە دە ۇيقاستىڭ وسى ءتۇرى ءتان. ىشكى ۇيقاس ساقتالماعان تازا ون ءتورت بۋىندى حيكمەتتەردىڭ ۇيقاس ءپىشىنى جونىندە دە وسىنى ايتۋعا بولادى. ال ىشكى ۇيقاسى السىزدەۋ جەكەلەگەن ون ءتورت بۋىندى حيكمەتتەردە قارا ولەڭ ۇيقاسىنا (اابا) اۋىتقۋ كورىنىستەرى بايقالادى. تازا كۇيىندەگى قارا ولەڭ ۇيقاسى ياساۋي پوەزياسىندا كەزدەسپەيدى. قۇرىلىمى ەرەكشەلەۋ ەندىگى ءبىر ون ءتورت بۋىندى حيكمەتتى – مۇحاممەد پايعامبارعا ماداق جىرىن (24-حيكمەت) – جەتى بۋىندى تورتتىك ولەڭ رەتىندە قابىلداۋعا نەگىز بار. حيكمەت ادىپتەمەگە (رەديف) نەگىزدەلگەن اتتامالى ۇيقاسقا قۇرىلعان، ءبىرقاتار تۇستا تابيعي تۇردە شالىس ۇيقاس كورىنىس بەرىپ وتىرادى; ءاربىر تورتتىكتە دەرلىك ادەپكى ۇيقاس ساقتالعان. ون ءبىر بۋىندى حيكمەتتەردىڭ باسىم بولىگىندە عازال ۇيقاسى (اا با ۆا گا) قولدانىلسا، 57-حيكمەت پەن ء«مىناجاتتا» ءماسناۋي (اا بب ۆۆ گگ) ۇيقاسى بايقالادى. مۇنداعى عازال ۇيقاسى اتتامالى ۇيقاسقا، ال ءماسناۋي ۇلگىسى ەگىز ۇيقاسقا سايكەس كەلەدى. ولاردى قازاق تىلىندەگى ۇعىمدارمەن ەمەس، اراب-پارسىلىق بالامالارىمەن بەرۋىمىز جوعارىدا كورسەتىلگەن سەبەپتەن – ون ءبىر بۋىندى حيكمەتتەردىڭ ارۋز ولشەمىمەن جازىلۋىنان تۋىنداپ وتىر.

ياساۋي قولدانىسىنداعى ولشەم مەن ۇيقاستىڭ وزىنە دەيىنگى تۇركى پوەزياسىنداعى كورىنىستەرىنە شولۋ جاسالىق. جەتى-سەگىز جانە ون ەكى بۋىندى ولەڭنىڭ العاشقى قاراپايىم ۇلگىلەرى كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى ناقىل سوزدەردە بايقالادى. دەگەنمەن بۇل مىسالداردان بۋىن سانىنىڭ سايكەستىگىنەن وزگە سيللابيكالىق جۇيەگە ءتان بەلگىلەردى تابۋ قيىن. اۋىز ادەبيەتىندە كەڭىنەن قولدانىلعان جەتى-سەگىز بۋىندى ولشەمنىڭ ىشكى قۇرىلىمى جەتىلدىرىلگەن ۇلگىلەرى «قورقىت اتا كىتابىندا»، قاشقاري سوزدىگىندە كەزدەسەدى. بۋناق ىرعاعى تۇراقتى سەگىز بۋىندى ولشەم «وعىزناما» جىرىندا ەكى تۇستا قولدانىلعان، ال قاشقاري سوزدىگىندە ول كەڭىنەن ورىن العان. تۇركى پوەزياسىنا ەجەلدەن ەتەنە ون ءبىر بۋىندى ولشەم اتالعان تۋىندىلاردىڭ بارلىعىندا دا قامتىلعان. ارۋزبەن جازىلعان ج.بالاساعۇن داستانىنا دا قۇرىلىسى ون ءبىر بۋىندى تۇركى ولەڭىنە  سايكەس كەلەتىن «مۋتاقاريب» ولشەمىنىڭ تاڭداپ الىنۋى، وسى تەكتەس ەرەكشەلىكتىڭ ياساۋي حيكمەتتەرىنە دە ءتان بولۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ون ەكى بۋىندى ولشەم  «قورقىت اتا كىتابىندا» كوبىنە-كوپ ون ءبىر بۋىندى ولشەممەن ارالاس قولدانىلادى. تۇراقتى ون ەكى بۋىندى ولشەم قاشقاري سوزدىگىندە  ەلەۋلى ورىن الادى، زەرتتەۋشىلەر ولاردى شارتتى تۇردە قوستارماق-بايىتتەر ۇلگىسىندە توپتاستىرعان.  «قۇتتى بىلىكتەگى» كولەمدى ەكى قاسيدا ون ەكى بۋىندى ولشەمگە سايكەس كەلەتىن ارۋزدىق قالىپتارمەن جازىلسا، ياساۋيدە ول سيللابيكالىق جۇيە تۋىندىسى رەتىندە كورىنىس تاپقان.

ۇيقاس ماسەلەسىنە كەلسەك، جوعارىداعى سەكىلدى ءداستۇر جالعاستىعىنىڭ ايقىن ىزدەرى مۇندا دا اڭعارىلادى.  حالىق اۋىز ادەبيەتىنەن باستاۋ الاتىن ەگىز، شالىس جانە كەزەكتەس ۇيقاستار كەيدە ماقساتتى، كەيدە تابيعي تۇردە ءسوز بولىپ وتىرعان جازبا جادىگەرلىكتەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك قولدانىلعان. قازاق ادەبيەتتانۋىندا ءالى كۇنگە دەيىن دەربەس اتاۋى قالىپتاسپاعان اااب ۇلگىسىندەگى ۇيقاسپەن «تۇركى ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» قامتىلعان ولەڭدەردىڭ 70%-ى جازىلعان. ەرەكشەلىگى سول – سوزدىكتە بۇل ۇيقاس تەك جەتى-سەگىز بۋىندى ولشەمدەردە قولدانىلعان.  ءماسناۋي ۇيقاسى بالاساعۇن داستانىنا ءتان، ال قاشقاري سوزدىگى  مەن وزگە دە ءبىرقاتار تۋىندىلاردا كەزدەسەتىن وسى تەكتەس قۇبىلىستار بۋىندىق جۇيە زاڭدىلىقتارىنا نەگىزدەلگەندىكتەن، ەگىز ۇيقاس (جالعاسپالى تۇردە – ءبىرىڭعاي ۇيقاس) رەتىندە تانىلعانى ءجون. ياساۋي حيكمەتتەرىندە جوققا ءتان  قارا ولەڭ ۇيقاسىنىڭ سونى سىلەمدەرى «تۇركى ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» بايقالادى. قوستارماق ۇلگىسىندە جازىلعان سوزدىكتەگى ون ءبىر بۋىندى بايىتتەردى مازمۇندىق تۇتاستىعىن ەسكەرە وتىرىپ،  تورتتىكتەرگە توپتار بولساق، سيللابيكالىق جۇيەنىڭ تابيعي تۋىندىسى – ون ءبىر بۋىندى قارا ولەڭ ۇلگىسى بوي كوتەرەدى.  «قۇتتى بىلىك» ماسناۋيلەرىنىڭ اراسىندا ۇشىراساتىن رۋبايلەر دە ارۋزدىق قالپىن ساقتاعانىمەن، بۋىن سانى مەن ۇيقاسى جونىنەن قارا ولەڭگە سايكەس كەلەدى. ءياساۋيدىڭ تىكەلەي شاكىرتى، حيكمەت ءداستۇرىن جالعاستىرا جىرلاۋشىلاردىڭ كوش باسىندا تۇرعان سۇلەيمەن باقىرعاني حيكمەتتەرىندە ون  ءبىر بۋىندى تورتتىكتەردىڭ كوپتەگەن ۇلگىلەرى بار، ءبىراق بۇل تۋىندىلاردا قارا ولەڭ ۇيقاسى ەمەس، حيكمەتتەر ءۇشىن ءداستۇرلى اااب ۇيقاسى قولدانىلعان.

عازال ۇيقاسىنا كەلەيىك. ارۋزعا نەگىزدەلگەن تازا كۇيىندەگى  عازال ۇيقاسى ياساۋيگە دەيىنگى جازبا ادەبيەتتىڭ وتاندىق عىلىمعا بەلگىلى ەشبىر ۇلگىسىندە كەزدەسپەيدى. سوپى اقىن شىعارماشىلىعىنداعى بۇل ۇيقاستىڭ ارۋز اسەرىن قابىلداعان  حيكمەتتەردە عانا قولدانىلۋى، ولاردىڭ مەتريكالىق جۇيە زاڭدىلىقتارىن تولىعىمەن سىڭىرە قويماۋى بۇل قۇبىلىستىڭ سول كەزەڭدەگى تۇركى پوەزياسىنا تاڭسىق بولعانىن، ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ  وسى ورايداعى العاشقى تاجىريبە ەكەندىگىن اڭعارتادى. تاريحي دامۋ بارىسىندا ۇلت ادەبيەتىندە عازالدىڭ تەك ۇيقاس ءپىشىنى مەن جانرلىق سيپاتى عانا ساقتالىپ، ارۋزدىق ىشكى قۇرىلىمى جويىلىپ كەتكەنى بەلگىلى.  تۇتاستاي العاندا تۇركى پوەزياسىنداعى ولەڭ ءتۇرى جانە جانر رەتىندەگى عازالدىڭ باستاۋىندا قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرى تۇر دەۋگە نەگىز بار. ال جوعارىدا ايتىلعان ارۋزعا بەيىمدەلگەن حيكمەتتەردى ياساۋيدەن قاشىقتاتاتىن كوزقاراستارعا جاۋابىمىز – ستيلدىك ەرەكشەلىك، يدەيالىق مازمۇن، اقىندىق قولتاڭبا جونىنەن عازال ۇلگىسىندەگى بارلىق تۋىندىلاردى ياساۋي شىعارماشىلىعىنان الاستاۋعا ازىرگە نەگىز جوق. ادەبيەت تاريحىنان ورىن العان كەز كەلگەن قۇبىلىستىڭ باستاۋشىسىز بولمايتىنىن ەسكەرسەك، تۇركى تىلىنە «عاشىقتىق» ۇعىمىن العاش ەنگىزىپ، تۇركى پوەزياسىنا تاڭىرلىك ماحاببات تاقىرىبىن الىپ كەلگەن، ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى تولىق مانىندەگى تۇڭعىش اۆتوپسيحولوگيالىق ليريكالىق كەيىپكەردى سومداعان، اراب-پارسى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ مازمۇندىق-پىشىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن ەتەنە تانىس دارىندى اقىن قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ سان سالا سەزىمدەر تولعاۋى، ماحاببات ماشاقاتتارىنىڭ ونەربايانى، اراب-پارسى پوەزياسىنىڭ تەل جانرى جانە ءتولتۋما ولەڭ ءتۇرى – عازالدى تۇركى ادەبيەتىنە ورنىقتىرۋى زاڭدى ءارى مەرەيلى قۇبىلىس دەر ەدىك.

اباي ولەڭدەرىنىڭ قۇرىلىسى قازاق ادەبيەتىندە كەڭىنەن زەرتتەلگەن تاقىرىپ بولىپ تابىلادى. وسى باعىتتا العاش قالام تارتۋشىلاردىڭ ءبىرى اكادەميك س.مۇقانوۆ ابايدى قازاق ولەڭىنە پىشىندىك تۇرعىدان 15 جاڭالىق ەنگىزدى دەپ باعالاسا، كورنەكتى عالىم ە.سىمايىلوۆ اقىن جاڭالىعىنىڭ سانىن 16-عا جەتكىزەدى. اباي پوەزياسىن وزىنە دەيىنگى قازاق پوەزياسىندا بوي كورسەتكەن ۇردىستەرمەن سالىستىرا زەرتتەگەن اكادەميك ق.جۇماليەۆ سەگىز جانە التى بۋىندى تۇرلەردى بۇرىن قازاق ادەبيەتىندە بولماعان، اباي ەنگىزگەن تۇرلەر دەپ باعالاپ، اقىننىڭ وزگە پىشىندىك جاڭالىقتارىن ارالاس بۋىندى ولەڭ قۇرىلىسىنىڭ جەكە تۇرلەرى رەتىندە قاراستىرادى[73]. بۇل تۇستا اۆتور «قازاق ادەبيەتى» اتاۋىن رەسمي يەلەنگەن جىراۋلار پوەزياسىنان بەرىدە قالىپتاسقان ولەڭ تۇرلەرىن نازارعا الىپ وتىرعانى بەلگىلى. ەرتەدەگى ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرى عىلىمي اينالىمعا ەندىرىلمەگەن كەڭەستىك كەزەڭدەگى  ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىنىڭ جوعارىدا بىزدەر سانامالاپ كورسەتكەن كونە جادىگەرلىكتەردەگى ولەڭ قۇرىلىسىنان حاباردار بولماۋى، بولسا دا زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدىرا الماۋى قالىپتى جاعداي. شىن مانىندە التى جانە سەگىز بۋىندى ولەڭ ۇلگىلەرى اباي پوەزياسىنان الدەقايدا ىلگەرىرەكتەن باستاۋ الادى. اۋىز ادەبيەتىندە، فولكلوردىڭ شاعىن جانرلارىندا ءجيى قولدانىلعان التى بۋىندى ولشەممەن  قاشقاري سوزدىگىندە ون ءتورت ولەڭ جازىلعان. بۇل اتالعان ولشەمنىڭ ءتول ادەبيەتىمىزدەگى تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن ايعاقتايدى. سەگىز بۋىندى ولشەمنىڭ دە ەجەلگى تۇركى پوەزياسىندا بەلسەندى قولدانىلعانىن جوعارىدا اتاپ كورسەتتىك.

 ياساۋي حيكمەتتەرىندە 7-8 بۋىندى ولشەمنىڭ ءبىرشاما قولدانىلعانى بەلگىلى، حيكمەت داستۇرىندە جىرلاعان اۆتورلار وسى ءتۇردىڭ سەگىز بۋىندىق  ۇلگىسىن ءساتتى دامىتقان. ءبىر عانا «باقىرعان كىتابىندا» سۇلەيمەن باقىرعاني حيكمەتتەرىمەن قاتار ورىن الىپ كەلگەن شامسي اسي، قۇل ءشاريف حيكمەتتەرى، اۆتورى كورسەتىلمەگەن باسقا دا ءبىرقاتار ولەڭدەر سەگىز بۋىنمەن جازىلعان. سونداي-اق اتالعان اۆتورلاردىڭ ەجەلگى تۇركى ادەبيەتىندەگى سەگىز بۋىندى ولشەمنىڭ وزگە دە ۇلگىلەرىنەن حاباردار بولعانى ءسوزسىز. «باقىرعان كىتابى»، «اقىرزامان كىتابى» (س.باقىرعاني)، «جۇسىپ-زىليحامەن» (حيكمەت داستۇرىنەن تىس تۋىندىلاردىڭ ىشىندە تۇتاستاي ون ەكى بۋىندى ولشەممەن جازىلعان قۇل عاليدىڭ  بىردەن-بىر شىعارماسى) ابايدىڭ دا تانىس بولعانىنا، ۇلگى تۇتقانىنا مەڭزەي وتىرىپ، زەرتتەۋشى ق.جۇماليەۆ ولاردى شاعاتاي ادەبيەتىنە تەليدى. بۇل سول كەزەڭنەن بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان جاڭساق تۇسىنىكتىڭ كورىنىسى.

مونعول شاپقىنشىلىعى ناتيجەسىندە شاعاتاي ۇلىسىنىڭ قۇرىلۋى ءحىىى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا جۇزەگە اسقانى، اتى وزگەرگەن ايماقتاعى ءتىل مەن ادەبيەتتىڭ بايىرعى داستۇرلەرىنەن ءبىر كۇندە اجىراپ قالمايتىنى، ءسىڭىسۋ قۇبىلىستارى ءجۇرىپ، جاڭا ءبىرتۇتاس مادەني كەڭىستىكتىڭ قالىپتاسۋى ءۇشىن كەمىندە عاسىرعا جۋىق ۋاقىت قاجەت ەكەندىگى بەلگىلى. ال قالىپتاسقان مادەني داستۇرلەردىڭ قارقىن الىپ،  وزگە ولكەلەرگە ىقپالىن جۇرگىزەتىندەي دارەجەگە جەتۋى دە بەلگىلى ءبىر تاريحي مەرزىمدى قاجەت ەتەدى. كورنەكتى تۇركىتانۋشى س.ە.مالوۆتىڭ ءحى-حىV عاسىرلاردى تۇركى ادەبي ءتىلىنىڭ وتپەلى كەزەڭى رەتىندە سيپاتتاۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس[74]. اتاقتى اراب فيلولوگى ءاز-زاماحشاريدىڭ ءوزىنىڭ «مۋقادديمات ءال-اداب» اتتى ەڭبەگىندە ءحى-حىV عاسىرلاردا ورتا ازيادا وعىز-تۇركىمەن ادەبي ءداستۇرىنىڭ باستى رول اتقارعانىن تۇجىرىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى[75]. قاشقاداريا، زارافشان، فەرعانا وڭىرلەرىندە تۋىنداعان شاعاتاي ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحىن بەلگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرى ۆ.ۆ.رادلوۆ، ا.ن.سامويلوۆيچ، پ.م.مەليورانسكي، ا.ك.بوروۆكوۆتار حV عاسىردان باستايدى. ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى: «شاعاتاي ادەبيەتى» دەگەن ۇعىمنىڭ مەرزىمدىك تۇرعىدان دا، تەرريتوريالىق جاعىنان دا جوعارىدا ءسوز ەتىلگەن ادەبي جادىگەرلىكتەرگە قاتىسى جوق. ءتىلتانۋشى عالىم ت.قورداباەۆ «شاعاتاي ءتىلى» دەگەن اتاۋدىڭ «وعىز ءتىلى» ۇعىمىنىڭ ورنىنا بەرتىندە قولدانىلا باستاعانىن ايتادى. بۇل ۇعىمنىڭ دا شارتتى ءارى ءساتسىز قولدانىس ەكەندىگى داۋسىز.

اباي ولەڭدەرىنىڭ قۇرىلىسىنا قايتا ورالايىق. اتالمىش تاقىرىپتا ۇزاق تا ناتيجەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن عالىم ز.احمەتوۆ اباي اقىننىڭ «قازاق پوەزياسىندا بۇرىننان بار ۇلگىنى شيراتقانىن»، «بۇرىننان بەلگىلى، كوپ تاراعان ولشەم-ورنەكتەردى كەرەك جەرىندە وڭدەپ، تۇرلەندىرىپ پايدالانعانىن» ۇنەمى قاداپ ايتىپ وتىرادى. ابايدىڭ قازاق ولەڭىنە ەنگىزگەن جاڭالىقتارىن سارالاۋدا «ولەڭ ءتۇرى» ۇعىمىن ەمەس، «ولەڭ ورنەگى» اتاۋىن قولدانۋى كورنەكتى ولەڭتانۋشىنىڭ ادەبي تەرمينگە بارىنشا ساقتىقپەن قاراعانىن اڭعارتادى. عالىم زەرتتەۋلەرى جاسالعان تۇستا ەجەلگى ادەبي ماتىندەردىڭ عىلىمي اينالىمعا تولىق ەنە قويماعاندىعىنان بولسا كەرەك، اباي ولەڭدەرىنىڭ جىراۋلىق پوەزيادان ارعى كەزەڭ ادەبيەتىمەن ساباقتاستىق ماسەلەلەرى زەرتتەۋشى تاراپىنان ءسوز ەتىلمەگەن. وسى تەكتەس اقتاڭداقتاردىڭ ءبىرقاتارىن كورنەكتى ابايتانۋشى م.مىرزاحمەتوۆ ەڭبەكتەرى تولىقتىردى[76]. اباي ءجيى قولدانعان اااب ۇلگىسىندەگى ۇيقاس پەن شالىس ۇيقاستىڭ تاريحي تامىرى قاشقاري سوزدىگىنە بارىپ تىرەلەتىنى، شۋماق ارالىق جەلىلى ۇيقاس پەن 7-8 بۋىندى ولشەمنىڭ دە كونە تۇركى پوەزياسىنان باستاۋ الاتىنى، اتالعان ولشەم-ورنەكتەردىڭ بارلىعى جىراۋلار پوەزياسىندا دامىتىلا كەلىپ، اباي ارقىلى بۇرىن بولماعان بيىكتىككە كوتەرىلگەنى عالىم زەرتتەۋلەرىندە كورنەكى تۇردە دالەلدەنىپ، تۇجىرىمدالدى.

جىراۋلىق پوەزيا مەن اباي شىعارماشىلىعىن اقىندار مەكتەبى جىكسىز جالعاستىرىپ جاتىر. ال قاشقاري سوزدىگىندەگى ولەڭدەر مەن جىراۋلىق پوەزيا اراسىن بايلانىستىراتىن ەڭ باستى باسقىش، ۇلتتىق ولەڭ جۇيەسى دامۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭىن بەينەلەيتىن قوجا احمەت ياساۋي شىعارماشىلىعى بۇگىنگە دەيىن وسى بايلانىس تۇرعىسىنان قاراستىرىلماي كەلەدى. ياساۋيگە دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى تۇركى ادەبيەتىنىڭ عىلىمعا بەلگىلى اۆتورلىق تۋىندىلارى ءبىر نەمەسە ەكى ولشەمگە عانا نەگىزدەلگەن. حالىق اۋىز ادەبيەتىندەگى ولەڭ ولشەمدەرىن كەڭىنەن قامتىپ، تۇرلەندىرە قولدانۋ، جازبا ادەبيەتىندە بەرىك ورنىقتىرۋ – ياساۋي  پوەزياسى اتقارعان تاريحي قىزمەت. سوپى اقىن نەگىزىن قالاعان حيكمەت ءداستۇرىن دامىتۋشى اقىندار وسى ۇدەرىستى جالعاستىرىپ، ياساۋي تۇرلەندىرگەن ولشەمدەردى، ەنگىزگەن جاڭالىقتاردى دامىتىپ، حالىق اراسىنا قايتا جەتكىزىپ وتىردى. كەيىنگى داۋىردەگى ۇلت ادەبيەتىنىڭ بىرتەكتى ءداستۇر اياسىندا دامۋىنىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى وسى ۇردىستە جاتىر. اباي پوەزياسى – سول ساباقتاستىقتىڭ ايقىن ايعاعى.

1855-1881 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان اباي ولەڭدەرى (ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعى. الماتى، 1977) ءۇش ءتۇرلى ۇيقاسقا نەگىزدەلگەن: اااب («شىعىس اقىندارىنشا»، «فزۋلي، شامسي، سايحالي»)، اب ۆب گب دب («ابرالىعا»، «ساپ، ساپ كوڭىلىم»)، اا با ۆا گا («قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا»، «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى»، ت.ب.)[77]. اتالعان بارلىق ۇيقاس تۇرلەرى ياساۋي حيكمەتتەرىندە دە كەزدەسەدى. اااب ۇيقاسى ابايدا سەگىز بۋىندى ولەڭدەردە قولدانىلسا، ياساۋيدە ون ەكى جانە تازا ون ءتورت بۋىندى حيكمەتتەردە كەزدەسەدى. اب ۆب گب دب ۇيقاسى ابايدا جەتى بۋىندى، ياساۋيدە ون ءتورت بۋىندى (7+7) تارماقتارعا ءتان. اا با ۆا گا ۇيقاسىمەن ابايدا دا، ياساۋيدە دە ون ءبىر بۋىندى ولەڭدەر جازىلعان. «ديۋاني حيكمەتتە» سونداي-اق وسى ۇيقاسقا نەگىزدەلگەن ون ءتورت بۋىندى ءبىرقاتار حيكمەتتەر دە بار، ءبىراق ءدال وسى حيكمەتتەردىڭ ياساۋي قالامىنا تيەسىلى ەكەندىگى كۇماندىلەۋ. اتالمىش كەزەڭدەگى اباي ولەڭدەرىنە كونە تۇركىلىك قالىپتاردى تۇراقتى ساقتاۋ ءتان ەكەندىگىن اڭعارۋعا بولادى. ال 1881 جىلدان كەيىنگى اقىن ولەڭدەرىندە ۇيقاس پەن ولشەم اراقاتىناسى بارىنشا تۇرلەنگەن.

 «تۇرىك ءتىلىنىڭ سوزدىگىندە» تەك 7-8 بۋىندى ولەڭدەردە كەزدەسەتىن اااب ۇيقاسى ياساۋي حيكمەتتەرىندە ون ەكى بۋىندى ولشەمگە قولدانىلادى. وسى ولشەمدەگى حيكمەتتەردىڭ العاشقى شۋماعىنىڭ ۇيقاسى وزگەلەرىنەن ەرەكشە قۇرىلاتىنىن جوعارىدا اتاپ وتتىك.  ءدال وسى ەرەكشەلىك اباي پوەزياسىنداعى ءبىرقاتار ولەڭدەرگە ءتان. «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز» ولەڭىنىڭ العاشقى شۋماعى اابا، كەيىنگى شۋماقتارى ۆۆۆا گگگا دددا ۇيقاسىنا قۇرىلعان. ۇيقاس ەرەكشەلىگى ءاربىر شۋماقتىڭ سوڭعى تارماعىنىڭ بىركەلكى ۇيلەسىپ، جەلىلى ۇيقاس تۇزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. جەلىلى ۇيقاس – ياساۋي پوەزياسىنىڭ ءون بويىن كوكتەي ءوتىپ جاتقان قۇبىلىس، سوپى اقىن شىعارماشىلىعىنىڭ باستى ايقىنداۋىشى. حيكمەتتەردە جەلىلى ۇيقاس نەگىزىنەن ادىپتەمە (رەديف) ارقىلى، سيرەك جاعدايدا بىركەلكى ۇيلەسەتىن سوزدەر ارقىلى جاسالادى. اباي ولەڭدەرىنە سوڭعى ەرەكشەلىك ءتان. اقىننىڭ «ويعا ءتۇستىم، تولعاندىم»، ء«ىشىم ولگەن سىرتىم ساۋ» ولەڭدەرىنىڭ العاشقى شۋماعى ءبىرىڭعاي ۇيقاسقا (اااا)، كەيىنگىلەرى اتتامالى ۇيقاسقا (با ۆا گا دا)  نەگىزدەلگەن. بىركەلكى ۇيلەسىم ولەڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالعان تۇستاردا اتتامالى ۇيقاس تا جەلىلى ۇيقاسقا ءتان سيپاتتارعا يە بولادى، ياعني ولەڭدە ايتىلار وي شۋماق سايىن كۇشەيتە دامىتىلىپ، تەمىرقازىق يدەيانى بەكىتە ءتۇسىپ وتىرادى. «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ»، «قايعى شىعار ىلىمنەن» ولەڭدەرىنىڭ العاشقى شۋماعى قارا ولەڭ ۇيقاسىمەن (اابا)، كەيىنگىلەرى اتتامالى ۇيقاسپەن جازىلعان. سوڭعى ولەڭدە بىركەلكى ۇيلەسىم ساقتالماعان: كەيدە ءتورت، كەيدە ون-ون ەكى جولدان كەيىن ۇيقاسۋشى سوزدەر وزگەرىپ وتىرادى. بۇل جەتى-سەگىز بۋىندى جىر ولشەمىنىڭ تابيعاتىنا ءتان ديناميكالىلىقتىڭ اسەرى دەۋگە بولادى. اتتامالى ۇيقاسپەن (اا با ۆا گا) جازىلعان اباي ولەڭدەرى ءتورت تارماقتى شۋماقتارعا ەمەس، ۇيقاس بىركەلكىلىگىنە نەگىزدەلگەن تۇيدەكتەرگە توپتاستىرىلعان. مۇنداي تۇيدەكتەر التى، سەگىز، ون، ون ەكى تارماققا دەيىن قامتيدى، ءبىرقاتار ولەڭدەر كولەمدى ءبىر عانا تۇيدەكتەن تۇرادى. وسى تۇستا اتتامالى ۇيقاسقا قاتىستى تاراتىپ ايتىلۋعا ءتيىس جايتتار بار.

العاشقى ەكى تارماعى ءوزارا ۇيلەسىپ، كەيىنگى ءاربىر جۇپ تارماقتا وسى ۇيقاستىڭ قايتالانىپ كەلۋ قۇبىلىسىن «اتتامالى ۇيقاس» ۇعىمىمەن بەلگىلەگەن كورنەكتى عالىم ز.احمەتوۆ بولاتىن. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، اتالعان ۇيقاستىڭ قازاق ولەڭىندە ەكى ءتۇرلى كورىنىسى بار دەۋگە بولادى: ءبىرى ز.احمەتوۆ انىقتاماسىنا سايكەس اا با ۆا گا ۇلگىسىندەگى ۇيقاس تا، ەكىنشىسى اب ۆب گب دب ۇلگىسىندەگى ورنەك. بۇل ەكى ءتۇردىڭ ايىرماشىلىعى اسا ەلەۋلى ەمەس. ەڭ باستى ەرەكشەلىگى سول – ءبىرىنشى ۇلگىدە العاشقى تورتتىكتىڭ ۇيقاس سۋرەتى قارا ولەڭگە سايكەس كەلسە، ەكىنشى ۇلگىدە ول كەزەكتى (سيرەك جاعدايدا – شالىس) ۇيقاس تۇرىندە كەلەدى. اراب-پارسى پوەزياسىندا قوستارماق-بايىتتەرگە نەگىزدەلەتىن وسى تەكتەس ولەڭ تۇرلەرىنىڭ ءبىرىن – عازال (اا با ۆا گا)، ەكىنشىسىن قاسيدا (اب ۆب گب دب) دەپ دەربەس تۇرلەرگە جىكتەيدى، ولارعا بەلگىلى ءبىر جانرلىق جۇك ارتىلادى. قازىرگى قازاق ولەڭىندەگى اتتامالى ۇيقاسقا مۇنداي ەرەكشەلىك ءتان ەمەس، دەگەنمەن تاريحي داۋىرلەردە ۇلتتىق ادەبيەتىمىز بۇل ۇدەرىستى دە باسىنان كەشىرگەن سىڭايلى. ياساۋي حيكمەتتەرىندە عازال ۇيقاسى ون ءبىر بۋىندى ولشەمدە قولدانىلعانىن جوعارىدا ايتتىق، ابايدىڭ ەجەلگى پوەزيا ىقپالىندا جازىلعان العاشقى كەزەڭدەگى جىرلارىندا دا تازا كۇيىندەگى عازال ۇيقاسىنىڭ تەك ون ءبىر بۋىندى ولەڭدەردە كەزدەسۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس: مۇندا ادەبي داستۇرلەرگە ادالدىق تا، مازمۇن مەن ءپىشىن ۇيلەسىمىن ءتۇيسىنۋ دە بار. شىعارماشىلىعىنىڭ كەيىنگى بەلەستەرىندە دە اقىن بۇل ۇردىستەن كوپ اۋىتقي قويماعان: عازال ۇيقاسىن ون ءبىر بۋىننان وزگە ولشەمگە قولدانۋدىڭ اباي پوەزياسىندا ەكى مىسالى عانا كەزدەسەدى ء(«ابدىراحمانعا»، «قۋانباڭدار جاستىققا»). ال اب ۆب گب دب ۇلگىسىمەن قوس اقىننىڭ دا جەتى بۋىندى ولشەمدى ورنەكتەۋى اتالعان ۇيقاستىڭ ءتول ادەبيەتىمىزگە ەڭ كونە داۋىرلەردەن ءتان ەكەندىگىن ايعاقتايتىنداي. جىراۋلار پوەزياسىندا وسى ۇيقاس ءتۇرىنىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋى دا سونىڭ ءبىر دالەلى.

ء

بىز، ارينە، ەلەۋسىز ايىرماشىلىعى ءۇشىن اتتامالى ۇيقاستى ەكىگە ءبولىپ، جىكتەۋدى ۇسىنعالى وتىرعان جوقپىز، ءبىراق ياساۋي مەن اباي سەكىلدى ءتول ادەبيەتىمىزگە ءتۇبىرلى وزگەرىستەر اكەلگەن كۇردەلى شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ تۋىندىلارىنداعى ءاربىر قۇبىلىس نازاردان تىس قالماۋى كەرەكتىگىن ەسكەرىپ، اتالعان ماسەلەگە ارنايى توقتالىپ وتىرمىز. تۇيىندەي ايتقاندا، اباي ون ءبىربۋىندى ولەڭدەرىندە وزىنە دەيىنگى اقىن-جىراۋلاردىڭ جەتى-سەگىز بۋىندى جىرلارىندا كەزدەسەتىن اتتامالى ۇيقاستى ەمەس، ياساۋي نەگىزىن سالعان عازال ۇيقاسىن قولدانعان دەۋگە بولادى.تانىلعان ءاربىر قۇبىلىستىڭ تانىمدا ءىز قالدىرارى ءسوزسىز. ەندەشە وزىنە بالا جاستان بەلگىلى حيكمەت ۇيقاستارىنىڭ اقىن ساناسىنا ءسىڭىپ، شىعارمالارىندا تابيعي تۇردە كورىنىس تاۋىپ وتىرۋى – مەيلىنشە زاڭدى قۇبىلىس. 

شاكارىم ولەڭدەرىنىڭ قۇرىلىسى – جەكە-دارا ءسوز ەتىلۋگە ءتيىس ماسەلە. بۇل تاقىرىپ ارنايى زەرتتەۋگە ارقاۋ بولىپ تا ۇلگەردى. زەرتتەۋشى ا.ۇسەنوۆا ءوزىنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن وسى ماسەلەگە ارناي وتىرىپ، بايىپتى تالداۋلار جاساعان، ولەڭ ولشەمىنە شاكارىم اقىن ەنگىزگەن ءبىرقاتار جاڭالىقتاردى اتاپ كورسەتكەن. دەگەنمەن بەرتىنگى ادەبي شىعارمالاردى ءپىشىن جونىنەن ەجەلگى ادەبيەت تۋىندىلارىمەن بايلانىستىرا زەرتتەۋدىڭ ۇردىسكە اينالا قويماعاندىعى سالدارىنان بۇل ەڭبەكتە دە اتالمىش ماسەلەگە ءمان بەرىلمەگەن. ون ەكى بۋىندى ولشەمدى ون ءبىر بۋىنمەن ارالاس قولدانعانىن اقىن جاڭالىعى رەتىندە اتاپ كورسەتە وتىرىپ،  اۆتور: «بۋناق تەپە-تەڭدىكتەرىنىڭ ساقتالۋى 3+3+3+3 ىرعاق پەن 4+3+4 ىرعاعىنىڭ اراسىندا ءبىر ۇيلەسىمدىلىك ورناتقانداي. التى بۋىندى ىرعاقتار اراسىندا 4+3+4 ىرعاعى وزىنە ءتان پوەتيكالىق اۋەزدىلىگىن جوعالتىپ، شۇبالاڭقى تارتىپ، ءقاراسوز ستيلىنە جاقىندايدى» دەپ، ورىندى پايىمداۋ جاساعان[78]. 11-12 بۋىندى ارالاس ءتۇردىڭ شاكارىم پوەزياسىنداعى بىردەن-بىر مىسالى – «جيىرما ءۇش جاسىمدا بۇل ولەڭ جازىلعان» دەپ باستالاتىن ولەڭى[79]. وسى العاشقى تارماقتان اڭعاراتىنىمىزداي، ولەڭدەگى بۋناق قۇرىلىمى 3+3+3+3 بولىپ كەلەدى. بۇل ولەڭگە ويناقىلىق، جەڭىل مازمۇن دارىتادى. 4+4+4 بۋناقتىق قۇرىلىمىنا يە  بايسالدى پىشىندەگى ياساۋي حيكمەتتەرىنەن شاكارىم ولەڭدەرىنىڭ باستى ايىرماشىلىعى دا وسىندا. 11 بۋىنمەن ءار شۋماقتىڭ تەك ءۇشىنشى تارماعى عانا جازىلعان. وسىنداي ەرەكشەلىكتەر ياساۋي حيكمەتتەرى مەن شاكارىم ولەڭدەرىندەگى 12 بۋىندى ولشەمدى بىر-بىرىمەن تىكەلەي بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. شاكارىم اقىننىڭ وزىنە دەيىنگى ادەبي داستۇرلەردەن جاقسى حاباردار بولعانى داۋسىز، دەگەنمەن ەكى ءتۇرلى رۋحتا جازىلعان تۋىندىلاردىڭ ولشەمىندە ايىرماشىلىق بولۋى زاڭدى. بۇل ءارى شاكارىم جاڭاشىلدىعىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تا تابىلادى. ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىقتى ۇدايى ساباقتاستىرىپ وتىرۋ – اقىن پوەزياسىنا ءتان نەگىزگى ەرەكشەلىك.

ياساۋي جانە شاكارىم ولەڭدەرىندەگى قۇرىلىمدىق ساباقتاستىق تومەندەگىدەي بىرنەشە ەرەكشەلىكتەردەن اڭعارىلادى:

 1. العاشقى شۋماقتىڭ ءبىرىڭعاي، شالىس نەمەسە كەزەكتەس ۇيقاسقا قۇرىلىپ، قالعان بارلىق شۋماقتاردىڭ اااب ۇلگىسىنە ساي كەلۋى. بۇل ياساۋيلىك ورنەك شاكارىمنىڭ «اينا قويدىم الدىما»، «بەيىستە بار سۇلۋ جار»، «اجال، ماعان اراق بەرسەڭ» سەكىلدى كوپتەگەن ولەڭدەرىندە كەزدەسەدى.

2. اا با ۆا گا ۇلگىسىندەگى ۇيقاس. ياساۋي حيكمەتتەرىندەگىدەي شاكارىم ولەڭدەرىندە دە بۇل ۇيقاس كوبىنە 11 بۋىندى ولشەمگە قولدانىلعان («اشىلعان كوز تۇرا ما ءبىر زات كورمەي»، «باس كوزىمەن قاراساڭ، ءناپسى – جالعان»، «اراق – اقىل، ماستىق – وي، جار – حاقيقات»، ت.ب.).

3. رەديف-ۇيقاس. مۇنىڭ تيپتىك مىسالى شاكارىمنىڭ «كوڭىل» اتتى ولەڭى بولىپ تابىلادى. ولەڭدە ياساۋي حيكمەتتەرى ءۇشىن ءداستۇرلى رەديف-ۇيقاسپەن قاتار اباب ۆۆۆب گگگب ۇلگىسىندەگى  ۇيقاس قۇرىلىمى دا قولدانىلعان.

4. جەلىلى ۇيقاس. ءاربىر شۋماقتىڭ سوڭعى جولى ۇيقاساتىن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ شۋماق ارالىق جەلىلى ۇيقاسىن شاكارىم ءبىرشاما جاڭاشىلدىقپەن دامىتقان: اقىننىڭ كەيبىر ولەڭدەرى تاق تارماقتارى شالىسا ۇيقاسىپ، قوس شۋماقتى بىرىكتىرگەن تۇيدەكتەردەن قۇرالادى. ال جۇپ تارماقتار ولەڭنىڭ سوڭىنا دەيىن بىركەلكى ۇيقاسىپ جاتادى («اقىلدان ويعا سىر تاراپ»).

شاكارىمدە اتالعان ولشەمدەر مەن ۇيقاس تۇرلەرى ارالاستىرا قولدانىلعان كوپتەگەن ولەڭدەر بار. اقىننىڭ قازاق ولەڭىنە ەنگىزگەن جاڭالىقتارىن سارالاپ شىعۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىزگە كىرمەيتىندىكتەن، ولارعا توقتالۋدى قاجەت دەپ تاپپايمىز.

ۇلت ادەبيەتىنىڭ ءۇش ۇستىنىنىڭ شىعارماشىلىعى جايلى زەرتتەۋىمىزدى ءبىز تەك قۇرىلىمدىق ساباقتاستىق اياسىندا شەكتەپ وتىرمىز. زامانالارمەن زامانداس تالانتتار – ياساۋي، اباي، شاكارىم  شىعارمالارىنىڭ يدەيالىق مازمۇنىندا دا كۇردەلى ساباقتاستىق بايقالادى: ءداۋىر شىندىعىن، الەۋمەت مۇڭىن جىر ەتىپ، رۋحاني قۇندىلىقتاردى، ادامگەرشىلىك مۇراتتاردى باعدار تۇتقان، اقيقات اڭسارىن ىزدەپ، بۇكىل ادامزاتتىق بيىكتىكتەن وي تولعاعان سىرشىل دا سىنشىل شىعارماشىلىق يەلەرى سومداعان ليريكالىق كەيىپكەرلەردىڭ تابيعاتى ءبىر. كەز كەلگەن مازمۇننىڭ وزىنە لايىق ءپىشىندى تالاپ ەتەتىنىن ەسكەرسەك، تۋىندىلارىنىڭ بىردەي مازمۇنى تۋىندىگەرلەردىڭ بىردەي پىشىنگە جۇگىنۋىنە العىشارت بولدى دەۋگە نەگىز بار.

 

«ديۋاني حيكمەتتىڭ» بۋىندىق قۇرىلىم-جۇيەسى

وتاندىق ياساۋيتانۋدا حيكمەتتەردىڭ قۇرىلىس-جۇيەسى ءبىرقاتار زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولدى. بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەر ياساۋي حيكمەتتەرىن تاريحي دامۋ اسپەكتىسىندە، ديناميكالىق كۇيدە ەمەس، ستاتيكالىق قالىپتا قاراستىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. زەرتتەۋلەردىڭ مۇنداي ءبىرجاقتىلاۋ سيپات الۋىنا ەكى ءتۇرلى سەبەپ بار دەۋگە بولادى. بىرىنشىدەن، كونە تۇركىلىك ولەڭ جۇيەسى، ونىڭ دامۋ ۇدەرىستەرى مەن باعىتتارى، اراب-پارسى پوەتيكاسى مەن تۇركىلىك پوەزيانىڭ ءوزارا اسەرلەسۋ قۇبىلىستارى، ولاردىڭ زاڭدى ناتيجەلەرى سەكىلدى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەر قازاق ادەبيەتتانۋىندا بۇگىنگە دەيىن تياناقتى، تولىققاندى زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعان جوق. ەكىنشىدەن، باسىلىم كورگەن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءبىرقاتارىنىڭ ءتۇپنۇسقالىلىعىنىڭ كۇماندىلىگى زەرتتەۋشىلەردى ساقتانا قيمىلداۋعا ءماجبۇر ەتىپ، ادىمىن تۇساپ وتىر. بۇل جاعدايدىڭ حيكمەتتەردىڭ قۇرىلىس-جۇيەسىن زەرتتەۋدە ءىشىنارا ءماتىنتانۋلىق تالداۋلاردى قوسا اتقارۋدى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. اتالمىش باعىتتا كۇش بىرىكتىرىپ ەمەس، دەربەس جۇمىس جۇرگىزىپ كەلە جاتقان زەرتتەۋشىلەردىڭ ءارقايسىسى بۇل ماسەلەنى ءوز بەتىنشە شەشۋدە.

ياساۋي حيكمەتتەرىندە ەڭ ءجيى قولدانىلعان (شامامەن 70%) ولەڭ ءتۇرى – 12 بۋىندى، ءتورت تارماقتى ولەڭ. اتالمىش ءتۇردىڭ شىعۋ توركىنى تۇركى ولەڭىن زەرتتەۋشى عالىمدار اراسىندا ءجيى تالاس تۋدىرىپ كەلدى. بۇل ءتۇردى تۇركى پوەزياسىنا ءتان بۋىندىق ولشەمىمەن جازىلعان دەۋشىلەر دە، مەتريكالىق ارۋز ۇلگىسىندە جازىلعان دەۋشىلەر دە بولدى. ماسەلەنى تولىعىراق بايىپتاۋ ءۇشىن 12 بۋىندى ولشەمنىڭ ەجەلگى تۇركى پوەزياسىنداعى كورىنىس-قالىپتارىنا كوز جۇگىرتىپ وتەلىك.

تۇركى تىلىندەگى جازبا تۋىندىلاردىڭ عىلىمي اينالىمداعى ەڭ كونە نۇسقاسى بولىپ سانالاتىن ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى پوەتيكالىق ورالىمدار اراسىندا 7-8، 9-10، 11-12-13 بۋىندى قالىپتار كەزدەسەدى. مۇنىڭ ءوزى كونە تۇركىلىك تۋىندىلاردىڭ ىرعاقتىق قۇرىلىمىنا بۋىندىق ولشەمنىڭ كەز كەلگەن قالىبى جات بولماعانىن اڭعارتادى. «وعىز-ناما» جىرىندا تارماق ىشىلىك بۋناقتىق قۇرىلىم بارىنشا رەتتەلگەن، اسىرەسە سوڭعى ەكى تارماق بۋناقتارى 4+4+4 ۇلگىسىنە قۇرىلىپ، 12 بۋىندى ولەڭدىك ءپىشىن ايقىندالا تۇسكەن مىسالدار بار[80]. «قورقىت اتا كىتابىنداعى» جىرلاردا 12 بۋىندى ولشەمنىڭ قالىپقا تۇسكەن ۇلگىلەرى ەداۋىر[81]. 12 بۋىندى ولەڭنىڭ اناعۇرلىم جەتىلگەن ۇلگىلەرى ماحمۇت ءقاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات-يت-تۇرك» كىتابىندا كەزدەسەدى. سوزدىكتە تازا 12 بۋىندى ولشەممەن جازىلعان 46 جول ولەڭ بار[82]. قوس تارماقتىڭ العاشقىسى 11، ەكىنشىسى 12 بۋىندى بولىپ كەلەتىن 5 مىسال كەزدەسەدى. العاشقى تارماعى – 12، ەكىنشىسى 13 بۋىننان قۇرالعان  ەكى ولەڭ بار. 12 بۋىندى ولەڭدەر تولىعىمەن دەرلىك ناقىل-وسيەت پەن ۇگىت-ناسيحاتقا قۇرىلعان. ىرعاقتىق قۇرىلىمىنىڭ بىركەلكىلىگى، بۋىن سانىنىڭ ۇزاقتىعى ءبىرشاما كۇردەلى ويدى بىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن سالماقتى ولشەم بولعاندىقتان، 12 بۋىندى قۇرىلىم تۇركى پوەزياسىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنەن باستاپ، ديداكتيكالىق مازمۇندى جىرلارعا ءتان قالىپ رەتىندە قولدانىلعان ءتارىزدى. ياساۋي حيكمەتتەرىندە ءونىمدى قولدانىلۋىندا ون ەكى بۋىندى ولشەمنىڭ وسى ەرەكشەلىكتەرى باستى نازارعا الىنسا كەرەك. قاشقاري سوزدىگىندەگى 12 بۋىندى ولەڭدەر مازمۇندىق قىرىنان دا ياساۋي حيكمەتتەرىمەن  ۇيلەسىپ جاتادى. سوزدىكتەگى مۇنداي ولەڭدەر ءبىرىڭعاي ەگىز ۇيقاستى، قوس تارماقتى جولدار رەتىندە بەرىلگەن. وسىعان وراي پ.پەلو، ا.بومباچي، ي.ۆ.ستەبلەۆا سەكىلدى عالىمدار اتالمىش ولەڭدەردى تۇركىلىك ءتولتۋما جىرلار ەمەس، ارۋز ولشەمىندە جازىلعان ماسناۋي-بايىتتەر رەتىندە باعالاپ كەلدى. «ديۋاني لۇعات-يت-تۇركتەگى» 12 بۋىندى ولەڭدەردى قۇرىلىمدىق جاعىنان تالداساق، مۇنىڭ اسىعىستاۋ تۇجىرىم ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتەدى. ءاربىر تارماقتىڭ 4+4+4 ۇلگىسىندەگى بۋناقتىق قالىپتى قاتاڭ ساقتاۋى ولاردىڭ پوەتيكالىق كانوندارى ءبىرشاما تۇراقتانعان سيللابيكالىق (دەمەك، ءتول تۇركىلىك) جۇيەدە جاسالعانىن دالەلدەيدى. «ديۋانداعى» ولەڭدەردى قوستارماق-بايىتتەر رەتىندە قابىلدار بولساق، ودان ءبىرىڭعاي اا اا اا اا ۇلگىسىندەگى ەرەكشە ۇيقاس سۋرەتىن كورەمىز. ال ءبىرىڭعاي ۇيقاس (اااا) اراب-پارسى پوەتيكاسىندا مۋساممات عازالداردىڭ پايدا بولۋى ارقىلى  كەشەڭدەۋ دامىعان. تۇركى ولەڭىندە، كەرىسىنشە بۇل ۇيقاس ءتۇرى كونە داۋىردەن باستاپ كەڭىنەن قولدانىلعان. «قورقىت اتا كىتابىنان» الىنعان 6 قاتار جولدىڭ ءبىرىڭعاي ۇيقاسقا قۇرىلۋى كەزدەسسە، «وعىز-نامادا» 8 بۋىندى ولەڭدەردىڭ 8 تارماعىنىڭ ءبىرىڭعاي ۇيقاسقا قۇرىلعان ەكى مىسالى بار. ايتىلعانداردان اڭعاراتىنىمىزداي، سىرتقى پىشىندەگى جەكەلەگەن  ۇقساستىقتارعا سۇيەنىپ، 12 بۋىندى ولشەمدى ارۋزعا تاڭۋدىڭ رەتى جوق. ءتۇر سايكەستىگى ولەڭ جۇيەسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراماستان بارلىق حالىقتار ادەبيەتىندە دەرلىك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. سوندىقتان «ديۋانداعى» وزگە دە ولەڭدەر سەكىلدى 12 بۋىندى شۋماقتاردىڭ دا تۇركىلىك بۋىندىق جۇيەنىڭ تۋىندىسى ەكەنىن قابىلداعان ءجون.

ياساۋي داۋىرىنە دەيىنگى جازبا ادەبيەتتەگى 12 بۋىندى ولەڭ ولشەمىنىڭ  ەندىگى ءبىر ۇلگىسى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانىندا كەزدەسەدى.داستاندا قولدانىلعان ەكى ارۋزدىق ولشەمنىڭ ءبىرى – «مۋتاقاريب مۋسامماني ساليم» («سەگىزدىك تولىق مۋتاقاريب») سىرت كورىنىستە 12 بۋىندى ولەڭ سيپاتىندا تانىلادى. بۇل ولشەممەن داستاننىڭ 71-72 بولىمدەرىن قۇرايتىن قوس قاسيدا – 84 ءبايىت (168 جول ولەڭ) جانە ولارمەن ارالاس كەلگەن بىرەر رۋباي ء(تورتتاعان – شۋماق) جازىلعان[83]. «قۇتتى بىلىكتەگى» ولەڭ جولدارىن وقىعاندا بىردەن بايقالاتىن ەرەكشەلىك – بۋىن سانى تۇراقتى بولعانىمەن، بۋناق رەتىنىڭ ساقتالمايتىندىعى. ياعني سيللابيكالىق جۇيەگە ءتان  تۇراقتى بۋناق ىرعاعىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرىزدىلىك جوق. بۋىن سانى بارلىق تارماقتاردا بىردەي (12)، الايدا قۇرىلىمى جاعىنان بۇل ءتورتتارماقتار 12 بۋىندى تۇركى ولەڭىندە قولدانىلاتىن  6+6، 7+5، 5+7، 4+4+4 سەكىلدى ءداستۇرلى ىرعاقتىق قۇرىلىمداردىڭ ەشبىرىنە سايكەس كەلمەيدى.

سونىمەن، ءبىرى تۇركىلىك بۋىندىق جۇيەدەن، ەكىنشىسى اراب-پارسىلىق مەتريكالىق ولشەمنەن باستاۋ الاتىن وسى ەكى قۇرىلىمنىڭ قايسىسى ياساۋي پوەزياسىنا ەتەنە جاقىن دەگەن ساۋالعا كەلەيىك. جوعارىدا جاسالعان تالداۋلاردان ءبىرقاتار ماسەلەلەر ايقىندالعاندىقتان، حيكمەتتەردەگى بۋىندىق ولشەمگە قاتىستى كەسىمدى پىكىر ءبىلدىرۋ قيىنعا سوقپايدى. ءبىر عانا مىسال كەلتىرەلىك:

ء

ۇممات بولساڭ /عاريبلارعا/ تابيع بولعىل،  4+4+4

ايات حاديس /ھاركيم ايتسا،/ ساميع بولعىل.  4+4+4

ريزقۋ رۋزي /ھارنە بەرسا،/ قانيع بولعىل،  4+4+4

قانيع بولۋب /شاۋق شارابىن/ ءىچتىم ءمان-ا.  4+4+4[84]

كەلتىرىلگەن مىسالدان اڭعارىلعانداي، ءار تارماعى بىركەلكى 4 بۋىندى ءۇش بۋناقتان تۇراتىن، بۋناققا ءبولىنۋ ۇدەرىسى ءسوز جىگىندە جۇزەگە اسىرىلعان، ىشكى قۇرىلىمى تۇراقتى، ۇيقاس سۋرەتى ايقىن 12 بۋىندى حيكمەت ولەڭدەرىنىڭ تازا تۇركىلىك بۋىندىق جۇيەدە جازىلعاندىعى ارتىق دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى.

اتالمىش ولشەمگە قاتىستى شەشىمىن تاپپاعان ەندىگى ءبىر ماسەلە ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ وزىنە دەيىنگى ەشبىر جازبا ادەبيەتتە كەزدەسپەيتىن ەرەكشە ۇيقاس ۇلگىسىندە جازىلعاندىعى بولىپ وتىر. اتاپ ايتۋ قاجەت، حيكمەتتەردىڭ بۋىن ۇلگىسىنە قاراي ۇيقاس ءتۇرى دە وزگەرىپ وتىرادى. 12 بۋىندى حيكمەتتەر ءۇشىن ياساۋي قولدانعان قالىپ تومەندەگىدەي: ءبىرىنشى تارماعى مەن ءۇشىنشى تارماعى، ەكىنشى تارماعى مەن ءتورتىنشى تارماعى ۇيلەسەتىن العاشقى شۋماق ادەتتە شالىس ۇيقاسقا قۇرىلىپ، اباب پىشىنىندە كەلەدى. ەكىنشى شۋماقتان باستاپ حيكمەت سوڭىنا دەيىن ۇيقاس سۋرەتى ءاااب ۆۆۆب گگگب دددب بولىپ بىركەلكى قۇرىلادى. سيرەك جاعدايدا العاشقى شۋماقتىڭ ءبىرىنشى جانە ءۇشىنشى تارماقتارى ۇيقاسسىز كەلۋى مۇمكىن. مۇندايدا ءبىرىنشى شۋماقتىڭ ۇيقاسى ءاباب ۇلگىسىندە، قالعان تارماقتارىنىكى  ۆۆۆب گگگب دددب ەەەب  پىشىنىندە جاسالادى. ياعني، العاشقى شۋماقتىڭ 2، 4-تارماقتارى ءوزارا  ۇيقاسادى جانە وسى ۇيقاس حيكمەتتەگى قالعان بارلىق شۋماقتاردىڭ ءتورتىنشى تارماعىندا قايتالانىپ وتىرادى. بۇل قايتالاۋلار نەگىزىنەن ادىپتەمە-رەديف تۇرىندە، ياعني جەكە ءسوزدىڭ، ءسوز تىركەسىنىڭ نەمەسە تۇتاس تارماقتىڭ قايتالانۋى ارقىلى جاسالادى. سيرەك جاعدايدا عانا دىبىستىق ۇيلەسىم نەگىزىندە تۇرلىشە سوزدەردىڭ ۇيقاسۋى تۇرىندە كەلەدى. نازار اۋدارارلىق تاعى ءبىر ماسەلە – 12 بۋىنعا قۇرىلعان ياساۋي حيكمەتتەرى ۇنەمى 4 تارماقتى بولىپ كەلەدى. ايتىلعاندارعا تيپتىك مىسال تەگىندە 2 شۋماق حيكمەتتى كەلتىرەلىك:

يا ءيلاھي، حامدىڭ ءبىرلا حيكمەت ايتىب،  ا

زاتى ۇلۋع حوجام، سىعىنىب كەلدىم ءساڭا.  ب

ء

تاۋبا قىلىب، كۇناھىمدىن قورقۇب قايتتىم،  ا

زاتى ۇلۋع حوجام، سىعىنىب كەلدىم ءساڭا.  ب

  قىرىق بىرىمدە ىحلاس قىلدىم يول تاپاي دەب،   ۆ

  ەرانلاردىن ءھار سىر كورسام، مەن ياپاي دەب.  ۆ

  ءپىرمۇعان ءىزىن الىب، مەن ءوپاي دەب،  ۆ

  زاتى ۇلۋع حوجام، سىعىنىپ كەلدىم ءساڭا[85].  ب

كەلتىرىلگەن ۇزىندىلەردەن 12 بۋىندى ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ۇيقاس قۇرىلىمى تۇراقتى بولىپ كەلەتىنى اڭعارىلادى. ەندىگى كەزەكتە ءسوز بولىپ وتىرعان ۇيقاس ءتۇرىنىڭ شىعۋ تەگىنە قاتىستى پىكىرلەرگە توقتالايىق.

ياساۋي حيكمەتتەرىنە ءتان اباب ۆۆۆب گگگب ۇيقاسى وسى تازا كۇيىندە «ديۋاني حيكمەتكە» دەيىنگى جازبا ادەبيەتتىڭ وتاندىق عىلىمي اينالىمداعى ەشبىر ۇلگىسىندە كەزدەسپەيدى. بىزگە بەلگىلى اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن دە بۇل تەكتەس ۇيقاس ءتۇرىن تابۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى حيكمەت قۇرىلىسىن زەرتتەگەن وتاندىق عالىمدار اتالمىش ۇيقاستى اراب-پارسى پوەتيكاسىنىڭ اسەرى دەپ باعالاۋعا بەيىم. ءداستۇرلى اراب-پارسى جانە تۇركى پوەزياسىنداعى مۋرابباع، شاركى، ءتاربيع، ماني، كوشما، رۋباي، تۇيىق سەكىلدى تورتتىك ولەڭدەردىڭ قۇرىلىسىن تولىعىمەن تالداۋ ناتيجەسى بىزدەرگە تەك «كوشما» ۇلگىلەرىنىڭ عانا ياساۋي حيكمەتتەرىمەن تولىعىمەن سايكەس كەلەتىنىن تۇجىرىمداۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. حيكمەتتەردىڭ قۇرىلىمى عانا ەمەس، سوڭعى شۋماقتا اۆتور ەسىمى ايتىلاتىنى دا، ليريكالىق-ديداكتيكالىق تاقىرىپتاردى قامتيتىن ەرەكشەلىگى دە اتالعان ولەڭ تۇرلەرىمەن سايكەس كەلەدى. كوشما ولەڭ ۇلگىسىن بەلسەندى تۇردە قولدانعان انادولىداعى اشىق اقىندار ادەبيەتى ءحىىى عاسىرداعى يۋنۋس ەمرە شىعارماشىلىعىنان باستاۋ الاتىنى، اتالعان اقىننىڭ تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ باستاۋىندا قوجا احمەت ياساۋيمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى. انادولى، كاۆكاز، ەدىل بويى تۇركىلەرىنىڭ ءح-حى عاسىرلاردا سىر وڭىرىنەن – ياساۋي ءومىر ءسۇرىپ، شىعارماشىلىق ءىز قالدىرعان ولكەدەن كەتكەنىن، اتاجۇرتتا ورنىققان ادەبي-مادەني ۇردىستەردى جاڭا جەردە جاڭعىرتقانىن ەسكەرسەك، بىردەي ولەڭ ۇلگىسىن پايدالانعان ياساۋي حيكمەتتەرى مەن اشىق اقىندار ولەڭدەرى بىردەي ادەبي داستۇردەن باستاۋ العان دەۋگە بولادى. قاشقاري سوزدىگىندەگى ولەڭدەردەن باستاپ كەزدەسەتىن اااب ۇلگىسىندەگى ۇيقاستى بەلگىلى عالىم ق.ومىراليەۆتىڭ تۇرىك ادەبيەتى تاريحىنىڭ ماتەريالدارىنا سۇيەنە وتىرىپ، «كوگ» اتاۋىمەن بەلگىلەگەنى ءمالىم[86].ال«ديۋاني حيكمەتكە» دەيىنگى جازبا ادەبيەت تۋىندىلارىندا كەزدەسپەيتىن،اۋىزادەبيەتىندەگى كوشما-ولەڭدەر نەگىزىندە دامىتىلعان  اباب ۆۆۆب گگگب دددب ۇلگىسىندەگى ۇيقاس ءتۇرىن، ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا، تۇركى حالىقتارىنىڭ جازبا ادەبيەتىندە قوجا احمەت ياساۋي باستاپ ورنىقتىردى دەۋگە نەگىز بار.  ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ۇيقاس سۋرەتى مەن نەگىزگى 12 بۋىندى ولشەمى تەك حيكمەت ءداستۇرىن جالعاستىرۋشىلار شىعارماشىلىعىندا عانا دامىتىلعان. ودان وزگە 12 بۋىندى ولشەم تۇتاس كۇيىندە سيرەك تۋىندىلاردا،دالىرەك ايتقاندا، قۇل عاليدىڭ ءدىني مازمۇنداعى «قيسسا ءجۇسىپ» داستانىندا عانا كورىنىس تاپتى. س.ساراي ولەڭدەرىندە 12 بۋىندى ولشەمنىڭ ازداعان ۇلگىلەرى كەزدەسەدى. كەيىنگى قازاق پوەزياسىندا  شيراق تا ءيىلىمدى 11 بۋىندى ولشەمنىڭ كەڭ قولدانىسقا ەنىپ، 12 بۋىندى ولەڭنىڭ كەزدەيسوق قۇبىلىس دەڭگەيىنە ءتۇسىپ قالۋى ونىڭ سالماقتى، اۋىر ىرعاعىنا عانا ەمەس، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قاسيەتتەلۋىنە دە بايلانىستى بولسا كەرەك.

ياساۋي حيكمەتتەرىندە ءجيى قولدانىلاتىن ەكىنشى ءبىر ولشەم – 7-8 بۋىندى ولەڭ ءتۇرى. بىردەن نازارعا الۋعا ءتيىستى ماسەلە – ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ قولجازبا جانە تاسقا باسىلعان نۇسقالارىندا تازا 7-8 بۋىندى تارماق رەتىندە جازىلعان جولدار كەزدەسە بەرمەيدى. اتالمىش ولشەمدەگى حيكمەتتەر ادەتتە 14، كەيدە 15-16 بۋىندى جولدارمەن بەرىلەدى. بۇل ەرەكشەلىك ورتاعاسىرلىق جازبا ادەبيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بارىنە دەرلىك ءتان. كونە قولجازبالاردا بايىتتەردىڭ دە، تورتتىك شۋماقتاردىڭ دا اراسى اجىراتىلا بەرمەيدى، بۋىن سانى از، قىسقا تارماقتار قوسىلىپ جازىلادى. مۇندايدا ءماتىن سىيىمدىلىعى باستى نازارعا الىنادى، كەيدە ءتىپتى ۇزىن تارماقتاردىڭ ءوزىن جەكە جولعا جازباي، ءار قاتارعا سىيعانىنشا كەلتىرىپ، ءماتىننىڭ ءون بويىنا ءۇزىلىسسىز جازا بەرەتىن مىسالدار دا كەزدەسەدى. تىنىس بەلگىلەرى قويىلمايتىن ورتاعاسىرلىق ولەڭ شۋماقتارى مەن تارماقتارىن ماماندار ادەتتە ولاردىڭ ۇيقاسىنا، ولشەمىنە، ينتوناتسياسىنا قاراپ اجىراتادى.

ياساۋي حيكمەتتەرىندەگى 14 بۋىندى تارماقتاردىڭ 7 بۋىندى ەكى جولدى قوسۋ ارقىلى جاسالعانى جايلى العاشقى پىكىردى 1941ج. ولەڭتانۋشى ا.پوتسەلۋەۆسكي ايتقان بولاتىن[87]. ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىز تازا 14 (7+7) بۋىندى حيكمەتتەر تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىز. 14 بۋىندى ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ىشكى قۇرىلىمى تۇراقتى بولىپ كەلەدى. قولجازبا جانە باسپا نۇسقالارىندا شۋماققا اجىراتىلمايدى، ال حيكمەتتەردى ترانسكريپتسيالاعان زەرتتەۋشىلەر 14 بۋىندى جولداردى ءبايىت ۇلگىسىمەن قوس تارماقتى شۋماققا بىرىكتىرگەن. تيپتىك ۇلگىسى تومەندەگىدەي:

ون سەككىز مىڭ عالامعا حايران بولعان عاشىقلار،

تابماي ماعشۇق سۇراعىن سارساڭ بولعان عاشىقلار.

ء

ھار دەم باشى ۇرگۇلىب، كوزى حالىققا تەلمىرىب،

ھۋ-ھۋ تيۋ چۋر كۇلىب، كيريان بولعان عاشىقلار.

كۇيىب-يانىب كۇل بولعان، يشقىدا بۇلبۇل بولعان، 

كىمنى كورسا، قۇل بولعان، ماردان بولعان عاشىقلار[88].

بۋىندىق جۇيەنىڭ بارلىق شارتتارىن ساقتاي وتىرىپ جازىلعان وسى جولداردى تورتتىك ولەڭ ۇلگىسىمەن توپتاستىرىپ كورەلىك:

ون سەككىز مىڭ عالامعا  ا

حايران بولعان عاشىقلار.   ب

تابماي ماعشۋق سۇراعىن،  ۆ

سارساڭ بولعان عاشىقلار.  ب

ء

ھار دەم باشى ۇرگۇلىب،  گ

كوزى حالققا تەلمىرىب،  گ

ھۋ-ھۋ تيۋ چۋر كۇلىب،  گ

كيريان بولعان عاشىقلار.  ب

كۇيىب-يانىب كۇل بولعان،  د

يشقىدا بۇلبۇل بولعان،  د

كىمنى كورسا، قۇل بولعان،  د

ماردان بولعان عاشىقلار.    ب

ء

بىرىڭعاي 7 بۋىندى تورتتىك رەتىندە جازىلعان ولەڭدە 12 بۋىندى ياساۋي حيكمەتتەرىنە ءتان ءبىرقاتار ەرەكشەلىكتەر بايقالادى. بىرىنشىدەن، العاشقى شۋماعى شالىس // كەزەكتەس ۇيقاسقا، كەيىنگى شۋماقتارى ءبىرىڭعاي اااب ۇلگىسىندەگى ۇيقاسقا قۇرىلعان; ەكىنشىدەن، رەديف-سوز – «عاشىقلار» داعدىلى ورنىندا – العاشقى شۋماقتىڭ 2 جانە 4-قاتارىندا، كەيىنگى شۋماقتاردىڭ سوڭعى قاتارىندا قايتالانىپ وتىرادى; ۇشىنشىدەن، مۇندا بۋىندىق جۇيەگە ءتان ەرەكشەلىك – ءسوز جىگىندە بۋناققا ءبولىنۋ جانە بۋناق ورنى مەن بۋىندار سانىنىڭ قاتاڭ ساقتالۋى كورىنىس تاپقان. قۇرىلىسى ۇقساس 12 جانە 7 بۋىندى تورتتىكتەردىڭ ىشكى مازمۇندىق جۇيەسى دە ۇندەس: اااب ۇلگىسىندەگى ۇيقاس ارقىلى جاسالعان شۋماق ىشىلىك، رەديف ارقىلى قامتاماسىز ەتىلگەن شۋماقارالىق تۇتاستىق، ساباقتاستىق، بىرتە-بىرتەلىلىك (پوستەپەننوست)، ءماتىن ديناميكاسىنىڭ جوعارىلىعى، ەتىستىكتى ۇيقاستاردىڭ باسىم قولدانىلۋى – وسىنىڭ ءبارى ياساۋي تورتتىكتەرىنە ءتان ءستيلدىڭ باستى بەلگىلەرى. مۇنىڭ ءوزى 14 بۋىندى ولەڭدەردىڭ ءتۇپنۇسقا قالىبى تورتتىك ولەڭ – اباب  ۆۆۆب  گگگب  ۇلگىسىندەگى 7 بۋىندى جىر بولعان دەپ پايىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 7 بۋىندى ولشەمنىڭ تۇركى ولەڭىنىڭ ەڭ نەگىزگى جانە ەڭ ەسكى ولشەمى، عاسىرلار بويى بەلسەندى قولدانىلىپ كەلگەن ءتۇر ەكەنى بەلگىلى. 14 بۋىندى ءبايىت سانالىپ كەلگەن 7 بۋىندى ياساۋي تورتتىكتەرىنە قايتا ءبىر كوز جۇگىرتسەك، ودان كونە تۇركى ولەڭىنىڭ ءبىتىم-بولمىسىنا ءتان بەلگىلەردىڭ بارلىعىن كورە الامىز. 14 (7+7) بۋىندى تۇراقتى تۇرمەن ءبىز نەگىزگە العان نۇسقاداعى ءياساۋيدىڭ 20 حيكمەتى جازىلعان.

14 بۋىندى جولدارمەن حاتقا تۇسكەن ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ەندىگى ءبىر بولىگىندە تۇتاس حيكمەتتىڭ ءبىرقاتار جولدارىندا ىشكى ۇيقاس كەزدەسپەيدى نەمەسە ءالسىز ۇيقاستى بولىپ كەلەدى. مىسالى:

بيشاك ءبىلىڭ /بۋ ءدۇنيا // بارچا حالقدىن / ءوتار-ا،  14  ا

ينانماعىل / مالىڭا، // ءبىر كۇن قولدان / كەتار-ا.  14  ا

اتا-انا / قارىنداش // قايان كەتتى / فىكىر قىل،    14  ب

ء

تورت اياعلىع / چوبان ات // ءبىر كۇن ءساڭا / يەتار-ا[89].    14  ا 

جازىلۋ ۇلگىسى بويىنشا قاراستىرساق، بۇل جولداردى 14 بۋىندى قارا ولەڭ ۇيقاسىنا قۇرىلعان دەپ قابىلداۋعا بولادى. ولاردا ءىشىنارا 7 بۋىندى ولەڭگە ءتان ءبىرقاتار ەرەكشەلىكتەر دە كەزدەسەدى. بۇل ءتۇردى اقىننىڭ جاڭا قولدانىسى – ىشكى ۇيقاسسىز تازا 14 بۋىندى ولەڭگە بارار جولىنداعى وتپەلى ءتۇر رەتىندە قابىلداعان ءجون. مۇنداي حيكمەتتەرگە «بيشاك ءبىلىڭ بۋ دۋنيا»، «تىنماي اشىق ھۋ دەرلار»، «حاق قۇللارى ءدارۋيشلار»، ت.ب. جاتقىزۋعا بولادى. وسى وتپەلى ءتۇر ۇدەرىسىنىڭ اياقتالۋ ناتيجەسى بولىپ تابىلاتىن تازا 14 بۋىندى تارماقتاردان قۇرالعان حيكمەت مىسالدارى دا ياساۋي پوەزياسىندا ەداۋىر:

حوش عايىبدىن / يەتۇشتى // ياحشى ءسوزىم / تاباررۇك،    ا  14

اشىق بولساڭ، / ءاي تاليب، // رياداتتا / بەلىڭ بۇك.    ا  14

تۇن-كەچالار / ۇحلاماي، // ياش ورنىعا / قانىڭ توك،      ا  14

ارسلان بابام ء/سوزلارىن // ەشىتىڭىز / تاباررۇك.      ا  14

ارسلان بابام / ايدىلار // تاليبلاردا / يوق ىحلاس،  ب  14

ء

پىرىڭ حازىر / تۇرعاندا / ءنا حاجات / حىزرۋ-يلياس،  ب  14

ء

پىرعا قادام / قويعاندا // يا[د] ەتما / عاۋسۋل-عياس،  ب  14

ارسلان بابام ء/سوزلارىن // ەشىتىڭىز / تاباررۇك[90].  ا  14 

14 بۋىندى ياساۋي حيكمەتتەرىنە ءتان ەرەكشەلىكتەردى كەلتىرىلگەن قوس شۋماق ارقىلى تولىعىمەن تالداۋعا بولادى. ءبىرىنشى كەزەكتە بايقالاتىنى – بۇل شۋماقتاردا دا 7 بۋىندى ولەڭگە ءتان ەرەكشەلىكتەر ايقىن كورىنىس تاپقان. ولار: ا) تارماقتىڭ 7 بۋىننان بولىنۋگە يكەمدىلىگى; ءا) 7 بۋىن شەگىندە وي اياقتالۋى نەمەسە ينتوناتسيا باسەڭدەۋى; ب) ىشكى بۋناقتىق قۇرىلىمنىڭ (4+3) تۇراقتىلىعى (ەرەكشەلىك تەك 7، 8-جولدارداعى يزافەت قۇرايتىن، بولۋگە كەلمەيتىن «حيزرۋ-يلياس»، «عاۋسۋل-عياس» سوزدەرىنە قاتىستى).

ء

بىراق بۇل سايكەستىكتەر كەلتىرىلگەن شۋماقتاردى ءتۇپنۇسقاسىندا 7 بۋىندى ولشەممەن جازىلعان دەپ ەسەپتەۋگە نەگىز بولا المايدى. بۇعان وسى شۋماقتاردى 7 بۋىندى تارماقتارعا ءبولۋ ارقىلى كوز جەتكىزۋگە بولادى. مۇندايدى العاشقى شۋماقتان ابۆب  گبدۆ  ۇيقاسىمەن كەلەتىن قوس شۋماق، ەكىنشىسىنەن ەگجگ  يگكب  ۇلگىسىندەگى ەكى شۋماق تۇزىلەدى، ياعني ءتورت شۋماقتى تۇتاس الىپ قاراعاندا بىردە شالىس، بىردە ەرىكتى، كەيدە جەلىلى ۇيقاس قايتالاناتىن تۇسىنىكسىزدەۋ ولەڭ ءتۇرى پايدا بولادى. بۇدان كەيىنگى شۋماقتاردىڭ ءبارى دە ەرىكتى ۇيقاسقا قۇرىلادى. مۇنىڭ ءوزى تالدانىپ وتىرعان شۋماقتاردىڭ 7 بۋىندىق ولشەممەن جازىلعاندىعىن تەرىستەيتىن ءبىرىنشى فاكت بولىپ تابىلادى.

ەكىنشىدەن، 14 بۋىندى تارماقتان تۇزىلگەن جوعارىداعى شۋماقتاردىڭ ءبىرىنشىسى اااا ۇلگىسىندەگى ءبىرىڭعاي ۇيقاسقا، ەكىنشىسى بببا ۇلگىسىندەگى 12 بۋىندى حيكمەتتەردە قولدانىلاتىن داعدىلى ۇيقاسقا قۇرىلعان. ياعني اقىن ماقساتتى تۇردە ۇيقاس ءتۇزۋشى كومپونەنتتى 14 بۋىندى تارماقتىڭ سوڭىنا كەلتىرىپ وتىر. 12 بۋىندى حيكمەتتەردىڭ ءبىرىنشى بۋىنى تەك شالىس نەمەسە كەزەكتەس ۇيقاسقا قۇرىلا بەرمەيتىنى، ءىشىنارا ءبىرىڭعاي ۇيقاسقا قۇرىلاتىن مىسالدارى دا كەزدەسەتىنى دە بىزگە بەلگىلى. ياعني،  تۇتاستاي العاندا، ياساۋي ءوزىنىڭ 12 بۋىندى حيكمەتتەرىندەگى ۇيقاس ۇلگىسىن 14 بۋىندى حيكمەتتەرىنە كوشىرىپ وتىر دەگەن ءسوز. كەلتىرىلگەن حيكمەتتىڭ كەلەسى شۋماقتارى ءاربىر ءتورتىنشى جولىندا رەديف-تارماقتى قايتالاپ، گگگا  دددا  ەەەا  تۇرىندە جالعاسا بەرەدى. ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا كۇردەلى سينتەز تۋىندىسى پايدا بولدى: ولەڭ قۇرىلىسى جونىنەن ءداستۇرشىل اقىن ياساۋي تۇركىنىڭ ءتول ولشەمى – 7 بۋىندى ولەڭ جولدارىن قوس-قوستان بىرىكتىرۋ ارقىلى 14 بۋىندى شۋماقتار تۇزگەن جانە ونىڭ ۇيقاس سۋرەتىن اااا  بببا ۆۆۆا تۇرىندە جاساعان، ءسويتىپ تۇركىلىك ولشەمگە تاعى ءبىر ءتۇر قوسقان. بۇلاي دەپ سەنىممەن ايتۋىمىزعا نەگىز بار: 14 بۋىندى ولەڭ ولشەمى ياساۋيگە دەيىنگى ادەبيەتتە تەك ارالاس بۋىندى جىرلاردىڭ شاشىراڭقى جولدارى رەتىندە ۇشىراسىپ، كەيدە قوستارماقتار كۇيىندە بەرىلگەنىمەن، تۇتاس شۋماق كۇيىندە جانە وزىنە ءتان ەرەكشە ۇيقاس ۇلگىسى بار ولشەم رەتىندە ياساۋي حيكمەتتەرىندە العاش رەت ۇشىراسىپ وتىر. بۇل ءتۇردىڭ اراب-پارسى پوەتيكاسىنىڭ اسەرىمەن ەمەس، تازا تۇركىلىك ولشەمدەردى بىرىكتىرۋ جولىمەن جاسالعانى جوعارىداعى قۇرىلىمدىق تالداۋلاردان تانىلادى.  ياساۋي ءوزىنىڭ 12 بۋىندى حيكمەتتەرىندەگى ۇيقاس ۇلگىسىن 14 بۋىندى حيكمەتتەرىنە كوشىرگەن. ولەڭ قۇرىلىسى جونىنەن ءداستۇرشىل اقىن ياساۋي تۇركىنىڭ ءتول ولشەمى – 7 بۋىندى ولەڭ جولدارىن قوس-قوستان بىرىكتىرۋ ارقىلى 14 بۋىندى شۋماقتار تۇزگەن جانە ونىڭ ۇيقاس سۋرەتىن اااا  بببا ۆۆۆا تۇرىندە جاساعان، ءسويتىپ تۇركىلىك ولشەمگە تاعى ءبىر ءتۇر قوسقان. بۇلاي دەپ سەنىممەن ايتۋىمىزعا نەگىز بار: 14 بۋىندى ولەڭ ولشەمى ياساۋيگە دەيىنگى ادەبيەتتە تەك ارالاس بۋىندى جىرلاردىڭ شاشىراڭقى جولدارى رەتىندە ۇشىراسىپ، كەيدە قوستارماقتار كۇيىندە بەرىلگەنىمەن، تۇتاس شۋماق كۇيىندە جانە وزىنە ءتان ەرەكشە ۇيقاس ۇلگىسى بار ولشەم رەتىندە ياساۋي حيكمەتتەرىندە العاش رەت ۇشىراسىپ وتىر. بۇل ءتۇردىڭ اراب-پارسى پوەتيكاسىنىڭ اسەرىمەن ەمەس، تازا تۇركىلىك ولشەمدەردى بىرىكتىرۋ جولىمەن جاسالعانى قۇرىلىمدىق تالداۋلاردان تانىلادى.

«ديۋاني حيكمەتتىڭ» قولجازبا جانە تاسقا باسىلعان نۇسقالارىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك ارالاس بۋىندى ءبىرقاتار حيكمەتتەر كەزدەسەدى. ءبىز نەگىزگە الىپ وتىرعان نۇسقادا (قازان، 1904) 15 (7+8) بۋىندى، 15-16 بۋىندى، 11-12 بۋىندى حيكمەت ۇلگىلەرى بار. ارالاس بۋىندى ولەڭدەردىڭ كوبىنىڭ پىشىنىنەن عانا ەمەس، مازمۇنىنان دا ارالاس ستيل، الا-قۇلالىق اڭعارىلادى. حيكمەت ءداستۇرى پايدا بولعان كەزەڭنەن بەرگى زامانالار تاڭباسى وزگە حيكمەتتەردەن گورى وسى ارالاس بۋىندىلاردا ايقىن ءىز قالدىرعان.

15 (7+8 نەمەسە 8+7) بۋىندى ياساۋي حيكمەتتەرى اراسىندا ىشكى قۇرىلىمىنىڭ جۇيەلىلىگىمەن ەرەكشەلەنەتىن 118-حيكمەت («يشقىڭ قىلدى ءشايدا ءمانى») قوس تارماقتى ىشكى ۇيقاستى جولدارمەن جازىلعان. العاشقى جولى – 16، ەكىنشى قاتارى – 15 بۋىندى بولىپ كەلەتىن اتالعان حيكمەتتى تورتتىك ولەڭ تارماقتارىنا بولسەك، العاشقى ءۇش تارماعى – 8، سوڭعى جولى – 7 بۋىندى ءبىرىڭعاي ۇلگىدەگى ولەڭ شۋماعى قۇرالادى:

يشقىڭ قىلدى ءشايدا مەنى،

ء

جۇملا ءالام ءبىلدى مەنى،

قايعۋم سەنسىڭ كۇنى-تۇنى،

مەڭا سەن-اق كەراكسان[91].

كەلتىرىلگەن شۋماققا ءتان قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەر 20 تارماقتان (10 شۋماق) تۇراتىن حيكمەتتىڭ  ءون بويىندا تولىعىمەن ساقتالادى. تاراتىپ ايتساق، اااب  ۆۆۆب تۇرىندەگى ۇيقاس پەن ءاربىر تارماقتىڭ اياقتالعان ويعا قۇرىلۋى، بۋىن سانى مەن بۋناق ىرعاعىنىڭ تۇراقتىلىعى سەكىلدى بۋىندىق جۇيەنىڭ ءداستۇرلى بەلگىلەرىمەن قوسا، اۆتوردىڭ 8 بۋىندى ءاربىر تارماقتى ەكى بۋىندى 4 سوزدەن (2+2 // 2+2) قۇراۋعا تىرىسقانى اڭعارىلادى. 3 بۋىندى ءسوز قولدانىس ءبىر عانا شۋماقتا ادەپكى قايتالاۋ ۇلگىسىمەن جاسالعان ءۇش سوزدە كەزدەسەدى، ولار 3+1 ۇلگىسىمەن بۋناق قۇرايدى ء(سوزلاسام ءمان)، ال ءتورت بۋىندى سوزدەن بۋناق قۇراۋ مىسالى قاتار كەلگەن ەكى شۋماقتاعى سويلەمنىڭ ءبىرىڭعاي مۇشەلەرىنە ءتان. 7 بۋىندى تارماق ءبىر عانا «مەڭا سەن-اق كەراكسان» دەگەن تۇتاس ادىپتەمە-رەديفتەن تۇرادى. ايتىلعان ەرەكشەلىكتەر، اسىرەسە، 2 بۋىندى سوزدەردى نەگىزگە الۋ ءادىسى حيكمەتكە ويناقىلىق، جەڭىل ىرعاق دارىتقان. قالىپتاسقان شەبەرلىك مەكتەبىنىڭ كورىگىنەن وتكەن، تەك اۋىز ادەبيەتى عانا ەمەس، جازبا ادەبيەت داستۇرىنەن دە سۋسىنداعان، مەتريكالىق جۇيە زاڭدىلىقتارىنان دا حاباردار ساليقالى اقىن قالامىنان تۋىنداعانى اڭعارىلادى. بۇل ولەڭدى ياساۋي حيكمەتتەرىمەن قاراپايىم، كوپشىلىككە تۇسىنىكتى سوزدەردى قولدانۋى، تۇركىلىك ۇعىم-تىركەستەردى كوپتەپ كەلتىرۋى، ءداستۇرلى ياساۋيلىك قولدانىستاردى ساقتاۋى جاقىنداستىرادى. دەگەنمەن اۆتوردىڭ ولەڭنىڭ سىرتقى ءتۇرىن كەلىستىرۋگە، جۇتىنعان كوركەم ءپىشىندى تۋىندى جاساۋعا ماقساتتى تالپىنىسى، وسى ورايدا كەيبىر تەڭەۋ-تىركەستەردى ورىنسىز كوپ قايتالاۋى («مەن – قۋلۋڭمىن، سەن – سۇلتانىم»، «تاالا اللاح ءزاھي ءماني»)، ياساۋيگە مۇلدە ءتان ەمەس مانەر-ماشىقتىڭ كەزدەسۋى ء(«نا حورلارعا نازار قىلام، انى-مۇنى مەن نە قىلام، مەڭا سەن-اق كەراكسان»)، ءبىرقاتار بەلسەندى سوزدەردىڭ بەرتىنىرەكتەگى قولدانىس ءستيلىن اڭعارتۋى ء(«شايدا قىلدى»، «سەن-اق كەراكسان»، ء«زاھي ءماني») حيكمەت اۆتورىنىڭ ياساۋي ەكەندىگىنە ەرىكسىز ءشۇبالاندىرادى. وسى تەكتەس شولۋ سيپاتتامانىڭ ءوزى اتالعان حيكمەتتىڭ تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ مەكتەبى ءبىرشاما قالىپتاسقان، ءادىس-تاسىلى جەتىلگەن، مازمۇنمەن بىرگە ولەڭ ءپىشىنىن دە كەمەلدەندىرۋ تالپىنىستارى داستۇرگە اينالعان تۇستا – ياساۋي داۋىرىنەن كەمىندە ەكى عاسىرعا جۋىق مەرزىم وتكەننەن كەيىن ياساۋي شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى تاراپىنان جازىلعان دەپ بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قاراستىرىلىپ وتىرعان حيكمەتتىڭ سىرتقى پىشىنىندەگى جيناقىلىق قاتاڭ قالىپقا قۇيىلعان ارۋزدى ەسكە سالعانىمەن، تۇتاستاي العاندا ولەڭ قۇرىلىمىندا داستۇرشىلدىك باسىم. ءدال وسى ولشەم مەن ۇيقاسقا قۇرىلعان، ىشكى قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى دە بارىنشا سايكەس تورتتىكتى قاشقاري سوزدىگىنەن كەزدەستىرەمىز. تورتتىكتىڭ سوڭعى تارماعىنىڭ ءبىر ء(ىشىنارا 2) بۋىنعا كەم بولىپ كەلۋىنىڭ «ديۋاندا» ءبىرشاما مىسالدارى بار، مۇنداي ۇلگىنى تۇركى ولەڭىنە ءتان فورمالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداۋعا بولادى.

تالدانعان حيكمەتكە قۇرىلىمى جاعىنان ءبىرشاما ۇقسايتىن 66-حيكمەت ء(«اي دوستلارىم، ءولسام ءمان») تە ىشكى ۇيقاستى ساقتاۋىمەن، ياعني اباب  ۆۆۆب ۇلگىسىندەگى 7+8 بۋىندى تورتتىك ولەڭ ولشەمىنىڭ نەگىزىندە جازىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. رەديف-تارماق ساقتالعان حيكمەتتە 7-8 بۋىندىلاردىڭ اۋىسۋ رەتىندە بەلگىلى ءبىر جۇيە جوق. قاراپايىم تۇرمەن جازىلعانىمەن، پارسى ءتىلىنىڭ اسەرى قاتتى بايقالادى. ستيل الالىعى حيكمەتتىڭ ياساۋي ءداستۇرىن ۇستانعان اقىندىق شەبەرلىگى تومەندەۋ شاكىرتتەردىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان شىققانىن اڭداتادى. وسىنداي تۇجىرىمداردى 33-حيكمەتكە ء(«ھار كىشى كورسا جامالىڭ...») قاتىستى دا ايتۋعا بولادى. 66-حيكمەتتەن باستى ايىرماسى مۇندا ىشكى ۇيقاس جوق، ياعني ۇلگىسى عازالعا سايكەس كەلەدى، ىشكى قۇرىلىمىندا 7-8 بۋىندى تارماقتىق نەگىز ساقتالعان. وزگە ستيلدىك بەلگىلەرى 66-حيكمەتپەن ۇيلەسەدى. ايتا كەتۋ كەرەك، ەكى حيكمەت تە «قۇل احماد» اتىمەن بەرىلگەن.

15 (7+8)  بۋىندى حيكمەتتەردەن ياساۋي ءستيلىن انىق اڭعارتاتىنى – 112 حيكمەت («نەچا يىللىق مەحريبانىم...»). بۇل حيكمەت تە 15 بۋىندى تارماق رەتىندە حاتقا تۇسكەن، اا با ۆا گا ۇلگىسىندەگى ۇيقاسپەن (شارتتى تۇردە – عازال ۇيقاسى) جازىلعان. 7-8 بۋىندى تارماقتاردىڭ اۋىسۋىندا رەتتىلىكتىڭ بولماۋى بۋناق جىگىندەگى سوزدەردىڭ تابيعي قالپىندا اياقتالۋىن كوزدەۋدەن تۋعانى اڭعارىلادى. بۇل ءبىر جاعىنان 7-8 بۋىندى تارماقتاردىڭ تابيعي تۇتاستانۋ ۇدەرىسىنىڭ باستاۋى ىسپەتتى. ستيل – قاراپايىم، ءبىراق قارابايىر ەمەس، بايانداۋ ءادىسىن ساقتاي وتىرىپ، وزىندىك بەينەلى ءتىلىن دە جوعالتپاعان. جارىق دۇنيەمەن قوشتاسۋ رەتىندە جازىلعان حيكمەتكە قاساڭ قالىپتان گورى وسىنداي تابيعي، مۇڭلى، ازداپ سوزىلىڭقىلاۋ، كەڭ تىنىستى ءپىشىننىڭ تاڭدالۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. اۋىر ءارى ەرەكشە مازمۇنعا اقىننىڭ ەرەكشە ءتۇر ىزدەگەنى انىق. اجال الدىنداعى اقتىق ءسات سەزىمدەرى اقىننىڭ ءوز اتىنان جىرلاناتىن بۇل حيكمەت – ياساۋي قالامىنا ءتان ەكەندىگى داۋ تۋعىزباتىن بىردەن-بىر 15 بۋىندى حيكمەت بولىپ تابىلادى.

نەچا يىللىق مەحريبانىم // جان ەدىلار، دوستلارىم،

بۋ ۋجۋدۋم ءشاھرىنى // ھالي قىلادۋر، دوستلارىم.

بۋ قافاسنى توتىسى // ءپارۆاز ەتادۋر ۋچقالى،

ء

بىر قاراڭعى شۋعلاسىز // يەرگا ءبارادۇر، دوستلارىم[92].

ياساۋي شىعارماشىلىعىنا دەيىنگى 15 بۋىندى ولشەم مىسالى 14 بۋىندى تارماقپەن قاتار «وعۋز-نامە» جىرىندا، 16 بۋىنمەن ارالاس «قورقىت اتا كىتابىندا»، 14-15 بۋىندى جانە تازا 15 بۋىندى ەكى قوستارماق رەتىندە قاشقاري سوزدىگىندە كەزدەسەدى. سوڭعى تۋىندىدان مىسال كەلتىرسەك:

ء

وڭدۇم نالاك يالۆارمادىڭ // قاچ قاتا ءباردىڭ تاۆار،

تولۇلۇع بولىپ قاتۋندىڭ // قانىڭ ءامدى ءيار سۋۆار[93].

ء

بىر ەرەكشەلىگى، قورقىت جىرىنداعى 15-16 بۋىندى جىرلار پەرزەنتىنەن ايىرىلعان انانىڭ زارىندا كوبىرەك ۇشىراسسا، قاشقاري «ديۋانىندا» الدانىسقا ۇشىراپ، قاپىدا قان قۇشقان نەمەسە قايعىدان «كوزى كۇيىپ، قانى كەپكەن» ادامنىڭ وكىنىشىن، نالا-مۇڭىن سۋرەتتەيتىن ولەڭدەردى قامتيدى. بۇل كونە تۇركى پوەزياسىنداعى وزگە ولشەمدەر سەكىلدى 15 بۋىندى ولشەمنىڭ دە وزىندىك فۋنكتسياسى بولعانىن، نەگىزىنەن ازالى، مۇڭدى، باسىلىڭقى سەزىمدەردى سۋرەتتەۋگە قولدانىلعانىن اڭعارتادى. وزىنە دەيىنگى ءداستۇرلى ولشەمدەردى تولىق يگەرە وتىرىپ، سوپى اقىن ياساۋي ولاردىڭ فۋنكتسيالىق ەرەكشەلىكتەرىن دە ەسكەرگەن، ءاربىر ولشەمنىڭ ىرعاق ەرەكشەلىگى تۋدىراتىن اسەردى تاپ باسىپ تانىپ، ءوز تۋىندىلارىندا دامىتىپ وتىرعان.

حيكمەتتەر جيناعىندا تازا 16 بۋىندى ولشەممەن جازىلعان ءبىر عانا حيكمەت كەزدەسەدى («قارا كۇندۇر وشال ساعات»، 101-حيكمەت).  اا  با  ۆا  گا ۇيقاسىنداعى اتالعان حيكمەتتىڭ العاشقى ءتورت تارماعىن ۇلگى رەتىندە كەلتىرەلىك:

قارا كۇندۇر وشال سا'ات كي دۋنيادىن سافار قىلساڭ،

ء

زانۋ ءفارزاند، مالۋ-مۇلكىڭ ءبارىسىندىن گازار قىلساڭ.

ء

سانى قويماس اجال  ھارگيز نەچا ھۇكمىڭ راۋان بولسا،

ھۇكۋمات ءبىرلا ءالامنى اگار زير ۋ ءزابار قىلساڭ[94].

 شولا قاراعاننىڭ وزىندە ءسوز بولىپ وتىرعان حيكمەتتەن تومەندەگىدەي كوپتەگەن وزىندىك ەرەكشەلىكتەردى اجىراتۋعا بولادى:

 1. حيكمەتتىڭ ءون بويىندا ءاربىر تارماقتىڭ ء8-شى بۋىنىنان كەيىن نەگىزگى بۋناق ەكپىنى اڭعارىلادى، بۇل بۋىن مىندەتتى تۇردە ءسوز جىگىمەن ۇيلەس كەلەدى. ءبىراق الدىڭعى مىسالدارداعىداي – 8 بۋىنمەن ويدىڭ اياقتالۋى، ينتوناتسيانىڭ باسەڭدەۋى كورىنە بەرمەيدى، كەرىسىندە، 16 بۋىندى تارماق بويىنا ۇلاسىپ جاتقان كۇردەلى وي كوبىرەك كەزدەسەدى. بۇل دا 8 بۋىندى ولشەمدەردىڭ كىرىگۋ، تۇتاستانۋ، سول ارقىلى 16 بۋىندى ولشەمنىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسىنىڭ كورىنىسى دەۋگە بولادى.

 2. تارماقتاردىڭ ىشكى بۋناق ىرعاعى تۇراقتى ەمەس، 4+4 ورنىنا 3+5 نەمەسە 5+3 بۋىندى قۇرىلىمدار ءجيى كەزدەسەدى («حۇكۋمات ءبىرلا // ءالامنى»، «نەچاما // زارىلار قىلساڭ»). بۇل قۇبىلىستى ەكى ءتۇرلى سەبەپپەن تۇسىندىرۋگە بولادى. بىرىنشىدەن، بۇل ءسوز جىگىندە ەمەس، قالىپ-فورمۋلا تالاپ ەتكەن تۇستا بۋناققا بولىنەتىن ارۋزدىڭ اسەرى بولۋى مۇمكىن، ياعني، قالىپ تالابىنا سايكەس كەلتىرىلگەن تىركەستەر «حۋكۋمات ءبىر // ءلا ءالامنى»، «نەچاما زا // رىلار قىلساڭ»  دەپ ءبولىنىپ وقىلعان جانە // نەمەسە ايتىلعان بولۋى مۇمكىن. ەكىنشى جاعىنان بۇل ولەڭ ونەرىنىڭ قاعيدالارىنا اسا ۇقىپتى نەمەسە جەتىك ەمەس، دارىنى كەمدەۋ اقىننىڭ قالىپتى قاتەلىگى بولۋى مۇمكىن.

3. حيكمەتتە ياساۋي قولدانىسىندا كەزدەسە بەرمەيتىن اراب-پارسى (اسىرەسە، سوڭعىسى) سوزدەرى وتە كوپ. جانە ولار نەگىزىنەن سوپىلىق تەرميندەر ەمەس، كۇندەلىكتى قولدانىستاعى قاراپايىم سوزدەر ء(زان-ۋ ءفارزاند، زير-ۋ ءزابار، مۋحاسيل، حۋني جيگار، كاررۋفار) بولىپ كەلەدى. ال ياساۋي قولدانىسىندا نەگىزىنەن تىڭداۋشى ساناسىنا سىڭىرىلۋگە ءتيىس ءدىني-سوپىلىق ۇعىمدار اراب-پارسى تىلدەرىندە بەرىلەدى جانە ەستە ساقتالۋىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ادەتتە ۇيقاس ءتۇزۋشى  كومپونەنتتەر رەتىندە تارماق سوڭىنا كەلتىرىلەدى.

4. حيكمەتتەگى كوپتەگەن داعدىلى تۇركىلىك تىركەستەر پارسىلىق يزافەتكە  اينالدىرىلعان: «حازرات(ى)گا لايىق» ورنىنا ء«لايىق-ا حازرات»، «ساحاردا تاعات قىلساڭ» ورنىنا «تا'ات-ە ساحار قىلساڭ»، ت.ب.

5. حيكمەتتە ياساۋي قولدانىسىنا ءتان ەمەس سوزدەر كوپ: «قيامات ابرۋيى»، «ھاميشە ياحشىلىق قىلعىل»، «حالايىقنىڭ مازارىعا بارىب ءبىر-بىر تاماشا قىل»، ت.ب. بۇلاردىڭ كوپشىلىگى تۇركى تىلدەرىنە (نەگىزىنەن وزبەك تىلىنە) كەيىنىرەك ەنگەن اينالىمدار.

6. حيكمەتتە ءمان-مازمۇنى ياساۋي ىلىمىمەن، سوپىنىڭ بولمىس-بىتىمىمەن ۇيلەسپەيتىن ءبىرقاتار جولدار بار: «دۇنيەدەن وتەر ساعاتىڭ ء(ساتىڭ) – قارا كۇن ء(دۇر)»، «ۇكىمىڭمەن الەمدى جەرمەن-جەكسەن قىلساڭ دا اجال سەنى قويماس»، «اجال حالايىققا [قاتىگەز] جاۋىنگەر سياقتى، قانشا زارلاساڭ دا جانىڭدى ازاپپەن الار» سەكىلدى نازالى، كۇيىنىشتى، قاتال جولدار بولمىستىڭ، جاراتىلىستىڭ حيكمەتىن سەزە بىلەتىن، حاق تاعالانىڭ ءاربىر امىرىنە پاراساتتى كونبىستىكپەن مويىنسۇنعان سوپى اقىنعا – اۋليەلەر سۇلتانىنا لايىق ءسوز ەمەس. تازا ياساۋيلىك جولدارعا كوز سالايىق:

ء

ۇشبۋ جان ءبىزلار ءبىلان ءبىر نەچا يىللار بار ەدى،

حاق تاعالا حۇكمى ءبىرلان ازم ەتادۋر، دوستلارىم.

ء

امرى حاققا بارچا حالقۋ-الامين بولدى ريزا،

ول حاقيقات ءباندالارى ءدايىم ءريزادۇر، دوستلارىم[95].

سالىستىرمالى مىسالدان ايقىندالعان ەلەۋلى ايىرماشىلىقتار مەن قاراما-قايشىلىقتاردى سارالاي وتىرىپ، 101-حيكمەتتى ياساۋي اقىننىڭ تۋىندىسى رەتىندە تانۋعا نەگىز جوق دەپ بىلەمىز.

ياساۋي حيكمەتتەرىندەگى بۋىندىق ولشەم قولدانىستارىنا قاتىستى ويىمىزدى قورىتىندىلار بولساق، اقىننىڭ ءداستۇرلى تۇركىلىك ولشەمدەردى تولىق بىلگەنى، جەتە يگەرگەنى، ءبىرقاتار تۇستا دامىتىپ، وزىندىك ۇلگىلەر دە قالىپتاستىرعانى ونىڭ شىعارمالارىنىڭ ءون بويىنان اڭعارىلادى. ءاربىر ولشەمنىڭ قولدانىلۋ اياسى مەن قىزمەت ەرەكشەلىگىن ءجىتى تانىعان ياساۋي حيكمەتتەر مازمۇنىنا سايكەس كەلەتىن بۋىندىق قالىپتاردى ىرىكتەي بىلگەن. مۇنىڭ بارلىعى «ديۋاني حيكمەت» اۆتورىنىڭ پوەتيكالىق بىلىگى مەن  تالعامىنىڭ جوعارى بولعانىن ايعاقتايدى.

ياساۋي حيكمەتتەرى جانە ارۋز ولشەمى

اراب-پارسى پوەزياسىنىڭ بىلگىرى، كورنەكتى سوپى اقىن  قوجا احمەت ياساۋي حيكمەتتەرىنە اتالمىش حالىقتار پوەزياسىنىڭ نەگىزگى ولشەمى بولىپ تابىلاتىن ارۋزدىق قالىپتار دا وزىندىك اسەرىن تيگىزدى. مەتريكالىق جۇيەدە قالىپتاسقان  ارۋز ولشەمى تۇركى پوەزياسىنا تۇبىرىمەن جات بولسا دا، تۇركىنىڭ ءسوز زەرگەرلەرى ارۋزدىڭ قاساڭ قالىبىن تۇركى پوەزياسىنا بەيىمدەۋدە تاريحي مىندەت اتقاردى. تۇركى توپىراعىنداعى باي ادەبي داستۇردەن باستاۋ العان ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىندە» العاشقى كەزەكتە ءتول پوەزيامىزدىڭ كوركەمدىك جانە قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى دامىتىلدى. رۋحاني ىزدەنىس بارىسىندا اراب جانە پارسى سوپىلىعىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىمەن سۇحباتتاس بولعان اقىن اتالمىش حالىقتارداعى سوپىلىق پوەزيانى دا تەرەڭ يگەرگەن. دارىندى ءارى بىلىكتى شايىر  حيكمەتتەرىندە ول تانىس بولعان ءاربىر شىعارماشىلىق قۇبىلىس سانا سۇزگىسىنەن وتكىزىلىپ، كەمەلدەندىرىلگەن تۇردە كورىنىس تاۋىپ وتىردى.  وسىنداي كەڭ قارىمدىلىققا يە ياساۋي پوەزياسى تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىندەگى كوپتەگەن ۇدەرىستەرگە نەگىز بولعان.

ياساۋي حيكمەتتەرىندە ارۋز ولشەمىنىڭ قولدانىلۋ ماسەلەسى ­– ياساۋيتانۋداعى زەرتتەلۋى كەمشىن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. ءبىرقاتار كورنەكتى ياساۋيتانۋشىلار ەڭبەگىندە ارۋز ۇلگىسىمەن جازىلعان حيكمەتتەر بار ەكەندىگى ايتىلىپ، سانامالانىپ كورسەتىلگەنىمەن، ولارعا تۇبەگەيلى تالداۋ جاسالىپ، قۇرىلىمدىق جاعىنان سارالانا قويعان جوق. سوندىقتان وسى شاعىن زەرتتەۋ ارۋزدىق قالىپتار ەلەۋلى اسەر ەتكەن جانە // نەمەسە تولىعىمەن ارۋز ولشەمىمەن جازىلعان حيكمەتتەردى تالداۋعا ارنالىپ وتىر. مۇنداي حيكمەتتەر ياساۋي پوەزياسىندا بۋىندىق ۇلگىدەگىلەرمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم از بولعاندىقتان، ايتىلمىش ماسەلە بويىنشا زەرتتەۋ نىسانىمىزعا الاتىن حيكمەتتەردىڭ سانى دا شەكتەۋلى بولماق.

ارۋز قالىبىن قابىلداعان حيكمەتتەر نەگىزىنەن 11 بۋىندى بولىپ كەلەدى. ءتول ادەبيەتىمىزگە ەتەنە جاقىن 11 بۋىندى ارۋز قالىپتارى تۇركى اقىندارىنىڭ شىعارماشىلىعىندا بەلسەندى تۇردە قولدانىلعانى بەلگىلى. مۇندايدا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءوزارا اسەرلەسۋ قۇبىلىستارى بولماي تۇرمايدى. سوندىقتان سالىستىرمالى-تاريحي زەرتتەۋ قاعيدالارى بۇل ماسەلەدە دە الدىمەن اتالمىش ولشەمنىڭ تۇركىلىك توركىنىن زەرتتەپ-زەردەلەۋدى تالاپ ەتەدى.

ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىنداعى تامىرى تەرەڭ 11 بۋىندى ءتۇردىڭ شىعۋ تەگىن كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەر 7 بۋىندى ولشەمنەن تاراتادى. «مەيلىنشە ىقشام، مەيلىنشە مول تاراعان، تۇرىك جازۋ-سىزۋىنىڭ قونە ەسكەرتكىشتەرىنەن كەزدەسەتىن جەتى بۋىنى ولەڭدى حرونولوگيالىق جاعىنان، ءسىرا، بار ولەڭنىڭ باسى دەپ بىلگەن ءجون بولار» دەپ جازادى اكادەميك ف.كورش. «تۇرىك ناسىلدەس حالىقتاردىڭ بارىنە جاپپاي تارالۋىنا قاراعاندا، 7 بۋىندى ولەڭ تۇرىك ءانىنىڭ ەڭ نەگىزگى جانە ەڭ ەسكى ولشەمى ءتارىزدى» دەگەن پىكىر اكادەميك ۆ.گوردلەۆسكي قالامىنا تيەسىلى[96].

كورنەكتى ولەڭتانۋشى ز.احمەتوۆ «ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسى» اتتى ەڭبەگىندە 11 بۋىندى ولەڭ ولشەمىنىڭ قالىپتاسۋى جايلى عىلىمي پىكىرلەرگە توقتالادى: «اكادەميك ف.كورش جەتى بۋىندى ولەڭ تارماقتىڭ باسىندا نەمەسە اياعىندا ىرعاقتىق بولشەگى (ياعني بۋناعى) قايتالانۋ ارقىلى، ون ءبىر بۋىندى ولشەمگە اينالۋى مۇمكىن دەپ ساناعان. ون ءبىر بۋىندى ولەڭ ورنەگىن ت.كوۆالسكي جەتى بۋىندى ولشەمنىڭ وزگەرگەن ءتۇرى (ۆيدويزمەنەنيە) دەسە، ۆ.گوردلەۆسكي ونى باس جاعى قوسارلانىپ وسىرىلگەن جەتى بۋىندى ولەڭ دەپ قاراۋعا بولادى دەپ سانايدى»[97]. ايتىلعان پىكىرلەردى دامىتا كەلىپ، عالىم ىرعاقتىق قۇرىلىس-بىتىمىندە سايكەستىك بولعانى ءۇشىن عانا 11 بۋىندى ولەڭدى 7 بۋىندى وزگەرتۋ ارقىلى جاسالعان دەپ قورىتىندى جاساۋدىڭ قيسىنعا كەلمەيتىنىن تومەندەگىشە دالەلدەيدى: «ون ءبىر بۋىندى ولەڭ ولشەمىندە بۇرىننان بەلگىلى ولشەمگە قوسىمشا كىرگىزۋ، وزگەرىس ەنگىزۋ ارقىلى پايدا بولعان كەيبىر ورنەكتەردەگىدەي جاساندىلىق جوق. ول – بولەكشە، دەربەس سيپاتى بار، ءوزىنىڭ بىرنەشە تۇرلەرى، ۆاريانتتارى بار، ىرعاقتىڭ قۇرىلىس ورنەگى مەيلىنشە شيراق جانە جاتىق، اۋەزدىلىك، ۇندىلىگى جاعىنان ابدەن كەلىستى، كەڭ تىنىستى بولىپ كەلگەن، سونىڭ ناتيجەسىندە اسا كەڭ تاراعان ولشەم»[98].

11 بۋىندى ولشەمنىڭ العاشقى كومەسكىلەۋ سىلەمدەرى كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە جانە «وعۋز-نامەدە» كەزدەسەدى. ال قورقىت جىرلارىندا اتالمىش ولشەمنىڭ ەداۋىر جەتىلگەن، سىرتقى ولشەمى قالىپقا تۇسكەن ۇلگىلەرى بار:

حان بابامۋڭ / قاتىنا / بەن ۆارايىم،  11

اعىر حازينا / بول لاشكەر / الايىن،  11

ازعۋن ءدىنلۋ / كافىرە / بەن ۆارايىم[99]  11 

11 بۋىندى ولشەمنىڭ اسىرەسە 12 بۋىنمەن ارالاس كەلىپ، قاتار قولدانىلۋعا بەيىمدىلىگى جوعارى. ەكى بۋىندىق ءتۇردىڭ اۋىسۋ ۇدەرىسىندە مازمۇن ءۇزىلىسى، ءپىشىن ىركىلىسى بايقالمايدى:

اع پۇرچەكلۇ / ىززەتلۇ / جانۇم انا،    11

اقارلىدا / سۋلارىنا / قارعاماعىل،    12

قازىلىق  / تاعىنۇڭ / گۇناھى ءيوقدۇر.  11

بىتەرلىدە  / وتلارىنا / قارعاماعىل،    12

قازىلىق / تاعىنۋڭ / سۋچى ءيوقدۇر[100].  10 

دەگەنمەن قورقىت جىرلارىنداعى 11 بۋىندى تارماقتاردىڭ بۋناق ىرعاعى رەتتەلە قويماعان، تۇراقسىز بولىپ كەلەدى. بۇل – 11 بۋىندى ولشەمنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنە ءتان قۇبىلىس دەۋگە بولادى.

قاشقاري سوزدىگىندەگى 11 بۋىندى ولەڭدەر ادەتتەگىدەي قوستارماق كۇيىندە بەرىلگەن. مۇندا تازا 11 بۋىندى 30 جول ولەڭ قامتىلعان، ال ءۇش قوستارماقتا 11-12 بۋىندى جولدار ارالاس كەلەدى. «ديۋان» ولەڭدەرىن مازمۇندىق تۇرعىدان جۇيەلەي وتىرىپ، كورنەكتى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ي.ۆ.ستەبلەۆا 11 بۋىندى 8 جول ولەڭدى ەكى تورتتىك شۋماققا توپتاستىرعان. «ديۋانداعى» 7 بۋىندى تورتتىكتەرگە اااب ۇيقاسى ءتان بولسا، عالىم قۇراستىرعان ولەڭدەردىڭ ۇيقاس سۋرەتى اابا بولىپ شىققان، ياعني ءداستۇرلى 11 بۋىندى قارا ولەڭ ولشەمىمەن بارىنشا سايكەس كەلەتىن ولەڭ ءتۇرى پايدا بولعان. بۇل تورتتىكتەردە ايقىن قالىپتاسقان ىشكى قۇرىلىم، تۇراقتانعان بۋناق ىرعاعى بار. عالىم ەڭبەگىندەگى 187، 188-بايىتتەردى بىرىكتىرگەن جاعدايدا دا ءدال وسىنداي تورتتىك الىنعان بولار ەدى:

187:  كوزۇم ياشى ساۆرۇقۋب قوزى اقار،  4+3+4  ا

  ءبىلنىب ادزۋن امگاگىن تۇكال ۇقار.    4+3+4  ا

188:  امگاكسىزىن تۇرعىل يوق مۇندا تامۋ  4+3+4  ب

  ازگۇلۇگۇگ كورمادزىب ازدۇن شىقار[101]  4+3+4  ا 

«ديۋانداعى» 11 بۋىندى 28 جول ولەڭ ءبىر عانا ۇيقاسقا عانا قۇرىلعان. مۇنىڭ ءوزى بۇل ولشەممەن جازىلعان بارلىق ولەڭدەردىڭ تۇتاس ءبىر جىردان الىنعاندىعى جايلى بولجام جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

تۇركى پوەزياسىنداعى 11 بۋىندى ولەڭ دامۋىنىڭ كەلەسى ساتىسىن ج.بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانىنان كورۋگە بولادى. تۋىندىنىڭ نەگىزگى بولىگى ارۋزدىڭ «مۋتاقاريب مۋسامماني ماحزۋف (تۇسىرىلگەن سەگىزدىك مۋتاقاريب)» جانە «مۋتاقاريب مۋسامماني ماقسۋر (قىسقارتىلعان سەگىزدىك مۋتاقاريب)» ولشەمدەرىمەن جازىلعانى بەلگىلى. سىرت كورىنىسى جاعىنان 11 بۋىندى تۇركى ولەڭىنە ۇقسايتىن بۇل ەكى ۇلگى بىر-بىرىنەن سوڭعى رۋكننىڭ (ارۋزدىڭ ۇزىلمەلى بۋناعى) جاسالۋى جونىنەن عانا اجىراتىلادى جانە ءبىر شىعارمادا ارالاس قولدانىلا بەرەدى. داستانداعى 11 بۋىندى بايىتتەر فاۋلۋن/فاۋلۋن/فاۋلۋن/فاۋل جانە فاۋلۋن/فاۋلۋن/فاۋلۋن/فا–ۋل ۇلگىسىندە جازىلعان.

مىسال كەلتىرەلىك:

ياعىز يەر / باقىر بول / ماعىنچا / قىزىل    – . . / –  . . / –. . / –. . 

يا وت يا / چەچاك ۋچ / ماگينچا / ياشىل    – . . / –  . . / –. . / –. . 

تيريلسۋ / ني تۇركان / قۇتى ميڭ / قۇتۋن    – . . / –  . . / –. . / –. . 

تەلينسۋ /ني كورماز / قاراقى / وتىن [102].  – . . / – . . / –. . / –. . 

كەلتىرىلگەن ءقوسبايىتتىڭ بۋىن سانى 11-دەن اسپاعانىمەن، بۋناق قۇرىلىمىندا رەتتىلىك جوق. مۇنىڭ ءوزى ولەڭدى ىرعاعىنان ايىرىپ، ا.بايتۇرسىنوۆ تىلىمەن ايتقاندا «جورعاعىنان جاڭىلدىرادى»: «مۇندا جورعاق ءجۇرىس سياقتى داۋىستى ءبىر قالىپپەن تەربەتىپ، كەلىستى كورسەتەتىن ولەڭ جورعاعى جوق... مۇنىڭ جورعاعىن كەلتىرمەي تۇرعان نە نارسە؟ بۇعان كەسەل – بۋناقتىڭ ورىن تاڭداعاندىعى، ياعني بۋناقتاردىڭ تابيعاتى تىلەگەن ورنىنا قويماعاندىق»[103]. كەلتىرىلگەن مىسالداعى جورعاقتان جاڭىلۋ سەبەبى بۋىندىق جۇيەدە قالىپتاسقان سوزدەردى مەتريكالىق ولشەمنىڭ جاساندى قالىبىنا سالۋدان تۋىنداپ وتىر. ەندى اتالمىش تۋىندىدان الىنعان ەكىنشى ءبىر مىسالعا نازار اۋدارايىق:

ە-مۇڭسۋز / يديم ءسان / بۋ مۇڭلۇع / قۋلۋگ،  3+3+3+2

ء

سۇيۋرقاب / كاچۋرگيل / يازۋقىن / قامۋع.  3+3+3+2

ء

ساڭار-وق  / سىعىندىم / ۋمۋنچىم / ءساڭا،  3+3+3+2

مۋڭاتمىش / يەريمدە / ەليگ تۋت / ءماڭا[104].    3+3+3+2 

بۇل قوسبايىتتە قالىپتى تۇركى تورتتىگىنە ءتان بۋناق ىرعاعىنىڭ تۇراقتىلىعى ايقىن كورىنىس تاپقان. وسى ىشكى ىرعاق ۇيلەسىمى ولەڭدى وقۋدى جەڭىل دە اۋەزدى ەتىپ، تابيعي بولمىسىمەن قايتا قاۋىشتىرىپ تۇر. بالاساعۇن داستانىندا مۇنداي مىسالداردىڭ كوپتىگى ونىڭ ءداستۇرلى بۋىندىق جۇيە زاڭدىلىقتارىن دا اتتاپ كەتپەگەندىگىن، ولاردى مۇمكىندىگىنشە ەسكەرىپ، دامىتىپ، بەيىمدەپ، قولدانىسقا ەنگىزىپ وتىرعاندىعىن اڭعارتادى. سونىمەن قاتار ارۋزدىڭ ءبىر عانا ولشەمىمەن جازىلعان ولەڭنىڭ وزىندە تارماقتارداعى بۋىن  سانىنىڭ قۇبىلىپ وتىرۋى قالىپتى جاعداي. ال «قۇتتى بىلىكتە» داستاننىڭ اسا كولەمدىلىگىنە قاراماستان، بۋىن سانىندا اۋىتقۋ مۇلدە كەزدەسپەيدى. بۇل دا اۆتوردىڭ تۇركى ولەڭىنە قاتىناسى جونىندەگى ءبىزدىڭ پىكىرىمىزدى دالەلدەيدى. مازمۇنى باي، تاقىرىپتىق اياسى كەڭ، كولەمدى دە كەمەل  تۋىندىعا تۇركى پوەزياسىنداعى ەڭ يكەمدى، سىيىمدى، كوپ قولدانىلىپ، بارىنشا شىڭدالعان 11 بۋىندى ولشەمدى نەگىز ەتىپ الۋى اقىننىڭ اتالعان ولشەمنىڭ تابيعاتىن، ارەكەت اياسىن (فۋنكتسياسىن)، مۇمكىندىگىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، تولىق باعالاعاندىعى بولىپ تابىلادى. ال اراب-پارسى پوەتيكاسىنداعى  وسى ولشەمگە سايكەس كەلەتىن قالىپتاردىڭ ىشىنەن «فاۋلۋن/فاۋلۋن/فاۋلۋن/فاۋل» ۇلگىسىن تاڭداپ الۋى اقىننىڭ 3+3+3+2 بۋناقتىق قۇرىلىمىنا يكەمدى ولشەمدى قولدانۋدى ماقسات تۇتقانىن اڭعارتادى. سوندىقتان بالاساعۇن بايىتتەرىن ءبازبىر عالىمداردىڭ ۇستىرتتەۋ پايىمداپ جۇرگەنىندەي، «شاحناما» ولشەمىنە ەلىكتەۋدىڭ ناتيجەسى دەپ قانا تۇسىنۋگە بولمايدى. «قۇتتى بىلىك» داستانى – ەكى ءتۇرلى جۇيە زاڭدىلىقتارىن سايكەستەندىرۋگە تىرىسقان، ارۋز ولشەمىنە گرافيكالىق تۇرعىدان بەيىمدەي وتىرىپ، تۇركى ولەڭىنىڭ دە تابيعاتىن بۇزباۋدى كوزدەگەن اۆتور ىزدەنىستەرىنىڭ جەمىسى، ءىشىنارا سينتەز جاساۋ تاجىريبەسىنىڭ كورىنىسى. راس، تابيعاتى تۋىسپايتىن قوس جۇيەنىڭ الما-كەزەك جەڭىسىپ، ءبىرىنىڭ ەكىنشىسىنەن باسىم ءتۇسىپ جاتاتىن جەرلەرى دە ەداۋىر. جوعارىدا كەلتىرىلگەن قوس مىسالدان اڭعارىلاتىن بۇل جايت – ولەڭ تابيعاتىنا ءتان قاسيەتتەردىڭ جارىپ شىقپاي تۇرمايتىندىعىنىڭ ايعاعى. بۋىندىق بولمىستى قۇرساۋعا العان ارۋز قالىبى جەڭىپ شىققان تۇستا تۇركى سوزدەرىنىڭ ىشتەي بولشەكتەنۋى ءجيى بايقالسا، يكەمدەلگىش بۋىندىق جۇيە قاساڭ ارۋزدىق قالىپتى يىتكەن تۇستاردا تازا تۇركىلىك 3+3+3+2، 6+5، 4+4+3 ۇلگىسىندەگى بۋناقتىق قۇرىلىم كورىنىس بەرىپ وتىرادى. اسىرەسە، بالاساعۇن رۋبايلارىندا بۋناق ىرعاعىنىڭ تۇراقتىلىعى ەرەكشە بايقالادى. جوعارىدا ايتىلعان «قۇتتى بىلىكتەگى» رۋبايلاردى ارنايى زەرتتەۋ قاجەتتىگى تۋرالى ويىمىزعا بۇل دا نەگىز بولار جايت.

«ديۋاني حيكمەتكە» دەيىنگى حاتقا تۇسكەن ادەبيەت ۇلگىلەرىندەگى 11 بۋىندى ولەڭنىڭ جالپى سيپاتتاماسى وسىنداي. اۋىز ادەبيەتى مىسالىنا كەلسەك، تامىرى تەرەڭگە كەتەتىن فولكلور ۇلگىلەرىندە، تۇرمىس-سالت جىرلارىندا، حالىقتىق قارا ولەڭ مەن باتىرلىق-عاشىقتىق جىرلاردا 11 بۋىندى ولشەمنىڭ 7-8 بۋىندى ولشەمنەن كەم تۇسپەيتىن استا-توك مىسالدارى بار. سوندىقتان تۇركى توپىراعىندا تۋىپ، تۇركى پوەزياسىمەن سۋسىنداپ وسكەن، تۇركى سوپىلىق پوەزياسىنىڭ نەگىزىن سالعان قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ 11 بۋىندى ولەڭگە ات باسىن تىرەمەۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. اقىن حيكمەتتەرىنىڭ تۇيىندەمەسى ىسپەتتى كولەمدى جىر – ء«مىناجاتتىڭ» 11 بۋىندى ولشەممەن جازىلۋى كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك. ء«مىناجاتتان» باسقا 1901 ج. قازان باسىلىمىندا 11 بۋىنمەن جازىلعان 6 حيكمەت بار. ولاردىڭ وزىنە دەيىنگى تۇركى ادەبيەتىندەگى سايكەس ولشەمدەگى ولەڭدەرمەن ۇقساستىعى دا، ايىرماشىلىعى دا ەداۋىر. اتالعان حيكمەتتەردىڭ كەيبىرى ياساۋي قالامىنا ءتان دەۋگە كەلىڭكىرەمەيدى. ءبىراق عىلىمي ادىستەمەگە سايكەس نەگىزگە الىپ وتىرعان نۇسقاداعى ءاربىر فاكتىنى الدىمەن تىركەۋدى (فيكساتسيا)، سودان كەيىن تالداپ، تۇيىندەۋدى (كونستاتاتسيا) ءجون ساناعاندىقتان، ولاردى دا تالداۋ نازارىنا الماقپىز.

11 بۋىندى حيكمەتتەر اراسىندا 89-حيكمەت ياساۋي قولتاڭباسىن ءبىرشاما ايقىن تانىتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى («عاريبليكدا عاريب بولعان عاريبلار»). 12 جولدان تۇراتىن شاعىن حيكمەت اا با  ۆا  گا ۇلگىسىندەگى ۇيقاسقا قۇرىلعان:

عاريبلىكدا ءعاريب بولعان ءعاريبلار،

ء

عاريبلار ءحالىنى بىلگان ءعاريبلار.

ء

ساباب ءبىرلا يىراق يەرگە باريبان

قارىنداش ءقادرىنى بىلگان ءعاريبلار[105].

 نەگىزگى ىرعاق ەكپىنى ءاربىر تارماقتىڭ 6-بۋىنىنان كەيىن بايقالادى، ياعني حيكمەت 11 بۋىندى ولشەمنىڭ 6+5 بۋناقتىق ۇلگىسىمەن جازىلعان. ەكى تارماقتا عانا وسى قاعيدادان ءبىر بۋىنعا (7+4) اۋىتقۋ بار. حيكمەتتىڭ ءتىلى نەگىزىنەن تازا، كىرمە سوزدەردەن ياساۋي تىلىندە ءجيى قولدانىلعان، كەيىن تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىنە ءسىڭىپ كەتكەن «مۇقتاج»، ء«ساباب»، «قادىر» سەكىلدى اراب-پارسى سوزدەرى كەزدەسەدى. تەك ەكى جەردە كەزدەسەتىن «ماگار» پارسىلىق شىلاۋى مەن ء«ازيزىم» اراب ءتۇبىرلى قاراتپا ءسوزىن ياساۋي قالامىنا ءتان ەمەس، كەيىنگى وڭدەۋشىلەردىڭ قوسپاسى دەۋگە بولادى. ءتۇپنۇسقادا بۇل سوزدەر «اگار»، «دوستلارىم» تۇرىندە قولدانىلسا كەرەك. 4+3+4 بۋناقتىق ۇلگىسىندەگى 11 بۋىندى ولەڭدەرگە قاراعاندا ەكپىننىڭ كەلتە قايىرىلۋى، سەرگەك وقىلۋى حيكمەتتى ارۋز ولشەمىنە ءبىرشاما جاقىنداتقان. ءبىرقاتار زەرتتەۋشىلەر اتالمىش حيكمەتتى تازا ارۋزدىق قالىپپەن جازىلعان دەپ سانايدى. ءبىراق تارماقتاردىڭ جوعارىدا ايتىلعان ىشكى قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرى ونىڭ بۋىندىق ولشەمگە كوبىرەك نەگىزدەلگەن دەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى حيكمەتتىڭ جوبامەن جاسالعان گرافيكالىق فورمۋلاسىنان بەلگىلى ءبىر ارۋزدىق قالىپ كورىنىسىن تانۋ قيىن. سوندىقتان بۇل حيكمەتتى ارۋز اسەرىن قابىلداعانىمەن، بۋىندىق ولشەمدى نەگىز ەتكەن تۋىندى رەتىندە قابىلداعان ءجون.

11 بۋىندى ولشەمگە سىرتقى كورىنىسى سايكەس كەلەتىن 56-حيكمەتتىڭ («قاد ءاللامنا ءانتا في كۋللي ۋمۋر») العاشقى شۋماعى تازا اراب تىلىندە جازىلعان. ءتۇبىر داۋىسسىزدارى بىردەي ۇيقاسۋشى كومپونەنتتەردى (ۋمۋر-عافۋر-حۋدۋر-عافۋر) شالىس ۇيقاس رەتىندە دە، ءبىرىڭعاي ۇيقاس رەتىندە دە قاراستىرۋعا بولادى. شۋماق اراب تىلىندە جازىلعانىمەن، ۇيقاس سۋرەتى ءداستۇرلى ياساۋيلىك تورتتىكتىڭ العاشقى شۋماعىمەن بىردەي (اباب // اااا). ەكىنشى شۋماقتان باستاپ حيكمەت تۇركى تىلىندە، داعدىلى ۆۆۆب گگگب دددب ۇيقاسىمەن جالعاسادى. تارماقتاردىڭ ىشكى قۇرىلىمىنا كەلسەك، جەكەلەگەن تۇستاردا بۋىندىق ولەڭ جۇيەسىنىڭ زاڭدىلىقتارىن تازا ساقتاعان تارماقتار كەزدەسكەنىمەن ء(«بىزنى ءسۇيدى، وزگالارنى ءسۇيمادى، يارىلقادۋم دەماگۋنچا قويمادى»)، حيكمەت نەگىزىنەن ارۋز قالىبىنا قۇرىلعان. بۋناق ىرعاعى تۇراقسىز: 5+2+4; 5+3+3; 3+4+4; 4+4+3 بولىپ اۋىتقىپ تۇرادى. ارۋز ولشەمىنە سالىپ قاراستىرساق، حيكمەت رامال باحرىنىڭ «فا'يلاتۋن/فا'يلاتۋن/فا'ۋلۋن» ۇلگىسىمەن تولىق سايكەس كەلەدى. اۆتوردىڭ 4+4+3 تۇركىلىك بۋناق قۇرىلىمىمەن ۇيلەسەتىن ارۋز قالىبىن ارنايى تاڭداعانى جوعارىداعى تازا تۇركىلىك تارماقتاردىڭ قۇرىلىمىنان اڭعارىلادى. حيكمەتتىڭ سىرتقى قۇرىلىمى (ۇيقاس سۋرەتى، تورتتىكتەرگە توپتاسۋى) – تۇركىلىك، ىشكى سيپاتى اراب-پارسىلىق (ارۋزدىق) بولۋى اقىننىڭ ەكى ءتۇرلى جۇيە زاڭدىلىقتارىن ءوزارا ۇيلەستىرۋ، سينتەزدەۋ تاجىريبەسىنىڭ جەمىسى دەۋگە بولادى. دەگەنمەن، ءپىشىن كەلىسىمىن ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ، سونى ساقتاۋعا قىزمەت ەتەتىن سوزدەر ىزدەگەن مازمۇندى پىشىنگە باعىندىرۋ ارەكەتى حيكمەت مازمۇنىن سولعىنداتىپ، كوركەمدىگىن كەمىتكەن. نەگىزگى ءسوز قولدانىستارى ياساۋي ءتىلىنىڭ لەكسيكاسىمەن ۇيلەسەدى، ءبىراق ءىشىنارا ء«دار حالات-ە نازع»، «گارچا»، «اكسار» سەكىلدى حيكمەت تىلىنە جات ءبىرقاتار سوزدەر قولدانىلعان. سونداي-اق ءسوز بولىپ وتىرعان حيكمەتتە ياساۋي ستيلىنە ءتان ەموتسيالىق-ەكسپرەسسيۆتىك بولۋى قانىق ورالىمدار جوقتىڭ قاسى، ءبىرقالىپتى، سالقىن، قۇرعاق بايانداۋ عانا بار. كەي تۇستا ورىنسىز قايتالاۋلار، قارابايىر قولدانىستار كەزدەسەدى. قورىتا ايتقاندا، بۇل حيكمەتتى تۋىندىسىنىڭ ىشكى-سىرتقى ۇيلەسىمىنە بىردەي ءمان بەرەتىن، حيكمەتتەرىنىڭ مازمۇنى شىمىر، ولشەمى شيراق، ءتىلى تازا، سەزىمى تەرەڭ بولىپ كەلەتىن شەبەر اقىن ياساۋي قولتاڭباسىن تانىتادى دەۋ قيىن. ەكىنشى ءبىر بولجامىمىز بويىنشا، حيكمەتتى سوپى اقىننىڭ ارۋزدىق قالىپتى يگەرۋدەگى العاشقى بالاڭداۋ تاجىريبەسى دەپ قاراۋعا دا بولاتىن سەكىلدى.

ء

ماسناۋي ۇلگىسىمەن جازىلعان 57-حيكمەت («مۋحاممادنى ءبىلىڭ، زاتى اراب ءدۇر») وزگە حيكمەتتەردەن كولەمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. سىرتقى ءپىشىنى جاعىنان ءماسناۋيدىڭ تۇركىلىك ەگىز ۇيقاسپەن سايكەس كەلەتىنى بەلگىلى. اتالعان حيكمەتتىڭ ىشكى قۇرىلىمى 6+5، 7+4، 4+4+3، 3+4+4، 5+6، 4+7 سەكىلدى ءار ءتۇرلى بۋناقتىق ۇلگىلەرمەن جاسالعان، ياعني بۋناق ىرعاعىندا تۇراقتىلىق، بىرىزدىلىك جوق. ال ارۋز ولشەمدەرى ىشىنەن اتالعان حيكمەت حاجاز باحرىنىڭ «مافا'يلۋن مافا'يلۋن فاۋلۋن» ۇلگىسىنە تولىق سايكەس كەلەدى.

مۋحاممادنى ءبىلىڭ زاتى ءاراب-دۇر،  . . ./ . . ./ . . .

تاريقاتنى يولى كۇللى ءاداب ءدۇر[106].  . . ./ . . ./ . . .

بۇل ولشەم ءتۇرى دە بۋىندىق جۇيەدەگى 4+4+3 بۋناقتىق ۇلگىسىمەن ۇندەسەدى، سوندىقتان ءبىرقاتار تۇستاردا بۋناق جىگىندە ءسوز تۇتاستىعى ساقتالىپ، قالىپتى بۋناق ىرعاعى كورىنىس بەرىپ وتىرادى. بۇل دا سىرتتان تاڭىلعان پىشىن-تۇرلەردىڭ ولەڭنىڭ نەگىزگى بولمىسىندا بار بەلگىلەردى ءبىرجولا وزگەرتە المايتىنىنىڭ، قاجەت تۇستا تابيعي تۇرلەردىڭ جارىپ شىعىپ وتىراتىندىعىنىڭ كورىنىسى. ءسوز بولىپ وتىرعان حيكمەتتىڭ ىشكى مازمۇنىنا قاتىستى تومەندەگىدەي جايتتاردى اتاپ كورسەتكەن ءجون:

1. حيكمەت ءتىلى وتە قارابايىر، دارىنسىز بايانداۋعا قۇرىلعان («باباسىن ءبىلساڭىز ءابدۋمۇتالىب، كوڭىلدا ساقلاعايسىز ياحشى ءبىلىب»; «حاقيقات بىلماگان ادام ەماس-دۇر، ءبىلىڭىز ھيچنەماعا وحشاماس ول»).

2. تۇركىلىك ەتىستىكتەر مەن پارسى يزافەتتەرىن جۇيەسىز، ورىنسىز ارالاستىرىپ جىبەرۋ كەزدەسەدى ء(«بىلىڭ بيچۋن ەرۋر ھام بيچۋگۋنا، بي ءشۇبھا ەرۋر ءھام بينامۋنا»).

3. بايىتتەر اراسىندا لوگيكالىق بايلانىس ساقتالمايتىن تۇستار ەداۋىر. جوعارىدا مىسالعا كەلتىرىلگەن «حاقيقات بىلماگان» جانە ء«بىلىڭ بيچۋن...» بولىپ باستالاتىن بايىتتەر مازمۇندىق بايلانىسى بولماسا دا بىرىنەن كەيىن ءبىرى ورنالاسقان. حيكمەتتىڭ ءون بويىندا، وي-سەزىم، وقيعا تۇتاستىعى جوق، مازمۇنى – قۇراندى. بۇل جانر رەتىندەگى ءماسناۋيدىڭ تالاپتارىنا ساي كەلمەيدى.

4. حيكمەتتە «كاتتا»، «عامما»، «بۋ باعىس بيرلا»، «ەرتا-اقشام»، «اقيبات»، «دۋشۋار» سەكىلدى ياساۋي زامانىنان بەرتىنىرەكتەگى ەسكى وزبەك تىلىنە ءتان قولدانىستار كوپتەپ كەزدەسەدى. «بىلگۇلۇك»، «سۇرگۇلۇك» سەكىلدى «ديۋاني حيكمەت» جازىلعان وعىز-قىپشاق تىلىنە ءتان ەمەس، ۇيعىر-قارلۇق ديالەكتىسىنە قاتىستى سوزدەر دە بار.

5. سوپىلىق ۇعىمدار از كەزدەسەدى، نەگىزگى بولىگى مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءومىرىن بايانداۋعا جانە ازىرەتى ءاليدى ماداقتاۋعا ارنالعان.

قورىتا كەلگەندە، حيكمەتتى ولەڭ ءپىشىنىن – ارۋز ولشەمىن ءبىرشاما ءتاۋىر يگەرگەن، اقىندىق دارىنى تومەندەۋ اۆتوردىڭ قولىنان شىققان دەپ شامالاۋعا بولادى. ەسكى وزبەك (شاعاتاي) ءتىلىنىڭ ەلەمەنتتەرى ايقىن بولۋىنا قاراعاندا حيكمەتتى ياساۋي زامانىنان 2-3 عاسىرداي كەيىن ءومىر سۇرگەن حيكمەت ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى شاكىرتتەردىڭ ءبىرى جازعان دەۋگە نەگىز بار.

11 بۋىندى كەلەسى ءبىر حيكمەت – رامال ولشەمىنىڭ «فا'يلاتۋن فا'يلاتۋن فايلۋن» ۇلگىسىندە جازىلعان  ء«دام بۋ ءدامدۇر، وزگا ءدامنى ءدام دەما» (128-حيكمەت) اتتى عازال بولىپ تابىلادى. ماتىندە قارابايىر قولدانىستار جوق، كۇردەلى وي، تولىمدى تەڭەۋلەر بار. ياساۋي حيكمەتتەرىندە ادەتتە تۇرىكشە سوزدەر ارقىلى جاسالاتىن ءبىرقاتار تىركەستەردىڭ مۇندا پارسىلىق سىڭارى بەرىلگەن (چاحرە-ي سۋرح، قاترا-ە اب ماني، داع-ۋ ءدارد). ياساۋي تىلىندە كەزدەسپەيتىن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى دە بار (استەحان، از ۋاجھ، ابدار حانجارى)، حيكمەتتەر ماتىنىندەگى داعدىلى سوزدەردى جاڭاشا تىركەسپەن قولدانۋ بايقالادى (اشىق ەلى، ءزاررا'-ي ماعنا حاح). سونىمەن قاتار تۇراقتى ياساۋيلىك ۇيقاس سوزدەر دە (ماحرام-ھامدام-ماھرام-ماحكام) كەزدەسەدى. وسىنداي كۇردەلى ستيلدىك ەرەكشەلىكتەرى حيكمەتتىڭ اۆتورىنا قاتىستى بەلگىلى ءبىر تۇجىرىم جاساۋعا قيىندىق كەلتىرەدى. حيكمەت جيناقتارىندا ارۋزدىڭ بىرنەشە ولشەمى كورىنىس بەرەدى دەسەك، ولاردىڭ اربىرىمەن ءياساۋيدىڭ ءبىر حيكمەتى بولسا دا جازىلعان بولۋى مۇمكىن. ءسوز بولىپ وتىرعان حيكمەتتەگى كورسەتىلگەن ستيلدىك ەرەكشەلىكتەر دە اقىننىڭ رامال ولشەمىندەگى ىزدەنىسىنىڭ جەمىسى  رەتىندە تۋىنداسا كەرەك. بۇل ساۋالعا ۇزىلدى-كەسىلدى جاۋاپ بەرۋ ياساۋي ستيلىنە عانا ەمەس، حيكمەت ماتىندەرىنە قاتىستى زەرتتەۋلەردى دە تەرەڭدەتۋدى تالاپ ەتەدى.

«ايا شاھي دۋ الام پاديشاھى» دەگەن جولدارمەن باستالاتىن 137-حيكمەت تە ىشكى-سىرتقى قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىمەن ارۋزدىڭ حاجاز باحرىنىڭ «مافايلۋن/ مافايلۋن /فايلۋن» ولشەمىنە ساي كەلەدى. عازال-حيكمەتتىڭ نەگىزگى لەكسيكاسى ياساۋي تىلىنە ءتان، ءبىراق بۇرىن كەزدەسپەگەن ءبىرقاتار تىركەستەر دە بار («ساري كاماھي»، «باشىم قۇيى سالىب»، «تاباھي»، ء«ولۇمنى ءداستى»). ولشەمنىڭ وزگەرۋىنە سايكەس تارماقتارداعى سويلەم قۇرىلىمى ءبىرشاما وزگەرگەن، جاڭا (نەگىزىنەن پارسىلىق تۇبىردەگى) سوزدەردىڭ كوپ تاڭدالۋى دا ولشەمگە بەيىمدەلۋ ارەكەتىنىڭ كورىنىسى بولۋى مۇمكىن. حيكمەت سوڭىندا «قوجا احمەت ياساۋي» ەسىمى تولىق بەرىلگەن. بۇل دا اۆتوردىڭ ياساۋي ەكەندىگىنە ءبىرشاما سەنىمدىلىك تۋعىزادى.

ارالاس بۋىندى ياساۋي حيكمەتتەرى ىشىندە ىشكى-سىرتقى قۇرىلىمىمەن عازال تالاپتارىنا تولىق سايكەس كەلەتىن 32-حيكمەت («باشىمعا ءتۇشىب ناعرا-ي ساۋدا-ي مۋحامماد») ستيلدىك تۇرعىدان ايقىن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى:

باشىمعا ءتۇشۇب ناعرا-ي ساۋدا-ي مۋحامماد،

ء

مان انى ءۇچۇن كۋيدا شيدا-ي مۋحامماد.

كيم ۋمماتيدۋر حامدۋ سانا تينمايىن ايتۋر،

پاكان سامادان قىل ءمانى ءراسۋا-ي مۋحامماد[107].

 حيكمەت جولدارىنىڭ نەگىزگى بولىگى 14 بۋىندى بولىپ كەلەدى. دەگەنمەن ءبىرقاتار تۇستا 12-15 بۋىن شەگىندە اۋىتقۋ بايقالادى. حيكمەت پارسى يزافەتىن استا-توك ءجيى قولدانۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولەڭگە – اۋەزدىلىك، ولشەمگە  تۇراقتىلىق دارىتقان باستى ەلەمەنت – وسى. ۇيقاس قۇرۋشى كومپونەنت تە پارسىلىق يزافەت نەگىزىندە جاسالعان، ول اراب-پارسىلىق ەسىم سوزبەن «مۋحامماد» قاراتپا ءسوزىنىڭ تىركەسۋى ارقىلى جاسالادى. «مۋحامماد» ءسوزى ادىپتەمە (رەديف) رەتىندە قايتالانسا، يزافەتتىڭ ءبىرىنشى مۇشەسى بولىپ كەلەتىن ەسىم ءسوز ۇنەمى اۋىسىپ وتىرادى («ساۋدا-ي مۋحامماد»، «شيدا-ي مۋحامماد»، «راسۋا-ي مۋحامماد»، «ياكتا-ي مۋحامماد»، ت.ب.). حيكمەتتە ياساۋي قولدانىسىندا مۇلدە كەزدەسپەيتىن «ورگىلايىن» ءسوزى، «ۋاللاح» انت ەتۋ تىركەسى، ءۇش قوس سوزدەن قۇرالعان كۇردەلى يدافا، «ۋ» پارسىلىق بىرىكتىرۋشى شىلاۋىنىڭ تۇتاس سويلەمدەردى بايلانىستىرۋعا جۇمسالۋى،  ايتىلعان ويدىڭ ءبىر تارماق كولەمىندە اياقتالماي قالۋى سەكىلدى ستيلدىك قولدانىستار ورىن العان.  حيكمەتتىڭ سوڭعى قوس ءبايىتىنىڭ العاشقىسىندا – احماد، ەكىنشىسىندە ياساۋي (مىسكىن ياساۋي) ەسىمى كەلتىرىلگەن. بۇل سەكىلدى اۆتور ەسىمىنىڭ قوسارلانا قولدانىلۋى دا وزگە حيكمەتتەردە كەزدەسپەگەن. بۋىن سانىنىڭ ءبىرشاما تۇراقتى بولۋىنا پارسى يزافەتى اسەر ەتكەنى ءسوزسىز، ءبىراق يزافەتتىڭ نەگىزگى قىزمەتى بۋىندى ساندىق تۇرعىدان ەمەس، ساپالىق جاعىنان رەتتەۋگە نەگىزدەلەدى. ياعني سوزىلىڭقى جانە قىسقا بۋىنداردىڭ الماسىپ كەلۋىندە، ولاردىڭ داعدىلى تۇركىلىك تۇبىرلەردەن دىبىستالۋى جونىنەن ايقىن اجىراتىلىپ تۇرۋىندا يزافەت باستى رول اتقارادى. يكەمدى دە اسەرلى پارسى يزافەتىنىڭ تۇركى ولەڭىنە ارۋزدىق فورمالاردىڭ كىرىگۋ پروتسەسىندە ەرەكشە ورنى بار. تۇركى ارۋزىنا ءتان ازداعان اۋىتقۋشىلىقتارى بولعانىمەن ءسوز بولىپ وتىرعان حيكمەت نەگىزىنەن ارۋزداعى حاجاز ولشەمىنىڭ «مافۋلۋ/مافايلۋ/مافايلۋ/فاۋلۋن» ۇلگىسىنە سايكەس كەلەدى. بۇل حيكمەتتى دە ياساۋي شىعارماشىلىعىنداعى ولشەمگە قاتىستى وزىندىك تاجىريبەنىڭ ءبىر جەمىسى رەتىندە باعالاۋعا بولادى.

11 بۋىندى حيكمەتتەر اراسىنداعى ەڭ كولەمدىسى – ء«مىناجات» جىرى. قوجا احمەت ياساۋي شىعارماشىلىعىن زەرتتەگەن عالىم ا.احمەتبەك تۇرىك ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ك.ەراسلاننىڭ ء«مىناجاتتى» «ارۋز ولشەمىندە جازىلعان» دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەنىن ايتا وتىرىپ: «بىزدىڭشە، ياسساۋي ء«مىناجاتى» ونىڭ باسقا دا شىعارمالارى سياقتى تۇركى تىلىندە دۇنيەگە كەلگەندىكتەن، ولەڭ قۇرىلىسىن سيللابيكالىق جۇيەدە قاراستىرۋ قاجەت سياقتى» دەپ جازادى[108]. عالىمنىڭ ء«مىناجاتتى» 11 بۋىندى، ەگىز ۇيقاستى تۇركىلىك ولەڭ رەتىندە تانۋدى ۇسىنۋى نەگىزسىز ەمەس. دەگەنمەن بۇل ماسەلەنى كەڭىرەك بايىپتاعان ءجون ءتارىزدى.

ء

ياساۋيدىڭ ارۋز ولشەمدەرىن پايدالانا وتىرىپ، ءبىرقاتار حيكمەتتەر جازعانىن جوعارىداعى  تالداۋلار ءبىرشاما دالەلدەدى دەپ ايتا الامىز. ولاردىڭ نەگىزىن 11 بۋىندى حيكمەتتەر قۇرايدى. وزىنە دەيىنگى تۇركى پوەزياسى ۇلگىلەرىن جەتىك ءبىلىپ، ولشەم تۇرلەرىن تولىق يگەرگەندىگى ءياساۋيدىڭ ولەڭ قۇرىلىسىنداعى جاڭاشىل تاجىريبەلەرىنەن بايقالادى. اقىننىڭ تەك ءداستۇرلى ولەڭ ولشەمدەرىمەن عانا ەمەس، ءوزىنىڭ الدىنداعى وقشاۋ شىعارماشىلىق يەلەرىنىڭ جاڭالىق-تاجىريبەلەرىمەن دە تانىس بولعانىنا كۇمان جوق. بۇل ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە ج.بالاساعۇننىڭ ءوز تۇسىندا-اق جوعارى باعاعا يە بولعان «قۇتتى بىلىك» داستانىن ەرەكشە اتاعان ءجون. بۇل ءياساۋيدىڭ ء«مىناجاتى» بالاساعۇن داستانىنا ەلىكتەۋدەن تۋعان دەگەن پىكىردى بىلدىرمەيدى، ءبىراق ءاربىر شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ تانىمىندا ءوزى وقىعان تۋىندىلار، كورىپ-بىلگەن، تانىعان قۇبىلىستار ءسوزسىز ءىز قالدىرارى، كەزى كەلگەندە، بىردە ماقساتتى، بىردە ستيحيالى تۇردە ءوز شىعارمالارىنان كورىنىس تاۋىپ وتىرارى ءسوزسىز. بۇعان قوسا ياساۋي ءتالىم العان سوپىلىق-اقىندىق مەكتەپتىڭ پارسى ءتىلدى بولعانىن ەسكەرسەك، اقىننىڭ ءوز حيكمەتتەرىندە ارۋز ولشەمدەرىن دە قولدانۋى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە زاڭدى دا. اراب-پارسى پوەزياسىنىڭ اسا باي ولشەمدەرى اراسىنان تۇركى اقىندارىنىڭ 11 بۋىندى ۇلگىگە سايكەس كەلەتىن تۇرلەردى تاڭداپ الۋىنىڭ سەبەپتەرىن جوعارىدا ايتىپ وتكەن بولاتىنبىز. سىرت قاراعاندا ءياساۋيدىڭ ء«مىناجاتى» داعدىلى تۇركىلىك 11 بۋىندى ولەڭدەردەن كوپ اجىراتىلمايدى. ءبىراق زەردەلەي ۇڭىلسەك، بۇل جىردان دا بىزدەر تۇراقتى بۋناق ىرعاعىن كورە المايمىز. مۇنداعى بۋناق بۋىندارىنىڭ اۋىتقۋى 6+5، 5+6، 7+4، 4+7، 3+4+4، 4+3+4 سەكىلدى جۇيەسىز بۋىندىق توپتار ارقىلى جۇزەگە اسقان. ء«مىناجاتتى» ەرىكتى ۇيقاستى ولەڭگە جاتقىزۋدىڭ دا رەتى جوق. مۇندا ەگىز ۇيقاس قاتاڭ ساقتالعان، ال ەرىكتى ۇيقاسقا قۇرىلعان ولەڭدە دە بۋناقتاردىڭ رەتتەلۋىندە بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتار بولاتىنىن ەسكەرسەك،  11 بۋىندى تارماق شەگىندە وسىنشا ءار الۋاندىقپەن قۇبىلۋدى بۋىندىق جۇيەگە ءتان تۇرلەردىڭ ەشبىرى قابىلداي المايتىنى بەلگىلى بولادى. ياساۋيگە دەيىنگى تۇركى سيللابيكالىق پوەزياسىندا ءبىرىڭعاي جانە اتتامالى ۇيقاسپەن جازىلعان ولەڭ-جىر ۇلگىلەرى ەداۋىر دەسەك تە، بۋناق ىرعاعى قوستارماق سايىن قۇبىلىپ وتىراتىن ەگىز ۇيقاستى تۇتاس كولەمدى جىر تۇرماق، باس-اياعى ءبۇتىن ءبىر ولەڭ دە كەزدەسە قويمايدى. فولكلوردىڭ نەگىزىنەن ماقال-ماتەل، جۇمباق سەكىلدى كىشى جانرلارىندا كەزدەسەتىن ەگىز ۇيقاستى ۇزىك-ۇزىك ۇلگىلەر اتالعان ۇيقاس ءتۇرىنىڭ كولەمدى جىر-داستانعا ەمەس، شاعىن دا شىمىر تۋىندىلارعا يكەمدى ەكەنىن دالەلدەسە كەرەك. بۇل ورايدا ء«مىناجاتتى» ء«بىر تاقىرىپ اينالاسىنا قۇرىلعان ناقىل سوزدەردىڭ جيىنتىعى» دەپ بىلەتىن ا.احمەتبەكتىڭ تۇجىرىمى ءساتتى ءارى دامىتىلۋعا لايىقتى پىكىر [26،85]. دەگەنمەن  بۇل تۇجىرىم ء«مىناجاتتىڭ» مازمۇنىنا، ۇيقاس ەرەكشەلىگىنە قاتىستى بولعانىمەن، ىشكى قۇرىلىمىن قامتي المايدى. ماقال-ماتەل، ناقىل سوزدەردىڭ دە جۇيەلى قالىبى، تۇراقتى ىشكى بۋناقتىق ىرعاعى بولاتىنى بەلگىلى. بىلىكتى اقىن ءياساۋيدىڭ مۇنى ەسكەرمەي نەمەسە بىلمەي، ءبىر قوستارماقتىڭ شەگىندە بۋناق ىرعاعىن ساقتاي الماي، قۇبىلتا بەرۋى قيسىنعا كەلمەيدى. مىسال كەلتىرەلىك:

7. وقىعانعا / قىلۋرمىن / اندا شافقات،  4+3+4

8. قيامات / كۇنىدا // قىلعۋم / شافا'ات.  6+5 نەمەسە 3+3+3+3

11.تىلاگى / ھارنە بولسا / ءتاڭرى بەرگاي،  3+4+4

12. مۇحاببات / شاۋقىنى // كوكسىگا // سالعاي[109].  6+5 نەمەسە 3+3+3+2.

ء

دال وسى جولداردى ارۋزداعى حاجاز ولشەمىنىڭ «مافايلۋن/مافايلۋن/فايلۋن» ۇلگىسىنە سالىپ كورەلىك:

7.  . . ./ . . . / . . . 

8.  . . ./ . . . / . . . 

11. . . ./ . . . / . . . 

12. . . ./ . . . / . . . 

تۇرىك ارۋزىنىڭ زاڭدىلىقتارى بويىنشا قاراستىرىلعان ء«مىناجات» جولدارى حاجازدىڭ تاڭدالعان ولشەمىنە تولىق ۇيلەسەدى. سوزىلىڭقى، قىسقا داۋىستىلارى جوق بۋىندىق جۇيە ءۇشىن ارۋز ولشەمى جاساندى قالىپ بولسا دا، جازبا ادەبيەت وكىلدەرى تۇركى ارۋزىن جاساۋدا بەلگىلى ءبىر قاعيدالار قالىپتاستىرعان: تۇركى اشىق بۋىندارى – قىسقا بۋىننىڭ، جابىق بۋىندارى سوزىلىڭقى بۋىننىڭ ءرولىن اتقارادى. تۇركى تىلىنە ەنگەن اراب-پارسى سوزدەردى ءتۇپنۇسقاداعى بۋىننىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس قولدانىلادى. ارينە، ارۋزدىڭ تابيعاتى باسقا تۇرىك تىلىنە ەنۋى جىلدام جانە ءمىنسىز اتقارىلۋى مۇمكىن ۇدەرىس ەمەس-تى. ءتىل ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، تۇرىك اقىندارى ارۋزعا قاتىستى ەرەجەلەرگە كوپتەگەن ەسكەرتۋلەر ەنگىزگەن. ارۋزدىڭ تۇركى ادەبيەتىندەگى العاشقى ءداۋىرى سانالاتىن ياساۋي زامانىندا بۇل سەكىلدى سۇرىپتالعان تەوريالىق تۇجىرىمدار قالىپتاسا قويماعانىمەن، ايتىلعان ۇدەرىستەر جەتىستىك-كەمشىلىگىنەن قوسا تابيعي قالىپتا تاجىريبە جۇزىندە ءجۇرىپ جاتتى. ارۋزعا بەيىمدەلگەن ياساۋي حيكمەتتەرى دە سول تاجىريبەنىڭ اششى-تۇششىلى ءبىر جەمىسى. جوعارىداعى حيكمەت جولدارىندا دا ءبىر تۇستا نۇقسان بايقالادى: 7-تارماقتا قىسقا بۋىن رەتىندە قولدانىلعان ء«دا» قوسىمشاسى 8-تارماقتا سوزىلىڭقى بۋىن ورنىنا جۇمسالعان. تۇركى ولەڭىن ارۋز قالپىنا سالۋدا مۇنداي ىمىراعا كەلۋشىلىكتەر ياساۋي داۋىرىندە عانا ەمەس، وعان دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى تۇركى ارۋزىنىڭ سان عاسىرلىق تاجىريبەسى مەن تاريحىنىڭ ءون بويىندا ۇشىراسىپ وتىردى. تۇتاستاي العاندا، ء«مىناجاتتىڭ» بۋىندىق ۇلگىدە ەمەس، ارۋزدىق ولشەمدە جۇيەلى، جاتىق قالىپقا ءتۇسىپ وتىرعانى كەلتىرىلگەن مىسالدان اڭعارىلادى. سوندىقتان، ء«مىناجاتتىڭ» سيللابيكالىق جۇيەگە ەمەس، مەتريكالىق ولشەمگە نەگىزدەلگەنىن قابىلداعان ءجون.

وسى تۇجىرىمعا قارسى ءماندى سەكىلدى كورىنسە دە تاعى ءبىر بولجام-پىكىردى ۇسىنباقپىز. ءياساۋيدىڭ وزگە حيكمەتتەرى تاپ بولعان تاعدىر ء«مىناجاتتى» دا اينالىپ وتپەگەن: ءار نۇسقادا ء«مىناجات» جولدارىنىڭ سانى تۇرلىشە بولۋى، كەي تۇستا ياساۋي مانەرىنە جات قارابايىرلىقتىڭ كورىنىس تابۋى، لەكسيكالىق قۇرامدا بىرنەشە عاسىردىڭ ءىزى بايقالۋى سەكىلدى جايتتار وزگەرتۋ، تولىقتىرۋ، جوعالتۋلاردىڭ ء«مىناجات» ءۇشىن دە قالىپتى قۇبىلىس بولعانىن ايعاقتايدى. ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ەڭ كولەمدىسى سانالاتىن ء«مىناجاتتا» مۇنداي ولقىلىقتاردىڭ وزگە حيكمەتتەردەن گورى كوبىرەك كەزدەسۋى زاڭدى دا. سوندىقتان ءياساۋيدىڭ ء«مىناجاتىنىڭ» ءماتىن تۇرعىسىنان تۇبەگەيلى تالداپ-تەكسەرىلۋى، قوسپالار مەن وڭدەۋلەردىڭ نەگىزگى ماتىننەن اجىراتىلۋى، ءتۇپنۇسقاعا جۋىق ءماتىن ۇلگىسىنىڭ جاسالۋى نەمەسە قالپىنا كەلتىرىلۋى قاجەت. بالكىم، سونداي جاعدايدا ء«مىناجاتتىڭ» ىشكى قۇرىلىمىنىڭ بۋىندىق جۇيەگە نەگىزدەلگەن ولشەمى تۋرالى جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرۋدىڭ ءساتى تۇسەر. ال ازىرگە ءبىز حيكمەتتەردىڭ كوز الدىمىزداعى كورىنىس-قالىبىنا سايكەس تالداۋلار جاساپ، تۇجىرىمدار قورىتىپ وتىرمىز.

ايتىلعان ويلاردى قورىتىندىلار بولساق، قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ بۋىندىق جۇيەمەن قاتار ارۋز قالىپتارىمەن دە حيكمەتتەر تۋدىرعانى ونىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ ەلەۋلى ءبىر ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى. اقىن مەتريكالىق جۇيە ۇلگىلەرىن ءبىرقاتار تۇستا بۋىندىق ولشەم زاڭدىلىقتارىنا بەيىمدەي بىلگەن، جەكەلەگەن قالىپتاردىڭ قولدانىلۋ اياسىن ورىستەتكەن. ياساۋي تۋىندىلارىنىڭ امبەباپ قۇرىلىمدى، كوپ ولشەمدى بولۋى ونىڭ كەيىنگى ادەبي مۇرالاردا  پىشىندىك تۇرعىدان دا جالعاسىن تابۋىنا اسەر ەتتى.



[1] ەسەمبەكوۆ ت. ادەبي تالداۋعا كىرىسپە. – قاراعاندى: كارگۋ باسپاسى، 1991. 52 ب.

[2] كوپرۇلۇ م.ف. ياساۋي تانىمى مەن تاعىلىمى (اۋد. ك.كوچ). – شىمكەنت،  1999. 167 ب.

[3] ادەبيەتتانۋ.تەرميندەر سوزدىگى(قۇراست. ز.احمەتوۆ، ت.شاڭباەۆ).–الماتى: انا ءتىلى، 1998. 130ب.

[4] Banarli N.S. Resimli turk edebyati tarihi. – Istanbul: Devlet kitaplari، 1987. –322 s.

[5]كەنجەتايد. قوجااحمەتياساۋيدۇنيەتانىمى. – تۇركىستان:  ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-

  تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى، 2004. – 341ب.

[6] قوجا احمەت ياساۋي. حيكمەت جيناق. (دايىن. م.جارمۇحامەدۇلى، م.شافيعي، ءس.داۋىتۇلى). –الماتى:  

  جالىن، 1998. 290 ب.

[7] سافي اد-دين ورىن قويلاقى. ناسابناما. (دايىن. مۋمينوۆ ءا.، جانداربەكوۆ ز.). – تۇركىستان، مۇرا، 1992.

  26 ب.

[8] سوندا، 27 ب.

[9] مۋمينوۆ ا. رەليگيوزنو-پوليتيچەسكايا دەياتەلنوست ابۋ ناسرا ال—فارابي // كۋلتۋرا كوچەۆنيكوۆ نا  

  رۋبەجە ۆەكوۆ ء(حىح-حح، ءحح-ححى ۆۆ.). ماتەريالى مەجدۋنارودنوي كونفەرەنتسي. – الماتى، 1995.

[10] ياساۋي تاعىلىمى. عىلىمي ماقالالار مەن جاڭا دەرەكتەر جيناعى. –تۇركىستان: مۇرا، 1996. 125ب.

[11] قوجا احمەت ياساۋي. حيكمەت جيناق. (دايىن. م.جارمۇحامەدۇلى، م.شافيعي، ءس.داۋىتۇلى). –الماتى:  

  جالىن، 1998. 183-185 بب.

[12] قاسقاباسوۆ س. جانازىق. – استانا: اۋدارما، 2002. 11ب.

[13] ستەبلەۆا ي.ۆ. ۆۆەدەنيە // تەوريا جانروۆ ليتەراتۋر ۆوستوكا.  – موسكۆا: ناۋكا، 1985. 8 س.

[14]شاريپوۆ ا.م. زاروجدەنيە سيستەمى ستيحوتۆورنىح جانروۆ. – كازان: يزداتەلستۆو كازانسكوگو

  ۋنيۆەرسيتەتا، 2001. 6س.

[15] بوروۆكوۆ ا.ك. وچەركي پو يستوري ۋزبەكسكوگو يازىكا /وپرەدەلەنيە يازىكا حيكماتوۆ احمادا ياسەۆي) /

  سوۆەتسكوە ۆوستوكوۆەدەنيە. ت 5. – م-ل، 1948. 236 ب.

[16]شاريپوۆ ا.م. زاروجدەنيە سيستەمى ستيحوتۆورنىح جانروۆ. – كازان: يزداتەلستۆو كازانسكوگو

  ۋنيۆەرسيتەتا، 2001. 307س.

[17] جەمەنەي ي. ءمىناجات – «تاريحي راشيدي» ەڭبەگىندە // اقيقات، № 4، 165-177ب.

[18] احمەتبەك ا. قوجا احمەت ياسساۋي. – الماتى: سانات، 1998. 85ب.

[19] بەرتەلس ە.ە.  يزبر. ترۋدى. ت. ءىى. سۋفيزم ي سۋفيسكايا ليتەراتۋرا. –موسكۆا: ناۋكا، 1965. 64س.

[20]شاريپوۆ ا.م. زاروجدەنيە سيستەمى ستيحوتۆورنىح جانروۆ. – كازان: يزداتەلستۆو كازانسكوگو

  ۋنيۆەرسيتەتا، 2001. 233س.

[21]قىراۋباەۆا ا. ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى. – الماتى: انا ءتىلى، 1991. 19 ب.

[22] ەسەمبەكوۆ ت. قوجا احمەت ياساۋي پوەزياسىن زەرتتەۋدىڭ كەيبىر قاعيدالارى // ياساۋي تاعىلىمى. عىلىمي  

  ماقالالار مەن جاڭا دەرەكتەر جيناعى. –تۇركىستان: «مۇرا»، 1996. 49 ب.

[23] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. –الماتى: «ارىس»، 2001. 11 ب.

[24]قىراۋباەۆا ا. ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى. – الماتى: انا ءتىلى، 1991. 34 ب.

[25] سوندا، 27 ب.

[26] سوندا، 13 ب.

[27] سوندا، 28 ب.

[28] ستەبلەۆا ي.ۆ. رازۆيتيە تيۋركسكيح پوەتيچەسكيح فورم ۆ ءحى ۆەكە. – موسكۆا: ناۋكا، 1971. 101 ب.

[29] فومكين م.و. و سۋفيسكيح موتيۆاح ۆ «بلاگوداتنوم زناني» يۋسۋفا بالاساگۋني // «سوۆەتسكايا تيۋركولوگيا»، 1990، № 5. س 68.

[30] حازىرەت سۇلتان احمەت ياساۋي. (باسپاعا ءازىر. – م.جارمۇحامەدۇلى، م.شافيعي، ج.كاريەۆا). –الماتى: «جالىن»، 2002. –204 ب.

[31] دەربىساليەۆ ءا. ءال-فارابيدىڭ ەستەتيكاسى. – الماتى: قازاق مەملەكەتتىك ءۋن-تى، 1981. 8 ب.

[32] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. –الماتى: «ارىس»، 2001. 44 ب.

[33] دەربىساليەۆ ءا. ءال-فارابيدىڭ ەستەتيكاسى. – الماتى: قازاق مەملەكەتتىك ءۋن-تى، 1981. 8 ب.

[34] قورقىت اتا كىتابى. (اۋد. ب.ىسقاقوۆ). – الماتى: جازۋشى، 1994. 44 ب.

[35] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. –الماتى: «ارىس»، 2001. 239 ب.

[36] قورقىت اتا كىتابى. (اۋد. ب.ىسقاقوۆ). – الماتى: جازۋشى، 1994. 93 ب.

[37] سوندا، 29 ب.

[38] سوندا، 93 ب.

[39] تۋرسۋنوۆ ە. فولكلور ۆ ەپوحۋ ال-فارابي // ال-فارابي ي رازۆيتيە ناۋكي ي كۋلتۋر ستران ۆوستوكا. ا.، 1974، ستر. 101

[40] سۋلەيمون بوقيرعوني. بوقيرعان كيتابى. (تايەر. ي.حاققۋل، س.رافيددينوۆ). – توشكەنت: ەزۋۆچي، 1991. –  

  12 ب.

[41] قوجا احمەت ياساۋي. حيكمەت جيناق. (دايىن. م.جارمۇحامەدۇلى، م.شافيعي، ءس.داۋىتۇلى). –الماتى:  

  جالىن، 1998. 324 ب.

[42] بەكجىگىتوۆ ى. قوجا احمەت ياساۋي مۇريتتەرى // جاس الاش، 12 اقپان، 1994 ج.

[43] ياساۋي تاعىلىمى. عىلىمي ماقالالار مەن جاڭا دەرەكتەر جيناعى. –تۇركىستان: مۇرا، 1996. – 152 ب.

[44]بوروۆكوۆ ا.ك. وچەركي پو يستوري ۋزبەكسكوگو يازىكا /وپرەدەلەنيە يازىكا حيكماتوۆ احمادا ياسەۆي) /  

  سوۆەتسكوە ۆوستوكوۆەدەنيە. ت 5. – م-ل، 1948.  س. 238.

[45] سوندا، 238 ب.

[46]باكىرگان كيتابى (ازەر. ف.ياحين). – كازان: تاتارستان كيتاپ ءناش. 2000. 130 ب.

[47]باكىرگان كيتابى (ازەر. ف.ياحين). – كازان: تاتارستان كيتاپ ءناش. 2000. 103 ب.

[48]باكىرگان كيتابى (ازەر. ف.ياحين). – كازان: تاتارستان كيتاپ ءناش. 2000. 107 ب.

[49] سوندا، 122 ب.

[50] كول ءشاريف. ي كۇڭەل، بۋ ءدونيادىر...  (ازەر. ءا.شاريپوۆ). – كازان: تاتارستان كيتاپ ءناشر.،  1997.  82 ب.

[51]Kaya O. Dogu Turk Yazi Dili ve edebyati Arastirmalari. – Biskek: KTMU، 2003. 92 s.

[52] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 45ب

[53] سوندا، 23 ب.

[54] سوندا،51

[55] سوندا،51

[56] حازىرەت سۇلتان احمەت ياساۋي. (باسپاعا ءازىر. – م.جارمۇحامەدۇلى، م.شافيعي، ج.كاريەۆا). –الماتى:  

  «جالىن»، 2002. 35 ب.

[57] سوندا، 109 ب.

[58] سوندا، 41 ب.

[59] سوندا، 31 ب.

[60] سوندا، 241 ب.

[61] بايتۇرسىنوۆ ا. شىعارمالارى: ولەڭدەر، اۋدارمالار، زەرتتەۋلەر. (قۇراست. ءشارىپوۆ ءا.، ءداۋىتوۆ س.). –

  الماتى: جازۋشى، 1989. 155 ب.

[62] سىزدىقوۆا ر. ياساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءتىلى. –الماتى: سوزدىك-سلوۆار، 2004. 170 ب.

[63] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 51 ب

[64] حازىرەت سۇلتان احمەت ياساۋي. (باسپاعا ءازىر. – م.جارمۇحامەدۇلى، م.شافيعي، ج.كاريەۆا). –الماتى:  

  «جالىن»، 2002.  181 ب.

[65] ستەبلەۆا ي.ۆ. رازۆيتيە تيۋركسكيح پوەتيچەسكيح فورم ۆ ءحى ۆەكە. – موسكۆا: ناۋكا، 1971.  س. 17.

[66] قىراۋباەۆا ا. ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى. – الماتى: انا ءتىلى، 1991. 61 ب.

[67] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 113 ب

[68] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 17 ب

[69]قاشقاري م. تۇرىك ءتىلىنىڭ سوزدىگى. – الماتى: حانت، 1998. ءىىى توم. 318 ب.

[70] بەرتەلس ە.ە.  يزبر. ترۋدى. ت. ءىى. سۋفيزم ي سۋفيسكايا ليتەراتۋرا. –موسكۆا: ناۋكا، 1965. س. 58.

[71] ومارۇلى ب. زار زامان پوەزياسى. گەنەزيس، تيپولوگيا، پوەتيكا. – الماتى: ءبىلىم، 2000. 76 ب.

[72] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 49 ب

[73] جۇماليەۆ ق. ابايعا دەيىنگى قازاق پوەزياسى جانە اباي پوەزياسىنىڭ ءتىلى. ا.، 1948. 18 ب.

[74] مالوۆ س.ە. پامياتنيكي درەۆنەتيۋركسكوي پيسمەننوستي. – م–ل.، 1951. – 452 س.

[75] بوروۆكوۆ ا.ك.لەكسيكا سرەدنەازياتسكوگو تەفسيرا ءحىى–حىىى ۆ.ۆ. – موسكۆا، 1963. – 366 س.

[76] مىرزاحمەتوۆ م. اباي جانە شىعىس. ا.، 1994.

[77] اباي. ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعى. الماتى، 1977.

[78] ۇسەنوۆا ءا.ا. شاكارىم ولەڭدەرىنىڭ قۇرىلىسى. فيلول. عىل. كاند . اتاعىن الۋ ءۇشىن دايىندالعان ديسس. ا.،  

  2000. 58 ب.

[79] شاكارىم. ولەڭدەر مەن پوەمالار. – الماتى: جالىن، 1988. 29 ب.

[80] قىراۋباەۆا ا. ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى. – الماتى: انا ءتىلى، 1991. 66-67 ب.

[81] سوندا،39 ب.

[82] سۇيىنشاليەۆ ح. «ديۋاني لۇعاتي ات تۇرىك»: وقۋ قۇرالى. – الماتى، 1986. 53-58 بب.

[83] يۋسۋف حوس حوجيب. قۇتادعۋ بيليگ. (ناشر. تايەر. ق.كاريموۆ). – توشكەنت: ۋزسسر «فان» ناشريەتي، 1972. 934-946 ب.

[84] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 16 ب.

[85] سوندا، 16 ب.

[86] ومىراليەۆ ق. ءحY–حىح عاسىرلارداعى قازاق پوەزياسىنىڭ ءتىلى. – الماتى: عىلىم، 1976. 50 ب.

[87]پوتسەلۋەۆسكي ا. مەتريكا پرويزۆەدەني ماحتۋمكۋلي // يۋبيلەينىي سبورنيك. – اشحاباد، 1961.  س. 68.

[88] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 81 ب.

[89] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 22 ب.

[90] سوندا، 97 ب.

[91] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 176 ب.

[92] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 198 ب.

[93]سۇيىنشاليەۆ ح. «ديۋاني لۇعاتي ات تۇرىك»: وقۋ قۇرالى. – الماتى، 1986. 57 ب..

[94] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 167 ب.

[95] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 184 ب.

[96] احمەتوۆز. ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسى. – الماتى: مەكتەپ، 1973. 269 ب.

[97] احمەتوۆز. ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسى. – الماتى: مەكتەپ، 1973. 147 ب.

[98] سوندا، 148 ب.

[99] قىراۋباەۆا ا. ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى. – الماتى: انا ءتىلى، 1991. 44 ب.

[100] سوندا، 45 ب.

[101] سۇيىنشاليەۆ ح. «ديۋاني لۇعاتي ات تۇرىك»: وقۋ قۇرالى. – الماتى، 1986. 46 ب.

[102] يۋسۋف حوس حوجيب. قۇتادعۋ بيليگ. (ناشر. تايەر. ق.كاريموۆ). – توشكەنت: ۋزسسر «فان» ناشريەتي، 1972.  

  180 ب.

[103] بايتۇرسىنوۆ ا. شىعارمالارى: ولەڭدەر، اۋدارمالار، زەرتتەۋلەر. (قۇراست. ءشارىپوۆ ءا.، ءداۋىتوۆ س.). –

  الماتى: جازۋشى، 1989. 200 ب.

[104] يۋسۋف حوس حوجيب. اتالعان ەڭبەگى، 68 ب.

[105] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 165 ب.

[106] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 93 ب.

[107] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 151 ب.

[108] احمەتبەك ا. قوجا احمەت ياسساۋي. – الماتى: سانات، 1998. 97 ب.

[109] قوجا احمەت ياسساۋي. ديۋاني حيكمەت. – الماتى: ارىس، 2001. 259 ب.



كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=52&id=238874

پىكىرلەر:


قوناق: #5627، ۋاقىتى: 14:05 - 2016/10/15

Хуйня


قوناق: #5352، ۋاقىتى: 13:41 - 2015/12/04

Адамгершилик маселеси


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


ساكەن وسىنداي ەدى… 4 مينوت
جەڭىل اتلەتيكا: بەلارۋس 8 مينوت
الماتى وبلىسىندا ەكى اۋ 10 مينوت
#AbaÙ‰175: قىرىمبەك كوش 10 مينوت
شينجياڭ حابارلارى سەنىم 10 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 10 مينوت
ەلوردادا كەيبىر ينتەرنە 11 مينوت
اتاكەنت اۋماعىنداعى اعا 14 مينوت
ومبۋدسمەن بالالاردى 6 ج 20 مينوت
شينجياڭ حابارلارى 20 مينوت
قاراعاندىدا قۇدىققا قۇل 20 مينوت
تيانشان تورى 20 مينوت
الدىڭعى جارىم جىلدا ەلى 20 مينوت
قازاقستان ۋران بويىنشا 20 مينوت
مەملەكەتتىك دامۋ جانە ر 20 مينوت
مەملەكەتتىك مۇددە بارىن 20 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 20 مينوت
ءقازاقستان-ۇندىستان ساۋ 23 مينوت
الەمدەگى ەڭ ءقاۋىپتى قا 25 مينوت
ەلوردادا كەيبىر ينتەرنە 26 مينوت
اتىراۋدا كوپقاباتتى ءۇي 30 مينوت
كولگىنوۆ LRT جوباسى تۋر 30 مينوت
پرەزيدەنت كۋبوگى: بۇگىن 1 ساعات
دەنگي س بەتاشارا پەرەدا 1 ساعات
ەلورداداعى كەيبىر ينتەر 1 ساعات
اقتوبەلىكتەر قۇجاتتاردى 1 ساعات
«تاريح كارتيناسى» اتىند 1 ساعات
«تاريح كارتيناسى» اتىند 1 ساعات
ءادىلحان ماكين: "ب 1 ساعات
تيانشان تورى 1 ساعات