ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com



تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: ەگەمەن قازاقستان ماقالالارى مەن جاڭالىقتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 08:00 - 2020/06/02

Нақты Көзі: https://egemen.kz/article/237580-adilettilik-dgolymen

سونىمەن بىرگە 1997 جىلى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ا.نازارباەۆ­تىڭ جارلىعىمەن 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. بۇل ايتۋلى تاريحي وقي­عالاردىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قا­لىپ­تاسىپ-دامۋىندا، ازات قوعامدىق سانا­نىڭ ورنىعۋىندا، ەڭ باستىسى تاريحي ادى­لەت­تىلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىندا ورنى بولەك.

مىنە، ارادا ەداۋىر ۋاقىت ءوتتى. ەلىمىز رۋ­حا­ني جاڭعىرىپ، قوعام دامۋىنىڭ جا­ڭا كەزەڭى باستالدى. سوندىقتان ۇلت­تىڭ ازا­لى كۇنى الدىندا، 30 مامىردا جاريا­­لان­عان پرەزيدەنت ۇندەۋىن – وتە ورىندى، دەر ۋاقىتىندا شىققان ساياسي شەشىم دەپ قابىلدايمىز. بۇل – مەملەكەت باسشى­سىنىڭ كورەگەندىگى، سونداي-اق حالىقتىڭ، اسىرەسە قۋعىن-سۇرگىن زاردابىن تارتقان سان مىڭ الەۋمەتتىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرگەندىك.

الەمگە بەلگىلى جايت: تاريحتا قازاق حال­قىنىڭ كورمەگەن قورلىعى، شەكپەگەن مەحناتى جوق. سونىڭ ەڭ قيىن كەزەڭى – حح عاسىردىڭ 20-30 جانە 50-جىلدارى. ساياسي ەكسپەريمەنتكە تولى وسى ءجۇز جىل­دىقتا – قازان توڭكەرىسى، ازامات سوعىسى، بول­شە­ۆيكتەردىڭ قاسىرەتتى دە قايعىلى سوتسياليستىك قۇرىلىسى، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس، «جىلىمىقتىڭ» الدىنداعى شىرعالاڭ ساياساتى قاتەلىكتەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن تۋىنداتىپ، قازاق دالاسىنا الاپات اشارشىلىقتى دا، سەبەپ-سالدارى تەرەڭ ۇركىنشىلىكتى دە، ازىپ-توزۋدى دا، ۇلتسىزدانۋ مەن رۋحسىزدانۋدى دا الىپ كەلدى.

وسى قاتە، بايانسىز ساياساتقا قارسى كەل­گەن­دەر نەمەسە دامۋدىڭ باسقا جولىن ۇسىن­عاندار «كەڭەستىك بيلىككە قارسى جاۋ» سانا­لىپ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. قا­زاق­ستاندا ءاۋ باستان كوزى اشىق، وقىعان-تو­­قى­عان، ەلىم دەگەن پاتريوت ازاماتتار كوپ بولدى. جاڭا بيلىكپەن مامىلەگە كەلىپ، سونىڭ ماڭايىندا الەۋمەتتىك-دەمو­كراتيا­لىق رەسپۋبليكا قۇرامىز، ەلدى اعارتۋ جۇ­مىس­­تارىن ودان سايىن تەرەڭدەتەمىز دەپ ارمان-جوسپار قۇرىسقان، ەلىمىز شەكارا­سىن انىقتاۋ جولىندا جان الىسىپ، جان بە­رىس­كەن قايراتكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك زۇل­مات جىلدارى قۇرباندىققا شالىندى. وسى ناۋبەت ولاردىڭ وتباسىن دا اينالىپ وت­پەدى.

«بۇل ماسەلە ەلىمىزدە قوزعالماعان كۇ­يىندە تۇر» دەپ، اۋىزدى قۇرعاق شوپپەن سۇر­­تۋگە دە بولمايدى. تالاپ ءتىپتى كەڭەستىك زا­مان­دا دا بايقالدى. ال تاۋەلسىزدىك جىل­­دارى بۇل باعىتتاعى ىزدەنىس، ماسەلەنى كۇن تار­تى­بىنە شىعارۋ، ءتۇرلى دەڭگەيدە تال­قى­لاۋ، كىتاپ-جيناقتار جاريالاۋ ەش تولاس­تاعان ەمەس.

ارىدەن تارتساق، ستالين قايتقاننان كەيىن­گى «جىلىمىق» كەزەڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا قاتىستى سانادا توڭكەرىس جاساعانىن ۇمىتپالىق. تاريحي-عىلىمي ادەبيەتتەردە ايقىندالعانداي، العاشقى «حرۋششەۆتىك» (1953-1961)، سودان كەيىن «گورباچەۆتىك-ياكوۆلەۆتىك» (1988-1991) اقتاۋ كەزەڭدەرى قوعامدى، اسىرەسە ينتەلليگەنتسيانى سەرپىلتكەنىمەن، ولاردىڭ «جاۋىردى جابا توقىعانى» كورىنىپ تۇردى. «جاريالىلىق» (گلاسنوست) ۇرانىنىڭ ءوزى وداق پەن رەسپۋبليكا اراسىنداعى بيلىكتىڭ جانە ۇلتتىق مۇددەنىڭ نازىك ماسەلەلەرىنە كەلگەندە، بۇرا تارتتى.

تاۋەلسىزدىك ەلەڭ-الاڭىنداعى قازاق­ستان­داعى قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ شاراسىنىڭ ۇلكەن قيىندىعى نەمەسە تىعىرىققا تىرەلۋى – كاسىبي مامانداردىڭ از بولۋىمەن، ۇلتتىق قاسىرەتكە بايلانىس­تى ماسەلەنىڭ كەشەندى زەرتتەلمەگەنىمەن، ەل­دەگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ مەرزىمى، قۇربان­دارىنىڭ سانى سۋبەكتيۆتى تۇردە قىسقارتىلعانىمەن تۇسىندىرىلەدى. جاپپاي رەپ­رەسسيا كەزىندەگى قازاقستاننىڭ ەرەك­شەلىگى، رەسپۋبليكادا جۇرگىزىلگەن تەرىس ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ زاردابى ەكشەلىپ-ەسكەرىلمەدى.

حح عاسىردىڭ 20-30 جانە 50-جىل­دار­ىنداعى مەملەكەتتىك زورلىق-زومبىلىق، قازكرايكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ف.گو­لوششەكيننىڭ كرەملمەن بىرلەسىپ جاساعان باستاماسى نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن «قازاقستانعا ارنالعان كىشى وكتيابر رەۆو­ليۋتسياسى» سەكىلدى قانقاساپتى جوبا­لاردىڭ اششى شىندىعىنا ءۇستىرت قانا باعا بەرىلدى. بۇل جەردە كىنانىڭ ءبىر ۇشى ءوز ارىپتەستەرىمىزگە دە تيەتىنىن جاقسى بىلەمىز. ءبىراق اۋەلگى ازاتتىقتىڭ دا، قازىرگى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دا تالابىن ەسكەرىپ، وسى پروبلەماعا بايلانىستى تىڭ عىلىمي تۇجىرىمداما قابىلداۋىمىز قاجەت.

بارىمىز كەڭەستىك جۇيەنىڭ «ەڭ باستىسى – ماقسات، ال ونىڭ جولىنداعى شىعىن­نىڭ ءبارى اقتالادى» ۇرانى ءبىزدى تالاي ويسىراتقانىن جاقسى بىلەمىز. بولشەۆيزم دە، ونىڭ يدەولوگياسىن جالعاستىرعان سوتسياليزم دە حالىققا قاتىستى زورلىق-زومبىلىققا رۇقسات بەردى. مەملەكەتتىك تەررور، جازالاۋ اكتسيالارى، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قالىپتى جاعدايعا اينالدى. قولدان جاسالعان «ازامات سوعىسى»، تاۋسىلماس تاپ­تىق ارازدىق، ەتى ءتىرى ادامداردى اياۋسىز تاركىلەۋ، حالىقتى جەلكەلەپ قارۋ كۇشىمەن ۇجىمداستىرۋ، 1920-1922 جانە 1931-1933 جىلدارى ادەيى ۇيىمداستىرىلعان دۇلەي اشتىق قازاق حالقىن تۇتاس جويىپ كەتە جازدادى. بۇل – جان-جاقتى دالەلدەنگەن اقيقات. ەندى وسى تاريحي دەرەك پەن قۇجاتتىڭ حالىقارالىق زاڭدىق نەگىزىن جاساۋ، ءسويتىپ «قازاق قىرعىنىنىڭ» تولىق سيپاتتاماسى مەن انىقتاماسىن ايقىنداۋ – وركەنيەت تالابى بولماق.

مۇنىڭ سىرتىندا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتقىندارىنا، 50-70 جىلدارداعى ديسسيدەنتتەرگە قاتىستى تاعىلعان ءتۇرلى ساياسي ايىپتاردى قايتا قاراۋ مىندەتى دە تۇر. ءبارىنىڭ دە زارداپ شەككەن ۇرپاعىنىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋ، ولاردى الەۋمەتتىك تۇر­عىدان ىنتالاندىرۋ، قوعامنىڭ قاسىرەت­تەن ساباق الۋى مەن ادامگەرشىلىك-يمان­دى­لىعىن ارتتىرۋىن ۇيلەستىرۋ – مەملەكەتتىڭ جازىلماعان، مىندەتتەلمەگەن ابىرويلى پارىزى.

سوندىقتان ءبىز تاياۋدا قۇرىلاتىن كوميسسيا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ء(الى اقتالماعان) بارلىق ساناتىن ساياسي-قۇ­قىق­تىق جاعىنان تولىق اقتاۋ ءۇشىن «سايا­سي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداۋ نەمەسە قولدانىس­تاعى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن قۇر­بان­دار­ىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭعا جانە باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەرگە ەلەۋلى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جو­لىندا ەل پارلامەنتى پالاتالارىمەن بىر­لە­سىپ تياناقتى جۇمىس ىستەيدى دەپ ۇمىتتە­نەمىز.

الەمدىك داستۇرگە جانە حالىقارالىق زاڭدارعا سۇيەنە وتىرىپ، «قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زاڭ­­دىق جانە ساياسي جاعىنان تولىق اق­تاۋ» بو­يىنشا باعدارلامالىق جانە نور­ما­­تيۆ-
­تىك-قۇقىقتىق قۇجاتتار ازىرلەۋ دە وسى كوميسسيانىڭ جانە سالالىق بىلىكتى مامان­داردىڭ قاستەرلى بورىشى بولسا دەيمىز.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا مەرت بولعان، شەيىت كەتكەن ۇلكەندى-كىشى­لى ازاماتتارىمىزدىڭ قاراپايىم ادامي قا­سيەتىنەن باستاپ، ەرەن ەرلىگىنە دەيىن، قوعام مۇشەسى رەتىندەگى كىسىلىك كەلبەتىنەن باستاپ، تۇلعالىق تۇعىرىنا دەيىن قازاقستاندى مەكەندەگەن بۇگىنگى بارشا ەتنوس وكىلدەرى قاستەرلەپ-قادىرلەيتىن قۇندىلىقتارعا اينالدىرۋ – اتالعان كوميسسيانىڭ كاسىبي بىلىكتى جۇمىسى، ال مەملەكەت پەن قوعامنىڭ اينىماس اسىل مۇراتى.

رەتى كەلگەندە ايتايىق، ءبىز اتالعان تاقىرىپ بويىنشا جازىلعان روبەرت كونكۆەستتىڭ (R.Gonquest.Tھe Harvest of Sorrow: Soviet Collەctivization and tھe Terror-Famine. London، 1986; Robert Gonquest. The Harvect of Sorrow. London 2002)، روبەرت دەۆيس پەن ستيۆەن ۋيتكروفتتىڭ (R. W. Davies and S. G. Wheatcroft. The Years of Hunger: Soviet Agriculture، 1931-1933. New York: Palgrave Macmillan، 2004)، رو­بەرت كيندلەردىڭ (Robert Kindler. Stalins Noma­den. Herrschaft und Hunger in Kasachstan. Hamburg: Hamburger Edition، 2014)، وزگە دە شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارىپ، عىلىمي اينالىمعا ءتۇسىرۋىمىز قاجەت. ويتكەنى مۇنى قازىرگى جاس­تار وقىپ، تالداپ-تارازىلاۋى كەرەك. ءبىلىم سا­لا­سىنىڭ بارلىق بۋىنىنداعى وقۋلىق­تارعا دا اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇر­گىن تاقىرىبى ەنۋگە ءتيىس. بۇل – جاڭا ۇرپاق­تىڭ تاۋەلسىز وي تۇيۋىنە، تاريح الدىندا جا­ۋاپ­كەرشىلىكتى سەزىنۋىنە اسەر ەتەتىن فاكتور.

بىز جوعارىدا «قازاقتىڭ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋ تاريحى – ەلىمىزدى مەكەندەگەن باسقا دا ەتنوستارعا ورتاق تاريح» دەگەندى بە­كەر ايتپادىق. رەپرەسسيا جىلدارى قازاق جەرىندە 11 لاگەر سالىنىپ، بۇلارعا 5 ميلليوننان استام ادام جىبەرىلدى. جالپى ايتقاندا، وسى قيىن جىلداردا ءبىزدىڭ ەل ءوزى دە قىرىلىپ، وزگە جۇرتتىڭ ازابىن دا كوزبەن كورىپ، تۇتاس ءبىر لاگەرگە اينالدى.

قازىرگى تاڭدا اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ، زيالى قاۋىمنىڭ، گۋمانيتاريا عىلىمىنىڭ، سونىڭ ىشىندە تاريحشىلاردىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى – قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى تۇگەل اقتاۋ جۇمىسىنا جان-جاقتى جاردەمدەسۋ بولىپ وتىر. راس، بۇل ماسەلە بۇعان دەيىن دە ءتۇرلى دەڭگەيدە تالاي مارتە كوتەرىلدى. ءبىرقاتار «ىستەر» قايتا قارالىپ، تالايى اقتالدى دا. الاي­دا وسى ماسەلەگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جاڭا سەرپىن بەرۋ ۋاقىت تالابى ەدى. سوندىق­تان بۇل باعىتتا پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەت­تىك كوميسسيا قۇرۋ يدەياسى قوعام تاراپى­نان تولىق قولداۋ تابادى دەپ سەنەمىز. بۇل – حالىق تا، حالىقارالىق قوعام­داس­تىق تا جىلى قابىلدايتىن شەشىم. تەك اتالعان كوميسسيا بەلگىلى ءبىر مەرزىم­دىك قانا بولماسا ەكەن دەيمىز.

ول تۇراقتى جانە ۇنەمى جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيا بولعانى ماڭىزدى. سوندا بار ءداستۇر بايىتىلىپ، جوق تاجىريبەنىڭ ورنى تولادى. ماڭىزدى مەملەكەتتىك-قوعام­دىق جۇمىسقا تارتىلعان تاريحشى، قوعام­تانۋشى، الەۋمەتتانۋشى ت.ب. كاسىبي دەڭگەيىن شىڭداپ، زاڭگەرلەر دە وسى سالاعا ماماندانا باستايدى.

بىزدىڭشە، پرەزيدەنت ۇندەۋىنىڭ نەگىزگى ماقساتى دا وسىندا. ونىڭ ءمانى – ادىلەتتىلىك جولىن جالعاستىرۋ، ءداستۇر ساباقتاستىعىن ارتتىرۋ.

ەرلان سىدىقوۆ،

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى، قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاريحشىلار ۇلتتىق كونگرەسىنىڭ ءتوراعاسى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=4&id=1191719

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


ءۇندىستان اسكەري-اۋە كۇ 1 مينوت
قازاقستاندىقتار مەملەكە 8 مينوت
ەلوردا ۇيلەرىنىڭ قابىرع 11 مينوت
نۇر-سۇلتان مەن بەيجىڭ ت 21 مينوت
قاراعاندى وبلىسىندا ۇست 29 مينوت
COVID 19: بوليۆيادا جۇز 1 ساعات
شەت مەملەكەتتەر باسشىلا 1 ساعات
دوكۋمەنتالنىي فيلم «نۋر 1 ساعات
شەت مەملەكەتتەر باسشىلا 1 ساعات
ءتاج-ماحال تۋريستەرگە ە 1 ساعات
6 شىلدە. تۋعان كۇن يەلە 1 ساعات
دۇيسەنبى كۇنى اتىراۋ مە 1 ساعات
قازاقى ەم-دوم كوروناۆير 1 ساعات
ەڭسەسى بيىك ەلوردا 1 ساعات
ەگەمەن ەلدىڭ ورداسى 1 ساعات
«دومبىرا» وقۋ قۇرالى جا 2 ساعات
كوشپەلى ءموبيلدى بريگاد 2 ساعات
6 مىڭ ادام قارجىلاي كوم 2 ساعات
ەلباسى مەرەيلى 80 جاسقا 2 ساعات
قازاقستان حالقى اسسامبل 2 ساعات
6 شىلدە. قازاقپارات كۇن 2 ساعات
بۇگىن - استانا كۇنى 2 ساعات
ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى 2 ساعات
تۋعان ەلىن تورتكۇل دۇني 2 ساعات
نەگىزسىز قىمباتتاۋى رەت 3 ساعات
جامبىلدىقتار زاڭسىز ساق 3 ساعات
تۇلعانىڭ ەڭبەگىن باعالا 3 ساعات
«ليۆەرپۋل» 33-تۋردا «اس 3 ساعات
ونەر سۇيگەن باسشى – حال 3 ساعات
ۋاقىتتان وزعان كوشباسشى 3 ساعات