ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: قازاقستان مۇفتيات جاڭالىقتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 11:15 - 2020/06/03

Нақты Көзі: https://www.muftyat.kz/kk/articles/islam-and-society/2020-06-03/31737-babalar-ustagan-bairaktar

بابالار ۇستاعان بايراقتار - قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ رەسمي سايتى
بابالار ۇستاعان بايراقتار

سۇيىنباي ارونۇلىنىڭ ء«بورىلى مەنىڭ بايراعىم. ءبورىلى بايراق كوتەرسە، قوزىپ كەتەر قايداعىم» دەپ جىرلايتىنى بار. التى الاشتىڭ ابىلايدىڭ اق تۋىنىڭ استىنا بىرىككەنىن دە بىلەمىز.ودان بەرىدە سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ «الاش تۋى استىندا، كۇن سونگەنشە سونبەيمىز» دەپ ۇرانداتتى. وسىعان قاراعاندا، قازاق تاريحىندا ءتۇرلى-تۇرلى تۋدىڭ بولعانى انىق. اتا-بابالار ۇستاعان ءبىزدىڭ بايراقتار قانداي بولعان? ەندەشە، كوك تۋعا دەيىنگى كوپ تۋدى ەسكە تۇسىرەيىك.

قازاقتىڭ ەجەلگى تۋلارىندا نەگىزىنەن ءۇش بەلگى بولعان. ولار: ايداھار، كوك ءبورى جانە اي-جۇلدىز. ايداھاردىڭ سۋرەتى توتەمدىك بەلگى رەتىندە سارماتتار مەن عۇنداردىڭ بايراعىندا بولىپتى. ساقتاردىڭ تۋىندا دا ءتۇرلى جانۋارلاردىڭ بەينەسى بولعانىن بۇگىنگى تاريحشىلار ايتىپ ءجۇر. «كۇندىز وتىرمادىم، ءتۇن ۇيىقتامادىم، قىزىل قانىمدى توكتىم، قارا تەرىمدى اعىزدىم، تۇركى ۇرپاعى ءۇشىن» دەپ كەلەتىن كۇلتەگىن مەن تونىكوك داۋىرىندەگى تۋدا كوك ءبورىنىڭ باسى بەينەلەنگەن. تۋدىڭ دا ءتۇسى كوك بولىپتى. ءبىر اڭىزدا عۇندار (تۇركىلەر) ءوزىنىڭ كۇنشىعىستاعى كورشى ەلىنەن قاتتى جەڭىلىس تاۋىپ، تەگىس قىرىلاتىنى ايتىلادى. جاۋ اسكەرى تەك ءبىر ءسابيدى عانا ولتىرمەي، تاستاپ كەتەدى. بالانى كوك ءبورى قاناتتاندىرادى. مىنە، سول بالادان عۇندار مەن تۇركىلەر تاراعان ەكەن-مىس. تۇركىنىڭ العاشقى كوسەمى اشينا ورداسىنىڭ قاقپاسىنا ءبورىنىڭ سۋرەتى بار تۋ بايلاپتى. مىنە، سودان بەرى ءبورىلى بايراق تۇركى ۇرپاعى سيمۆولىنا اينالدى.

بىر دەرەكتەردە قاراحاندار داۋىرىندە قىزعىش قوڭىر رەڭدەگى تۋ ۇستاعانى، وعان جەبەنىڭ، تاراقتىڭ سۋرەتىن سالعانى جايلى جازىلعان. الايدا قاراحاننىڭ ۇلى ۋىز (وعىز) حان ءبورiلi بايراقتى التىننان قۇيدىرىپ ساقتاعان ەكەن. وسى ءبورىلى بايراق پا، الدە كەيىنگى شىققان كوشىرمەلەرى مە، ەرميتاجدا تۇرعان ءبورىنىڭ باسى بەينەلەنگەن ءبىر تۋ استاناداعى مۇراجايعا اكەلىندى. الايدا ءسۇيىنباي جىرعا قوسقان ءبورىلى بايراق كوك تۇرىكتەرگە ءتان ەمەس بولۋى مۇمكىن. بالكىم وسى بايراقتىڭ كەيىنگى ۇلگىسى شىعار، بۇل ءبورىلى بايراق شاپىراشتى باتىرعا تيەسىلى بولعان ەكەن. مۇنى ء«بورiلى بايراق كوتەرسە، جوقتى جونىپ تابامىز، ءبورلى بايراق استىندا، تۋ ءتۇسىرىپ، جاۋ العان، شاپىراشتى باتىر بابامىز» دەپ ءسۇيىنبايدىڭ ءوزى دە راستايدى.

تاريحشى بەرەكەت كارىباەۆتىڭ ايتۋىنشا، التىن وردا، اق وردا داۋىرىندە تۋىمىزدىڭ ءتۇسى اق بولىپتى. تۋدا شىڭعىس اۋلەتىنىڭ تاڭباسى – تاراقتىڭ جانە جارتى ايدىڭ بەلگىسى بەينەلەنگەن ەكەن. Aنجەلينو دۋلتسەرت دەگەن يتاليان كارتوگرافى 1339 جىلى قۇراستىرعان كارتاسىندا التىن وردانىڭ تۋى دەپ ءدال وسى تۋدى كورسەتكەن. 1375 جىلى ابراام كرەسكەس قۇراستىرعان كاتالاندىق اتلاستا دا وسى بايراقتىڭ سۋرەتى بار.

ال قازاق حاندىعىنىڭ تۋى قانداي بولعان? ۆيكيپەديادان ىزدەر بولساق، قازاق حاندىعىنىڭ بايراعى دەپ اق تۋدى ەمەس، كوك تۋدى كورسەتىپ قويىپتى. «قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى تويلانادى» دەگەن كۇننەن باستاپ ينتەرنەتتە وسى تۋدىڭ سۋرەتى قاپتاپ كەتتى. بايراقتىڭ ورتاسىندا شەكسىزدىكتى بىلدىرەتىن بەلگى (جوڭعارلاردىڭ ويۋى دەگەن دەرەك بار)، شەتىندە بەسبۇرىشتى ءۇش جۇلدىز بەينەلەنگەن. قازاقتىڭ نە سەمانتيكاسىنا نە گەرالديكاسىنا كەلمەيدى. الايدا بايراقتاعى ءۇش جۇلدىزدى قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى دەپ ءتۇسىندىرىپ جۇرگەندەر بار ەكەن. الكەي مارعۇلان كەزىندە قازاق حاندارى كوتەرگەن جالاۋدىڭ ءتۇسى قىزىل بولعانىن، شەتىندە ءۇش، توعىز قۇيرىق بايلانعانىن، ورتاسىندا تورە تاڭباسى كەستەلەنگەنىن جازعان. ال تاريحشىلار كەرەي مەن جانىبەكتىڭ شىڭعىس حاننىڭ تۋىن قازاق حاندىعىنىڭ بايراعى ەتىپ كوتەرگەنىن جازىپ ءجۇر. سوندىقتان ينتەرنەتتە جۇرگەن قازاق حاندىعىنىڭ تۋى دەگەن ءۇش جۇلدىزدى كوك بايراق ويدان شىعارىلعان نارسە بولۋى مۇمكىن. تاريحتا تەك ءامىر تەمىردىڭ عانا اسپان تۇستەس تۋ ۇستاعانى جايلى دەرەك بار.

ەشبىر تاريحشىنىڭ كىتابىندا الگىندەگى كوك تۋ تۋرالى مالىمەت جوق. ەسەسىنە قىزىل، جاسىل، اق تۋلاردىڭ بولعانى ايتىلادى. ورىس حان زامانىندا قازاق دالاسىندا وسى ءۇش ءتۇستى بايراق كەڭ تارالعان. ساراي حاندارى – قىزىل تۋ، شاعاتاي اۋلەتى – اق تۋ، ۇگەدەي اۋلەتى كوك تۋمەن دارالانعان دەسەدى. ورىس حاننىڭ قىزىل تۋىن كەيىن ەسىم، تاۋكە، بولات، ابىلمامبەت حاندار مەملەكەتتىك تۋ ەتىپ بەكىتىپتى. كەيبىر دەرەكتەردە ابىلايدىڭ جاسىل تۋ ۇستاعانى ايتىلادى. حاننىڭ نەمەرەسى كەنەسارىنىڭ دا بايراعىنىڭ ءتۇسى جاسىل بولعان كورىنەدى.

ال امانگەلدى باتىر اتاسى يمان باتىردان قالعان الاشۇبار تۋدى توبەسىنە كوتەرگەن. بۇل جايلى احمەت بايتۇرسىنۇلى «مۇسىلماننىڭ ۇرانى – شۇبار الا تۋ الدىڭ» دەپ جىرلايدى. شاكارىم قاجى قۇدايبەردىۇلى دا قازاقتا شۇبار الا تۋ بولعاندىعىن ايتقان. سوعان قاراعاندا، قازاق تاريحىندا شۇبار الا تۋدىڭ قاسيەتى مول بولعانعا ۇقسايدى. شۇبار الا تۋ اسىرەسە ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەر كوسەمدەرىنىڭ نەگىزگى نىشانىنا اينالدى.

قازاقتا اق تۋ كوتەرۋ ءداستۇرى بۇرىننان بار. دەشتى قىپشاقتىڭ دا تۋى اق بولعان دەسەدى. ولاردىڭ ۇعىمىندا اق ءتۇس – تازالىقتىڭ، ادىلدىكتىڭ نىشانى. قازاق حاندىعىندا ءار حاننىڭ، ءتىپتى ءار باتىردىڭ جەكە بايراعى بولعان ەكەن. تاريحي قۇجاتتاردان قاراكەرەي قابانباي، قانجىعالى بوگەنباي، شاقشاقۇلى جانىبەك باتىرلاردىڭ ءوز تۋى بولعانىن بىلەمىز. قابانبايدىڭ، وسپان باتىردىڭ بايراقتارىنىڭ ءتۇسى اق ەكەن. ابىلاي حاننىڭ دا جاۋىنگەرلەردى ەرلىك پەن ورلىككە باستاعان تۋىنىڭ ءتۇسى اق بولىپتى. حان بايراعى ۇزىندىعى ءۇش قۇلاش نايزاعا ساپتالىپتى. بيىكتىگى – 150، ەنى 70 سانتيمەتر بولاتىن اق بايراق ەكەنىن جازىپ ءجۇر تاريحشىلار. ابىلاي زامانىنداعى تۋ 1930 جىلعا دەيىن ارىس قالاسى ماڭىنداعى «حان قورعان» مەكەنىندە ساقتالىپ كەلگەن دەگەن دەرەك بار.

حالقىمىز يسلام دىنىمەن قاۋىشقان كەزدە تۋىمىزدىڭ ءتۇسى جاسىل بولعان. الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ دە تۋىنىڭ ءتۇسى – جاسىل. سۇلتانماحمۇتتىڭ «الاش تۋى استىندا، كۇن سونگەنشە سونبەيمىز! ەندى الاشتى ەشكىمنىڭ، قورلىعىنا بەرمەيمىز!» دەگەن زارىندا بۇكىل الاش قايراتكەرلەرىنىڭ جانايقايى جاتقانداي سەزىلەدى. «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1918 جىلعى 22 قاڭتارىنداعى سانىندا: «دەكابردىڭ 12 كۇنى، ءتۇس اۋا، ساعات 3-تە دۇنيەگە «الاش» اۆتونومياسى كەلىپ، ازان شاقىرىلىپ ات قويىلدى. التى الاش بالاسىنىڭ باسىنا اق وردا تىگىلىپ، الاش تۋى كوتەرىلدى… جاساسىن الاش اۆتونومياسى!» دەگەن ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ رۋحتى جولدارى بار. وسى ماقالادا ايتىلعان الاش تۋى تۋرالى ايتساق. جاسىل بايراقتىڭ جوعارى جاعىندا توتە جازۋىمەن «جاساسىن الاش اۆتونومياسى!» دەگەن ۇران بار. ال ورتاڭعى بولىگىندە ارابشا جازىلعان ء«لا-يلاھا يللاللاھ، مۋحاممادۋر راسۋلۋللاھ»، ياعني «اللادان باسقا ءتاڭىر جوق، مۇحاممەد ونىڭ ەلشىسى» دەگەن كاليما جازىلىپتى. وكىنىشكە قاراي، الاشوردا وكىمەتىنىڭ تۋى ۇزاق كوتەرىلمەدى. 1917-1920 جىلدارى تۋى جەلبىرەگەن الاش اۆتونومياسىن كەڭەس وكىمەتى كۇشپەن تاراتىپ، قازاقتى قان قاقساتتى. سوڭىندا، وسى ۇكىمەتتى قۇرۋعا اتسالىسقان ۇلت زيالىلارىن قۋعىنداپ، اتۋ جازاسىن كەستى. وسىلايشا، قازاق بالاسىنا الاش تۋى استىنا بىرىگۋدىڭ باقىتى ءناسىپ بولمادى. ءبىر قۋانارلىعى، ارىستارىمىزدىڭ ۇكىلى ۇمىتىندەي بولعان سول جاسىل تۋ ءالى دە بار ەكەن. الاشتىڭ تۋى قازىرگى كۇنى باتىس قازاقستان وبلىسى سىرىم اۋدانى جىمپيتى كەنتىندەگى سىرىم داتۇلى اتىنداعى مۋزەيدىڭ «الاش» زالىندا ساقتاۋلى تۇر. تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ تۋى قويۋ قىزىل بولعان ەكەن. بۇل بايراق ەكى رەت وزگەرتىلگەن. بىرىنشىسىندە، بۇرىشىندا توتە جازۋمەن، كيريلليتسامەن اسسر، ەكىنشىسىندە تسسر دەپ جازىلعان.

سوۆەت زامانىندا كوگىمىزدە جەتپىس جىل بويى قىزىل تۋ جەلبىرەدى. قىزىل تۋ دا قازاققا جات ەمەس. التىن وردا بيلەۋشىسى ورىس حاننان قالعان قىزىل تۋ XVII عاسىردا ەسىم حاننىڭ تۇسىندا كوگىمىزدە جەلبىرەگەن ەكەن. سول تۋ قايتا ورالىپ، 1937-1940، 1940-1953، 1953-1991 جىلدارى رامىزىمىزگە اينالدى. ءۇش رەت اۋىستىرىلعان بۇل تۋدىڭ جيەگىندە وراق پەن بالعا، ورتاسىندا كوك سىزىق، لاتىن جانە كيريلليتسامەن جازىلعان «قازاق كسر» دەگەن جازۋ بولدى. قىزىل تۋ قازاقتىڭ دا ماقتانىشى دەۋگە بولادى. ويتكەنى 1945 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندە فاشيستىك گەرمانيانىڭ جەڭىلىسىنىڭ ايعاعى رەتىندە قازاقتىڭ ۇلى، باتىر تۇلعاسى راقىمجان قوشقارباەۆ رەيحستاگتىڭ ۇشار باسىنا تۋ تىككەن بولاتىن. بۇگىندە قازاق باتىرىنىڭ قولىمەن گەرمانيا استاناسىنا تىگىلگەن سول جەڭىس تۋى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر.

تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن سوڭ قازاقستان ءوزىنىڭ كوك تۋىن كوتەردى. ءيا، 1992 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا قازىرگى كوك بايراعىمىز مەملەكەتتىك تۋ بولىپ جاريالاندى. العاشقىدا تۋعا كونكۋرس جاريالاعان كەزدە 600 ادامنان 1200 تۋدىڭ ۇلگىسى كەلگەن ەكەن. سونىڭ ىشىنەن شاكەن نيازبەكوۆ اتامىز دايىنداعان تۋ تاڭدالىپ الىندى. بۇگىندە سول كوك تۋىمىز كوگىمىزدە جەلبىرەپ تۇر. «توبەڭنەن ەلدىك نۇرىن تۇرعان قۇيىپ، ومىردە ەش نارسە جوق تۋدان بيىك!» دەپ اقىن نەسىپبەك ايتۇلى جىرلاعانداي، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ايعاعىنداي ۇلتتىق تۋىمىز ماڭگىلىككە جەلبىرەي بەرگەي!

سەرىكبول حاسان،

قمدب عالامتورمەن جۇمىس سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=16&id=1192593

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


قازاقستاندا ەنەرگيا ءون 2 مينوت
قازاقستاندا كۆي-دان ءول 5 مينوت
الەكسەي تسوي كوروناۆيرۋ 5 مينوت
كارانتين تالاپتارىن بۇز 6 مينوت
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتي 6 مينوت
مال شارۋاشىلىق رايوندار 6 مينوت
قازاقستاندا ءبىر تاۋلىك 6 مينوت
شىمكەنتتە بۇگىنگە دەيىن 8 مينوت
قازاقستانداعى جاڭا كارا 8 مينوت
5 شىلدەدەن باستاپ 14 كۇ 11 مينوت
ونلاين فورماتىندا تۇڭعى 11 مينوت
قدكبق تەڭگەلىك دەپوزيتت 14 مينوت
70 مىڭعا جۋىق دارى-دارم 14 مينوت
بۇۇ مەن قازاقستاننىڭ سە 16 مينوت
ءماجىلىس دەپۋتاتى: ايما 16 مينوت
جەدەل جاردەم قىزمەتتەرى 17 مينوت
قازاق ەلى كوروناۆيرۋستى 20 مينوت
سوڭعى تاۋلىكتە كوروناۆي 23 مينوت
جاڭا داۋىردەگى پارتيانى 26 مينوت
«دومبىرا» وقۋ قۇرالى تا 26 مينوت
ورنەكتى سۋرەتتى تاڭداپ، 26 مينوت
اۋلا شارۋاشىلىعىن دامىت 26 مينوت
پنەۆمونيا ءورشىپ تۇر. ت 26 مينوت
ەلباسى كوروناۆيرۋستان ج 26 مينوت
ۇشاقتا تەمەكى شەككەن اي 26 مينوت
قازاقستاندا تاۋلىگىنە 6 26 مينوت
ءيزرايلدىڭ بەدەلدى گازە 26 مينوت
ستانسيامىز ورتالىق تەلە 26 مينوت
شاندۇڭ ولكەسىنىڭ ”قاشقا 26 مينوت
الدىڭعى شەپتە پارتياعا 26 مينوت