ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-19729232138 %62 %
2019-10-20937296235 %65 %
2019-10-21509174761 %39 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 13:42 - 2019/10/10


سەرىك قيراباەۆ،
اكادەميك

كوپ جىل ادەبيەت وقىپ، قالامگەرلەردىڭ وزدەرىمەن ارالاستا بولىپ، كىتاپقۇمار حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن اڭعارا ءجۇرىپ، مەن ءسابيت مۇقانوۆتاي ەسىمى ەلگە كەڭ جايىلعان جازۋشىنى ەستىگەن ەمەسپىن. بالا كەزىمىزدەن ءسابيتتىڭ ولەڭدەرىن جاتتاپ وستىك، «سۇلۋشاش»، «جۇمباق جالاۋ» («بوتاكوز»)، «بالۋان شولاق»، «مەنىڭ مەكتەپتەرىم» ء(«ومىر مەكتەبى»)، «سىرداريا» روماندارىن وقۋمەن ادەبي ساۋاتىمىزدى اشتىق. 

سولار ارقىلى ءوزىمىز كورمەگەن، كورسەك تە ءدال سونداي سەزىنبەگەن ءومىردىڭ قات-قابات شىندىعىن، ونىڭ كوركەم بەينەسىن تانىپ، ريزا بولىستىق. سابەڭنىڭ حالىقتىڭ اڭگىمەشىلدىك داستۇرىنەن باستاۋ الاتىن ءستيلى، اۋىز ادەبيەتىندەگى شىتىرمان وقيعالاردى قۇراستىرۋدان اۋىسقان سيۋجەت قۇرۋى مەن ونى دامىتۋىنىڭ قىزىقتىلىعى ونىڭ كىتاپتارىن باس العىزباي وقىتاتىنى جانە جازۋشى حالىقتىعىنىڭ تەرەڭ جاتقان ءبىر تامىرى ەكەنىن دە اڭعارتقانداي بولاتىن. جالاڭاش باتىراقتىڭ ىشىنەن شىعىپ، جاڭا ءومىر ءۇشىن كۇرەسكە ەرتە ارالاسقان، بۇكىل كىتاپتارى ەزىلگەندەر مەن قاراپايىم حالىقتىڭ رۋحى مەن ارمان-مۇددەسىنەن تۋىنداعان جازۋشىنىڭ كۇرەسكەر بەينەسىنە دە ءتانتى بولاتىنبىز. ونى كورۋ، ارالاسۋ، اڭگىمەسىن تىڭداۋ ءبىزدىڭ تۇسىمىزگە دە كىرمەگەن ارمان ەدى.

سول ارمانىمنىڭ ويدا-جوقتا ورىندالىپ، سابەڭ سياقتى «الىپتى» (عابيت و كىسىنى «الىپتار توبىنا» قوسقان) كورىپ، ءىنى-بالا بولعانىم ءۇشىن تاعدىرىما مىڭ مارتەبە راقمەت ايتسام دا ارتىق ەمەس. ءبارى مەنىڭ سوعىستان كەيىن وقۋ ىزدەپ، الماتىعا كەلۋىمنەن باستالدى. وتان سوعىسى كەزىندە مەكتەپ بىتىرۋمەن توقتاپ، ەلدە جۇمىس ىستەپ قالعان مەن سوعىس اياقتالىسىمەن-اق وقۋدى ارمانداي باستادىم. اكەم مارقۇم اسكەرگە الىنىپ كەتۋىمنەن قاۋىپتەنىپ، مەكتەپتە ءمۇعالىم بولىپ جۇرگەن جەرىمنەن ىشكى ىستەر جۇيەسىنىڭ قىزمەتىنە اۋىستىرىپ جىبەرگەن بولاتىن. ولار مەنى ­بوساتپاي، بوساتسا ءوز جۇيەسىنىڭ وقۋىنا جىبەرگىسى كەلىپ، ءبىراز اۋرە ەتتى دە، مەن قايتا-قايتا مازالاپ، ارىز جازا بەرگەن سوڭ، 1947 جىلى جازدا بوساتۋعا ۋادە ەتتى. باسشىلىقتىڭ ۋادەسىن العان سوڭ، ەكى جىلداي الماعان دەمالىسىم بار ەدى، سونى پايدالانىپ وقۋدىڭ جايىن بارلاپ قايتۋ ءۇشىن مامىر ايىندا الماتىعا كەلدىم. تۇسكەن ءۇيىم – ءماجيت سەيفۋلليننىڭ (ساكەننىڭ ءىنىسى) ءۇيى. الدىندا الماتىدا بولىپ كەتكەن اكەم سول ءۇيدىڭ مەكەن-جايىن بەردى. ماكەڭ دە، ايەلى ءامينا دا قوناقجاي، كوڭىلدەرى اشىق، ەلدەن الىس جۇرسە دە، ارالاسىن ۇزبەگەن، ءبىر جايدارى جاندار ەدى. ماكەڭ مەنى قازپي-عا ەرتىپ بارىپ، وقۋعا ءتۇسۋدىڭ جايىن اقىلداستى، بىردە ءوزى، بىردە ۇلكەن ۇلى ورىنبەكتى قوسىپ بەرىپ، قالامەن ­تانىستىردى. كۇن دەمالىس. ماكەڭ ەكەۋمىز بازار ارالاپ، ءبىر كوشەمەن (قازىرگى زەنكوۆ، بۇرىنعى پرولەتار كوشەسى) كوتەرىلىپ كەلە جاتىر ەدىك، تۇسىمىزداعى ءبىر قاباتتى شاعىن ءۇيدىڭ تەرەزەسى قاعىلدى. قاراساق، تەرەزەنىڭ ار جاعىندا بىرەۋ ماكەڭدى تانىپ، قول بۇلعادى. تايادىق.
– ءسابيت قوي، ءسابيت مۇقانوۆ. بىلەتىن بە ەدىڭ؟ – دەدى ماكەڭ. – بىلگەندە قانداي! كىتاپتارىن وقىعام. ىشتەن سابەڭ شىقتى. ءدال ءوزى. مەن كورگەن سۋرەتتەن اينىمايدى. كوزىمە جىلى ۇشىراپ كەتتى. ماكەڭمەن شۇيىركەلەسىپ امانداسىپ، حال-جاي سۇراستى. ماكەڭ: – مىنا بالا ەلدەن كەلگەن ەدى. سونىمەن بازار ارالاپ كەلە جاتىر ەك، – دەدى. ال، سابەڭ: – تاياۋدا «سىرداريا» دەگەن رومان ءبىتىرىپ ەدىم. سونى ماشينكاعا باستىرىپ جاتىرمىن. ءۇي تار، بالا-شاعا بار، كەڭسەگە كەلىپ جۇمىس ىستەپ وتىر ەدىم. سەنى كورىپ، امانداسايىن دەگەنىم عوي، – دەدى. كەڭسەنىڭ «جازۋشىلار وداعى» ەكەنىن مەن سوندا بارىپ اڭعاردىم. ەكىنشى رەت سابەڭدى كۇزدە جاستار مەن بالالار تەاترىندا وتكەن جاس جازۋشىلاردىڭ كەڭەسىندە كوردىم. وقۋعا ءتۇسىپ، قالامەن، ينستيتۋت ومىرىمەن تانىسا باستاعان كەزىمىز. ادەبيەت ۇيىرمەسىنىڭ ءبىر جينالىسىنا تىڭداۋشى بوپ قاتىسقام. جاس جازۋشىلاردىڭ كەڭەسى بولاتىنىن سوندا ەستىپ، جوعارعى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ەرىپ بارىپ، تىڭدادىم. سابەڭ بايانداما جاسادى. بايانداما جاساپ تۇرىپ، ءبىر ءسوزدىڭ ورىسشاسىن ىزدەپ: – ءاي، قاينەكەي، ورىسشاسى قالاي ەدى، ايتىپ جىبەرشى، – دەگەنى ەسىمدە. قاينەكەي: – انە، عابەڭ وتىر. باياعىدا سىزگە دوستوبرەن جازىپ بەرگەن، سول كىسى بىلەدى، – دەپ، باسقا جاققا سىلتەپ جىبەردى. – ءاي، عابيت، سەن بار ەكەنسىڭ عوي. باياعىدا دوستوبرەن دە جازىپ بەرىپ ەڭ. ايتىپ جىبەرشى، – دەدى سابەڭ. جۇرت ءماز بوپ كۇلىپ جاتىر. ءۇزىلىس كەزىندە سابەڭنىڭ جينالعان ەلدىڭ ورتاسىندا كۇلىپ، اڭگىمە ايتىپ، ءماز ­بولىپ تۇرعانى كوز الدىمدا قالىپتى. ودان كەيىن تەاتردا كوردىم. سول جىلى قازان مەيرامىنىڭ قۇرمەتىنە وپەرا جانە بالەت تەاترىندا «تولەگەن توقتاروۆ» وپەراسى قويىلىپ، ءبىر توپ ستۋدەنتتەر سوعان بارساق، مۇحتار، ءسابيت، عابيدەن ۇشەۋى سوندا ەكەن. ۇشەۋىنىڭ دە تۇلعاسىنا، كەسەك كەسكىندەرىنە قاراپ، ريزا بولىستىق. ءۇزىلىس كەزىندە ۇشەۋى اڭگىمەلەسىپ، ۆەستيۋبلدە اينالىپ ءجۇردى. ءبىز دە ەكى-ۇش بالا قىزىقتاپ، اڭگىمەلەرىنە قۇلاق توسىپ، ارتتارىنان ەرە جۇرگەنبىز. 1948 جىلدىڭ كۇزىندە ءقازپي-دىڭ 20 جىلدىعىنا بايلانىستى ينستيتۋتتا اقىن-جازۋشىلاردىڭ ۇلكەن ءبىر توبى قاتىسقان كەش ءوتتى. ونى ادەبيەت ۇيىرمەسىنە قاتىسىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر وزدەرى ۇيىمداستىرعان. كەشتى قاجىم جۇماليەۆ اشىپ، ءسوزدى ءسابيت مۇقانوۆقا بەرگەن. ول كىسى – قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى. قاتىسىپ وتىرعان اقىن-جازۋشىلاردى تانىستىرىپ، ءوزى قازپي جونىندە ءسوز سويلەدى. سوندا 30-جىلداردىڭ اياق كەزىندە قازپي-دە ىستەگەنىن ايتقان. ال جازۋشىمەن تىكەلەي كەزدەسۋ ينستيتۋتتا 1949 جىلى ۇيىمداستىرىلدى. وعان ۇستازدارىمىز قاجىم جۇماليەۆ، قاينەكەي جارماعامبەتوۆ قاتىسىپ، سابەڭ شىعارماشىلىعى جايلى ءسوز سويلەدى، جوعارى كۋرستىڭ بىر-ەكى ستۋدەنتىن سويلەتتى. اقىرىندا ءسوزدى سابەڭنىڭ وزىنە بەردى. ءوزى جازۋشىلىق ەڭبەك جايلى، شىعارمالارىنىڭ جازىلۋ تاريحى جايلى ايتتى. مەنىڭ ەسىمدە «بوتاكوزدىڭ» قالاي جازىلعانى، ماتەريالدارىن قالاي جيناعانى، سايىن بولىستىڭ تاريحى جايلى اڭگىمەلەرى قالىپتى. وبرازداردىڭ ءپروتوتيپى جايىنا توقتالدى. اسقاردى ءالىبي جانگەلديننەن الدىم دەپ، ءالىبيدىڭ كىم ەكەندىگىن، رەۆوليۋتسيالىق ەڭبەگىن ءبىراز اڭگىمەلەدى. 1951 جىلى ينستيتۋت بىتىرگەن سوڭ، مەن قازاقتىڭ مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باس­پاسىنان «ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالىنا اۋىستىم. رەداكتسيا جازۋشىلار وداعى ءۇيىنىڭ ىشىندە. ءبىزدىڭ رەداكتورىمىز بوساپ، ورنىنا ادام كەلمەي، كابينەتى ءبىراز ۋاقىت بوس تۇردى. وسى كەزدە ءوز كابينەتىندە جوندەۋ جۇمىسى ­بولىپ، سابەڭ وسىندا وتىرىپ ءجۇردى. سابەڭمەن جاقىن كەلگەنىم، تىلدەسكەنىم، تانىسقانىم وسى تۇستان باستالدى. و كىسىنىڭ ادامدى وزىنە تارتىپ تۇراتىن قاراپايىمدىلىعى، كىشىپەيىلدىلىگى، اراسىندا ازىلدەپ قويىپ، ءوزى دە قىزىعىپ ايتاتىن اڭگىمەشىلدىگى، قالبالاقتاعان مىنەزى ءبىزدى بىردەن باۋراپ اكەتتى. ءبىر كۇنى سىرتتان كىرسەم، ء«اي، سەرىك، سەن مەن ەكەنىمدى ايتىپ قويىپ جۇرمە، ءبىر جاس كەلىنشەك تەلەفون سوقتى، كەلىن بولۋى كەرەك، مەن ازداپ ازىلدەپ جىبەردىم» دەپ ءوزى ءماز بوپ كۇلەدى.
بۇل ءبىر قيىن كەزەڭ ەدى. قازاقستاندا «ۇلتشىلدىققا قارسى كۇرەس» ناۋقانى باستالعان. 1946 جىلعى پارتيانىڭ «لەنينگراد» جانە «زۆەزدا» جۋرنالدارى تۋرالى» قاۋلىسىنان باستاۋ العان بۇل ناۋقان ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا وزگەشە ءبىر قارقىنمەن ورىستەدى. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى «قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنداعى ساياسي ورەسكەل قاتەلىكتەر تۋرالى» قاۋلى (1947) قابىلدادى. ج.شاياحمەتوۆ رەسپۋبليكالىق ­اكتيۆتە ءسوز سويلەدى. ونىڭ اياعى «پراۆدا» گازەتىنىڭ «قازاقستان تاريحى ماركستىك-لەنيندىك تۇرعىدا باياندالسىن» اتتى ماقالاسىنا (1950) ۇلاستى. «ۇلتشىلدىقتى» اشكەرەلەيتىن ماقالالار ۇيىمداستىرۋ جەدەل قولعا الىندى. سابەڭ وسى كەزدە جازۋشىلار وداعىن باسقاراتىن. ءوزى دە سىنعا ۇشىراپ، بىرەسە كىتاپتارى، بىرەسە وداقتاعى باسشىلىق قىزمەتى مىنەلۋمەن جۇرگەن. ءبىر كۇنى ورتالىق كوميتەتكە بارىپ كەلدى دە، ءبىزدى، ءبىر توپ جاس ادەبيەتشىلەر مەن سىنشىلاردى جينادى. – ءاي، جىگىتتەر، قىزىق بولىپ جاتىر. پارتيا «ۇلتشىلداردى» تابىڭدار، اشكەرەلەڭدەر دەيدى. ءابدىلدا، قاسىم، قاليجان ۇشەۋىنە ەرەكشە شۇيلىگۋدە. سەندەر جاسسىڭدار، وسى تۇستا پارتياعا كومەكتەسپەسەڭدەر بولمايدى، – دەدى. قولىنا قارىنداش الىپ، كىمنىڭ قاي تاقىرىپقا، قاي گازەتكە ماقالا جازاتىنىن ناقتىلاپ، ءوزى ­جازىپ وتىردى. جاسىنان جوقشىلىقتا ءوسىپ، سوۆەت وكىمەتى مەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ قامقورلىعىمەن ءبىلىم الىپ، ەڭبەك جولىن، جازۋشىلىعىن باستاعان ءسابيت پارتيا ءسوزى، پارتيالىق شارا دەگەنگە «تاك» تۇراتىن. پارتيا ۇرانىنا ەرىپ، 20-جىلداردىڭ وزىندە قازاقستانداعى «ۇلتشىلدىققا» قارسى ­باتىل كۇرەسكەن. ءبىراق بۇل جولى بۇرىنعىداي بەلسەندىلىگى بايقالمايدى. ءسىرا، «ۇلتشىلدىق» بار دەگەنمەن، سىننىڭ ۇساق-تۇيەكتى تەرمەلەپ، كىنا ىزدەۋگە بەت بۇرعانىن سەزەتىن دە بولار ء(وزى دە سىنالىپ ءجۇردى عوي)، تاپسىرما العان سوڭ، امال جوق، ماقالالار ۇيىمداستىرۋعا ءماجبۇر ادام سياقتى كورىندى. ءبىراق ونىمەن قۇتىلمادى. قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى جازۋشىلار وداعىنىڭ جۇمىسى جايلى ارناۋلى قاۋلى الدى دا، ءسابيتتى ورنىنان بوساتتى. جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ پارتيا قىزمەتكەرى ءا.جايمۋرزين سايلاندى. وداق باسشىسى جازۋشى بولۋعا مىندەتتى ەمەس، ول وداقتا پارتيالىق ءتارتىپ ۇيىمداستىرۋشى ­بولۋى كەرەك دەگەن ستاليندىك پرينتسيپ (ششەرباكوۆ،­ پوليكارپوۆتار وداقتىق جازۋشىلار ۇيىمىن باسقارعان) قازاقستاندا دا ىسكە استى. كەيىن بۇل قىرعىزستان مەن تۇركمەنستاندا دا قايتالاندى. ارينە، جازۋشىلاردىڭ ىشكى جاعدايىن، پسيحولوگياسىن، شىعارماشىلىق ادامىنىڭ سىرى مەن كۇيىن بىلمەيتىن ادامعا ولارمەن جۇمىس ىستەۋ وڭاي ەمەس ەدى. ابەكەڭ (جايمۋرزين) بۇل قيىنشىلىققا كەزدەستى دە. سويتە ءجۇرىپ، ادال قىزمەت ىستەۋگە تىرىستى. از ۋاقىت ىستەپ، ­جازۋشىلارمەن قارىم-قاتىناسىن بۇزىپ الماي تۇرعاندا، امان-ساۋ ماسكەۋگە وقۋعا كەتتى. مەن ابەكەڭنىڭ اقىلدىلىعىن وسىدان كورەم. ءسويتىپ، 1954 جىلى بۇل ورىنعا عابيدەن مۇستافين وتىردى.
قىزمەتىنەن كەتكەننەن كەيىن ءسابيت «ۇلتشىلدىقتى اشكەرەلەۋ» ىسىنە ارالاسقان جوق. تەك ادىلەتسىز سىن شوقپارىنان ءوز ­باسىن اراشالاۋمەن ءجۇردى دە، رەسپۋبليكا باسشىلىعى وزگەرگەنمەن، كەيىن ادەبيەتتىڭ ءقادىرلى اقساقالدارىنىڭ قاتارىندا سىيلى ءومىر ءسۇردى. پ.ك.پونومارەنكو، ل.ي.برەجنەۆتەر اقساقال جازۋشىلارعا ۇلكەن قۇرمەتپەن قارادى. مۇحتار، ءسابيت، عابيت، عابيدەن – تورتەۋى دە جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. بۇلاردان باسقا ءبىر ورىس جازۋشىسىنا (د.سنەگين)، جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكىنشى حاتشىسىنا (ا.تاجىباەۆ) دەپۋتاتتىق ورىن بەرىلدى. الدىڭعى تورتەۋى وزدەرى ومىردەن كەتكەنشە دەپۋتاتتىعىنان ايىرىلعان جوق، كەيىنگى ەكى ورىن قىزمەتىنە قاراي باسقا ادامدارمەن الماسىپ تۇردى. جوعارىداعى ءتورت اقساقال جازدا مينيسترلەرمەن قاتار، مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ەكىنشى دەمالىس ۇيىنەن ساياجاي الىپ پايدالاندى. ال قالعان جازۋشىلار ءۇشىن ۇكىمەت ەكى اعاش ءۇي ء(تورت بولمەلىك ءتورت پاتەر) سالىپ بەردى. ول دا ءبىر قىزىق داۋرەن ەكەن عوي. جاز بويى اعالارمەن ارالاسىپ، سول دەمالىس ءۇيىن باسىمىزعا كوتەرىپ جاتۋشى ەك. بالالارىمىز دا سوندا ءوستى. سابەڭمەن وتباسىلىق ارالاسىمىز دا وسى دەمالىس ۇيىنەن باستالدى. سابەڭ كەرەمەت اڭگىمەشىل كىسى ەدى. اڭگىمەنى ءوزى دە قىزىعىپ ايتادى، تىڭداۋشىسىن دا ەلىتىپ وتىرادى. قيالى كۇشتى ادام قىزىعىپ وتىرىپ قوسىپ جىبەرەتىن ادەتى دە بولاتىن. دەمالىس ءۇيىنىڭ اسحاناسىنان تاماقتانىپ شىعا بەرە، سابەڭ ەسىك الدىنداعى ۇزىن ورىندىققا جايعاسادى. ەلدىڭ ءبارى اپىر-جاپىر جينالىپ، سول كىسىنىڭ اڭگىمەسىن تىڭدايدى.
– ءاي، سەن دە وتىر، – دەدى ءبىر كۇنى اسحانادان شىققان ماعان. – مەن سەندەرگە ماعجاننىڭ الماتىعا كەلۋىن ايتىپ بەرەيىن. – ماسكەۋدە، قىزىل پروفەسسورلار ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىم ەدى، – دەپ باستادى اڭگىمەسىن ءسابيت. – ءماريام، ءبىر كىشكەنە بالام بار – ۇشەۋمىز. ءبىر كۇنى كەشكە جاقىن – اپاق-ساپاقتا ەلدىڭ ءبىر جىگىتى (سابەڭ اتىن ايتىپ ەدى، ۇمىتتىم) جەتىپ كەلدى. ونى-مۇنىعا ۇرىنعىش، بىرنەشە رەت سوتتالعان ادام بولاتىن. مەن قالاي تاۋىپ كەلگەنىنە قايران قالىپ ەدىم. – وي، گورسپراۆكا بار ەمەس پە؟ كىمنىڭ قايدا تۇراتىنىن تەز تاۋىپ بەرەدى؟ – دەدى. مەن ونىڭ قايدان كەلە جاتقانىن سۇرادىم. – ءبىر جۇمىستى بولىپ، سولتۇستىك لاگەردە بولىپ ەدىم، سودان بوسانىپ كەلەم. تاماق ۇستىندە اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ: – لاگەردە قازاقتار بولدى ما؟ – دەپ سۇرادىم. – بولدى. ماعجان جۇماباەۆ بار. مەن ويلانىپ قالدىم. ماعجاندى جاقسى بىلەم. بالا كەزىمدە مەن وقىعان كۋرستا ساباق تا بەرگەن. كۇشتى اقىن. ءبىراق كەڭەس وكىمەتىن مويىنداماي، وعان نارازىلىعىن جىرلاۋمەن ءوتتى. سوتتالعانىن ەستىپ ەم، قايدا ەكەنىن ءبىرىنشى رەت ءبىلىپ وتىرمىن. ەرتەڭىنە مەكەن-جايىن سۇراپ الىپ، ماعجانعا حات جازدىم. حاتتىڭ مازمۇنى سول كەزدىڭ ۇعىمىنان تۋعان. مەن ءۇش قوعامدىق قۇرىلىس تۇسىندا شىققان ءۇش ۇلكەن اقىندى بىلەم. ولار – فەودالدىق داۋىردە شىققان اباي، بۋرجۋازيالىق داۋىردە تۋعان ماعجان، پرولەتاريات داۋىرىندە شىققان ساكەن… – دەي كەلىپ، ءسىزدى ءبىز جاقسى بىلەمىز. قاشانعى قىڭىر تارتا بەرەسىز، قوعام دامۋىنىڭ بەتالىسى ءسىزدىڭ ويىڭىزدان شىقپاعانىن كورىپ ءجۇرسىز. جاڭا ءومىردى قابىلداپ، بەتتى بەرىگە بۇرىڭىز، تالانتىڭىزدى قور قىلماڭىز، – دەپ جازدىم. ماعجاننان جاۋاپ بولمادى. كەلەسى جىلى وقۋىمدى ءبىتىرىپ، الماتىعا كەلدىم. جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ سايلاندىم. ءبىر كۇنى ماعجاننان حات الدىم. ء«سابيت قاراعىم، حاتىڭدى الىپ ەدىم، كەزىندە جاۋاپ جازا المادىم. ەندى بوسانىپ ەلگە كەلدىم. ءبىر مەكتەپتە ساباق بەرەم. ول دا تۇراقتى ەمەس. قاشانعى شەتكە قاعا بەرەسىڭدەر. كوپ ۋاقىت ءوتتى، كوپ سۋ اقتى دەگەندەي… مەنى ورتالارىڭا المايسىڭدار ما؟» دەپ جازىپتى. حاتتى ساكەنگە كورسەتتىم. ول: «مۇنى باسقا ەشكىم شەشە المايدى، بىردەن ل.ي.ميرزويانعا بار» دەدى. وسى جەردە تىڭداپ وتىرعان مۇحامەدجان قاراتاەۆ ءسوز قوسىپ: – مەن ءسىزدىڭ حاتشىڭىز ەدىم عوي، سابە، اۋەلدە سادىق نۇرپەيىسوۆكە بارىپ ەدىڭىز عوي، – دەدى. سابەڭ ونىڭ تۇزەتۋىن قابىلدادى دا: – سادىق ونى شەشە المادى. ول دا ميرزويانعا سىلتەدى، – دەدى. سونىمەن، سۇرانىپ، ميرزوياننىڭ قابىلداۋىنا باردىم. و كىسى كىشىپەيىل، تورەشىلدىگى جوق ادام ەدى، تەز قابىلدادى. مەن حات تۋرالى، ماعجاننىڭ ءسوزى تۋرالى تولىق ايتىپ ءتۇسىندىردىم. اڭگىمە ۇستىندە وراز يساەۆتى (حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى) شاقىرىپ الدى. سونسوڭ شەشىمىن ايتتى: – شاقىرىڭدار. ءبىراز قورلىق كوردى عوي، ويلانعان بولار. بەتى بەرى قاراعان شىعار. ءبىراق، ەستەرىڭدە بولسىن، ول – جاڭا ءومىردى مويىنداماعان ادام، ءارى قارايىپ قالدى. سەندەرگە جاڭا شىعارما جازىپ بەرە المايدى. كلاسسيكالىق ادەبيەت ۇلگىلەرىنەن اۋدارما جاساتىپ الساڭدار دا پايدا… ءقازىر وندا ەشقانداي جاعداي جوق. ءۇي بەرىڭدەر، باسپامەن كەلىسىپ، اۋدارما جاساۋعا شارت جاساسىپ، اۆانس تولەڭدەر، ءسويتىپ كومەكتەسىڭدەر، – دەدى. وسى ۋادەمەن شىقتىق.
وراز «كەڭەستەر ءۇيى» دەپ اتالاتىن قوناقۇيىنەن ەكى بولمە بەرۋگە ءامىر بەردى. ­بارىپ، كىلتىن الدىم. باسپا ءوزى كەلگەن سوڭ شارت جاساسىپ، اقشا بەرەتىن بولدى. مەن تەلەگرامما بەرىپ شاقىرتتىم. ءبىر كۇنى «كەلە جاتىرمىز» دەگەن حابار دا كەلدى. ول كەزدە ماشينا جوق، ات-اربامەن بارىپ، ءى-الماتى ۆوكزالىنان كۇتىپ الدىم. پويىزدان ءتۇستى، قاسىندا ايەلى زىليحا­ بار. سابەڭ زىليحانى ۇناتپايتىن. – مەن سىيلايتىن اقىنداردىڭ ىشىندە ەكى ادامنىڭ ايەلى ماعان ۇنامادى، ءبىرى – وسى، – دەدى. ەكىنشىسىن دە ايتىپ ەدى، ۇمىتتىم. ماعجاننىڭ باقىتسىزدىعىن وسى ايەلدەن كورەتىن. – ماقا، – دەدىم كۇتىپ الىپ تۇرىپ، – ءۇيىڭىز دايىن. كىلتى مەندە، ءبىراق يەسىز ۇيگە بارىپ تۇسپەيسىز عوي، ءبىزدىڭ ۇيگە بارايىق. ەرتەڭ اپارىپ سالام. – ءسابيت قاراعىم، ىنىمدەيسىڭ عوي. قولىمدا وقىپ تا ەدىڭ. وكپەلەمە، مەن ءسىزدىڭ ۇيگە بارمايمىن. مەن ساكەنگە بارايىن. بىرگە ءوسىپ، بىرگە وقىپ ەك، زامان ەكەۋمىزدى ەكى جولعا سالدى عوي. ول جەڭدى، مەن جەڭىلدىم. ساكەڭنىڭ اياعىنا جىعىلايىن، – دەدى ماعجان. ەگىلىپ تۇرىپ ايتتى. جاسىپ قالىپتى. اياپ كەتتىم. ءبىراق ساكەنگە بىردەن الىپ بارۋعا باتا الماي، ء«قازىر، توسا تۇرىڭىز» دەپ، تەلەفون سوقتىم. ساكەن: – الىپ كەل، – دەدى ويلانباستان. – ءبىز كەلسەك، – دەدى سابەڭ اڭگىمەسىن ءارى جالعاستىرىپ، – ساكەن ۇيىنە سىيماي، ۇستىنە قارا كوستيۋم، اق كويلەك كيىپ، گالستۋك تاعىپ، تارانىپ، باعىنىڭ ىشىندە ارى-بەرى ءجۇر ەكەن. ەكى قولى ارتىندا. كەلگەن بەتتە ماعجانعا قۇشاعىن جايا ۇمتىلدى. ەكەۋى دە كوزىنە جاس الىسىپ، قۇشاقتاسىپ امانداستى. سول كەشتى ساكەن ۇيىندە وتكىزدىك. اس ۇستىندە، اڭگىمە اراسىندا بولسا دا، وتكەن ومىرلەرىنىڭ وكپەلى جاقتارى، ايتىس-تارتىستارى جايلى ءبىر اۋىز ءسوز ايتىلمادى. كوڭىل كوتەرەرلىك اڭگىمەلەر عانا بولدى. ءبىز ماعجاندى وسىلاي قارسى العانبىز، – دەدى سابەڭ اڭگىمەسىن تۇيىندەپ. – كەيىن نە بولدى؟ – دەپ سۇرايمىن مەن، ماعجاننىڭ كەيىنگى تاعدىرىن بىلگىم كەپ. – كەيىن ءبىز ويلاعانداي بولماي قالدى. 1937 جىل كەلىپ ارالاستى. ساكەن ۇستالىپ كەتتى. ماعجاننىڭ سونىڭ الدىندا ساكەن ۇيىنە تۇندەلەتىپ بارىپ قوناق بوپ كەتكەنىن، ساكەننىڭ اقشالاي كومەك بەرگەنىن ارتىنان ەستىدىم.
– ماعجاندى سوڭعى رەت قاشان كوردىڭىز؟ – كۇندە جينالىس، كۇندە اشكەرەلەۋ. ساكەن، بەيىمبەت، ءىلياس ۇستالعان سوڭ، ماعان شۇيلىكتى. جازۋشىلار وداعىندا ۇلكەن جينالىس بولدى. ورنىمنان الدى. پارتيادان شىقتىم. ەندى قاشان ۇستاپ اكەتەدى دەپ كۇتۋمەن ءجۇردىم. كەشكە قاراي ۇيگە كىرۋگە جۇرەك داۋالامايدى، شام جاقپاي، اپاق-ساپاقتا ۆەراندادا وتىر ەدىم، بىرەۋدىڭ ءبىزدىڭ ۇيگە بەتتەگەن سۇلباسى كورىندى. اۋەلدە ۇستاۋعا كەلە جاتقان ادامدار ما دەپ شوشىپ قالسام دا، ارتىنان جاي ادام ەكەنىن اڭعاردىم. ماعجان ەكەن، قارسى شىقتىم. – ءسابيت، قاراعىم، – دەدى ماعجان، – ءبارىن دە ەستىدىم. سورىم ارىلماعان اداممىن عوي، مەنى شاقىرعانىڭ دا ساعان تاياق بوپ ءتيىپتى. كەشىرىم سۇرايىن دەپ كەلدىم، – دەدى ول. – ونىمەن سويلەسىپ تۇراتىنداي جاعداي مەندە جوق ەدى. قوشتاستى دا ءىڭىر قاراڭعىلىعىنا كىرىپ جوق بولدى. سودان كەيىن مەن ماعجاننان كوز ­جازىپ قالدىم. ءولى ەكەنىن دە، ءتىرى كەتكەنىن دە بىلمەيمىن.
سابەڭ اڭگىمەسى كوپ. بىرىنەن ءبىرىن ساباقتاپ، اراسىندا ءازىلىن ايتىپ، كۇلىپ قويىپ جالعاستىرا بەرەدى. ءبىز ساكەن، بەيىمبەت، ءىلياس تۋرالى سۇرايمىز. ولاردىڭ ەڭبەكتەرى ەمەس، ادامدىق، جولداستىق قارىم-قاتىناستارىن بىلگىمىز كەلەدى. – مەن ولارمەن جولداس بولىپ كوپ ءجۇردىم. جولساپارلارعا دا بىرگە شىعىپ كوردىك. اقكوڭىل، قولى اشىق، دالاقتاپ بەيىمبەت ىلعي الدا جۇرەتىن، مەيرامحاناعا تاماق ىشۋگە بارساق تا، الدىمەن سول تولەيتىن. ەسەپسىز ەدى. ودان كەيىنگى دالاقبايى – مەن. ال، ساكەن مەن ءىلياس مولشەردەن اسپايتىن. كەشە سەن قانشاعا قوناق قىلساڭ، بۇگىن سونداي عىپ سىيلايتىن. بۇل، ارينە، ساراڭدىق ەمەس، ەسەپكە جۇيرىكتىك، – دەپ كۇلىپ قويادى سابەڭ. ساكەن قاسىندا كوپ بولعان سابەڭ ونىڭ سەرىلىك ءومىرى جايلى دا اڭگىمە شەرتەدى. – ساكەن قىزىق ەدى، سەزىمنىڭ ادامى عوي، قىزداردىڭ كەيدە ءوزىن ەمەس، ءبىر مۇشەسىن كورىپ قىزىعاتىن. مىنانىڭ اياعى، مىنانىڭ مىقىنى جاقسى ەكەن دەپ وتىراتىن. گۇلباھرامنىڭ دا اۋەلدە ساكەندى قالىڭ ۇزىن شاشى – بۇرىمى قىزىقتىرعان عوي. ساكەن – ادامنىڭ سۇلۋى ەدى. تۇلا بويىنداعى ءبىر ءمىنى – اياعى قيسىقتاۋ بولاتىن. سونى بىلدىرمەيمىن دەپ، كەڭ شالبار، قىستا قازاقى ەتىك كيەتىن. وسىلارمەن قاتار سابەڭ حالىق اراسىنداعى كۇلكىلى اڭگىمەلەردى، ءار كەزدە ءوزى كورگەن، كۋا بولعان وقيعالاردىڭ قىزعىلىقتى جاقتارىن تەرىپ ايتادى. دەمالىس كەزىندە كوڭىل كوتەرۋ ءۇشىن كوڭىلدى اڭگىمەلەردى ادەيى ايتاتىن دا سياقتى. – مەن سەندەرگە ءبىر جەگىش تۋرالى اڭگىمە ايتايىن. ول بالا كەزىندە ءوزى كورگەن ءبىر ەت جەگىش مەشكەي جايلى­ اڭگىمە شەرتەدى. ونى تورسان باي قۇداسىنا ەرتىپ بارىپ، تۋ بيەسىن جەگىزەدى. تورساننىڭ قاسىندا مەشكەيى بار دەگەن سوڭ قۇداسى تۋ بيە سويادى. بيەنى سويعان جەرگە بارعان مەشكەي ونىڭ وزدەرىنە ارنالىپ سويىلىپ جاتقانىن ەستىپ، «بىزگە ارناساڭدار، اسپاي-اق قويىڭدار، مەن ونى شيكى جەيمىن» دەپ، ازداعان تۇز سەپتىرىپ، شيكىدەي جەپ تاۋىسىپتى. قۇداسى تورسانعا اساتىن ەتى بولماي، باسقا مال سويىپتى. «سول جەگىش، – دەيدى سابەڭ – ءبىزدىڭ اۋىلدا ءبىر شوشقانى جالعىز جەگەنىن كوردىم. قاتار جاتقان ورىس سەلوسىنىڭ ءبىر شوشقاسى ءبىزدىڭ اۋىلعا كىرىپ كەتىپتى. ودان شوشىنعان ءبىر قازاق مىلتىعىن الىپ اتىپ تاستاپتى. ەل جينالىپ، ورىستار ىزدەپ كەلسە، قىرىپ كەتەدى دەپ قورقىپ، شوشقانى جەرگە كومىپ تاستاماق بولادى. ونى كورگەن جەگىش: «ورىستار ونى ءبارىبىر تاۋىپ الادى، اقىسىن بەرسەڭدەر مەن جەپ قويايىن» دەپتى. قازاقتار سوعان كەلىسىپتى. الگى جەگىش شوشقانى تۇگەل جەپ، تەرىسى مەن باس-سيراعىن ورتەپ جىبەرەدى». سابەڭ كۇلىپ قويىپ، ءماز بولىپ ءوزى دە وسىعان سەنىپ ايتادى، ءبىزدى دە سەندىرەدى. جازۋشى ادام عوي، جەگىشتىڭ مايدى شيكىدەي سورعانىن سۋرەتتەپ ايتقاندا، ءوزى تامسانىپ قىزىقتاعانمەن، تىڭداۋشىنىڭ جۇرەگىن اينىتپاي قويمايدى. بىردە سابەڭنىڭ ماڭعىستاۋعا دەپۋتات بولىپ بارىپ، جوعالىپ كەتكەنىن سۇرادىم. – وي، ول ءبىر قىزىق، – دەدى سابەڭ. – 1947 جىلى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە ماڭعىستاۋدان دەپۋتاتتىققا ۇسىنىلدىم. سايلاۋ الدىنداعى كەزدەسۋگە باردىم. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قارسى الدى. ۇيىنە الىپ باردى. جازدىڭ كۇنى، ىستىق، ءۇيى سالقىن، تەرەزەلەرىن قاراڭعىلاپ قويىپتى. شاي ءىشىپ بولعان سوڭ: – ال، ساكە، دەمالا تۇرىڭىز. مەن جينالىستى ۇيىمداستىرۋ جاعىن رەتتەپ كەلەيىن، – دەپ كەتىپ قالدى. ماعان ءۇيىنىڭ تورگى بولمەسىنە توسەك سالىپ بەردى. قيسايىپ جاتىپ ەم، ۇيقىم كەلمەدى. ەسىكتىڭ الدىنا شىقتىم. ۇزىنشا ورىندىعى بار ەكەن، وتىر ەدىم، ءوتىپ بارا جاتقان ءبىر ەگدە ادام بۇرىلىپ، سالەم بەردى. مەنى تانىدى. ءجون سۇراسىپ، سول جەردىڭ ادايى ەكەنىن، اۋىلى اۋدان ورتالىعىنان ءسال سىرتتاۋ، قۇم ىشىندە ەكەنىن ايتتى. سابەڭ سوعان ەرىپ، اڭگىمەمەن اۋىلىنا كەلگەنىن ءبىر-اق بىلەدى. اۋىل ادامدارى سابەڭدى تانىپ، ءبىر ۇيگە كىرگىزىپ، مال سويىپ، ەل جينالىپ، ءماز بولىسادى. اڭگىمە-دۇكەن قۇرادى. اۋپارتكوم حاتشىسى جينالىستى ۇيىمداستىرىپ، ەرتىپ بارايىن دەپ ۇيىنە كەلسە، ءسابيت جوق. ايەلى: «جاڭا ءبىر ازىردە سىرتقا شىعىپ ەدى» دەيدى. ولاي ىزدەيدى، بۇلاي ىزدەيدى. ميليتسياعا حابار بەرەدى. دەپۋتات جوق. ساسقان اۋپارتكوم حاتشىسى وبلىسقا، گۋرەۆكە حابار بەرەدى. ولار «تابىڭدار» دەپ بۇيىرادى. اقىرى ميليتسيا اۋداننىڭ سىرت جاعىنداعى اۋىلدارعا شىعادى. بارسا، ءبىر ۇيدە تولعان حالىق ورتاسىندا ءماز بولىپ اڭگىمە ايتىپ وتىرعان ءسابيتتى تابادى. كۇلكىلى بولعانمەن، بۇل اڭگىمە سابەڭنىڭ حالىقتىعىن، قاراپايىمدىلىعىن، كوپ ىشىنە سىڭىمدىلىگىن تانىتاتىن شىنايى شىندىققا تولى. سابەڭ اڭگىمەلەرىنەن ونىڭ ءومىردى تەرەڭ بىلەتىنى، ادامداردى كەرەمەت تانىپ، وبرازعا اينالدىرىپ سۋرەتتەي وتىراتىنى، كورگەنىن ۇمىت­پايتىن، ءبارىن دە جادىندا ساقتايتىن ۇقىپتىلىعى ءبىلىنىپ تۇراتىن. ونىڭ قاراپايىم ادامدار ىشىندە دوسى كوپ بولاتىن، بىرگە وسكەن قۇرداستارىن ەرەكشە سىيلايتىن. كەيىن ۇلكەن جازۋشى بولعان كەزىندە ءوزىن كۇتىپ الىپ، قوناق­ۇيدەن ورىن دايىنداعاندارعا كونبەي، ەسكى ءبىر دوسى­نىڭ ۇيىنە تۇسكەنىن ءبىر ەستەلىكتەن وقىعان ەدىم.
– مەن ۇلكەن بولدىم دەپ، ونىڭ ۇيىنە تۇسپەسەم، دوستىعىم قايدا؟ – دەپتى سابەڭ. سونداي­ جاس كەزىندە بىرگە بولىپ، قيىن كۇندەردى بىرگە وتكىزگەن دوستارىنىڭ ءبىرى تەلىبايدىڭ ­سارىسى ەدى. ءبىزدىڭ ەلدىڭ جىگىتى، بىزبەن قۇداندالىعى بار. سارى الماتىعا كەلگەن سايىن سابەڭ ۇيىنە سوقپاي كەتپەيتىن. وزىمەن دە، ماكەڭمەن دە ءازىل-قالجىڭدارى جاراسقان قۇرداس ەدى. قىزىلجار بايلارىنىڭ بىرىندە جالشى بوپ جۇرگەن سارىنى كەڭەس وكىمەتى كەلگەن كەزدە سابيتتەر بوساتىپ، ساۋات اشۋ مەكتەبىنە بەرىپ، پارتياعا ءتۇسىرىپ، كەڭەس جۇمىسىنا تارتقان. ءبىرى ەلدە، ءبىرى الماتىدا جۇرسە دە، ارا قاتىناستارى ۇزىلمەگەن دوستار ەدى. ول جونىندە، سارىنى ىزدەپ جاڭارقاعا بارعانى جايلى سابەڭ «سارىارقادا» (1956) اتتى وچەركىندە جازعان. – ءاي، سەرىك، – دەدى ءبىر كۇنى سابەڭ تەلەفون سوعىپ. – مەن ارقا جاعىن ارالاپ قايتتىم. سەنىڭ ەلىڭە باردىم. سارىنى بىلەسىڭ عوي، قوناق بولدىم. سول جولساپارىم جونىندە ءبىر وچەرك جازىپ ەم، ساعان جىبەرەم. ول كەزدە مەن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا ادەبيەت پەن ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدىم. – ماقۇل، سابە! وچەرك كەشىكپەي گازەتتە باسىلدى. سونداي جاس كەزىندە بىرگە وسكەن دوستارىنىڭ ءبىرى – اتاقتى اقىن جاقان سىزدىقوۆ بولاتىن. ۇلكەن، كىشى كەزىنىڭ بارىندە دە ونىمەن قاتىناسىن ۇزگەن جوق. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە جاقان ازداپ ىشىمدىككە سالىنىپ، شىعارما جازۋىن السىرەتىپ الدى. سونىڭ وزىندە ءسابيت ودان قول ۇزبەي، اقىل-كەڭەسىن، كومەگىن ايامادى. ەكەۋىنىڭ اراسىندا بولعان ءبىر كۇلكىلى اڭگىمەنى مەن جاقاننىڭ ­اۋزىنان ەستىپ ەدىم. – مەن كوپ ۋاقىت ءۇيسىز ءجۇردىم، – دەيدى جاقان. – ءبىر بولمەلى ەسكى ۇيدە تۇردىم. قىستا سۋىق. ءسابيت – وداقتىڭ ءتوراعاسى. ءۇي الىپ بەرەم دەپ ۋادە جاساعان. ءبىراق كوپكە دەيىن ويىن ىسكە اسىرا الماي ءجۇردى. الماتىدا سالىنىپ جاتقان ءۇي دە از. سوعىستان كەيىنگى اۋىر جىلدار. ءبىر كۇنى ۇيگە كەلسەم، پەش تارتپاي، ءۇي ءىشىن تۇتىندەتىپ، قاتيرا رەنجىپ ءجۇر ەكەن، مەنى كورىپ سويلەي باستادى. – ۇلكەن اقىنسىڭ، سابيتپەن دوسپىن دەيسىڭ، سول ءسابيتىڭنىڭ قولىنان كەلمەي مە، ادەيى ىستەمەي جۇرگەن شىعار! جولداستارىممەن ازداپ ۇرتتاپ كەلىپ ەدىم، شىداماي شىعىپ كەتتىم. وداققا كەلسەم، ءسابيت جوق ەكەن. ەسىكتىڭ الدىندا ءبىر جىگىتتەرمەن بوگەلىپ، باسپالداقتىڭ ۇستىندە تۇر ەدىم، ءسابيتتىڭ ماشيناسى قوراعا كىردى دە، ىشىنەن شىققان ول بىزگە قاراي بەتتەدى. باسپالداققا اياعىن سالا بەرە، ەنتەلەپ، ەلپەلەكتەپ: – ءا، جاقان، امانسىڭ با؟ – دەپ قولىن سوزا بەرگەندە، جوعارىدان تۇرىپ ىشكە تەۋىپ قالدىم. – ەھ، دۇرىس! – دەدى دە ءوتىپ كەتتى. تۇرعان جۇرتتىڭ ءبارى اڭ-تاڭ، ماعان قارايدى. مەنىڭ ولارعا قارايتىن بەتىم جوق. ءسابيت – وداقتىڭ ءتوراعاسى، جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى، ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، اتاقتى جازۋشى. سونى ىشكە تەۋىپ قالعانىم ەسىمە جاڭا ءتۇستى دە، جىلاپ، تەرىس اينالىپ ءجۇرىپ كەتتىم. ۇيگە كەلىپ، قاتيراعا نە ىستەپ كەلگەنىمدى ايتتىم دا، جاتىپ قالدىم. ول ودان سايىن رەنجىدى. تاڭەرتەڭ تۇرىپ، شاي ءىشىپ وتىر ەدىم، ۇيگە ءسابيتتىڭ ماشيناسىمەن فاينا يوسيفوۆنا (جازۋشىلار وداعى ءىس باسقارۋشىسى بولىپ ىستەيتىن) كەلدى. – سابيت مۋكانوۆيچ شاقىرادى. – مەنى تەگىن شاقىرتپاعان بولار، كەشەگى ءىسىم ءۇشىن تۇرمەگە جىبەرەتىن شىعار، – دەپ، قاتيرامەن قوشتاسىپ كەتتىم. فاينا يوسيفوۆنا بىردەن ءسابيتتىڭ كابينەتىنە كىرگىزىپ جىبەردى. كىرسەم، ءسابيت تومەن قاراپ، ءبىر قاعاز جازىپ وتىر ەكەن، الدەن ۋاقىتتا باسىن كوتەرىپ، ماعان قارادى دا، امانداسپاستان: – جاقان، وسى سەن كەشە نە ىستەدىڭ؟ – دەدى. ايتار جاۋابىم جوق، اعىل-تەگىل جىلادىم. ءسابيت مەنى جۇباتىپ اۋرە. الدەن ۋاقىتتا كوز جاسىمدى تىيىپ، كەشىرىم سۇرادىم. «قۋ اراقتىڭ قىرسىعى عوي» دەپ ­باسىمدى كوتەرسەم: – ەي، جاقان-اي، سەن كەتسەڭ مەنى ىشكە تەبەتىن ادام دا بولمايدى عوي، – دەپ، ءسابيتىم ءوزى قوسا جىلاپ وتىر. جاقان وسىنى ايتىپ، سابيتكە ءقادىرىنىڭ بارلىعىن ماقتان ەتەدى. دوسىنىڭ ادالدىعىنا، قاراپايىم، اقكوڭىل، سەزىمتالدىعىنا ريزالىق بىلدىرەدى. – ءاي، جاقان، ەسىڭدە مە، – دەدى دە، ەسكى ءبىر كىتاپتاعى ولەڭدەردى جاتقا ايتتى. سونسوڭ تۇرىپ: «مەن بالا كەزىمدە جاتتاعان جىرلارىمدى ءالى ۇمىتپاپپىن. بۇگىنگى اقىنداردىڭ ءبىر جول ولەڭى دە ەسىمدە جوق. بۇل قالاي؟ – دەپ ماعان قارادى. مەن: – سەن ەسكىشىلسىڭ، جاڭانى ءالى بويىڭا سىڭىرە الماي ءجۇرسىڭ، – دەپ قالجىڭدادىم دەيتىن. مۇندا دا وعان باتىل ايتا الامىن دەگەن ماقتانىش بار. سونىڭ ءبارىن ول ەسكى دوستىعىنان دەپ تۇسىنەتىن. ەكەۋى ادەبي قىزمەتىن بىرگە باس­تاپ، قىزىلجاردا (پەتروپاۆلدا) وبلىستىق گازەتتە بىرگە ىستەگەن عوي. سول قاتىناستارى ۇزىلمەگەن قالپىندا كەتتى. سول كەزدە سولتۇستىك قازاقستاندا بىرگە ءوسىپ، ادەبيەتكە بىرگە كەلگەن جاقان تەكتەس دوستارى ءماجيت داۋلەتباەۆ، عالىم مالدىباەۆتار دا جاس مولشەرلەرى شامالاس بولعانىنا قاراماي، ءسابيتتى ۇستاز تۇتاتىن. ول شىن ماعىناسىنداعى ۇستاز ەدى عوي. جاڭا ادەبيەتتىڭ جاس كادرلارىن دايىنداۋدا سابيتتەن مول ەڭبەك سىڭىرگەن ادام جوق. ول وبلىستارعا بارىپ، وندا ادەبيەت ۇيىرمەلەرىن قۇرىپ، وبلىستىق گازەتتەر رەداكتسيالارى ماڭىنا جاس ادەبيەتشىلەردى ۇيىمداستىرۋعا تىكەلەي قاتىستى. ءوزى ءباسپاسوز ماڭىندا ىستەگەن ادام ولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ جارىق كورۋىنە كومەكتەستى. 20-جىلداردىڭ وزىندە ادەبيەتكە كەلگەن اسقار مەن ءابدىلدا دا، عالي مەن جاقان دا، قالماقان مەن ءماجيت تە ونى ۇستازىنداي مويىندايتىن. ونىڭ قولى ۇزىن، پەيىلى كەڭ ەدى. كەيىن ءبىز كورگەن كەزدىڭ وزىندە ءسابيت وسى مىنەزىمەن سوعىستان كەيىن ادەبيەتكە كەلگەن جاستارعا قامقور بولدى. سىرباي مەن جۇبان، حاميت پەن مۇزافار، عافۋ مەن توقاش، تۇمانباي مەن قادىر، ەسەت پەن ءىزتاي، تاعى باسقالارى العاشقى جىرلارىن سابيتكە وقىدى، سونىڭ الدىنان ءوتتى. سولاردىڭ العاشقى جيناقتارىن وقىپ، تالقىلاۋىنا قاتىسىپ، قۋانىپ ماقالالار جازعان دا سابەڭ بولاتىن. وداققا مۇشەلىككە وتكىزەم دەپ ­تالايىن سۇيرەپ جۇرگەنىن كوردىك. ءابدىجامىلدىڭ العاشقى رومانىن قالاي قولداعانىن، ۇيىنە جاتقىزىپ كومەكتەسكەنىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى، ءابدىجامىلدىڭ ءوزى دە جازعان. ادەبيەتشىلەر ­ورتاسى دا بىرتەكتەس ەمەس قوي. بىرەۋلەرى سابەڭنىڭ كومەگىنە، اقىلىنا رازىلىق بىلدىرسە، ەندى بىرەۋلەرى ءىشىپ كەلىپ، رەنجىتىپ كەتكەن كەزدەرى دە بولعان. سوندايلارعا سابەڭ: – دۇرىس! – دەيتىن دە قالا بەرەتىن. وندايلاردىڭ تالايىن ءبىز دە كوردىك. ول كىسى كوڭىلى قالسىن دەمەۋشى ەدى. كىمگە بولسا دا قول ۇشىن بەرۋگە دايىن تۇراتىن. اۋىل ادامدارىنا كومەگىن ايامايتىنى جايلى ەستەلىكتەردە دە مول مالىمەت بار. – ءاي، سەرىك، –دەدى سابەڭ «الماتى» شيپاجايىندا دەمالىپ جاتقان كۇندەردىڭ بىرىندە، – سەندە سەرىك ماقپىروۆ دەگەن بالا وقي ما؟ – وقيدى، بيىل بىتىرەدى. – قالاي وقيدى؟ – جاقسى. – اسپيرانتۋرادا وقىپ كەتۋگە شاماسى كەلە مە؟ – كەلەدى. – وندا سونى اسپيرانتۋراعا الىپ قالسايشى! – وي، سابە، قولىمنان كەلمەيدى، – دەدىم مەن شىنىمدى ايتىپ. – ءقازىر بىزگە اسپيرانتۋراعا ورىن بەرمەيدى. وبلىستاردان ارناۋلى ورىن الىپ كەلگەندەردى عانا قابىلدايمىز. – مەن ورىن الىپ بەرسەم شە؟ – الىپ بەرسەڭىز، الامىز. ءسوز جوق. شيپاجايدا بىزبەن بىرگە ەرتە كەزدە پارتيا، كەڭەس، كاسىپوداق قىزمەتتەرىن اتقارعان ءشاريپا تاەۆا دەگەن ايەل جاتقان. سابەڭمەن تانىس ەكەن، سويلەسىپ جۇرەتىن. مەنىمەن تانىستىعى جوق سول كىسى اراعا سابەڭدى سالىپتى. سابەڭ اقىرى وقۋ مينيسترلىگىنە بارىپ، سول بالا ءۇشىن اسپيرانتۋراعا ورىن الدى. كەيىن ول جىگىت «بوتاكوز» رومانىنىڭ شىعارماشىلىق تاريحى» اتتى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ءبىراق ونى سابەڭ كورە المادى. سابەڭنىڭ قامقورلىعىمەن وقۋعا تۇسكەن، عىلىمعا كەلگەن، جۇمىسقا ارالاسقان مۇنداي جاستار كوپ. سابەڭمەن تالاي كەشتىڭ قوناعى بوپ تا كوردىك. ويىن-تويدىڭ، جيىننىڭ گۇلى ەدى عوي. قوناقپىن دەپ سىزىلىپ وتىرمايتىن، ءوزى بيلەپ-توستەپ، اڭگىمە ايتىپ، كۇلدىرىپ، كەشتى باسقارىپ كەتەتىن. اراسىندا ماكەڭمەن قوسىلىپ ءان دە ايتىپ قوياتىن.
قيمايدى ەكەن كوز كورگەن وڭبايدى ەكەن سوزگە ەرگەن، – دەپ كەلەتىن ءاندى جاقسى كورەتىن، ءجيى ايتاتىن. سىرت ەلدەردە جۇرگەندە ء«بىر قازاق ءانىن ايتىڭدار» دەپ سۇراعاندا وسى ءاندى قوسىلىپ ايتقانىن ەسكە ءتۇسىرىپ وتىراتىن. قوناقتا وتىرىپ، كەلىندەرىن ماقتاپ قويىپ، ء«بىزدىڭ اۋىلدىڭ شالدارى باياعىدا كەلىندەرىن ماقتاپ وتىرعاندا، تاڭدانۋشى ەدىك، سويتسەك، ەرتەڭگى ىشەتىن شايىن ويلاپ وتىرادى ەكەن عوي. ءقازىر باسىمىزعا تۇسكەندە تۇسىندىك» دەپ كۇلدىرەتىن. سابەڭ «ەت اساتۋ» ءداستۇرىن جاقسى كورەتىن. قوناق ۇستىندە، ەت جەلىنىپ بولعان كەزدە، تاباقتى الدىنا تارتىپ الىپ، قوناقتارعا كەزەكپە-كەزەك اساتاتىن. ەتى مەن مايىن ارالاس­تىرىپ، الاقانىن تولتىرىپ الىپ، قوناقتىڭ اۋزىنا تاياپ، بارماعىمەن يتەرىپ تۇسىرەتىن. ەشقاشان قولىنا بەرمەيتىن. ساكەڭنىڭ 70 جىلدىعى اتالعان تۇستا (1964)، تىڭ ولكەسى پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كولوميەتسكە ەت اساتقانىن قىزىق قىپ ايتاتىن. – ولكەلىك كوميتەت بىزگە قوناقاسى بەردى، – دەيدى سابەڭ. – جىلقى سويىلعان، مول ەت جەلىنبەي قالدى دا، مەن قوناقتارعا اساتا باستادىم. مۇنداي ءداستۇردىڭ بارلىعىن ورىس جولداستارعا دا ءتۇسىندىردىم. مايى مەن ەتىن تولتىرىپ ­اۋزىنا تاياعانىمدا كولوميەتس: – وي، ءسابيت مۋكانوۆيچ،­ يا ۋمرۋ پوسلە ەتوگو. يا جيرنوە نە ەم، – دەدى. مەن وعان قاراماي: – ەتو – تراديتسيا كازاحوۆ، پروشۋ ۋۆاجات تراديتسيۋ، – دەدىم. كولوميەتس اۋزىن توسا بەردى. مەن تولتىرا اساتىپ جىبەردىم. تۇنىمەن «شىنىندا اۋرۋ بولسا، مايدى كوتەرە الماي ءولىپ قالار ما ەكەن!» دەپ ويلاپ شىقتىم. تاڭەرتەڭ تۇرىپ، ولكەلىك كوميتەتكە بارعاندا، ول ءبىزدى قارسى الىپ: – «ۋديۆيتەلنو، ءسابيت مۋكانوۆيچ، نورمالنو پەرەنەس ەتو» دەدى، – دەيتىن.
ءازىلشىل ەدى. 1957 جىلى م.اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەك» پەساسى قويىلىپ، سونىڭ سوڭعى رەپەتيتسياسىنا بارعانىمىز بار. مەن – گازەت قىزمەتكەرىمىن. سپەكتاكل جونىندە ماقالا جازۋعا تاپسىرما العام. رەپەتيتسيادان كەيىنگى تالقىلاۋداعى پىكىرلەردى تىڭداۋ ءۇشىن جيىنعا قالدىم. سوندا سابەڭ پەسا، سپەكتاكل جونىندە جاقسى پىكىرلەر ايتتى، ريزالىعىن ءبىلدىردى. سوڭىندا ەڭلىك رولىندەگى شولپاننىڭ ەل-جۇرتىمەن قوشتاسۋ ءانىن ايتقان كەزدەگى داۋسىنداعى جارىقشاقتى كۇلدىرە تۇرىپ ­سىنادى. «باياعىدا ءاندى دۇرىس باستاپ، ارتىن ءبۇلدىرىپ العان بىرەۋ: «مەنىڭ داۋسىمنىڭ باسى شەشەمە تارتقان دا، اياعى اتاما تارتقان» ­دەگەن ەكەن. سونداي-اق شولپان­ ءانىن اناسىنشا باستاپ، اكەسىنشە اياقتادى» دەپ كۇلدىردى. سابەڭ – ۇلكەن جازۋشى. ارينە، بۇگىن ونىڭ جازۋشىلىق ەڭبەگىنە ءارتۇرلى كوزقاراس بولۋى مۇمكىن. اركىمنىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى بولادى. سونىڭ وزىندە سابەڭنىڭ ۇنەمى ىزدەنىستەن تۋعان، جاڭاشىل رۋحتاعى، بيىك مۇراتتى تۋىندىلارىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. ول ءومىردى تەرەڭ ءبىلدى. ادامداردى ءجىتى تانىدى. قازاقستان تەرريتورياسىندا ول ارالاماعان اۋىل، كورمەگەن جەر جوق شىعار. وداقتى، شەتەلدى دە كوپ ارالادى. ءبارىنىڭ دە ءىزى بار – كوركەم تۋىندى، وچەرك، سۋرەتتەمە كۇيىندە حاتقا تۇسكەن. ونىڭ شىعارمالارى سول زاماننىڭ وزىندە تاقىرىبىمەن، كوركەمدىك ىزدەنىستەرىندەگى جاڭالىقتارىمەن، ءتىپتى تۇرلىك، ولەڭدىك تىڭ بوياۋلارىمەن ىلعي ايتىس تۋدىرىپ وتىرعان. «جۇمباق جالاۋ»، «اداسقاندار»، «اق ايۋ» ماڭىنداعى ايتىستاردى ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى. ول كوپ جازدى. ءوزى: «شامامەن ەلۋ تومعا جۋىقتايدى، سونىڭ ىرىكتەپ 30 تومىن باسۋعا بولادى» دەۋشى ەدى. شىعارمالارىن سول 30 توم كولەمىندە دايىنداعان. ءبىراق ۇكىمەت 16 توم عانا شىعارۋعا رۇقسات ەتتى. ونىڭ دا تولىق باسىلىپ شىققانىن جازۋشى كورە المادى. سابەڭنىڭ ءبىر مەزگىل جۇمىستان بوساپ وتىرعانىن ەشكىم كورگەن جوق. ونىڭ جوسپارى دا كوپ بولدى. سابەڭ ولگەندە عابەڭ: ء«بىر ءوزى ءبىر كىتاپحانا كىتاپ جازعان، ءبىر ءوزى ءبىر ەلدىڭ باسىنان كەشكەن بار ءداۋىرىن قامتۋعا قۇلاش ۇرعان، ءار داۋىردەگى ەلدىك، ەرلىك تىرشىلىگىن، ءوي-ورىسىن، سەزىم تەرەڭدىگىن كورسەتە العان، تەڭدەسەرى سيرەك كەزدەسەتىن قالام ەڭبەكشىسى» دەپ باستاپ، تەبىرەنە تۇرىپ ءسوز سويلەپ ەدى. سابەڭنىڭ بار ەڭبەگى وسى ءبىر قىسقا سوزگە سىيعان. ول قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىن، سالت-ساناسىن، ادەت-عۇرپىن تەرەڭ ءبىلدى، كوركەم شىعارمالارىنا سىيعىزدى، زەرتتەۋلەر جازدى. شىنىندا دا، «قالام ەڭبەكشىسى»، ەڭبەكقور ەدى. موينىنان ەڭبەك قامىتى شەشىلمەگەن كۇيدە كوز جۇمدى. ونىڭ الىپ ەڭبەگى، الىپ تۇلعاسى ونى الىپ ادام ەتتى، الىپ جازۋشى بولدى. سابەڭنىڭ الىپ تۇلعاسىن ءسوز ەتكەندە، ونىڭ قاسىنداعى الىپ انا ماكەڭدى، ءماريام انامىزدى ەستەن شىعارۋعا ەش بولمايدى. ول كىسى ومىرىندە سابەڭە لايىق، وزىنە تارتىپ تۋعان، كوپشىل، ەلگە قامقور انا، اپا بولا ءبىلدى. ءبىز كورگەن جازۋشى ايەلدەرىنىڭ جاڭا ءتيپىن ماكەڭ قالىپتاستىردى. سابەڭە ادەبي جۇمىسىنا جاعداي جاساپ، بوساپ كەتكەن كەزىندە دەمالىسىن ۇيىمداستىرىپ، داستارقانىن كەڭ جايىپ، قوناعى مەن ­دوستارىن ماڭىنا جيناپ، جارقىن دا شابىتتى تىرشىلىكتىڭ جاساۋشىسى سول كىسى بولدى. ماكەڭ ۇلگىسى باسقا جازۋشىلار وتباسىنا دا اسەر ەتتى. قازاق جازۋشىلارى سابەڭدى قانداي اعا، ۇستاز تۇتسا، جازۋشىلار ايەلدەرىنىڭ كوسەمى – وسى ماكەڭ ەدى. ماكەڭنىڭ انالىق كەڭ پەيىلى، باۋىرمالدىعى، جازۋشىلار ورتاسىمەن دوستىعى سابەڭ دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىنگى جىلداردا ەرەكشە تانىلدى. سابەڭدەي الىپ اتاسى، ماكەڭدەي الىپ اناسى بار قازاق جازۋشىلارى جەتىم ەمەس.


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1058162

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2 مينوت
اتىراۋدا مارفۋعا ايتقوج 5 مينوت
جۇماق مەكەنىنە ەشبىر پە 8 مينوت
بريۋسسەل ۇلىبريتانيانىڭ 8 مينوت
اسىلجان ابدۋللا، قايرات 11 مينوت
كۇلتوبە-ياسى قازبا جۇمى 17 مينوت
ديماش ورىنداعان "سامالت 18 مينوت
قىرىمبەك كوشەرباەۆ ۋفاد 18 مينوت
الەمدەگى ەڭ ۇزاق، اۋىسى 23 مينوت
وقۋشىلاردىڭ 95،4 پايىزى 26 مينوت
تيانشان تورى 28 مينوت
كينوسەانستان ءلاززات ال 28 مينوت
«حاگيبيس» تايفۋنىنان 80 28 مينوت
لوندون سوتى ايسۇلتان نا 28 مينوت
قازاقستاندىقتار جىل باس 1 ساعات
اسكەردە قىزمەت ەتۋ جاسى 1 ساعات
اقمولادا ءبىر ۇيدە ەكى 1 ساعات
قۋانىش جيەنباي. كاگەر | 1 ساعات
دجەك كەرۋاك: ء"ار ءسوزد 1 ساعات
زايىرلى قوعام ءدىندى ما 1 ساعات
الماتى-وسكەمەن كۇرە جول 1 ساعات
بالاباقشادا اعىلشىن ءتى 1 ساعات
قوستانايدا تۇرعىن ءۇي و 1 ساعات
تيانشان تورى 1 ساعات
"ەيندحوۆەن كۋبوگى". قاز 1 ساعات
قاراعاندىدا ماس جۇرگىزۋ 1 ساعات
تۇرىك عالىمدارى جارىقپە 1 ساعات
ساعىنتاەۆ كوكتوبەدە كوش 1 ساعات
ساعىنتاەۆ كوكتوبەدە كوش 1 ساعات
جىلدان جىلعا كليماتتىق 1 ساعات