ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: سەركە اقپاراتتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 14:03 - 2014/01/08

Нақты Көзі: http://www.serke.org/news/otyrardy-kiratkan-k%D1%96m

وتىراردى قيراتقان كىم؟ | سەركە


وتىراردى قيراتقان كىم؟
وتىراردى قيراتقان كىم؟

شىڭعىس حاننىڭ ورتالىق ازياعا جاساعان شاپقىنشىلىعى جونىندەگى تاريحتا ەلەۋسىز قالىپ كەلە جاتقان ءبىر نارسە بار. ول – موڭعولداردىڭ وتىراردى جاۋلاپ الۋىنا قاتىستى ماسەلە. 1219 جىلدىڭ كۇزىندە 150 مىڭ موڭعول قولى ورتالىق ازياعا بىرنەشە باعىتپەن جورىققا شىقتى. شىڭعىس حاننىڭ ۇلدارى شاعاتاي مەن ۇگىدەي باستاعان قول وتىراردى قورشاۋعا الدى. تاريحي دەرەكتەردە وتىرارعا شابۋىل 1219 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا باستالىپ، موڭعول اسكەرى وعان 1220 جىلدىڭ اقپان ايىندا عانا باسىپ كىرگەنى ايتىلادى.

موڭعولدار - كوشپەندى حالىق. ات ۇستىندە سوعىسىپ ادەتتەنگەن ولار ءۇشىن قالا قامالىنا باسىپ كىرۋ العاشقىدا قيىن بولدى. سوندىقتان موڭعولدار قىتاي جورىعىندا قامالداردى شابۋىلداۋشى اسكەر رەتىندە قالا كورگەن، قالا قامالىنىڭ جاي-جاپسارىن بىلەتىن وتىرىقشى ۇيعىرلاردى الدىعا سالاتىن. ولاردى قازىرگى اسكەري تىلدە «شتۋرم وترياد» دەپ اتايدى. مۇنداي وترياد قالا قامالىنا ورمەلەپ شىعىپ، موڭعول اسكەرلەرىنە جول اشاتىن. ورتالىق ازيا جورىعىنا دا موڭعولدار قالا قامالىن شابۋىلدايتىن ۇيعىر وتريادتارىن الىپ كەلدى. تاريحي دەرەكتەردە وتىراردى شابۋىلداۋعا 10 مىڭ ۇيعىر قاتىسقانى ايتىلادى. ولار 5 اي بويى وتىرارعا باسىپ كىرە المادى. بۇعان قاتتى ابىرجىعان شىڭعىس حان 1220 جىلدىڭ باسىندا ۇيعىر وتريادىن كەرى قايتارىپ، ونىڭ ورنىنا تاراز قالاسىنىڭ ماڭىن جايلاعان كوشپەندى تۇركىمەندەردەن شتۋرم وترياد جاساقتاۋ جونىندە شاعاتاي مەن ۇگىدەيگە بۇيرىق بەردى. كوپ ۇزاماي-اق، اقپان ايىنىڭ بەل ورتاسىنان اسقاندا موڭعولدار تۇركىمەن وتريادىنىڭ كومەگىمەن وتىراردى باسىپ الدى.

تاراز ماڭىن جايلاعان تۇركىمەندەر ءقازىر قاي جەردە وتىر؟

تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قازاق رۋلارىنىڭ اتا قونىسى كوپ وزگەرىسكە تۇسە قويماعان. كەيبىر رۋلاردى ەسەپكە الماساق، ولاردىڭ كوپشىلىگى عاسىرلار بويى بەلگىلى ءبىر تەرريتوريالىق ايماقتى مەكەن ەتىپ كەلەدى. ءبىراق، ءقازىر تاراز قالاسىنىڭ ماڭىن جايلاعان تۇركىمەن جوق. ەگەر رۋ بويىنشا جىلىكتەپ ايتساق، ءقازىر تارازدىڭ ماڭىندا دۋلاتتىڭ ءتورت ۇلىنان (سيقىم، جانىس، شىمىر، بوتباي) تارايتىن رۋلاردىڭ ءبىرى – سيقىمدار وتىر. بۇل رۋ دۋلات تايپاسىنىڭ ىشىندەگى سانى جاعىنان ەڭ كوبى – «سيقىم كوپ پە، قيقىم كوپ پە؟!» دەپ ايتىلادى. جانە سيقىمدار جونىندەگى «قىزدى كورسە، قۇشاقتار، جاۋدى كورسە، پىشاقتار» دەگەن ءسوز بۇل تايپانىڭ ءبىر كەزەڭدەردە وتە جاۋىنگەر حالىق بولعانىن كورسەتسە كەرەك.

ال سيقىم رۋىنىڭ وتىراردى قيراتۋعا قاتىسقان تۇركىمەندەرگە قانداي قاتىسى بار؟ مۇنى ءبىز ۇلى ءجۇز ءۇيسىن شەجىرەسىنەن تاپتىق. سيقىم رۋى ۇلكەن ەكى تارماقتان تۇرادى: اققويلى سيقىمدار جانە قاراقويلى سيقىمدار. شەجىرەدە سيقىمنىڭ ەكى ۇلى – الىبەك پەن جانىبەك بولعانى ايتىلادى. سيقىم ۇلى الىبەك ەر جەتە باستاعاندا ونى تۇركىمەندەردىڭ اسكەري مەكتەبىنە جىبەرەدى (ول كەزدە سوعىس ونەرىنە تۇركىمەندەر جەتىك ەكەن). اسكەري مەكتەپتى جاقسى ناتيجەمەن بىتىرگەن الىبەككە تۇركىمەندەر اق قوزىنىڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن سەڭ-سەڭ بورىك (تۇركىمەندەردىڭ ۇلتتىق باس كيىمى) جانە الماس قىلىش سىيلايدى. بىرنەشە جىلدان كەيىن سيقىم ەكىنشى ۇلى جانىبەكتى دە تۇركىمەندەردىڭ اسكەري مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرەدى. وعان دا تۇركىمەندەر قارا قوزىنىڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن سەڭ-سەڭ بورىك پەن الماس قىلىش سىيلايدى. وسىلايشا، الىبەكتەن تاراعان ۇرپاق – اققويلى سيقىم، جانىبەكتەن تاراعاندار قاراقويلى سيقىم اتالىپتى. ارينە، شەجىرەنى تاريحي دەرەك رەتىندە قاراستىرۋعا بولمايدى. بۇل حالىقتاردىڭ تاريحي جادى ىسپەتتى نارسە عانا. مۇنداي اڭىز ارالاسقان شەجىرەلەر كوبىنە تايپا بىرلەستىگىنىڭ تۋىستىق جاقىندىعىن بەكىتە ءتۇسۋ ءۇشىن ادەيى جاسالىنعانى بەلگىلى. ياعني، دۋلات تايپاسىنا تۇركىمەندەردى قوسۋ ءۇشىن، ونى باسقالار وگەيسىپ، سىرتقا تەپپەۋى ءۇشىن جاسالىنعان. مىسالى، قازىرگى تۇركىمەنستاندا اققويلى، قاراقويلى دەپ اتالاتىن تۇركىمەن رۋلارى بار. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – ءبىر كەزدەرى اققويلى جانە قاراقويلى تۇركىمەندەردىڭ ءبىر بولىگى تاراز ماڭىندا قالىپ قويعان. كەيىن وسى ايماقتاعى تايپالار ءوزارا ۇيىسىپ، بىرلەسىپ ساياسات جۇرگىزۋ ءۇشىن تۇركىمەندەردىڭ ەكى تارماعىنا ورتاق ەتىپ، ولارعا سيقىم اتاۋىن بەرىپ، ونى دۋلاتتىڭ ۇلكەن ۇلى ەتىپ كورسەتىپ جىبەرگەن سياقتى. ولاي بولسا، شىڭعىس حاننىڭ ورتا ازياعا جاساعان جورىعىنا قازىرگى قازاقتىڭ قۇرامىنداعى جالايىر، نايمان، كەرەي، ۋاق سياقتى رۋلارىمەن قاتار ۇلى ءجۇز ءۇيسىننىڭ سيقىم رۋى دا بەلسەنە قاتىسقانى، وتىرار ءۇشىن ۇرىستا شەشۋشى ءرول اتقارعانى جونىندە تۇجىرىم جاساي الامىز.

سيقىم رۋىنىڭ بايىرعى تۇركىمەندەر ەكەنى جونىندەگى تاعى ءبىرى دالەل

ۇلى ءجۇز ءۇيسىن شەشىرەسىندە بايدىبەك بي جونىندە كەڭىنەن جازىلعان. وندا بايدىبەكتىڭ اقساق تەمىر زامانىندا ءومىر سۇرگەنى ايتىلادى. بىراق مۇنىڭ بەكەر ەكەنى «سەركە.ورگ» سايتىندا جاريالانعان ماقالادا دالەلىن تاپتى. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز بۇل ەمەس. سول شەجىرەدە موڭعول تاريحىندا ايتىلاتىن «تاراز ماڭىن جايلاعان تۇركىمەندەردىڭ» بايدىبەك ۇرپاقتارىنىڭ قۇرامىنا ءسىڭىسىپ كەتكەنى تۋرالى تاعى ءبىر جايت باياندالادى.

شەجىرە بويىنشا، بايدىبەك ءبيدىڭ ءۇش ايەلى بولعان. كىشى توقال ءنۇريلا(دومالاق انا نەمەسە دومالاق ماما) ۇلى جارىقشاقتى (البان، سۋان جانە دۋلاتتىڭ اكەسى) تۋعان سوڭ، بايدىبەكتىڭ بايبىشەسى دومالاق ماماعا كۇندەستىك جاساپ، ونى قۋدالاپ، ەل شەتىنە قونىستاندىرادى. بۇل كەزدە بايدىبەك جات جەرگە قىدىرىستاپ كەتكەن ەدى. ءبىر كۇنى ونىڭ جىلقىسىن تۇركىمەندەر شابادى. قالىڭ جىلقىنى قۋعان تۇركىمەندەر ءبىر كۇنشىلىك مەرزىم وتكەندە ايدالادا وتىرعان جالعىز ءۇيدى كورىپ، سۋسىن ىشۋگە سولاي قاراي بۇرىلادى. ءۇي ىشىنەن جورگەكتەگى جارىقشاقتى كوتەرگەن دومالاق ماما شىعادى. ول تۇركىمەن قولباسىعا سۋسىنمەن بىرگە كۇلشە ۇسىنادى. كۇلشە ءدامدى ەكەن. تۇركىمەن قولباسى كۇلشەنىڭ نەدەن جاسالعانىن سۇرايدى. دومالاق ماما كۇلشەنى سابيىنەن ارتىلعان ءوزىنىڭ سۇتىنە يلەپ جاساعانىن ايتادى. ءسال-پال ويلانىپ قالعان قولباسى «ولاي بولسا، مەن دە ءسىزدىڭ بالاڭىز بولدىم عوي» دەپ كۇلىمسىرەپ، دومالاق ماماعا ءىلتيپات جاساپ، ءوزى قالاعان جىلقىسىن الىپ قالۋىنا ىقىلاس بىلدىرەدى. دومالاق ماما قالىڭ جىلقىنىڭ شەتىندە ودىرايىپ تۇرعان ارقىراعان ايعىردىڭ موينىنا ورامالىن سالىپ، ونى كەرەگەگە اكەپ بايلايدى. قولباسى «بۇل ايەل نەگە قۇلىندى بي المادى» دەپ ءبىر تاڭىرقايدى. جول بويى ارقىرىپ، تۇركىمەن بارىمتاشىلارىنىڭ ىرقىنا كونبەي كەلە جاتقان ايعىر دومالاق مامانىڭ كەرەگەسىنە بايلانعاندا جۋاسي قالادى. بۇعان تۇركىمەن قولباسى تاعى دا تاڭىرقاي قاراپ ءبىراز تۇرادى دا، قالىڭ جىلقىنى قۋىپ ەلىنە تارتادى.

بارىمتالانعان جىلقىسىنىڭ سوڭىنان قۋىپ شىققان بايدىبەكتىڭ بايبىشەسىنەن تۋعان ون ۇل (كەيدە التى ۇل دەپ ايتىلادى) دومالاق مامانىڭ ۇيىنە جەتەدى. ولارعا دومالاق ماما «جىلقىنى قۋماڭدار، تۇركىمەندەر مەرت قىلادى، جىلقى ءوزى قايتادى» دەيدى. ونىڭ بۇل اقىلىنا ولار قۇلاق اسپايدى. ءسويتىپ ولار تۇگەل تۇركىمەندەردىڭ قولىنان قازا تابادى.

تۇركىمەن بارىمتاشالارى ءۇش-تورت كۇنشىلىك جەرگە ۇزاعاندا، دومالاق مامانىڭ ۇيىنە بايدىبەكتىڭ ءوزى جەتەدى. وعان دومالاق ماما كەرەگەدە بايلاۋلى تۇرعان ايعىرعا قىلبۇراۋ سالىپ، شىڭعىرتۋدى وتىنەدى. ايعىردىڭ جان داۋىسى شىعىپ شىڭعىرادى. بۇل كەزدە تۇركىمەندەر جايلانىپ، ءبىر تايدى سويىپ، تاماقتانىپ جاتقان ەدى. ءبىر كەزدە الىستان شىڭعىرعان ايعىردىڭ داۋسىن ەسىتكەن ءيىرۋلى تۇرعان قالىڭ جىلقى سەڭدەي بۇزىلىپ قاشا باستايدى. تۇركىمەندەر قانشا قايىرسا دا ىرىق بەرمەيدى. ءبىر گاپتى ءىشى سەزگەن تۇركىمەن قولباسى جاساعىنا جىلقىنىڭ ەندى بەتى قايتپايتىنىن، بوسقا اۋرەلەنۋدىڭ قاجەت ەمەستىگىن ايتادى دا، جاساعىن ەرتىپ ەلىنە قايتىپ كەتەدى. شەجىرەنىڭ كەيبىر نۇسقاسىندا تۇركىمەن قولباسى بىرنەشە جىلدان كەيىن بايدىبەك اۋىلىنا كەلىپ، دومالاق مامانىڭ الدىنا باس ۇرىپ قۇلاپ، ونى تۋعان اناسى رەتىندە قابىلداعانى ايتىلادى.

بايدىبەك-دۋلات شەجىرەسىندە سيقىمدى باسقالاردان ەرەك ەتىپ كورسەتەتىن تاعى ءبىر جايت بار. اسقان اقىلى مەن مەيىرىمىنىڭ ارقاسىندا بايدىبەكتەن تاراعان بۇتكىل ۇرپاقتىڭ اناسىنا اينالىپ، قۇرمەتتى دارەجەگە كوتەرىلگەن دومالاق ماما قارتايعاندا وزىنە شوبەرە بولىپ كەلەتىن (جارىقشاق-دۋلات-سيقىم) سيقىمنىڭ قولىندا تۇرىپ، سول شاڭىراقتا ومىردەن وتەدى. حالىقتىڭ جادىندا قالىپ كەتكەن وسى شەشىرە-اڭىزدان دۋلات تايپاسىنىڭ قۇرامىنداعى سيقىم رۋىنىڭ ستاتۋسىنا، دالىرەگىندە، تۇركىمەندەرگە ەرەكشە ماڭىز بەرگەنىن كورەمىز. دومالاق مامانىڭ كۇلشەسى، تۇركىمەندەردىڭ اسكەري مەكتەبى، سيقىمنىڭ ەكى ۇلىنا تۇركىمەندەر سىيلاعان اق جانە قارا قوزىنىڭ تەرىسىنەن تىگىلگەن سەڭ-سەڭ بورىكتەر تۋرالى اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر دۋلات تايپاسىنا توتەننەن قوسىلعان رۋدى شەتتەتپەۋ ءۇشىن، ونى باسقالاردىڭ بوتەن ساناپ، تۇرتپەكتەمەۋى ءۇشىن ويلاپ تابىلعان تامسىلگە ۇقسايدى. «تاراز ماڭىن جايلاعان تۇركىمەندەردىڭ» موڭعولارمەن بىرىگىپ وتىراردى قيراتۋعا قاتىسقان جانقيار ەرلىگىنىڭ ەسكەرۋسىز قالۋى دا ۇلى ءجۇز ءۇيسىن شەجىرەسىنىڭ بىرلىك ءۇشىن ء«بىر قولدان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋ» ماقساتىندا جاسالعان ءاڭىز-اپساناسىنىڭ ناتيجەسى.

P.S. ۇلى ءجۇز ءۇيسىن ىشىندەگى دۋلات تايپاسىنىڭ نەگىزىگى بولىگىن قامتيتىن سيقىم رۋىنان شىققان تۇلعالار قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىندا ەرەكشە ءرول اتقاردى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇسىندا دا سيقىم رۋىنان كەيىبىرىنىڭ اتى الەمگە ايگىلى تانىمال تۇلعالار شىقتى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان ۇكىمەتىن باسقارعان ەكونوميست ءومىرزاق شۇكەەۆ، مەملەكەت قايراتكەرلەرى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆ پەن تيمۋر قۇلىباەۆ، «وردالى جىلان» كىتابىنىڭ اۆتورى تەمىرتاس تىلەۋلەسوۆ (مارقۇم)، جازۋشى ءامىرحان مەڭدەكە، جۋرناليست اۋەسبايدىڭ قاناتى، گوگا اشكەنازي (عاۋھار بەركاليەۆا) جانە باسقالار بار.

ساكەن تۇسىپبەك

تاراز قالاسى

ايدارى: دۇربى
08.01.14
61 وقىلدى

كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=39&id=222766

پىكىرلەر:


قوناق: #6102، ۋاقىتى: 12:51 - 2020/05/02

Сен моңғолдан тараған жау. Қазақтың арасына іріткі салып от тастап отырған жау, Сенің көзіңді құрту керек


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


جۇڭگوشا ەمدەۋ شيپاگەرلى 4 مينوت
«ريادۋ اس-سوليحين» | ء1 4 مينوت
"قازاقفيلم" م 4 مينوت
رايونىمىزدىڭ 7 ءونىمى ب 4 مينوت
قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇق 4 مينوت
كولىكتەگى باس سانيتارلى 4 مينوت
BÙ‰zBÙ‰rgemÙ‰z اكتسياسى 4 مينوت
«قازاقفيلم» جەكەشەلەندى 4 مينوت
«قويىلىمعا ۇقسايدى». دا 4 مينوت
بەينەكامەرالار پوليتسەي 7 مينوت
قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇق 10 مينوت
تۇركىستان: سەنىم جاشىگى 14 مينوت
اتىراۋدا كارانتين شارال 14 مينوت
اۋا رايى: 6 وبلىستا ۇسى 15 مينوت
كارانتين كەزىندە مادەني 17 مينوت
لاتىن ءالىپبيى: 40- 19 مينوت
ورالحان ءداۋىت «اق جول» 19 مينوت
قازاقستان كاسىپكەرلەرىن 23 مينوت
الاباماداعى اتىس: جەتى 23 مينوت
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 24 مينوت
الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدى 24 مينوت
الماتى وبلىسىندا كارانت 24 مينوت
Nur Otan پارتياسىنىڭ پر 24 مينوت
كوروناۆيرۋس قازاقستاننى 29 مينوت
توكاەۆ: «زاششيتا پ 1 ساعات
ابدۇرەيىم ءبىلىمنىڭ كۇش 1 ساعات
شىمكەنتتىك 3000-عا جۋىق 1 ساعات
مادەنيەت جانە سپورت مين 1 ساعات
مۇعالىمدەرگە ساباقتان ت 1 ساعات
سۋ استى سارقىراماسى بار 1 ساعات