نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



نۇرالەم Facebook -كە جازىل ءتاڭىرتاۋ YouTube -كە جازىل قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: اقجول تور ماقالالارى

جولدانعان ۋاقىتى: 08:15 - 2021/03/04

Нақты Көзі: https://www.astana-akshamy.kz/asharshylyq-aqiqatty-asirelemej-ajtajyq/

اشارشىلىق: اقيقاتتى اسىرەلەمەي ايتايىق – استانا اقشامى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل باسىندا جارىق كورگەن «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» ماقالاسىندا الاپات اشارشىلىقتىڭ العاشقى كەزەڭى – 1921-1922 جىلدارداعى ناۋبەتتەن بەرى ارادا 100 جىل وتكەنىن، تاريحىمىزدىڭ وسى اقتاڭداق بەتتەرى ءالى جان-جاقتى زەرتتەلمەگەنىن اتاپ ءوتتى. ءتيىستى تاريحي قۇجاتتاردى، جينالعان مالىمەتتەردى مۇقيات زەردەلەۋ قاجەتتىگىن باسا كورسەتتى. بىلىكتى ماماندار جۇيەلى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ، سوعان سايكەس اشارشىلىق ماسەلەسىنە مەملەكەت تاراپىنان باعا بەرىلۋى كەرەكتىگىن جازدى. وسىعان بايلانىستى بەلگىلى جازۋشى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى الدان سمايىلدىڭ زەرتتەۋىن ۇسىنامىز.

اشارشىلىق جايلى ءسوز قوزعالسا: – بۇل تاقىرىپقا مەن العاش بارعانمىن دەيتىندەر تابىلىپ ءجۇر. شىندىعىنا كەلسەك، اتالعان زۇلمات تۋرالى تالاي قالامگەر سول قيىن جىلداردىڭ وزىندە جازعان.
تورعايلىق اقىن نۇرحان احمەتبەكوۆتىڭ «كۇلاندام» داستانى – 1932 جىلى تۋعان جىر. ول اقيقاتتى اشىق ايتقانى ءۇشىن تۇرمەگە توعىتىلدى.
بۇدان سوڭ جاقان سىزدىقوۆتىڭ ء«الى قارتتىڭ اڭگىمەسى»، شاحان ءمۋسيننىڭ «سونبەگەن سەنىم»، بۇركىت ىسقاقوۆتىڭ «تاس ەدەن ىزعارى» داستاندارى جازىلدى.
بەيىمبەت ءمايليننىڭ «ايت كۇندەرى» اڭگىمەسىنەن دە اشارشىلىقتىڭ سالقىنى سەزىلەتىن.
قاتەرلى كەزەڭدە زۇلماتتى بايانداۋدان جاسقانباعان بۇل قالامگەرلەردىڭ ءبارى دەرلىك بولشەۆيكتەردىڭ قاھارىنا ۇشىرادى.

قۇرباندار رۋحىنا تاعزىم

ستالين كەلمەسكە كەتىپ، حرۋششەۆ تاققا وتىرعان سوڭ اۋىلداعى قاريا­لار كامپەسكە، جەر اۋدارۋ، اشتىق جايلى ايتا باستادى. سولاردىڭ شاپانىنا ورالىپ ءجۇرىپ، نەبىر ۇرەيلى وقيعالاردى ەستىدىك.
اتام سمايىل مالدان ايىرىلعان سوڭ قاراعاندى قالاسىندا تۇراتىن، شاحتالاردان كومىر تاسيتىن كولىك مەكەمەسىن باسقاراتىن ۇلكەن ۇلى ارىستاندى ساعالايدى. ول شاھارعا جان-جاقتان شۇبىرعان اش-ارىق ەلگە اربا-شاناعا جەگىپ جۇرگەن اتتىڭ بىرەۋىن سويىپ، ەتىن تاراتىپ بەرگەنى ءۇشىن سوتتالادى. قاراعاندى لاگەرىنىڭ دولينكاداعى بولىمشەسىنە ايدالادى، كىشى ۇلى زەينوللا پاناسىز جەتىمدەرگە ەرىپ، تاشكەنتتەن ءبىر-اق شىعادى. ەكى ءىنىسىنىڭ بىرەۋىن قىزىلدار اتىپ كەتەدى.
مىنە، وسى وقيعالار كوكەيدە كۇمبىرلەپ ءجۇرىپ، جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە كوركەم شىعارماعا اينالدى. باس-اياعى جيناقى ىقشام پوۆەست ەدى، سوعان اڭگىمەلەرىمدى قوسىپ 1974 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنا تاپسىردىم.
ارادا ەكى اي ءوتتى عوي دەيمىن، كەرى قايتارىلدى، اشارشىلىق جابىق تاقىرىپ كورىنەدى.
كەيىن 2002 جىلى ونى تولىقتىرىپ، «تامۇقتان كەلگەن ادام» دەگەن اتپەن قايتا جازدىم. رومانعا 2006 جىلى مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلدى.
سودان باستاپ وسى زۇلمات جايلى مالىمەت جيناۋمەن كەلەمىن. اسىرەسە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان جىلدارى كوپ زەرتتەدىم. اتالعان ناۋبەتكە مەملەكەت بيلىگىنىڭ نازارىن اۋدارۋدى ويلاپ، رەسپۋبليكانىڭ پرەمەر-مينيسترىنە ءۇش رەت دەپۋتاتتىق ساۋالمەن شىقتىم. العاش 2007 جىلى.
«بيىل 1932 جىلعى الاپات اشتىققا 75 جىل تولادى، – دەپ باستالاتىن بۇل ساۋالدىڭ ماقساتى رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى 1991 جىلى قۇرعان كوميسسيانىڭ شەشىمى بويىنشا قابىلدانعان قاۋلىنى قايتا جاڭعىرتۋ بولاتىن. ەستەرىڭىزدە شىعار، 1992 جىلى 31 مامىر «اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ بەلگىلەنگەن ەدى. الايدا نەگە ەكەنى جۇمباق، بۇل كۇن 1997 جىلعا دەيىن ۇمىتىلدى. وسى جىلى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» تۇرىندە العاش رەت اتالدى.
وسىعان وراي دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ سوڭىندا: «اتاجۇرتتىڭ ازاماتتارى! دۇنيە جالعاننان كۇڭىرەنىپ كوشكەن ميلليونداردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتىپ، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە ەسكە الايىق! قۇربان ايتتا قۇران باعىشتايىق. قورلىقپەن وتكەن بەيباقتاردىڭ رۋحى ءۇشىن! تاريحي سانانىڭ ساباقتاستىعى ءۇشىن دەپ وتىنگەم.
وسى ۇسىنىس-تالاپتى ءىلتيفاتقا الدىرتامىن دەپ ءماجىلىستىڭ باسشىلارىنا دا، «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سونداعى فراكتسياسىنا دا، ۇكىمەت جەتەكشىلەرىنە دە باردىم.
كوزىم مىناعان جەتتى: بيلىك وكىلدەرى ميلليونداردى جالماعان زۇلماتقا رەسمي ءمان بەرىپ، جەكە-دارا اتاپ وتۋگە قۇلىقسىز. وتىنىش-تىلەگىم قاناعاتتاندىرىلمادى.
سول كۇندەرى مىناداي وي مازالايتىن: رەسەي فەدەراتسياسى قازاقستان مەن ۋكرايناداعى اشارشىلىقتى كوممۋنيستىك ديكتاتۋرانىڭ وسى ەلدەرگە قارسى قاساقانا جاساعان قاتىگەزدىگى دەپ تانىلۋىن قالامايدى. سەبەبى ونداي جاعدايدا اتالعان رەسپۋبليكالارعا مورالدىق-ماتەريالدىق قارىز بولىپ قالادى. ماسەلەن، گەرمانيا فەدەرالدىق رەسپۋبليكاسىنىڭ فاشيستىك گەرمانيا ەۆرەيلەردى ميلليونداپ قىرعانى ءۇشىن يزرايلگە ايىپ تولەپ كەلگەنى سەكىلدى. وسىنى ويلاپ، ءبىزدىڭ تاراپقا: – تاريحتى قوزعاپ قايتەسىڭدەر، قازبالاماڭدار، – دەۋى مۇمكىن عوي.
بۇل كۇدىك 2010 جىلعى ارەكەتىمنەن سوڭ كۇشەيە ءتۇستى.
وسى جىلعى ساۋىردە ەۋروپا كەڭەسى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارىندا 30-شى جىلداردا بولعان جاپپاي اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ تۋرالى رەزوليۋتسيا قابىلداعان ەدى. وندا: «بەلورۋسسيا، قازاقستان، مولداۆيا، رەسەي مەن ۋكراينانىڭ ميلليون­داعان ادامى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قاتىگەز ساياساتىنىڭ سالدارى بولىپ تابىلاتىن جاپپاي اشارشىلىقتا كوز جۇمدى» دەلىنگەن.
وسىنى نەگىزگە الا وتىرىپ پرەمەر-مينيسترگە زاردابى «اقتابان شۇبىرىندىدان دا» اسىپ تۇسەتىن قاسىرەت قۇرباندارىنا ۇلت بولىپ تاعزىم ەتەيىك دەگەن ۇسىنىسپەن تاعى دا شىقتىم. سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى كارىم ماسىموۆتەن تومەندەگىدەي جاۋاپ كەلدى.
«ازاماتتاردى «اشتىق قۇرباندارى» دەپ جاڭا ساناتقا جاتقىزۋ، الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر بەرۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات ءبولۋدى تالاپ ەتەدى، – دەلىنگەن وندا. – بۇل ورايدا قارجى شىعىندارىن ايقىنداۋ ءۇشىن اشتىق قۇرباندارى دەپ تانىلعان ادامداردىڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان 31 مامىر كۇنىن «جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشتىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ قايتا راسىمدەۋ ماسەلەسى قۇقىقتىق تۇرعىدان جان-جاقتى پىسىقتاۋدى قاجەت ەتەدى».
بۇعان قاناعاتتانا المادىم. سەبەبى بىرىنشىدەن، اشارشىلىقتا كوز جۇمعاندار ءۇشىن ەل وتەماقى سۇراپ وتىرعان جوق. ەكىنشىدەن، زۇلمات قۇرباندارىنىڭ سانىن انىقتاۋ قولدان كەلمەيتىن شارۋا ەمەس. ۇشىنشىدەن، جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ سانى قانشا ەكەنى ناقتى ءارى تولىق انىقتالماسا دا ولاردى ەسكە الۋ كۇنىن رەسمي اتاپ ءوتىپ ءجۇرمىز عوي.

كونفەرەنتسياعا ءماجىلىس مۇرىندىق بولدى

جىلجىپ 2012 جىل دا كەلدى. ء32-شى جىلعى اشارشىلىققا 80 جىل تولماق.
بۇل كەزدە پارلامەنت ماجىلىسىندەگى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى داريعا نازارباەۆا ەدى. سول كىسىگە باردىم. اشارشىلىق جايلى دەرەكتەردى ايتا كەلىپ: – وسى ناۋبەتكە ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزەيىك، – دەدىم.
– ايتقان دەرەكتەرىڭىزدى جازباشا بەرىڭىز، – دەدى.
سول كۇنى ءبارىن رەت-رەتىمەن ءتىزىپ قولىنا ۇستاتتىم.
ارادا ەكى-ۇش كۇن وتكەندە شاقىردى.
– كونفەرەنتسيانى وتكىزەيىك، جوسپارىن بەرسەڭىز، – دەدى. – نەگىزى بايانداما ماجىلىستەن بولۋى كەرەك، ءسىز جاساڭىز.
مىنە، وسىلاي قازاق پارلامەنتىنىڭ تاريحىندا العاش رەت اشارشىلىق تۋرالى رەسپۋبليكالىق اۋقىمداعى كونفەرەنتسيا ۇيىمداس­تىرىلدى. وعان قوس پالاتانىڭ دەپۋتاتتارى، تاريحشىلار مەن ساياساتكەرلەر، ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ وكىلدەرى، جۋرناليستەر قاتىستى.
كونفەرەنتسيانى داريعا نۇرسۇلتانقىزى كىرىسپە سوزبەن اشتى. نەگىزگى باياندامادان سوڭ قازاقستان تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، عىلىم دوكتورى بۇركىت اياعان، وسى زۇلماتتى زەرتتەپ جۇرگەن باسقا دا تاريحشىلار مەن قالامگەرلەر ويلارىن ورتاعا سالدى. ونداعان ادام جارىسسوزگە قاتىستى.
رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنە ءۇش ۇسىنىس-تالاپ قابىلداندى.
ءبىرىنشى. 31-مامىردى رەسمي تۇردە «جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى» دەپ جاريالاۋ.
ەكىنشى. اشارشىلىق قۇرباندارىنا استانا مەن الماتى قالالارىندا ەسكەرتكىش تۇرعىزۋ.
ءۇشىنشى. اشارشىلىقتىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋ جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋ.
قۋانىشىمىزعا قاراي بۇل ۇسىنىس-تالاپتار دەرلىك قابىل الىندى.
شىندىعىن ايتۋ كەرەك، بۇعان اتالعان كونفەرەنتسيانىڭ پارلامەنتتە داريعا نازارباەۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇيىمداستىرىلۋى ىقپال ەتكەنى انىق.
وسى ءىس-شارادان سوڭ باق ارقىلى قۇلاقتانعان ەل العىسىن جاۋدىرىپ جاتتى.قانشا ادام اشتىققا ۇشىرادى؟

اشارشىلىق جىلدارىندا كوز جۇمعانداردىڭ سانىن نەعۇرلىم ءدال انىقتاۋ ءۇشىن سوعان دەيىن رەسپۋبليكا تەرريتورياسىندا قانشا قازاق تۇرعانىن ناقتى ءبىلۋىمىز كەرەك. ال تاريحشىلار مەن بىلايعى زەرتتەۋ­شىلەر كەلتىرىپ جۇرگەن دەرەكتەر ءارقيلى. ولاردىڭ كەيبىرى جوباعا كەلسە، كەيبىرى نەگىزسىز.
مەنىڭ قولىما تۇسكەن دەرەكتەردىڭ كونەسى – ەۋروپا تاريحشىسى ۋيليام كەرتيستىڭ دەرەگى. ول «تۇركىستان – ازيا جۇرەگى» اتتى ەڭبەگىندە: ء«حVIIى عاسىردىڭ اياعىندا قازاقتاردىڭ سانى 2 ميلليونعا جەتتى، ولاردىڭ 300 مىڭداي اسكەرى بولدى» دەيدى (ك.ەسماعانبەتوۆ «قازاقستان شەتەل ادەبيەتىندە»، 36-بەت).
حالقىمىزدىڭ سانى جونىندەگى بۇدان كەيىنگى مالىمەتتى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ «سوت رەفورماسى جايىندا حات» دەگەن ماقالاسىنان تاپتىم. «رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەنىپ وتىرعان بارلىق بۇراتانا تايپالاردىڭ ىشىندە حالىقتىڭ سانىنىڭ كوپتىگىنەن، بايلىعى جونىنەن ءبىز ءبىرىنشى ورىن الامىز، – دەپ جازادى ول. – مەنىڭشە، الداعى وركەندەۋ دە ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ءبىز ۇلان-عايىر تەرريتوريانى الىپ جاتىرمىز. ءبىز ورىس قول استىندا 800 مىڭداي بولساق، ءالى وعان باعىنباعان تۋمالارىمىزبەن ميلليوننان استامبىز. ال ەۋروپا روسسياسىنداعى بارلىق تاتارلاردى، وعان باشقۇرت، نوعايلاردى، بوكەي ورداسىنداعى قازاقتاردى قوسقاندا 1 ميلليونعا ازار جەتەدى». «تاڭدامالى. الماتى. جازۋشى. 1995 جىل. 129-130 بەتتەر).
ماقالا 1864 جىلعى 26 اقپاندا جازىلعان.
ءار بايلام مەن دەرەككە اسا جاۋاپ­كەرشىلىكپەن قارايتىن شوقان بۇل مالىمەتتى اسپاننان الا سالماعان. ورىس يمپەرياسىندا دۇركىن-دۇركىن بولىپ تۇرعان ساناقتاردىڭ قورىتىندىلارىنا جۇگىنگەن. ال رەسەي بيلىگى قول استىنداعى ۇساق ۇلتتاردىڭ قاتارى قانشا ەكەنىن بارىنشا ءدال بىلۋگە تىرىسادى. سەبەبى بۇلاردىڭ اراسىندا قانداي ساياسات جۇرگىزەتىندىگىن ولاردىڭ سانىنا قاراي انىقتايدى.
وسى ەكى دەرەكتەن نەنى اڭعارامىز؟
قازاق حالقى جوڭعار شاپقىنشىلىعى، «اقتابان شۇبىرىندىدا» ازايعان. مايدان دالاسىندا كوز جۇمدى، جوقتىق، جۇقپالى ىندەت مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. ۋيليام كەرتيس اتاپ كورسەتكەن 2 ميلليون جاننىڭ جارتىسى قالعان.

دەرەكتەر نەگە اركەلكى؟

قولعا بۇلاردان كەيىن تۇسكەن دەرەكتەر جۇرىسىڭنەن جاڭىلدىرادى. قاي جەردەن الىنعان، قانداي قۇجات-دايەكتەردەن تابىلعان، بىردە ايتىلادى، بىردە جوق. تاپقان مالىمەتتەرىن سارالاماي، سالىس­تىرماي وسى عانا دۇرىس دەيتىندەر دە بار.
سونىمەن مالىمەتتەر نە دەيدى؟
1860 جىلى تسيۋريحتە «شىعىس ايەل­دەرى» دەگەن اتپەن فرانتسۋز تىلىندە جارىق كورگەن ەكى تومدىق ەڭبەكتە: ء«حىح عاسىردىڭ 30-40 جىلدارىندا قازاقتاردىڭ سانى 2-2،4 ميلليون بولدى» دەلىنەدى («قازاقتار شەتەل ادەبيەتىندە»، 36-بەت). سوندا شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ دەرەگى كۇماندى مە؟ الدە شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەر قاتەلەسىپ وتىر ما؟ بالكىم، شوقان قازاق دالاسىنداعى اعايىنداردى، ال ەۋروپالىق تاريحشىلار جالپى ورتا ازياداعى قانداستارىمىزدى تۇتاس قامتىپ وتىرعان شىعار؟
تەگىندە سولاي سياقتى.
مىنە، وسىدان سوڭ ەلدىڭ سانى جايلى دەرەكتەردىڭ الا-قۇلالىعى كوبەيەدى.
ەتنوگراف م.چەپليكا قازاق پەن قىرعىزدى قوسىپ ەسەپتەپ 4،1 ميلليونعا جەتكىزگەن. ال بەلگىلى تاريحشى ن.ە.بەكماحانوۆانىڭ مالىمەتى بويىنشا ءحىح عاسىردىڭ ء70-شى جىلدارىنىڭ اياعىنا قاراي اقمولا، ورال، سىرداريا، تورعاي، سەمەي، جەتىسۋ وبلىستارى مەن كورشىلەس اۋدانداردا 2 ميلليون 499 100 قازاق بولعان. عالىم كەزەكتى دەرەگىندە قازاق تۇرعان وڭىرلەردى كەڭەيتەدى. جالپى العاندا، رەسەي يمپەرياسىندا (قىرعىزستان، قازاقستان، تومەنگى ەدىل، وڭتۇستىك ورال مەن سىبىردە)، – دەيدى ول، 1897 جىلى – 3 ميلليون 881 000; 1915 جىلى – 4 ميلليون 678 800; 1917 جىلى – 4 ملن 061 مىڭ قازاق تۇرعان; («كاپيتاليزم داۋىرىندەگى قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقى»، 37-بەت).
ەندى ل.ن.اسىلبەكوۆ پەن
ا.ب.گاليەۆتىڭ «سوتسيالنو-دەموكراتيچەسكيە پروتسەسسى ۆ كازاحستانە» (1917-1980 گگ.) دەگەن ەڭبەگىنە نازار اۋدارايىق. ودان مىنانداي جولداردى وقيمىز: «1897 گودۋ پو داننىم ن.ۆ.الەكسەەنكو،
گ.ك.كرونگاردت، ف.ن.بازانوۆوي ي در. سوستاۆلەننىم نا وسنوۆە سۆەدەني ۆسەوبششەي پەرەپيسي ناسەلەنيە روسسيسكوي يمپەري 1897 گود، كازاحي –
3 392 800; رۋسسكيە – 454 800، درۋگيە ناتسيونالنوستي – 300 600 چەلوۆەك (پەرۆايا ۆسەوبششايا پەرەپيس ناسەلەنيا روسسيسكوي يمپەري 1897 گ. گ.ح.تەتراد 2. ستر.42).
وسىلاردىڭ قايسىنا توقتايمىز؟
مەنىڭشە، سوڭعىسىنا! ناقتى رەسمي قۇجاتپەن راستالعان العاشقى يمپەريالىق ساناقتىڭ دەرەگىنە جۇگىنگەن ءجون. 1897 جىلى ءوز جەرىندە قازاقتار 3 392 800 بولعان.
ەندى كەلتىرىلگەن دەرەكتەردى قورىتىپ زەردەلەيىك.
شوقان ءۋاليحانوۆ 1864 جىلى 1 ميلليونداي دەپ جوبالاعان قازاق اراعا 33 جىل سالىپ قاتارىن ەداۋىر قالىڭداتقان. تابيعي وسىممەن بىرگە جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا وزبەك، قىرعىز، باسقا دا ەلدەرگە اۋعاندار ەلگە ورالىپ، سولارمەن جانە تولىققان.
بۇدان كەيىنگى ناقتى رەسمي نەگىزدەلگەن دەرەكتى الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان كەلتىرەدى. ول «قازاق» گازەتىنىڭ 1913 جىلعى №8 سانىندا جاريالانعان ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازادى: ء«بىزدىڭ قازاق بالاسى ورىس پاتشاسىنىڭ قالاسىندا مىنا 9 وبلىس، 1 گۋبەرنيادا: 1. سەمەي وبلىسىندا – 655 971 ادام 2. اقمولا وبلىسىندا – 484 654 ادام 3. تورعاي وبلىسىندا – 422 401 ادام 4. ورال وبلىسىندا – 466 000 ادام 5. زاكاسپي وبلىسىندا – 71 367 ادام 6. سىرداريا وبلىسىندا – 888 000 ادام 7. جەتىسۋ وبلىسىندا – 844 405 ادام 8. فەرعان وبلىسىندا – 374 981 ادام 9. سامارقاند وبلىسىندا – 79 038 ادام 10. استراحان گۋبەرنياسىندا – 213 000 ادام.
ءبارى بۇل 1908 جىلعى گۋبەرناتور قۇزىرىنداعى ەسەپ، 4 ميلليون 624 مىڭ ادام» ء(اليحان بوكەيحان. تولىق جيناعى ءىىى توم. سارىارقا 2009. 398-بەت).
وسىنداعى فەرعان، سامارقاند وبلىستارى مەن استراحان گۋبەرنيا­سىنداعى قازاقتاردى بولەك الىپ قاراساڭىز، 666 019 ادام بولادى. سوندا قازاقتىڭ 1908 جىلى ءوز تەرريتورياسىندا تۇرعاندارى –
4 006 981 جان. 1897 جىلعى رەسمي ساناقتاعى كورسەتكىشكە قوسىلعانى – 614 181.

سەبەپ-سالدار انىقتالدى ما؟

ينجەنەر-ەتنوگراف مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ بۇگىنگىلەر ءجيى كەلتىرەتىن دەرەگىن جوعارىداعى مالىمەتتەرمەن سالىستىرساڭىز، دايەكسىز بولىپ كورىنەدى. ول 1897 جىلعى حالىق ساناعىندا قازاق جەرىندە 6 ميلليون ادام بولدى دەيدى. اشتىقتا سونىڭ 1 ملن 700 مىڭى ءولدى، قىتاي مەن موڭعولياعا 1 ملن 200 مىڭى، ىرگەلەس رەسپۋبليكالارعا 795 مىڭى كوشىپ كەتتى دەپ جانە قوسادى.
كورىپ وتىرسىزدار، تىنىشباەۆ 6 ميلليون قازاق دەپ وتىرعان جوق، سول تۇستا ەلدە كىمدەر تۇرىپ جاتتى، ءبارىن قوسىپ ەسەپتەگەن.
بۇل دەرەكپەن تانىسقان ءاليحان بوكەيحان ونىڭ دۇرىستىعىنا كۇمان كەلتىرىپتى. «جاڭا مەكتەپ» جۋرنالىنىڭ 1925 جىلى شىققان №2 سانىنداعى «ساناق پەن جۇرتشىلىق» اتتى ماقالاسىندا: «قازاق ءوزى تۋرالى سويلەگەندە «7-8 ميلليون قازاق ەدى» دەپ سويلەيدى. كىتاپ جازعان ينجەنەر تىنىشباي بالاسى 5-6 ميلليون شاماسى دەيدى. مۇنىڭ قايسىسىنا ناناسىڭ؟ قاي ساندى قولعا الىپ، قونىستاندىرۋ جۇمىسىنا اتتاناسىڭ؟
ولاي بولسا، قازاقستانداعى ادامنىڭ سانىن دۇرىس ءبىلىپ الماي تۇرىپ، ەلدى قونىستاندىرىپ بولمايدى، – دەيدى الەكەڭ. – بۇل ەسەپتىڭ تەرىستىگىنە كىم ايىپتى؟ قازاق پا، تىنىشباي بالاسى ما؟ ورتالىق ەسەپ مەكەمەسى مە؟ ءبىرى دە ايىپتى ەمەس. بۇعان ايىپتى قازاقتىڭ وكتيابردەن بۇرىنعى… قوجاسى – پاتشا وكىمەتى، پاتشا وكىمەتىنىڭ جالشىلارى – پەرەسەلەن شەنەۋنىكتەرى. قازاق قانشا نادان، سوقىر بولسا دا «ارباعان سۇر جىلاننىڭ» شاعاتىنىن بىلگەن، ەسەپكە كەلگەن پەرەسەلەن مەكەمەسىنىڭ شەنەۋنىكتەرىنە وتىرىكتەن باسقانى ايتپاعان. كوپ وتىرىكپەن قازاق شاتاسقان. شاتاسقان قازاقتىڭ سانىن ازايتىپ، جەرىن كوبەيتىپ، ۋچاسكەسىن الىپ، شەنەۋنىكتەر دە قايقايعان.
ورىسپەن، ورىسشا وقىعان تورەلەرمەن ۇشىراسقان جەردە سەنبەۋ، وتىرىك ايتۋ قازاقتىڭ بويىنا سىڭگەن. سوندىقتان كەڭەس وكىمەتىنىڭ سۇراعان ەسەبىنە بۇ كۇنگە دەيىن قازاق وتىرىك ايتۋمەن كەلەدى. «وكىمەت ماتا، استىق بەرەدى» دەگەن ۋاقىتتا، «جاس بالاعا كيىم-تاماق بەرەدى» دەگەن ۋاقىتتا «ەسەپ بەرگەن قازاق قاتىنىن قويداي قوزداتقان. «وكىمەت ەڭبەك قارىزىن (ترۋدوۆايا پوۆيننوست) وتەتەدى» دەگەن ۋاقىتتا، «سارقىت الار» دەگەن ۋاقىتتا قازاق بالاسىن «شىبىنداي قىرعان»، ۇلىن قىز قىلعان، 30 جاسار بالاسىن 5 جاسار، 5 جاسار بالاسىن 40 جاسار قىلعان. وسى قۋالاعان وتىرىكتىڭ ناتيجەسىن «قۇشاقتاپ» تىنىشبايۇلى وتىر.
قازاقتىڭ سانى كوپ پە، از با؟ بۇل – ەكىنشى ماسەلە. تىنىشبايۇلىنىڭ، جولداس سيريۋستىڭ، ەسەپ مەكەمەسىنىڭ قۇشاقتاپ وتىرعان سيپىرلارى (تسيفرلارى) وتىرىك» ء(اليحان بوكەيحان. شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى. استانا. سارىارقا باسپاسى. 2013 ج. ءىح توم. 170-بەت).
وسىدان كەيىن دايەكسىز دەرەكتەردى قوزعاي بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. الايدا اشارشىلىق قۇرباندارىن كوبەيتە تۇسكىسى كەلەتىندەر اقىلعا قونبايتىن مالىمەتتەرگە ءۇيىر.
جازۋشى سماعۇل ەلۋباي سۇيەنىپ جۇرگەن چۋلوشنيكوۆ دەگەننىڭ 8 ميلليونى، تابىل قۇلياسوۆ موگالەۆتىڭ كىتابىنان الدىم دەيتىن 8-12 ميلليونى – قيالدان تۋعان دەۋگە كەلەتىن بولجامدار. ەگەر وسىنشا قازاق رەۆوليۋتسيانىڭ الدىندا شىنىمەن عۇمىر كەشسە، بەلگىلى ەتنوگراف ماقاش ءتاتىموۆ قالاي عانا: «1916 جىلدىڭ ورتاسىندا، ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى باستالعاندا جالپى قازاقتىڭ سانى 5 ملن 600 مىڭ ادامعا جەتكەن بولاتىن» دەپ كورسەتەدى.
عالىمنىڭ دالەلدەۋىنشە: «1916 جىلعى كوتەرىلىس، اقپان، قازاق توڭكەرىسى، ازامات سوعىسى جىلدارىندا شارۋاشىلىقتاردىڭ كۇيزەلىسكە، اشارشىلىققا دۋشار بولۋىنان 950 مىڭ قازاق، ەلدىڭ 18-19 پروتسەنتى وپات بولدى. 7-8 پروتسەنتى، 480 مىڭى شەتەلگە اۋدى. ءسويتىپ قازاقتىڭ سانى 1 ملن 350 مىڭعا كەمىدى. («قازاق»، الماتى. ءبىلىم. 1994 ج. 65-70 بەتتەر).

(جالعاسى بار)


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=7&id=1365398

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

جۇرەگىڭ قۇلشىلىقپەن تاز 5 كۇن
توڭمويىن ناپسىمەن ورازا 7 كۇن
اللا مەيرىمى قۇلشىلىعىڭ 11 كۇن
فاتيحا سۇرەسىنىڭ قۇدىرە 18 كۇن
اقاشا ورتەۋ 18 كۇن
جانار - حالىقتىڭ شەكسىز 27 كۇن
ناۋرىز جۇرەگىمدە ءبۇر ج 29 كۇن
ۇستازىڭ بولسىن، ءپىرسىز 34 كۇن
ادەبيەتتىڭ سيقىرى. اڭگى 34 كۇن
ءاز ناۋرىز قۇتتى بولسىن 36 كۇن
قىتايدىڭ مۇسىلمانشىل حا 36 كۇن
قىتاي قازاقتارىنان 18-ع 37 كۇن
ءاربىر ادامعا قۇرمەت كو 39 كۇن
پايعامبارىمىز قازىرەت م 39 كۇن
ءبىلىمنىڭ ەڭ جاقسىسى .. 53 كۇن
ادامنىڭ ەڭ ۇلكەن دۇشپان 53 كۇن
ماڭگىلىك ەلدىڭ تۇعىرى ت 54 كۇن
قاراقۇرىق 63 كۇن
ياسساۋي ءىلىمى قازاق ۇل 65 كۇن
ابەبيەت جايلى وزگە سىر 65 كۇن
تاڭىرشىلدەر -قازاق قالم 70 كۇن
قازاقتىڭ ەتنوتەرريتوريا 71 كۇن
ەجەلگى قازاقتىڭ جەتى ءت 75 كۇن
بارايىنشى 86 كۇن
ءشۇبار ءتىلدى قويايىق 86 كۇن
كەلەمىز ءبارىن تەڭ كورى 87 كۇن
قىتاي ادەبيتىندەگى «بات 87 كۇن
نانىم-سەنىم جانە ونىڭ ق 87 كۇن
ماڭىزدى ماقالانى وقىعان 89 كۇن
قازاۇۋ ستۋدەنتتەرى مەن 89 كۇن

ەڭ جاڭا ماقالالار


ەلوردادا الەۋمەتتىك از 6 مينوت
بقو-دا ءبىر اپتادا كورو 17 مينوت
ماسكەۋدە التىن وردا تار 27 مينوت
اۋىر اتلەتيكادان ازيا چ 27 مينوت
«ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ 1 ساعات
ماسكەۋدە قازاقستان مەن 1 ساعات
26 ساۋىردەن باستاپ تۇرك 1 ساعات
ەلوردادا 6 كينوتەاتر قى 1 ساعات
ۋەفا چەمپيوندار ليگاسىن 1 ساعات
شىمكەنتتىك دارىگەرلەر و 1 ساعات
استانادا 16 جاستاعى قىز 1 ساعات
جاڭا قاۋلى: شقو اۋماعىن 1 ساعات
شقو-نىڭ 3 قالاسى «قىزىل 2 ساعات
اقتوبەدە ۇيىنە ورالماعا 2 ساعات
الماتىدا كوروناۆيرۋس جۇ 2 ساعات
رەسەيدەگى حالىقارالىق ت 2 ساعات
مۇسىلمان ۇمبەتىنە راماز 2 ساعات
ساتباەۆ اتىنداعى ۇلتتىق 2 ساعات
WhatsApp-تا «تەگىن بەنز 2 ساعات
قر چەمپيوناتىنىڭ فينالى 2 ساعات
ەكى اي بۇرىن جوعالىپ كە 2 ساعات
كوروناۆيرۋس بويىنشا الە 2 ساعات
18 جاسقا دەيىنگى بالا ق 2 ساعات
ءالي احمەدوۆ نوكاۋتپەن 2 ساعات
بالا اسىراپ الۋدىڭ جولد 2 ساعات
لەۆيت، ءجۇسىپوۆ، تەمىرج 2 ساعات
بەلگيالىق سۋرەتشى كورون 2 ساعات
الەكساندر بۋبليك بارسەل 2 ساعات
شي جينپيڭ چيڭحۋا داشۋەس 3 ساعات
«ەر بالانى توعىز جاستا 3 ساعات