ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-11-171215391738 %62 %
2019-11-181794515640 %60 %
2019-11-191101359243 %57 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: اقيقات جۋرنالى

جولدانعان ۋاقىتى: 20:07 - 2013/04/01

ەسىمدەر ەلىنە ساياحات

بەردالى وسپان، مادەنيەتتانۋشى

 

قازاق ەسىم تاڭداۋعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعان. دۇنيەگە كەلگەن سابيلەرگە قۋانا وتىرىپ، ات قويىپ جاڭا ءومىر يەسىنە بولاشاقتا مىناداي بول دەۋ ارقىلى ءوز ارماندارىنىڭ ورىندالۋىن دا تىلەك ەتە بىلگەن. سونىمەن قاتار قارابايىر سوزبەن ەمەس ورنەكتەپ، جۇرەكتەن تەرەڭ ورىن الارداي ەسىم تاڭداعان.

ەسىم تاڭداۋدا حالىق ءتۇرلى سەنىمگە سۇيەنگەن. بۇل ءۇردىستىڭ كورىنىسىن حالىق اۋىز ادەبيەتى شىعارمالارىنان كەزدەستىرۋگە بولادى. «الدار كوسەنىڭ العاشقى قادامى» اتتى ەرتەگىدە، الدار كوسەنىڭ نەگە وسىلاي اتالعانى جونىندە بىلاي دەپ ايتىلدى: «ادام ءوزىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتىنا ساي ءومىر سۇرەدى» دەيدى حالىق. سولاي بولسا سولاي دا شىعار. الدار كوسەنىڭ اكەسىنىڭ ەسىمى الدان ەكەن. شىنىندا دا ول ءومىر-باقي الدانىپ وتكەنگە ۇقسايدى. سودان دا بولۋى كەرەك الدانۋدان ءزارزاپ بولعان اڭقاۋ ازامات تۇڭعىشىنىڭ اتىن الدار قويىپتى. جاراتقان جاپپار يەمىز سونى تۇسىنگەن عوي، الدار ءتاي-تاي باسىپ ءتىلى شىعا باستاعاننان ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەيتىن اقىلدى دا العىر بالا بولىپ ءوسىپتى». الدار كوسەنىڭ ەسىمىنە بايلانىستى ەرتەگىدە كورىنىس تاپقان سەنىمگە بۇل ءبىر عانا دالەل.

ەسىم تاڭداۋدى قازاق حالىقتىق بولمىستىڭ دىڭگەگى – ۇلكەندى سىيلاۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان. سوندىقتان نارەستەگە ات قويۋدى ەلدىڭ سىيلى ادامىنان وتىنەتىن. نەمەسە ءدال سول كەزدە اۋىلدا اتاقتى اقىن ياكي باسقا ونەر يەسى قوناقتاپ جاتسا سول كىسىگە قولقا سالاتىن بولعان. بەلگىلى جازۋشى شاحمەت قۇسايىنۇلىنىڭ جۇبايى بيكەن ۇل تۋعاندا ول بالانىڭ اتىن سەركە قوجامقۇلۇلى اعامىز كوبەي دەپ قويعان. ونى اقىن-جازۋشىلار: مۇحتار اۋەزۇلى، ءسابيت مۇقانۇلى، جۇماعالي ساين، قاسىم قايسەنۇلى ءبىر اۋىزدان قوستاعان.

«قىرىقتىڭ ءبىرى قىدىر» دەپ سانايتىن حالقىمىزدا سابيگە ەسىم تاڭداۋدى بەيتانىس ادامنان دا وتىنەتىن عۇرىپ بار. اتاقتى دينا كۇيشىنىڭ ەسىمىن قاريالار اۋىلعا سۋسىن ىشۋگە بۇرىلعان جولاۋشىعا قويدىرعانى تۋرالى جازۋشى ساۋىربەك باقبەرگەنۇلى جازدى.

كەيبىردە قازاقتار بالاسىنا نەمەسە نەمەرەسىنە جاقىن ادامدارىنىڭ ەسىمىن قويۋعا رۇقسات سۇرايتىن بولعان. ءدال وسىنداي وقيعا تەاتر جانە كينو ءارتيسى سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ جيەن نەمەرەسىنە ەسىم تاڭداۋ بارىسىندا ورىن العان بۇل وقيعا جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ لەنيندىك سىيلىق العان كەزىندە بولعان. سەركە قوجامقۇلۇلى جازۋشىنىڭ ۇيىنە، لاۋرەات بولۋىمەن قۇتتىقتاي بارىپ: ء«سىز سىيلىق العان كۇنى مەنىڭ تۇڭعىش نەمەرەم دە دۇنيە ەسىگىن اشتى. سوعان ءوزىڭىزدىڭ اتىڭىزدى قويسام مۇمكىن بە؟» دەپ رۇقسات سۇرايدى. «اتىمدى قوي، قۇرداس، ءبالى، سەنەن مەن نەمدى ايايمىن؟!» دەپ مۇحاڭ دا مەيىرلەنە جاۋاپ بەرەدى.

بالاسىنىڭ اتىن اكەسىنىڭ نەمەسە اناسىنىڭ، بولماسا ەكەۋى بىرگە قوسىلىپ قويۋ دا قازاق حالقىندا ءجيى كەزدەسىپ جاتاتىن قۇبىلىس

. سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ ءوز پەرزەنتتەرىنە قالاي ەسىم تاڭداعانىن جۇبايى حاديشا يمانبايقىزى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «ارقالىق باتىردىڭ جات جەرلىك جاۋلاپ الۋشىلارعا قارسى قاجىرلى كۇرەس جۇرگىزگەن ەرجۇرەك باتىر ەكەنى اۋىز ادەبيەتىنەن، جۇمات ءشانيننىڭ ەكى سەريالى «ارقالىق باتىر» پەساسىنان بەلگىلى. 1927 جىلى كوكتەمدە «ارقالىق باتىر» پەساسى العاش رەت پروفەسسيونال تەاتر ساحناسىنا شىقتى. سونىڭ قۇرمەتىنە ۇلىمىزدىڭ ەسىمىن ارقالىق قويدىق. ودان كەيىن تۋعان ەگىزىمىزدى بايان، نويان دەدىك. كەزىندە «بايان باتىر» دەگەن دە پەسا قويعانبىز. بايان دا فولكلورلىق حالىق باتىرى.

1937 جىلى تۋعان قىزىمىزدىڭ اتىن بالىم دەپ اتادىق. ولاي قويۋىمىزعا سەبەپ – تاپ سول جىلى «امانكەلدى» كينوفيلمى تۇسىرىلە باستادى. فيلمدە امانكەلدى باتىردىڭ جۇبايى، ادال سەرىگى، جاۋىنگەر جارى بالىم بار. سونى ءوزىمىزدىڭ دوسىمىز، تاماشا ءبيشى، اكتريسا شارا جيەنقۇلوۆا وينادى. وسى بالىم مەن شارانىڭ قۇرمەتىنە سولارداي جاقسى جار، تاماشا ونەرپاز بولسىن دەگەن تىلەك-نيەتپەن بالىم دەدىك. سىرىم دەگەن ۇلىمىزدىڭ اتىن دا سونداي تىلەك-نيەتپەن قويعان ەدىك. قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا العاش رەت حاندىق وكىمەتتى جويىپ، ورنىنا «حالىق ءماجىلىسى، حالىق كەڭەسى» دەگەن بۇقاراشىل وكىمەت ورناتىپ، التى جىلداي بيلىك قۇرعان اتاقتى سىرىم داتۇلىن سەركە ۇلكەن قۇرمەتكە لايىق دەپ ەسەپتەگەن ەدى.

بەلگىلى تەاتر جانە كينو ءارتيسى قانابەك بايسەيىتوۆ ۇلى الداجاننىڭ ەسىمىن ءوزى قويعانى تۋرالى بىلايشا باياندايدى:

«جاسىم ەلۋ بەسكە شىعىپ، قارتتىققا قاراي اياق باسقان كەزىمدە، مەن ۇلدى بولدىم. پەرزەنت قۋانىشى دەگەن ەش قۋانىشپەن بارابار كەلمەيتىن باسقاشا قۋانىش قوي، الىپ-ۇشىپ اپتال ازامات بولدىم دا قالدىم. «جالعىز دا بولسا، جالقۇيرىعىم بولدى عوي! – دەگەن ويدىڭ ءوزى اسپانعا ۇشىرىپ جىبەردى. توبەم كوككە جەتىپ، دۇنيەگە توبەسىنەن قاراپ تۇرعانداي باقىتتى كۇيگە تاپ كەلدىم.

اكەم بايسەيىتتى ويلادىم، بالام الدابەكتى ەسكە الدىم. مىنا تۋعان جاس نارەستە سولاردىڭ جالعاسى دەپ ءتۇسىندىم. الدابەگىمدى قيمادىم، ونىڭ دا اتىن ماڭگىگە وشىرمەيىن دەگەن نيەتپەن جاس نارەستەگە الداجان دەپ ات قويعىم كەلدى. قۇرمانبەك (ق.جانداربەكوۆ – ق.بايسەيىتوۆتىڭ ارىپتەسى ءارى دوسىب.و.) قارسى بولدى».

بالاعا كەيبىردە ەكى ات بەرىلەتىن بولعان. اقىن قاسىم امانجولۇلى ءبىر دوسىنىڭ قىزىنا مەرۋەرت ەسىمىن بەرگەن. دەگەنمەن ەسىمى تاڭدالىپ قويعان نارەستەنىڭ ناعاشى اجەسى ساعي دەپ ات قويامىن دەگەندىكتەن، قىزدىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىنە مەرۋەرت-ساعي دەپ جازىلعان.

بالالارىنا ۇلى ادامداردىڭ ەسىمىن بەرۋ بۇرىننان بار. بولاشاق كسرو حالىق سۋرەتشىسى قانافيا تەلجانۇلى تۋعاندا اجەسى بالانىڭ قۇلاعىنىڭ تۇسىنا:

– مۇحاممەدحانافيا! – دەپ ءۇش رەت قايتالايدى.

شىلدەحانا تويشىلارى:

– مۇنان وڭدى ەسىم بولمادى ما؟

– ءتىپتى شۇبالاڭقى ما، قالاي؟

– نە ماعىناسى بار؟ – دەپ سۇرايدى.

سوندا اق شاشتى انا مۇحاممەدحانافيا – قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقاننىڭ شىن اتى ەكەنىن، – ءوزىنىڭ بالا كەزدە قاتار وسكەن قۇرداسى ەكەنىن ايتقان.

حالىق تۇسىنىگى بويىنشا قىز بالاعا تىل-كوز ونشا تيە قويمايتىن بولعان، سوندىقتان ولارعا ادەمى ەسىمدەر تاڭدالعان. ماسەلەن ايمان، شولپان، جۇلدىز، قۇرالاي، توتى، مارجان، التىناي، كۇمىس، جىبەك، ماقپال، شىنار، راۋشان، قىزعالداق ت. ب.

قىز بالالارعا ەسىم تاڭداعاندا

جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ تۇر-تۇسىنە دە قاراپ ات بەرەتىن بولعان. جازۋشى ءسابيت مۇقانۇلىنىڭ شەشەسى اق سارى كىسى ەكەن. تورت-بەس ۇلدىڭ ارتىنان ءسۇت كەنجە بوپ تۋعان سوڭ، اتىن بالسارى قويىپتى. بۇل نارەستە كەنجە بولعان سوڭ بالداي ءتاتتى دەپ جاقسى كورىپ، ءتاتتى تاعام مەن بوياۋ ءتۇسى بىرىكتىرىلىپ ويلاپ تابىلعان ەسىم.

ەر بالالارعا ات قويۋ

جاۋاپتىراق سانالاتىن. ۇل بالانىڭ اتىن كوبىنەسە ۇلكەن اكەسى، اۋىلداعى قاريالار، ونىڭ ءبىرى بولماعاندا بالانىڭ ءوز اكەسى قوياتىن. ەر بالاعا بۇرىنعى وتكەن اتا-بابالارىنىڭ، باتىرلار مەن بيلەردىڭ، اقىن مەن جىراۋلاردىڭ اتتارىن; بالاسى تۇرماي جۇرسە ەشكىم ەسكەرىپ كوزگە تۇسپەيتىن جۇپىنى اتتاردى (كوتىبار، بۇيەن، ۇلتاراق، مالباعار، بوقباسار، بوققاينات) بالا تۋعان جەر، سۋ، كۇن، اي اتتارىنا بايلانىستى (بۇلاقباي، كولباي، ىلەباي، دۇيسەمباي، قاڭتارباي) ءتورت تۇلىك مالدىڭ، جابايى اڭدار مەن قۇستاردىڭ اتاۋلارىنا بايلانىستى (قويلىباي، ەلۋباي، الپىسباي، جەتپىسباي، سەكسەنباي) دەنى ساۋ، جانى بەرىك بولۋىن مەڭزەپ (تەمىربولات، شويىنباي) بۇرىن-سوڭدى بولعان قارۋ-جاراق اتاۋلارىنا بايلانىستى (نايزاباي، قىلىشبەك، شوقپار، بالتاباي ت.ب.).

قازاق حالقى ەجەلدەن مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقاندىقتان جان-جانۋارلارعا، ونىڭ ىشىندە ءۇي جانۋارلارىنا بايلانىستى ەسىمدەردى كوپتەپ بەرىپ وتىرعان. كەنەسارى حاننىڭ ەسىمى قويىلۋى تۋرالى قىزىق ۋاقيعا بۇگىنگى كۇنگە جەتىپ وتىر. بولاشاق حان وتە كىشكەنتاي بولىپ تۋىلىپتى. شوقاي بي جاڭا تۋعان ءسابيدى قولىنا الىپ: – ءوزى كەنەدەي كىپ-كىشكەنتاي ەكەن، اتى كەنەسارى بولسىن، – دەگەن ەكەن.

قازاق ەسىمدەرىن زەرتتەۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى تەلقوجا جانۇزاق اعامىزدىڭ ازان شاقىرىپ قويىلعان ەسىمى ءتولقوجا ەكەنىن ءوزى ايتىپ بەردى. بۇل ەسىم بالالاردىڭ ۇلكەنى ءتولدىڭ باسى، كەيىنگىلەرگە قامقورشى بولسىن دەگەن نيەتپەن بەرىلگەن ەكەن. كەيىن مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن جىلدارى، ادەبيەت ساباعىنان بەرەتىن ۇستازى ءجاليلا جولايقىزى: ء«ىنىڭنىڭ اتى تەلمان، سوندىقتان اتتارىڭ ۇيقاس بولۋى ءۇشىن سەنىڭ اتىڭ ءتولقوجا ەمەس تەلقوجا بولعانى دۇرىس»، دەپ ايتقان سوڭ تەلقوجا اتانىپ كەتكەن.

بالاعا ءوزىنىڭ

تۋعان ايىنىڭ، مىسالى: ماۋسىمجان، اقپان، اقىراپ دەپ بەرۋ ءۇردىسى دە بولعان. قاسىم حاننىڭ توقالى بوسانىپ، كوكشەتاۋدا ۇلكەن ۇلان-اسىر توي بولادى. ناۋرىز ايىندا دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ اتىن ناۋرىزباي قويادى. اۋىر نايزاسىن ەكى قولىمەن ۇستاعانىن ەشكىم كورمەگەن قارا كۇشتىڭ يەسى باتىر ناۋرىزبايعا ەسىم وسىلاي بەرىلگەن.

قازاقتا نارەستەنىڭ دەنەسىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگىنە قاراپ ات قوياتىن ادەت تە بولعان. قازاق كسر كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحاممەد احمەتۇلى قوناەۆ ء«وتتى داۋرەن وسىلاي» اتتى كىتابىندا: «قاجىلىق جول جۇماباي اتامنىڭ سەگىز اي ۋاقىتىن الىپتى. ونىڭ 1886 جىلى تۋعان ۇلى مەڭلىاحمەت – مەنىڭ اكەم. وڭ جاق بەتىندە الاقانداي مەڭى بولسا كەرەك، اتىن سوعان قاراپ قويىپتى» دەپ جازادى.

«اتتەرىس، اتتەرگەۋ» سالتىنا بايلانىستى عالىم ءشامشادين كارىم «قازاق جۇمباعى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە تاريحي تۇلعالار تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر كەلتىرگەن. كىشى ءجۇز ىشىنەن شىققان كوتىبار باتىردى كەلىندەرى «اتامدا بار، باسقادا جوق» دەگەن تىركەستەرمەن تۇسپالداعان. وسى ولكەدە موڭكە تىلەۋۇلى اتتى شەشەن وتكەن، ونى كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق قۇرمەت تۇتىپ اۋليەگە بالايدى. موڭكە – بالىقتىڭ ءبىر ءتۇرىنىڭ اتاۋى. اۋليەنىڭ ۇرپاقتارىنا كۇيەۋگە شىققاندار كەلىن بولعاننان كەيىن ونىڭ كيەسىنەن قورقىپ، اتىن اتاۋدان سەكەمدەنىپ، «شوراعاي اتام» دەگەنىن بالا كەزىمىزدە تالاي ەستىگەنبىز. شوراعاي دەگەن دە – بالىق اتى.

اتتەرىس ءۇردىسى ءالى دە بار.

قازاق راديوسى 2008 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ءبىر كۇنى مىناداي وتە ءبىر قىزىق جايدى حابارلادى. كوكشەتاۋ جاعىنىڭ ءبىر ازاماتى ءوزىنىڭ ۇلىنا دوسىنىڭ اتىن اتتەرىس ەتىپ قويىپتى. دوسىنىڭ ەسىمى ءنادىرالى ەكەن، سونىمەن جاس نارەستەگە يلاريدان ەسىمى بەرىلگەن.

ۇل بالالارعا باتىرلاردىڭ اتىن بەرۋ

اسىرەسە جاۋگەرشىلىك زاماندا، سوعىس جىلدارى كەڭ ءورىس الىپ وتىرعان. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرى مالىك عابدۋللين مايدان شەبىندە جۇرگەندە 1943 جىلدىڭ 18 كوكەگىندە كۇندەلىگىنە وسىنداي ءۇردىس تۋرالى بىلاي جازعان ەكەن: «جۋىردا مەن ءبىر ادامنان حات الدىم. ول كىسى حاتىندا بىلاي دەيدى: «مالىك-اۋ، وسى سەندە نە ارمان بار ەكەن؟ ارمانىڭ جوق تا شىعار. وقۋ وقىپ، ءبىلىم الدىڭ. مايدانعا بارىپ ەڭ، اتاعىڭ شىقتى. سەنى حالقىڭ ماقتان ەتىپ وتىر. جاڭا تۋعان جاس بالالارىنا كوپ ادامدار سەنىڭ اتىڭدى قويىپ جاتىر. مۇنداي دارەجەگە جەتكەن ادامنىڭ ارمانى بولماسقا ءتيىستى».

قازاقتار پەرزەنتتەرىنە ۇل-قىز دەپ بولمەي قاراعان. قىز بالانى دا، ۇل بالانى دا بىردەي ەسىمدەرمەن اتاۋ ءداستۇرى سونىڭ دالەلى. باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ اكەسىنىڭ ەسىمى ءمومىنالى بولسا، اقىن اباي قۇنانبايۇلىنىڭ شىققان تەگى حالىق شەجىرەسى بويىنشا ارعىننىڭ ەكىنشى ايەلى مومىننان تۋاتىن تورتەۋدىڭ ءبىرى توبىقتىعا جاتادى. مىسالى ايتباي جالپى ەر بالاعا بەرىلەتىن ەسىم. مۋزىكا زەرتتەۋشى احمەت جۇبانۇلى «زامانا بۇلبۇلدارى» اتتى ەڭبەگىندە ءبىرجان سالدىڭ كوپكە بەلگىلى «ايتباي» ءانى تۋرالى بايانداي كەلىپ: «ايتباي – قىزدىڭ اتى. قازاقتا قىزدىڭ سوڭىنان ۇل تۋماسا، قىزعا ەركەكتىڭ اتىن بەرەدى. ايتبايدىڭ اتى قويىلۋدا سولاي بولعان» دەپ جازادى.

«شارىپ» ەسىمى كوبىنەسە ۇل بالالارعا بەرىلىپ وتىرعانى بەلگىلى. دەگەنمەن، سوڭعى كەزدە بۇلاي بولماعانمەن، بۇرىنعى كەزدە قىز بالالاردى دا وسى ەسىممەن اتاۋ ءۇردىسى بولعانىن اقىن اباي قۇنانبايۇلىنىڭ «شارىپكە» دەگەن ولەڭىنىڭ «تۇڭلىكبايدىڭ قاتىنى اتىڭ ءشارىپ…» دەپ كەلەتىن جولىن وقىعاندا بىلۋگە بولادى. ال، بۇل ەسىمنىڭ ارابشادان قازاق تىلىندەگى ماعىناسى «اتاقتى، مەيىرىمدى، پايعامباردىڭ اۋلەتىنەن دەگەن اتاق» دەگەندى بىلدىرەتىنىن ەسكەرسەك، وسى ەسىمنىڭ اقىن اباي عۇمىر كەشكەن ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا ەمەس، ودان بۇرىن دا يسلام ءدىنىنىڭ قازاق ەلىنە كەلگەن ۋاقىتىنان بەرى قولدانىستا بولعانىن كورسەتەدى. ءارى ۇل بالالاردىڭ ەسىمدەرىنىڭ قىزدارعا بەرىلۋ سەبەبىنىڭ دە پايدا بولعان كەزى ارىدە ەكەنى بايقالادى.

ەگەردە دۇنيەگە بىرىنەن سوڭ ءبىرى قىز كەلگەن جاعداي بولسا بۇدان بىلاي ۇل تۋىلسىن دەپ قىزدىڭ اتىن بالتاكۇل، تولبالا، ۇلبوسىن، ۇلجان، ءۇمىتحان دەپ قويعان. قازاق حالقىنىڭ اراسىندا بۇل سەنىم ءالى كۇنگە دەيىن ورىن الىپ كەلەدى. بىردە ۇلىم الىبەك مەكتەپتە بىرگە وقيتىن قىزدىڭ ەسىمى ءۇزىلحان ەكەنىن ايتىپ كەلدى. مەن، سۇراشى ىنىلەرى بار ما ەكەن، دەدىم. ۇلىم سۇراپتى، جانۇياسىندا ۇل بالا جوق ەكەن.

بەلگىلى اقىن ءشومىشباي ساريەۆتىڭ ەسىمى تۇسكە بايلانىستى قويىلعان. «جۇلدىزدار وتباسى» جۋرنالىنىڭ بەتىندە جاريالانعان سۇحباتتا اقىننىڭ اناسى ءمارياشتىڭ ايتۋى بويىنشا بولاشاق اقىن ءوزىنىڭ ەسىمىنە بىلاي يە بولىپتى: ءبىر كۇنى قاتشا دەگەن تۋىس اپام ۇيگە كەلىپ: ء«تۇس كوردىم. تۇسىمدە اق ساقالدى اتا كەلىپ: «ناعاشىبايدىڭ ۇيىندەگى كەلىن ۇل تۋادى. اتىن ءشومىش اۋليەنىڭ اتىمەن ءشومىشباي دەپ قويسىن. سوندا جاسى ۇزاق بولادى» دەپ ايان بەردى»، – دەدى. اتىن شىلدەحاناسىندا قاتشا اپامنىڭ ءوزى قويدى. ۇلىمنىڭ ەرەكشە ادام بولاتىنىن سەزدىم. ىزىنەن ىنىلەرى مەن قارىنداستارىن ەرتە كەلدى.

تۇسكە بايلانىستى جاڭا تۋعان بالاعا ات تاڭداۋ بۇرىننان بار. اقساق تەمىردىڭ دە ەسىمى تۇسكە بايلانىستى بەرىلگەندىگىن ءوزى ايتقان: «جاس كەزىمدە اكەم ءامىر تاراعايدان ونىڭ كورگەن ءتۇسى جايىندا ءبىر اڭگىمە ەستىدىم: تۇسىمدە قاسىما تۇر-كەلبەتى ارابقا ۇقساس ءبىر جاس جىگىت جاقىنداپ كەلىپ ماعان سەمسەر ۇستاتتى. مەن سەمسەر قىلىشتى الدىم دا ونىمەن اۋانى تىلگىلەپ سەرمەي باستادىم. الگى سەمسەردىڭ ساۋلەسىمەن بۇكىل الەم جارىققا بولەندى. مەن اۋليە ءامىر كۇلالعا ءتۇسىمدى جورىپ بەرۋىن ءوتىندىم. ءامىر كۇلال ماعان ءتۇسىمنىڭ ايان ەكەنىن، قۇدايدىڭ ماعان بۇكىل الەمدى بيلەپ، بارلىعىنا يسلام ءدىنىن قابىلداتىپ، جەردى قاراڭعىلىق پەن اداسۋشىلىقتان قۇتقاراتىن ۇل سىيلايتىنىن ايتتى. ءتۇسىم راس بولىپ قۇداي ماعان ءوزىڭدى بەردى ۇلىم. سەن دۇنيەگە كەلىسىمەن مەن بىردەن سەنى شامسۋددين شايقىعا اپاردىم. مەن كەلگەندە قۇران وقىپ وتىرعان شايقى ءبىر سوزدەرگە توقتالدى. بۇل سويلەمدە تەمىر ءسوزى كەزدەسەتىن بولعاندىقتان، ءبىز سەنىڭ اتىڭدى تەمىر دەپ قويدىق».

بالا شەتىنەي بەرگەن جاعدايدا

جاڭا تۋعان سابيگە جاسۇزاق، ءجۇزجاسار، مىڭجاسار، تۇرار، تۇرعىن، تۇرسىن، تۇرعىنباي، تۇرسىناي، ولمەس، وسكەن دەپ ات قويعان. ىرىم ەتىپ نارەستەنىڭ كىندىگىن بالتامەن كەسىپ، بىرەۋگە بىرنارسە بەرىپ ساتىپ الاتىن كەزدەر دە بولعان. نەمەسە جاڭا تۋعان نارەستەنى ۇزاق جاساعان بىرنەشە كەمپىردىڭ ەتەگىنىڭ استىنان وتكىزۋ ءداستۇرىن جاساعان. بۇنداي بالالاردى ۇشكەمپىر، تورتكەمپىر، بەسكەمپىر دەپ جورالعىعا قاتىسقان كەيۋانالاردىڭ سانىمەن اتاعان. بۇنداي عۇرىپتى اتقارۋعا اقساقالداردى دا شاقىراتىن بولعان. ايگىلى اقىن كەنەن ءازىربايۇلى ەلۋدەن اسقاندا كورگەن قىزىنا وسىنداي ىرىم جولىن جاساپ ەسىمىن تورتكەمپىربىرشال قويعانى بەلگىلى. كەيىن سول قىزى وسكەن سوڭ مەكتەپكە بارعاندا بالالار مازاقتاي بەرگەن سوڭ اتىن تورتكەن دەپ وزگەرتكەن.

كەيبىردە

سابيلەرگە ەلدى مەكەن، جەر-سۋ اتتارىنا بايلانىستى ەسىم قوياتىن بولعان. اقىن اباي قۇنانبايۇلىنىڭ ءتورتىنشى اتاسى تورعاي ايدوسۇلىنىڭ ەسىمى «اقتابان شۇبىرىندى» زامانىندا سىر بويىنا بوسىپ، اۋا كوشكەندە تورعاي وزەنىنىڭ بويىندا دۇنيەگە كەلگەندىكتەن بەرىلگەن.

اقىن جامبىلعا ەسىم بەرىلۋى دە جەر اتىنا بايلانىستى. جىر الىبىمەن وتە جاقىن قاتىناسقان جازۋشى ءسابيت مۇقانۇلى 1946 جىلى: «جاكەڭ شۋ وزەنىنىڭ بويىنداعى جامبىل تاۋىنىڭ ەتەگىندە تۋعاندىقتان اكەسى اتىن جامبىل قويىپتى» دەپ جازدى.

تۋعان جەرگە بايلانىستى

ات قويۋ ادەتى جيىرماسىنشى عاسىردا دا جالعاستىعىن تاپقانىن 1922 جىلى تۋعان اتاقتى اقىن سىرباي ماۋلەنۇلىنىڭ:

سىر بويىندا تۋعان سوڭ،

سىرباي قويدى اتىمدى، –

دەگەن ولەڭ جولدارى دا دالەلدەيدى.

ۇل-قىزدارىنا ۇناتقان ادەبي شىعارمالاردىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ەسىمىن بەرۋ دە تاريحتا بەلگىلى. كەزىندە «اباي جولى» رومانىنداعى اقىننىڭ عاشىق بولعان قىزى توقجان ەسىمى بۇكىل قازاقستانعا كەڭىنەن تاراپ كەتتى. وسىنداي ءبىر قىزىق وقيعا بەلگىلى ءانشى، كومپوزيتور جاياۋ مۇسا ايەلى ساپار ەكەۋىنىڭ تۇڭعىش پەرزەنتى دۇنيەگە كەلگەندە بولىپتى. احمەت جۇبانۇلىنىڭ جازۋى بويىنشا جاياۋ مۇسا قىزى تۋار الدىندا ورىس ادەبيەتىنىڭ الىبى، جازۋشى لەۆ تولستويدىڭ «اننا كارەنينا» رومانىن وقىپ، قىزىن وسى شىعارمانىڭ باس كەيىپكەرىنىڭ اتىمەن اتاعىسى كەلگەن. ءبىراق اۋىل مولدالارى: ء«بىز كاپىردىڭ اتىن ايتىپ، ءسابيدىڭ قۇلاعىنا ازان شاقىرا المايمىز» دەپ باس تارتادى. سوندا مۇسا تۇرىپ: «سەندەر بىلگەن ءالحامدى مەن دە بىلەمىن، اللاھۋ اكباردى سەندەردەن گورى دۇرىس ايتا الامىن، بەرى بەر ءسابيدى» دەپ، ءوزى ازان ايتىپ قويادى. وسىلايشا ريم ميفولوگياسىنىڭ جاڭا جىل ايەل قۇدايى اننانىڭ (ماعىناسى – جىل، ماڭگىلىك) ەسىمى قازاق قىزىنا بەرىلگەن. بۇل ەسىم حاليفا التاي قازاقشاعا اۋدارعان قۇراننىڭ 54-بەتىندە بار.

جالپى، قازاق حالقىنىڭ ەسىم بەرۋ ءۇردىسى تاريحتىڭ وتە تەرەڭ قويناۋىنان باستاۋ الادى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن ءومىر سۇرگەن گرەك تاريحشىسى گەرودوت قازاق حالقىنىڭ بابالارى ساقتار تۋرالى جازا كەلىپ ولاردىڭ ەسىمدەرىن دە كەلتىرەدى. مىسالى ساقتاردىڭ باباسى تارگيتاي، پارسى پاتشاسىن جەڭگەن پاتشايىم توميريس پەن ونىڭ بالاسى سپارگاپيس تۋرالى ايتا كەلىپ، گرەكياعا بارىپ اتى شىققان ءاناحارسيستى جانە باسقالاردىڭ اتىن اتايدى.

ساق

بابالارىمىزدىڭ جولىن قۋعان عۇنداردىڭ ەسىمدەرى دە قازاق تاريحىنىڭ باستاۋى كوپتەگەن عاسىرلاردىڭ ارعى جاعىندا جاتقانىن دالەلدەي تۇسەدى. عۇن پاتشاسى اتتيلانىڭ ەسىمىن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ «اتتىلى» دەسە، كەيبىر عالىمدار بۇل ەسىمدى ەدىل وزەنىنىڭ اتىمەن بايلانىستىرادى.

تۇركى قاعاناتى كەزىندە ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعالار – كۇلتەگىن، تونىكوك، ۇماي ەسىمدەرى بەلگىلى. بەك دەگەن بايىرعى تۇركى ءسوزى قازاق ەسىمدەرىندە بۇگىندە دە كوپتەپ كەزدەسەدى. جالپى ساق، عۇن، بايىرعى تۇركى ەسىمدەرى تاريحتا ساقتالعانى از ەمەس. بولاشاقتا ول بولەك ءبىر ماقالانىڭ وزەگى بولماق.

قازاق دالاسىن يسلام ءدىنىنىڭ ىقپالى وتە تەرەڭ بولعانى سونداي كوپتەگەن ەسىمدەر «قوجا» دەگەن جالعاۋمەن

اياقتالادى. بەلگىلى عالىم ءرابيعا سىزدىق تا «ياسساۋي حيكمەتتەرىنىڭ ءتىلى» اتتى ەڭبەگىندە: ء«ياسساۋيدىڭ ناسىلدىك تەگىنە (سۇيەگىنە) قاراي بەرىلگەن اتتى حوجا ەسىمىنىڭ ماعىناسىن، ول حوجالاردىڭ الەۋمەتتىك ورنىن، قازاقتار ءۇشىن ولاردىڭ كىم بولعانىن، سونداي-اق ياسساۋي دەگەن ات ونىڭ تۋعان جەرىنە قاراپ قويىلعان لاقاپ اتى ەكەنىن جازادى.

قازاقستان – پاتشالىق رەسەيگە بودان بولعان كەزدە ورىس تىلىنەن ءتۇرلى ەسىمدەر اراب، پارسى تىلدەرىنەن ەنگەن ەسىمدەردەي كوپ بولماسا دا ەنگەن. ءومىرىنىڭ ەلۋ ءۇش جىلىن ورىس سوزدىگىن جاساۋعا سارپ ەتكەن اتاقتى ۆلاديمير دال تەك قانا سوزدىك جازۋمەن شەكتەلمەي ادەبي شىعارمالار دا جازعانى بەلگىلى. ۆ.دال قازاق ومىرىمەن دە ەتەنە جاقىن بولعان ءارى قازاق ءتىلىن وتە جاقسى بىلگەن. ونىڭ «ماينا» اتتى اڭگىمەسىندە مىناداي قىزىق ءجايت سۋرەتتەلگەن: «ساقالبايدىڭ ەسىمدەرى پاتشانىڭ اسكەري شەندەرىنىڭ اتىمەن قويىلعان ءتورت ۇلى باردى. ۇلكەنى – پولكوۆنيك، ەكىنشىسى – مايور، ءۇشىنشىسى – كاپيتان، ءتورتىنشىسى، ەڭ كىشىسى – پورۋچيك». ءدال وسىنداي ەسىمدەردى ءوز حاتتارىندا پولياك ا.يانۋشكەۆيچ تە كەلتىرەدى.

قازاق ەسىمدەرىن زەرتتەيمىن دەگەن ادامعا مول مۇمكىنشىلىك بار.

حح عاسىرعا دەيىنگى قازاق ەسىمدەرى ءوز زامانىنىڭ كورىنىسى ەكەنىنە دە بولەك توقتالۋدى قاجەت ەتەدى. قازاق ەسىمدەرىنە كوڭىل اۋدارعان ادام قازاق حالقى تۋرالى كوپ نارسەنى ءبىلۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. سەبەبى قازاق حالقى ەسىم بەرۋدە دە وزىنشە ءبىر ۇلكەن قۇبىلىس يەسى ەكەنى انىق. قانداي الاساپىران جاعدايلاردى باسىنان كەشىرسە دە ەسىم بەرۋگە كەلگەندە حالىقتىق تامىرىنان ايىرىلماعان.

سونىمەن قازاق ەسىمدەرىنە

تەك ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە بەرىلەتىن ات دەپ قانا قاراماي وعان قازاق پوزياسىنىڭ جانە قازاق تاريحىنىڭ ءبىر قۇرامداس بولىگى دەپ باعالاۋ قاجەت. اسىرەسە اقىن، جازۋشىلار، كينو جانە تەاتر قايراتكەرلەرى ءوز شىعارمالارىنا سول تاريحي كەزەڭگە ءتان ەسىمدەردى تاڭداعانى ابزال.

ال، ەندى بۇگىنگى ەلىمىز ەگەمەندىگىن الىپ الەمگە تانىلىپ جاتقان بەيبىت زاماندا گۇلجاۋار، جانشۋاق، ەرحالىق سىندى ەسىمدەردىڭ پايدا بولۋى دا قازاق حالقىنىڭ ارمانشىل حالىق ەكەنىن جانە سول ارمانداعان ماقساتىنا جەتەتىنىن دالەلدەيدى.


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=12&id=117734

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


سىر ەلىندە جاستار جىلى 1 مينوت
قازبات: تاجىك-اۋعان شەك 1 مينوت
الپىسباەۆ راشيد ابدۋالي 6 مينوت
قازاقستاندىق ابزال مىرز 6 مينوت
«حالىقتىڭ سۇيىكتىسى - 2 6 مينوت
2020 جىلى قازاقستان پرە 10 مينوت
تارازداعى وقيعادان سوڭ 13 مينوت
اقشا تىكپەي كارتا ويناع 16 مينوت
جەتىسۋدا 232 كاسىپكەر 4 16 مينوت
توقاەۆ ەلورداداعى تراۆم 16 مينوت
中国哈萨克语广播网 16 مينوت
اعاجاي التاي تورى 16 مينوت
سۋىق ءتيۋدىڭ 84%-ىندا و 16 مينوت
ەلوردادا 34 مىڭعا جۋىق 19 مينوت
قانات يسلام WBO رەيتينگ 1 ساعات
ەركىنبەك شوقاي: ۋاھابيل 1 ساعات
مۇنداي جاعدايعا كەز كەل 1 ساعات
الدىڭعى 10 ايدا ەلىمىزد 1 ساعات
اعاجاي التاي تورى 1 ساعات
پارتيا ورتالىق كوميتەتى 1 ساعات
لۋكاشەنكو پرەزيدەنت ساي 1 ساعات
ورالدا پوليتسيا جول-كول 1 ساعات
قازاقستان پوليتسياسى قو 1 ساعات
پارمەندى مەملەكەتتە ءدى 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
اتىراۋدا ءتورت شاعىن اۋ 1 ساعات
الماتى وبلىسىندا ونەركا 1 ساعات
تىلەنديەۆ اتىنداعى مۋزى 1 ساعات
قازاقستان ەلشىسى ەفيوپي 1 ساعات
سىرتقى ساۋدا اينالىمى و 1 ساعات