ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-12-0566971342055 %45 %
2019-12-0628711318864 %36 %
2019-12-07649153945 %55 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: Islam.kz رۋحاني اقپاراتتارى

جولدانعان ۋاقىتى: 09:30 - 2019/10/10

قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات ءنازىر دە قۇراندى جاتقا بىلگەن

    ءنازىر تورەقۇلوۆ – شىعىستانۋشى، ساياساتكەر، كەڭەستىك مەملەكەت قايراتكەرى، جۋرناليست، ادەبيەتشى، عالىم، ەلشى. ول – ساۋد ارابياسىندا كونسۋل بولعان قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات. قۇراندى جاتقا بىلگەن، بىرنەشە رەت قاجىلىق پارىزىن وتەگەن، مۇسىلمان مۇددەسىن قورعاپ تالاي ماقالالار جازعان ءنازىردى بۇگىندە بىرەۋ بىلسە، بىرەۋ بىلمەيدى.

   “ەلىم” دەپ وتكەن ەرلەردى ۇرپاققا تانىتۋ – ءجۋرناليستىڭ تاعى ءبىر مىندەتى دەپ ءبىلىپ، ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى زەرتتەۋىمىزدى وزدەرىڭىزگە ۇسىنىپ وتىرمىز.  

 

جۇما كۇنىن دەمالىس جاساپ، قۇربان ايتتى مەرەكەگە اينالدىرعان ءنازىر

  ء نازىر تورەقۇلوۆ 1892 جىلى تۇركىستان وڭىرىندەگى قاندوز اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ءبىراق ونىڭ تۋعان جەرىنە قاتىستى تالاستى اڭگىمە ءالى كۇنگە دەيىن بار. بىرەۋلەر ونى قوقاندا تۋعان دەسە، كەي عالىمدار قازاق جەرىندە دۇنيەگە كەلگەنىن ايتادى. سانالى عۇمىرى قوقاندا وتكەن ءنازىردىڭ ۇلتىن وزبەكتەر “وزبەك” دەپ تە ءجۇر. ال ءنازىردىڭ ءوزى زامانداسى ءشارىپ بايشوراعا: “مەن دە وزبەك ەمەسپىن، ۇلتىم – قازاق. تۇركىستان شاھارىنىڭ ىرگەسىندە دۇنيەگە كەلىپ، قوقاندا وسكەنمىن، ياعني وزبەككە سىڭىسكەن قازاقپىن”، - دەپ ايتقان كورىنەدى. ابايتانۋشى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەتوۆ تە: ء“نازىر – وزبەك، تاجىك تىلىندەگى تۇڭعىش وقۋلىقتاردىڭ اۆتورى. ءنازىر جونىندە العاشقى ماقالا ول اقتالىسىمەن وزبەك تىلىندە “شارق” جۋرنالىندا جاريالاندى. ءبىراق وندا ءنازىردى وزبەك ۇلتىنان دەپ كورسەتتى: ء“نازىر تورەقۇلوۆ – وزبەك حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى” دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلدى. مەن ءنازىر تورەعۇلۇلى تۋرالى تاشكەنت ارحيۆ دەرەكتەرىنەن ءوزى جازعان قۇجاتتاردا ۇلتىن قازاق دەپ كورسەتكەنىن ءبىلۋشى ەدىم. ول ساۋاتتى، كوزى اشىق قازاق سەمياسىندا زامانىنا لايىقتى تالىم-تاربيە الدى، 1905 جىلى قوقانداعى ساۋدا-ساتتىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇستى. ءنازىردىڭ اكەسى ەسكىشە، ورىسشا ساۋاتى بار، كوبىنشە زاڭ ىسىمەن اينالىسقان، زامانىندا كوپ نارسەدەن حابارى بار ءبىلىمدار كىسى بولعان، سوندىقتان بالاسىنىڭ ورىسشا ءبىلىم الۋىنا ايىرىقشا كوڭىل بولگەن. ءنازىر ۋچيليششەنى 1913 جىلى ءبىتىرىپ، ماسكەۋ ينستيتۋتىنا تۇسەدى. موسكۆادا وقىپ جۇرگەن ءنازىر ورىس مادەنيەتىن تەرەڭ ۇيرەنۋمەن بىرگە نەمىس، فرانتسۋز، تۇرىك، اراب، پارسى تىلدەرىن جەتە مەڭگەرىپ الدى”، – دەپ جازدى. وسى جولداردان-اق ءنازىر تورەقۇلوۆ تاربيەلەنگەن وتباسىنىڭ دا كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ بولعانىن بايقايمىز. زاڭگەر بولدى، قىزمەت بابىمەن كوشىپ- قونىپ ءجۇردى دەلىنەتىن اكەسى تورەعۇلدىڭ ءدىني ءبىلىمى تەرەڭ بولسا كەرەك. ونى ءنازىر ءومىرىن زەرتتەپ جۇرگەن ەلەۋسىز قۇلىمبەتوۆتىڭ: “تورەعۇلدىڭ ءۇمىت كۇتكەن تۇڭعىشى وسى ءنازىر بولادى. بۇدان كەيىنگى ەكىنشى ۇلى ءابدىلقادىر جانە فاتيما اتتى قىزى. ءنازىردى جەتە بىلەتىن كوزكورگەن كىسىلەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا ول سەگىز ءتىلدى بىلگەن. شەشەسى تاجىك قىزى بولعاندىقتان پارسى ءتىلى ءنازىردىڭ ەكىنشى انا ءتىلى ساناتىندا ەدى”، – دەپ كەلتىرگەن دەرەگىندەگى بالالارىنا قويعان ەسىمدەردەن دە كورەمىز.

   جاستايىنان بىلىمگە قۇمارتقان ءنازىر 1916 جىلعى 25 شىلدەدەگى پاتشا جارلىعىنان كەيىن وقۋدان قول ءۇزىپ، مايدان تىلىنداعى جۇمىسقا اتتانادى. وندا دا تىنىش جۇرمەي تىلدا جۇرگەن تۇركىستاندىق جەرلەستەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ “ەركىن دالا” ۇيىمىن قۇرادى. 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن قوقانعا قايتىپ كەلىپ، 1918 جىلى بولشەۆيكتەر قاتارىنا وتەدى. وندا “حالىق گازەتىن” ۇيىمداستىرىپ، قوعامدىق-ساياسي ىستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ كەتەدى. مىنە، وسىدان بىلاي قارايعى 20 جىلىندا كەڭەس ۇكىمەتىنە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ قازاقتىڭ، ءدىننىڭ مۇددەسىن تالاي قورعادى. وعان قرۇعا اكادەميگى راحمانقۇل بەردىبايدىڭ مىنا جازعاندارى دالەل: “كەڭەس ۇكىمەتى ورناعاننان كەيىن باسشىلىق قىزمەتتى يەلەنگەندەردىڭ كوبى ءدىن ماسەلەلەرىنە تەرىس قاراعانى بەلگىلى. ال ن.تورەعۇلۇلى ءدىننىڭ ادام بالاسى تاريحىنداعى وزگەشە ءمانىن اۋەل باستان-اق انىق تۇسىنگەن، سوندىقتان دا بەلسەندىلەردىڭ دۇرمەگىنە قوسىلماعان، ءدىننىڭ قاسيەتىن جوعارى باعالاعان. مۇنى ول ءوزىنىڭ كوپتەگەن ماقالالارى مەن باياندامالارىندا قاداي ايتىپ، ۇعىندىرىپ وتىرادى. “يسلام جانە كوممۋنيزم” دەگەن ماقالاسىندا (“قىزىل بايراق”، 16.12.1921) ءنازىر يسلامنىڭ پايدا بولۋ تاريحىن ايتا كەلىپ، ونىڭ كوپتەگەن ۇلتتار مەن ۇلىستاردى بىرلەستىرۋدەگى پايدالى قىزمەتىن كورسەتەدى، ادامنىڭ وجدان، نانىم-سەنىم بوستاندىعىنا شەك قويىلمايتىنىن مالىمدەيدى”.

  ء نازىر تورەقۇلوۆتىڭ تاعى ءبىر تاڭعالارلىق ارەكەتى تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ قىزمەت ىستەگەن جىلدارىندا ءدىن ماسەلەسىندە ۇلكەن مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر عانا بارا الاتىن قادامدار جاساعاندىعى شىعار. راحمانقۇل بەردىبايشا ايتساق، ونىڭ بارلىق مەكەمەلەردە دەمالىس كۇنىن جەكسەنبىدەن جۇماعا كوشىرۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىسىنا (7.12.1921) قول قويۋى ودان كەيىنگى ونداعان جىلداردا ورتا ازيا حالىقتارىنان شىققان بىردە-بىر بيىك لاۋازىمدىنىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەن شارا. سونىمەن قاتار، جيىرماسىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە-اق مۇسىلمانداردىڭ كادەلى مەيرامى – قۇربان ايتتىڭ ءۇش كۇنىن دەمالىس كۇندەرى دەپ جارلىق شىعارعان دا ءنازىر بولاتىن. “بۇل دا ونىڭ “نۇسقاۋدان” قيا باسپايتىن كەيىنگى داۋىردەگى تولىپ جاتقان قۋىرشاق باسشىلاردان كوش ىلگەرى تۇرعانىن سيپاتتايدى”.

“ماسكەۋدە تاقۋا بولىپ كۇن كەشىرمەكتىڭ جولىن تاپپاي” قينالعان ءنازىر

  ء نازىر تورەقۇلوۆ – باسشىلىق ىستەرمەن قاتار حح عاسىر باسىنداعى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ دامۋىنا دا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ادام. ول سول كەزدەرى جارىق كورگەن قازاق، وزبەك، ورىس باسىلىمدارىنىڭ بارلىعىندا دا وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ، ماڭىزدى تاقىرىپتاردى كوتەرىپ، ماقالا جازىپ وتىرعان. سول جازبالارىندا عالىم يسلام دىنىنە قاتىستى ويلارىن دا ىركىپ قالماي ءجيى جاريا ەتىپ وتىرادى. مىسالى، 1919 جىلى وزبەكتىڭ ء“دارۋىش” باسىلىمىندا جاريالانعان ء“بىرىنشى ءداۋىردىڭ ءۇشىنشى جىلى” اتتى ماقالاسىندا ءنازىر: ء“ساتى ءتۇسىپ “سارانىڭ” وتىرىسىندا بولدىم. مۇنان كەيىن ء“بىر ساعاتتىق قاتىن” اتتى ساحنالىق قويىلىم كورۋىمە تۋرا كەلدى. اعۋزۋ بيللاھ! بۇعان نە دەيىن، تەاتر ساحناسىندا فارس قويىپ، بالاگان ويناعاننان نە شىقتى؟ تاماشاعا كەلگەن اسكەريلەرىمىز، ياكي جاس بالالارىمىز نە ۇيرەندى، قانداي تاعلىم الدى؟” – دەپ، ۇياتتان، اردان اجىراپ بارا جاتقانىمىزدى قاتال سىنعا الادى. ال 1919 جىلى 6-جەلتوقساندا “دارۋىشتە” جاريالانعان “ياجۋج-ماجۋج ءھام شىعىس” اتتى ماقالاسىندا: “ەي، شىعىس حالقى، تەك مىنانى بىلە ءجۇر: ياجۋج-ماجۋج كەيپىندە انگليا شىقتى، ول يسلامياعا تىزە باتىرماقشى. ازىرەيىل رەۆوليۋتسيا ماسكەۋدەن سىرناي شالدى: كالكۋتتا، قاھيرا، تەھران بىرلەسىپ مىسىر، يران، ءۇندىستان ءبىر مايدان بولسىن. رەسەي، تۇركيا، اۋعانستان بولسا ولارعا قول سوزىپ، قالقان بولار”، - دەپ ءدىني تەرميندەردى پايدالا وتىرىپ، الەمدەگى ساياسي جاعدايعا ساۋاتتى تالداۋ جاسايدى.

  ء نازىر ءدىني تاقىرىپتا جازىلعان ماقالا، ولەڭدەردى دە قالت جىبەرمەي، تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ وتىرعان. 1925 جىلى جارىق كورگەن ورىس تىلىندەگى “كوممۋنيستيچەسكايا رەۆوليۋتسيا” باسىلىمىنداعى “يسلامدى زەرتتەيتىن كوزقاراس قانداي بولماعى قاجەت؟” ماقالاسىندا ە.فەدوروۆتىڭ “ورتا ازياداعى ءدىننىڭ بولاشاعى تۋرالى” اتتى زەرتتەۋىنە قاراما-قارسى پىكىر ايتادى، جان-جاقتى تالدايدى، كەم-كەتىگىن اتاپ كورسەتەدى. سوسىن: “وزبەك ادەبيەتىندە اتى بەلگىلى نەيمات حاكيم تاشكەنتتە “مۇحاممەد اللا جىبەرگەن پايعامبار ما، الدە جاي دانىشپان پەندە مە؟” دەگەن تاقىرىپتا كوپشىلىك الدىندا لەكتسيا وقىپ، ونىڭ پەندە ەكەنىن دالەلدەۋگە قۇلشىنعان كورىنەدى. ەسىل ەڭبەك-اي، حالىقتىڭ دىننەن ىرگەسىن اۋلاققا سالۋ ءىسى نە ۇتار ەدى دەسەڭىزشى”، - دەپ، حالىقتى دىننەن الىستاتۋدىڭ ەشقانداي پايدا بەرمەيتىنىن قىنجىلا جەتكىزەدى. نازىر وزگەلەردى عانا ەمەس، قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىعىن، ونىڭ ىشىندە ساكەن سەيفۋلليننىڭ 1914-1922 جىلدار ارالىعىندا جازعان ولەڭدەرىندەگى ءدىني قاتەلىكتەردى دە سىنايدى. “اساۋ تۇلپار” اتتى ماقالاسىندا ساكەننىڭ “ايت كۇنى” اتتى ولەڭىندەگى:

بۇگىن ايت، قۇرمەتتى كۇنى يسلامنىڭ،

مەيرامى كۇللى مومىن مۇسىلماننىڭ.

ەسىگى سەگىز ۇجماق اشىلعان كۇن،

حالىقتىڭ راحمات نۇرى شاشىلعان كۇن.

تاڭىرىنە شۇكىرلىك قىلىپ، تىلەك تىلەپ،

ء

ساجداعا بارشا مومىن باس ۇرعان كۇن.

ساۋلەسى تۇسكەن كۇنى اقيقاتتىڭ،

قالدىرعان ىزگىلىگى مۇحاممەدتىڭ.

ورتاقتىق، تۋىسقاندىق، قايىرىمدىلىق

قۇشاعىن اشقان كۇنى ماحابباتتىڭ، - دەگەن ولەڭ جولدارىن ء“بىرىنشى: ساباز يسلامدى بىلمەيدى. اقيقاتتىڭ قاي كۇنى تۇسكەنىن، “تۋىسقاندىقتىڭ” قاي كۇنى قۇشاعىن اشقانىنان حابارى جوق”، - دەپ تالداپ، زامانداستارىنان ءدىني ساۋاتتى ولەڭ جازۋىن تالاپ ەتەدى.

  ء نازىر تورەقۇلوۆ كەڭەستىك اتەيزمنىڭ كەلۋىمەن قازاقستانداعى يسلام ءدىنىنىڭ تىنىسى تارىلىپ بارا جاتقانىن سەزدى ءارى جوعالىپ بارا جاتقان يمانىن جوقتادى. 1927 جىلى “مۋشتۋم” باسىلىمىندا جاريالانعان “يماندىلىق” اتتى جازباسىندا: “يسلام جانە كوممۋنيزم ءپالساپاسىن ھاممەگە ۇعىندىرماقتا ءبىر عانا ولشەم بولسا كەرەك.  – يماندىلىق، يماندىلىق ءھام يماندىلىق. ماسكەۋدە تاقۋا بولىپ كۇن كەشىرمەكتىڭ جولىن تاپپاي ءوزىم دە قاپالىمىن. احۋالىم اۋەلگىدەي ەمەس، تەرەڭ قيالعا شومىپ، مۇنىڭ سەبەبىن دە ءدوپ تاپقاندايمىن، سول ساتتە كوزىمە كەلەڭسىز ءبىر كورىنىس ىلىنە كەتكەنى. ول نەمەنە دەيمىسىز؟ ول – يماننان جۇرداي بولا باستاعانىمىز”، - دەيدى. كوپتەگەن زامانداستارى اتەيزمدى جىرلاپ كەتكەندە ءنازىردىڭ ماسكەۋدە جاتىپ، بيلىكتىڭ ءبىر شەتىن ۇستاپ ءجۇرىپ، مۇنداي ءسوز ايتۋى – ەرلىك. 

جالعىز قىزى انەلمەن  

 

“وۆتى” ورىسقا قايىرىپ، تازا قازاق ءتىلىن قولدانۋعا شاقىرعان ءنازىر

  ء نازىر تورەقۇلوۆ ءدىندى جاقسى ءبىلىپ، تاقۋالىقتى بويىنا سىڭىرگەنىمەن قازاق مۇددەسىنە كەلگەن كەزدە ءبىرجاقتىلىققا بارمايدى. بىلىمدىلىگىنىڭ ناتيجەسى بولار، ۇلتىنىڭ الىس بولاشاعىنا كوز تىگىپ، قازاق ءالىپبيى جاسالار تۇستا اراب ءارىپىن ەمەس، لاتىن ءالىپبيىن جاقتايدى. “جاڭا ءالىپبي نەگە كەرەك؟” اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە ءنازىر عالىم تاس داۋىرىندەگى جازۋ، باسقا دا جازۋلاردى ايتا كەلە، سول كەزدەرى احمەت بايتۇرسىنۇلى سەكىلدى عالىمدار قولداپ جۇرگەن اراب جازۋىنا كەڭىرەك توقتالادى. وندا: “ارابتىڭ تۇبىندە كىمنەن جازۋ ۇيرەنگەنىن ءبىلۋ ءۇشىن ارابتىڭ وزىنەن سۇراۋدى ارتىق كورىپ، اراب تاريحىن بىلگەندەردىڭ ىشىندەگى اتاقتىسى جورج زەيداننان جاۋاپ الدىق” دەي كەلىپ، اراب جازۋىنىڭ يسلام ءدىنىنىڭ شىعۋىنان ءجۇز جىل بۇرىن پايدا بولعانىن ايتادى. سولاي ءتۇرلى الىپبيلەردى زەرتتەي كەلىپ “بىزگە قانداي ءالىپبي كەرەك؟” اتتى بولىمدە: “بايتۇرسىنۇلى احمەت مۇنان 10 شاقتى جىل بۇرىن قازاق ەملەسىن تىلگە تۋرالاپ تۇزەتكەندە بارلىق جۇرت كەرەكتىگىن ءبىلىپ، قابىل الدى. احمەتتىڭ ەملەسى ارقاسىندا بۇگىن “تور” دەگەن ءسوزدى “تۇر”-دەن، “تۋر”-دى “تۇر”-دان ايىرا الامىز. ءبىراق احمەت ەملە جاعىنان جازۋدى تۇزەتسە دە، جازۋدىڭ نەگىزى بولعان ءحارىپ ماسەلەسىن شەشە العان جوق”، - دەيدى.  ارى قاراي ءنازىر ەش قورىقپاستان، قايمىقپاستان “بىزگە الىس لاتىنشانى العاننان ورىس ءالىپبيىن الساق بولماي ما؟” دەگەن سۇراققا: “ورىس ءالىپبيىنىڭ مايدانى تار. ورىس، بۇلعار سەكىلدى ەلدەردەن باسقا ونىمەن جازبايدى. لاتىن ءالىپبيىنىڭ مايدانى كەڭ. مۇنىمەن كەڭىرەك مايدانعا شىعامىز”، - دەپ لاتىنعا كوشۋدىڭ ارتىقشىلىعىن ايتادى. نازىرگە سونداي ءسوزدى ايتقىزعان كورەگەندىگى، بىلىمدىلىگى بولار، بۇگىندە ورىس الىپبيىنەن قۇتىلىپ، لاتىن كوشۋ تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ دە باستى ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر.

   سونىمەن قاتار، ءنازىر بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە وزەكتى بولىپ تابىلاتىن فاميليا ماسەلەسىنىڭ قازاقشا جازىلۋىن سول كەزدە-اق تىلگە تيەك ەتتى. “تەمىرقازىق” جۋرنالىندا جاريالانعان “ۇلى ما؟ -وۆ پا؟” اتتى ماقالاسىندا اۆتور: ء“بىزدىڭ قازاق حات جازىپ قول قويسا، كىسى اتىن جازسا ورىسشالاپ كەتەدى: جامانباي امانبايوۆ” دەپ جازادى. ءبىزدىڭ تۇركى ءتىلىنىڭ سالتى، زاڭى وسى، بۇرىنعى اتاقتى بيلەر بىزگە بەلگىلى وزدەرىنىڭ عانا اتتارىمەن: تولە بي، قاز داۋىستى قازىبەك، ەدىگە، ماماي، نوعاي، جانىبەك، ايتەكە... ءبىز ءوز جۇرتىمىزدىڭ ءتىل زاڭىنا تۇسسەك، ەلگە جىلدام جاقىنداسامىز، ەلگە جاقىنداسقان سايىن ەل اعارتقان ءىس گۇلدەيدى. ءسويتىپ ءبىزدىڭ ايتايىق دەگەنىمىز “وۆ”-تى ورىسقا قايىرىپ، قازاقتىڭ تازا ءتىلىنىڭ سالتىن قولدانۋ كەرەك. بۇدان بىلاي قول قويعاندا، نە ءسوز اراسىندا بىرەۋدى اتاعاندا “بايتۇرسىن ۇلى احمەت، دۋلات ۇلى ءمىرجاقىپ، قوجان ۇلى سۇلتانبەك” دەپ جازۋ دۇرىس دەيمىز”، - دەيدى. وسى ءبىر عانا پىكىرىنىڭ وزىنەن ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ پاتريوتتىعى، ەلىم دەگەن ەر ەكەندىگى ايقىن كورىنىس تابادى.  

 

نازىر الاش زيالىلارىنا دا قامقورلىق كورسەتكەن

   سوڭعى كەزدەرى الاش زيالىلارىن كوتەرەمىز دەپ، كەڭەستىك يدەولوگياعا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، ۇلتتىڭ مۇددەسىن ويلاعان تۇرار، ءنازىر، ساكەن سەكىلدى تۇلعالارىمىزدى تومەندەتۋ دە ءجيى بەلەڭ الاتىن بولىپ ءجۇر. ءبىراق ازامات بولعاننان كەيىن پىكىر قايشىلىعى بولماي تۇرمايدى ەمەس پە؟! كەيبىر تەرىس ارەكەتتەرىنە بولا بۇكىل ەڭبەكتى جوققا شىعارۋ دۇرىس نارسە مە؟

   عاني مۇراتباەۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: “ماعان ەكەۋى دە ۇنايدى. تۇرار رىسقۇلوۆ ۇستامدى، سويلەسكەن ادامىنا كوپ كوڭىل ءبولىپ، ۇيىرىلە قالادى. ءنازىر تىكتەۋ، بىتىسپەس بىربەتكەي، سويلەسكەن كىسىنىڭ ءسوز ساپتاۋىنان نە ايتاتىنىن بىلەتىندەي، ونىڭ ءسوزىن ءوزى جالعاستىرىپ، اڭگىمەلەپ كەتەدى. جۇمىس ۇستىندەگى جيناقىلىعى مەن باتىل قيمىلى جاعىنان اسكەري ادامعا ۇقسايدى. ول قانشاما وقىمىستى بولا تۇرسا دا قاراپايىم ادام. ىشىنەن نۇر توگىلگەندەي كۇلىمدەگەنى قانداي اسەم. تۋمىسىنان شەشەن ءنازىر كوبىرەك سويلەيدى. ول سويلەگەندە بىرەسە ايتىستا تۇرعانداي ەكى تاراپ پىكىردى تالاستىرىپ، جالتىلداپ كەتسە، بىرەسە سابىرمەن اڭگىمە ايتىپ، تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ، كەيدە ميتينگىدە سويلەگەندەي ەسىپ كەتەدى. ونىڭ ءسوزىن تىڭداعانداردىڭ بەيتاراپ قالمايتىنىن ويلاساڭ، كوپشىلىكپەن قالاي سويلەسۋدى وسى كىسىدەن ۇيرەنۋ قاجەتتىگىن مويىندايسىڭ. حالقىنان بولەكتەنبەگەن ءنازىردىڭ ءۇيىرىلىپ تۇرعان قانشاما يگىلىك، باق-داۋلەتتەن بەزگەنىن ۇمىتۋعا بولمايدى”، - دەيدى ولار تۋرالى. ءنازىر بولشەۆيك بولسا دا الاش زيالىلارىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان. سوناۋ 1917 جىلدارى ءاليحان بوكەيحانمەن حات جازىسىپ، ونىڭ تاپسىرمالارىن دا ورىنداپ تۇرعان. تەك الاشتىقتار جەكە ۇكىمەت قۇرىپ، بولەك كەتكەن تۇستا ءنازىر بولشەۆيكتەر قاتارىنا ءوتتى. ال كەيىن ءاليحان باستاعان توپ كەڭەس ۇكىمەتىن امالسىز مويىنداعاندا، ولارمەن بىردەن بايلانىس ورناتقان دا وسى ءنازىر بولدى. ماسكەۋدەگى ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەلدەگى احمەتكە 1925 جىلدىڭ 16 مامىرىندا جولداعان حاتىندا: ء“بىزدىڭ ءنازىر شاڭگەرەي، شوقان، ىبىرايدى (التىنسارى) كىتاپ قىلىپ شىعارايىق دەدى. مەن جارايدى دەدىم. ءوزىم شاڭگەرەيدى جازباق بولدىم. ىبىرايدى ساعان بەرمەكپىن. شوقاندى ءوزىڭ جاز دەدىم”، - دەگەن جولدار كەزدەسەدى. ءاليحاننىڭ ء“بىزدىڭ ءنازىر” دەپ ءىشتارتا ايتۋىنىڭ ءوزى تالاي نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. ال بەلگىلى عالىم بەيسەمباي كەنجەباەۆ ءنازىردىڭ كابينەتىندە ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاندى كەزدەستىرگەنىن بىلاي اڭگىمەلەيدى: ء“بىز ءبىر بارعاندا ءاليحان بوكەيحانوۆ ءنازىردىڭ كابينەتىندە وتىر ەكەن. تانىستىردى. الەكەڭ: “وقىڭدار، وقىڭدار، بالالار. زامان سەندەردىكى”، - دەپ وتىردى. كەيىن بىلسەم، ماسكەۋدە تۇراتىن ءاليحان بوكەيحانوۆتى ءنازىر اۋدارما ىسىنە تارتىپ جۇرەدى ەكەن. ءنازىر كابينەتىندە ءبىز تۇركى دۇنيەسىنىڭ كوپتەگەن ازاماتتارىن كورىپ، كەزدەسىپ جۇردىك. ول ءوز اڭگىمەسىندە تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ اۋىز ادەبيەتىن جۇيەلەپ شىعارعىسى كەلەتىنىن ايتار ەدى”. اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي بولسا: “ەرەكشە ايتۋدى كەرەك ەتەتىن ماسەلە – ءنازىردىڭ حح عاسىردىڭ 20 جىلدارىندا ۇلتشىل اتانىپ، سوۆەت ۇكىمەتى باسشىلارىنىڭ جانە جەرگىلىكتى جاندايشاپ بەلسەندىلەردىڭ قىرىنا ءىلىنىپ، شەتتەتىلىپ جۇرگەن ءاليحان بوكەيحانوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ سىندى قايراتكەرلەردى قامقورلىققا الىپ، قىزمەتكە تارتۋى. بۇل – ءنازىردىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىن، مادەنيەتىن جەتىك بىلەتىن ۇلتتىق دامۋ كوسەمدەرىنىڭ وشپەس ەڭبەگىن باعالاعاندىعىنىڭ بەلگىسى. جاسىرىن تەرگەۋ ورگاندارى 1937 جىلى ءنازىردى جازىقسىز مەرت ەتكەندە ونىڭ “الاشوردا” جەتەكشىلەرىنە كورسەتكەن قۇرمەتىن كەشىرە الماعان بولسا كەرەك دەپ ويلايمىز”، - دەپ جازدى. ءبىز دە ءنازىردىڭ اتىلۋىنا وسى ءبىر تانىس-بىلىستىكتىڭ اسەرى كوپ بولماسا، كەم بولمادى دەپ ويلايمىز.  

 فەيسال حانزادا جان-جاقتان كەلگەن ەلشىلەرمەن. اراسىندا ءنازىر تورەقۇلوۆ تا بار. جيددا، 1929 جىل.

نازىر – كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ساۋد ارابياسىنداعى ەلشىسى

   ن.تورەقۇلوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ساۋد ارابياسىنا بۇكىل سسسر اتىنان ەلشى رەتىندە جىبەرىلىپ، بۇل قىزمەتتى ابىرويمەن اتقاردى. 1927 جىلدىڭ 16 قاراشاسىندا ستالينگە جولدانعان قۇپيا حاتتا نازىرگە قاتىستى مىنانداي جولدار بار: “CIXK القاسى گەدجازعا (حيجاز) مۇسىلمان الەمى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ ءىرى بىلگىرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن جانە ءبىزدىڭ گەدجازداعى وكىلدەرىمىزدەن تالاپ ەتىلەتىن كۇردەلى ءارى نازىك ساياسات جۇرگىزۋگە بەيىمدى تورەقۇلوۆ جولداستىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىنۋدى ۇيعارىپ وتىر. تورەقۇلوۆ جولداستىڭ ءوزى دە ماروككودان يندونەزياعا دەيىنگى مۇسىلمان الەمىن شولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن وسى قىزمەتتى اتقارۋعا بىرنەشە رەت ىقىلاس بىلدىرگەن”. ناتيجەسىندە 1928 جىلى ءنازىر تورەقۇلوۆ ەلشىلىك قىزمەتكە اتتاندىرىلدى.   

   سارسەن بەك ساحابات “تورەعۇلدىڭ ءنازىرى” اتتى كىتابىندا: ء“نازىر كەيىنگى ۇيلەنگەن جۇبايى نينا الەكساندروۆنامەن بىرگە 1928 جىلدىڭ 26-شىلدەسىندە “لەنين” تەپلوحودىنا ءمىنىپ ودەسسادان ستامبۋلعا، ارمەن قاراي نەاپولعا جەتىپ، وسىندا “فرانچەسكو كريسپي” پاراحودىنا ءمىنىپ، 29-قىركۇيەكتە امان-ەسەن جيددا قالاسىنا كەلىپ تۇسەدى. ءوزىن سىرت كوزگە ىقىلاستى قارسى العان اراب ەلىندە ول 3-قازان كۇنى مەككە قالاسىندا كورول ۇلى فەيسال بەكزاداعا سەنىم گراموتاسىن تاپسىرادى” دەپ جازسا، نيزامي اتىنداعى تاشكەنت پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى سەيدۋالى تىلەۋقۇلوۆ: ء“نازىر اسىرەسە، قۇران كارىمدى جاتقا ايتادى ەكەن. 1928-1936 جىلدار ارالىعىندا ساۋد ارابياسى جەرىندە قىزمەت ەتەدى. سەگىز ءتىلدى جەتە مەڭگەرە ءبىلۋى، سىنالعان مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە تانىلۋى ناتيجەسىندە وعان ەڭ جاۋاپتى قىزمەتتەر جۇكتەلىپ وتىردى. 1928-1932 جىلدارى ن.تورەقۇلوۆ كەڭەس وداعىنىڭ حيجازداعى (ساۋد ارابياسى) باس كونسۋلى، كەيىن 1932-1936 جىلدارى وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ ىستەدى. قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات كەڭەس مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا ەكى ەل اراسىندا ساياسي جانە ساۋدا قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋدا كوپ ۇلەس قوستى. 1929 جىلى ساۋد اراب مەملەكەتىنىڭ كورولى يبن ساۋدتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، دوستىق بايلانىستىڭ نەگىزىن قالادى. ونىڭ ەلشىلىك قىزمەتىن ارابتار ءاردايىم جوعارى باعالاپ وتىردى. ول جەردەگى حالىقتاردىڭ تاريحى، مادەنيەتى جونىندە ەڭبەكتەر جازدى”، - دەگەن دەرەكتى كەلتىرەدى.   

   حح عاسىردىڭ باسىندا ساۋد ارابياسىنىڭ سول كەزدەگى الپاۋىت مەملەكەت انگليامەن قارىم-قاتىناسى شيەلەنىسە تۇسەدى. مىنە، سول كەزدە اراب ەلى، كسرو-عا ارقاي سۇيەيدى. ارقا سۇيەگەنمەن دە، 1929 جىلعا دەيىن اراداعى ساياسي كەلىسىمشارتقا قول قويماي تۇرادى. الەمدىك تالاس-تارتىسقا باتىل ارالاسقان ءنازىل ەكى مەملەكەت اراسىنداعى كەلەسىمگە دە قول جەتكىزەدى. قارجى ءمينيسترى ابدۋللا سۋلايماندى كسرو-مەن ساۋدا-ساتتىق كەلىسىمىن جاقتاۋعا كوندىرەدى.

   بۇل تۋرالى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى ساۋد ارابياسىندا ديپلومات بولعان، ن.تورەقۇلوۆ جايىندا زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ول تۋرالى عىلىمي جانە كوركەم كىتاپتاردىڭ اۆتورى تايىر مانسۇروۆ بىلاي دەپ جازادى: “1930 جىلدىڭ اقپانىندا مەككەدە ن.تورەقۇلوۆ حانزادا فەيسالعا ءوزىنىڭ وكىلەتتى مينيستر جانە توتەنشە ەلشى رەتىندەگى (سول ۋاقىتتاعى جاڭادان قۇرىلعان مەملەكەتتەردە قولدانىلاتىن جوعارى ديپلوماتيالىق قىزمەت) سەنىم گراموتاسىن تاپسىردى. 1931 جىلدىڭ 2 تامىزىندا ن.تورەقۇلوۆتىڭ جانە بەكزادا فەيسالدىڭ قاتىسۋىمەن، كرەديت ەسەبىنەن 150 مىڭ دوللارلىق كەڭەس بەنزينى مەن كەروسينىن جەتكىزۋ جونىندەگى شارتقا قول قويىلدى. بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى ەل سانالاتىن ساۋد ارابياسىنىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا ونى ەڭ قاجەتتى نارسە بەنزين جانە كەروسينمەن قامتاماسىز ەتۋدە ءبىزدىڭ وتانداسىمىزدىڭ باستى ءرول اتقارعانى كوڭىلگە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتىپ، ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ارابيا داستانىنا ەرەكشە دەن قويىپ، تەرەڭىرەك ۇڭىلۋگە جەتەلەيدى. بۇل ىستەگى ونىڭ باستاماسى مەن ەڭبەگى كەڭەس ۇكىمەتى تاراپىنان جوعارى باعالاندى”. سەنىم گراموتاسىن قالاي تاپسىرعانى جونىندە ءنازىر ءوز كۇندەلىگىندە: “26 اقپان، 1930 ج. تاعى دا مەككەدە. ساعات كەشكى 10-دا (بۇل رامادانعا بايلانىستى) كورپۋس بويىنشا جاريالانعان ءتارتىپتىڭ بارلىق تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ، قاسىما تۇيمەتوۆ جانە ءامىر حاليدبەيدىڭ اديۋتانتىنىڭ ەرۋىمەن قاعبانىڭ قارسى الدىنداعى “حاميديەگە” كەلدىم. قۇرمەتتى قاراۋىل قويىلعان. تاماشالاپ كورۋگە جينالعان حالىق. اۋىزعى بولمەسىندە 3-4 مينۋت كىدىرىستەن كەيىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى شەنەۋنىكتەرى قاتىسۋىندا ءامىر فەيسالدىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. ەكى تاراپتان ءسوز سويلەندى، سوسىن گراموتا تاپسىرىلدى. بىزگە دەگەن ەرەكشە قۇرمەت پەن سىيلاستىقتىڭ بەلگىسى رەتىندە مەنىڭ گراموتانى تاپسىرۋىم “ليالياتيل-قادر” (قادىر تۇنىنە) سايكەس ورايلاستىرىلدى. مۇسىلمانداردىڭ نانىمى بويىنشا بۇگىنگى ءتۇن اسا قاسيەتتى ءتۇن بولىپ سانالادى. تاعدىر ءبىزدى مەككەدە الدا نە جازىپ تۇرعانىن كورەرمىز”، - دەپ اڭگىمەلەيدى. تاعدىر نازىرگە تالاي سىي ازىرلەگەن ەكەن. ول بىرنەشە رەت قاجىلىق پارىزىن وتەيدى، تالاي رەت ۋمراعا بارادى. ونىڭ مۇسىلماندىعىنا ءتانتى بولعان اراب جاعى ءجىبي باستايدى. 1933 جىلدىڭ اقپانىندا بەس جىلعا سوزىلعان ۇزاق كەلىسىم- شارتتار ناتيجە بەرىپ، ءنازىردىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. ول وكىلدىك جانىنان ايەلدەرگە ارنالعان اۋرۋحانا اشتىرىپ، وندا ايەلى نينا لەۆاشەۆا قىزمەت اتقاردى. سول جەردەن سموتوتولوگيالىق كابينەت اشتىرىپ، ءتىس دارىگەرى مەرزوندى الدىردى. ەكى جاقتىڭ ىنتىماقتاسا ارەكەت ەتۋىنە بارىن سالىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءنازىردىڭ وپتيميزمگە تولى حاتتارىنا كسرو-دان تەك 1936 جىلدارى سالقىن جاۋاپ كەلە باستايدى. اقىرى سوڭىندا 1936 جىلدىڭ قاڭتارىندا ونى ەلگە قايتارادى. ورنىنا كەلگەن كەڭەستىك وكىل دە كوپ ۇزاماي، كەرى شاقىرىلىپ الىپ، ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى سودان  1990 جىلعا دەيىن ۇزىلگەن ەكەن. ال قازاقستان مەن ساۋد ارابياسىنىڭ اراسىنداعى كەلەسى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1994 جىلدىڭ  30 ساۋىرىندە ورناتىلدى.

وزى قۇرىسقان ۇكىمەت، ءوزىن ءولتىردى

   1936 جىلدىڭ 3-قاڭتارىندا تاياۋ شىعىسقا قىزىعۋشىلىعى تومەندەگەن كسرو ءنازىردى جۇمىسىنان بوساتادى. پاريج، بەرلين ارقىلى ماسكەۋگە قايتىپ كەلگەن ءنازىل بوس جۇرگەنشە دەپ ۇلتتار كەڭەسى جانىنداعى ءتىل مەن جازۋ ينستيتۋتىنا جۇمىسقا تۇرادى. تۇركى-تاتار تىلدەرى بويىنشا عىلىمي ىزدەنىسكە كىرىسەدى. كەيىن 1937 جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن شىعىس حالىقتارىنىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، ينستيتۋت پرورەكتورى بولىپ قىزمەت اتقاردى.  ال 1937 جىلدىڭ 15-شىلدەسىندە وردەر شىعىپ، 17-شىلدەسىندە قاماۋعا الىنادى. پانتۇرىكشىل ت.رىسقۇلوۆپەن بايلانىسى بولدى ءارى كسرو-نى قۇلاتۋ ءۇشىن تۇركياعا تىڭشىلىق قىزمەت اتقاردى دەگەن ايىپپەن 1937 جىلدىڭ 3-قاراشاسىندا ەسىل ەر اتىلىپ كەتە بارادى. شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ونىڭ دا اتى اتالمادى، ۇرپاعى قۋعىن كوردى. قىزى انەل ءوز ەستەلىگىندە: “اكەم ۇستالعان سوڭ ۇيىنە ارنايى بارىپ كوردىم. تۇك قالدىرماي ۇپتەپ كەتكەن، جاپ-جالاڭاش. ماركا جيناستىراتىن البومىمدى، اكەمنىڭ سۋرەتىن ىزدەپ كەلگەن ەم، تابا الماي جىلاپ جىبەردىم. اكەم ۇستالىپ كەتكەن سوڭ قاتتى قورىقتىق. فاميليامدى وگەي اكەمنىڭ اتىنا اۋىستىرىپ جىبەرگەن، ونىسى ماعان ۇنامايتىن ىشتەي نارازى ءجۇردىم. سوعىستان الدىن قاۋىپتەنىپ مەنى قوقانداعى ناعاشىلارىمنىڭ ۇيىنە جىبەردى. بىرەر جىل سوندا وقىدىم. كومسومولعا قابىلداپ جاتقاندا قيتىعىم ۇستاپ: “مەن ءنازىر تورەعۇلوۆتىڭ قىزىمىن!” دەپ ايتىپ سالدىم. سويتسەم ولار اكەمدى جاقسى بىلەدى ەكەن. ەشتەڭە دەمەدى، كەرىسىنشە ارقامنان قاعىپ، ماڭدايىمنان سيپادى”. ۇلتى ءۇشىن تولاسسىز ەڭبەك ەتكەن ەسىل ەرگە تۋعان جەرىنەن توپىراق تا بۇيىرمادى. تەك اقتالىپ، ەسىمى ەلىنە قايتقاندا اقىن مۇحتار شاحانوۆ:

ء

بىزدىڭ ەلدە زامانىندا عالام نازار اۋدارعان،

وزگە تۇگىل ءوز ۇلتىنان شەتتەتىلگەن تاۋلار بار.

ول تاۋ سەنسىڭ – ءنازىر اعا، قازاعىمنىڭ نار تاۋى،

ء

داۋىرىنىڭ قاسيەتى، ءور رۋحتى ارقاۋى.

ورتايماپتى ءالى سەنىڭ العىر، اساۋ دارىنىڭ،

تالاي ەلگە شاشساڭ-داعى جۇرەگىڭنىڭ جارىعىن.

قانشاما جىل ساعان قۇيعان ازاماتتىق ارىنىن،

تۋعان جەرگە ورالعانىڭ جاقسى بولعان الىبىم! – دەپ جىر ارناپ جاتتى. ارادا قانشاما جىلدار وتكەندە رەسەيدە تۇراتىن، ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەي، قازاق جەرىن كورمەي وسكەن قىزى، ۇرپاعى انەل ۇلتىنىڭ ءنازىردى جوقتاپ جاتقانىن ەستىپ، ءوزىن اكەسىنىڭ تۋعان جەرىنە جەرلەۋدى وسيەت ەتىپتى. تاعدىردىڭ تالقىسىنا تۇسكەن قىزدىڭ اكە الدىنداعى مىندەتىن وسىلاي ورىنداعىسى كەلگەنى مە، كىم ءبىلسىن...

قوعام قايراتكەرىنىڭ اتىلار الدىنداعى سوڭعى سۋرەتى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=52&id=1057988

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


باۋىرجان يسلامحان «قاير 4 مينوت
7 جەلتوقسان. تۋعان كۇن 22 مينوت
ءبىر-بىرىڭدى اڭدىماڭدار 1 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 1 ساعات
«س.عىلماني» مەشىتىندە ا 1 ساعات
7 جەلتوقسان. قازاقپارات 2 ساعات
جاساندى كىرپىك جانە تىر 2 ساعات
استانادا قۇرباندىق شالۋ 2 ساعات
ماڭعىستاۋدا تاعى ءبىر ج 2 ساعات
وسى ارانى باسىپ كورىڭىز 2 ساعات
ءۇندىستاندا كۇدىكتىلەر 3 ساعات
中国哈萨克语广播网 3 ساعات
«وڭتۇستىك قازاقستان» گا 3 ساعات
中国哈萨克语广播网 3 ساعات
ءتىل مەن جۇرەك – 4 ساعات
中国哈萨克语广播网 4 ساعات
شەكارادا بالانىڭ جورگەگ 4 ساعات
中国哈萨克语广播网 4 ساعات
قار شىعارۋ جۇمىستارى قا 5 ساعات
中国哈萨克语广播网 5 ساعات
مىندەتتى مەديتسينالىق س 5 ساعات
اكسەلەراتور الاڭىندا تۇ 5 ساعات
حالىقارالىق ستاندارتقا 5 ساعات
中国哈萨克语广播网 5 ساعات
كۋالىكتەر كارتالارعا اۋ 5 ساعات
توقاەۆتىڭ گەرمانياعا سا 5 ساعات
«قازاتومونەركاسىپ» كومپ 6 ساعات
ءتۋريزمدى دامىتۋعا ارنا 6 ساعات
中国哈萨克语广播网 6 ساعات
«قازاتومونەركاسىپتىڭ» د 6 ساعات