ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-09-171646515737 %63 %
2019-09-181453485241 %59 %
2019-09-1920955644 %56 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

ءتۇرى: انا-ءتىل گازەتى

جولدانعان ۋاقىتى: 22:35 - 2019/09/11


ابىش شىعارماشىلىقتاعى العاشقى قادامىن ءسوز پاتشاسى – ولەڭنەن باستاعان جاس تالانت ەدى. ادەبيەتى بار ەلدە پوەزيا بولاتىنى اقيقات. پوەزيا ءتىلىنىڭ سيپات-ەرەكشەلىگىن ويلاساڭىز، ونى پوەزيالىق تۋىندىلاردىڭ، ولەڭ-جىرلاردىڭ مازمۇنىنان بولەك الىپ قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى پوەزيانىڭ، ولەڭنىڭ ءتىلى، ونىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىكتەرى- كوركەم شىعارمانىڭ يدەيالىق مازمۇنىن اشۋ. پوەزياداعى، ولەڭ-جىرلارداعى بەينەلى، ورنەكتى سوزدەر ەستەتيكالىق سەزىمنەن، وبرازدى، بەينەلى ويدان، دۇنيەنى اقىنشا، سۋرەتكەرشە قابىلداۋدان تۋادى.
1956 جىلعى 30 ماۋسىمدا «جەكە ادامعا تابىنۋشىلىق جانە ونىڭ زارداپتارىن جويۋ تۋرالى» قاۋلى جارىق كورۋىمەن بايلانىستى ادەبيەت پەن ونەردە جاڭا ءبىر باعىت بەلەڭ الدى. ءبىرشاما كوزقاراس بوستاندىعى قالىپتاسا باستادى. وسىعان وراي پوەزيادا ق.مىرزاليەۆ، ت.مولداعاليەۆ، ع.قايىربەكوۆ، و.سۇلەيمەنوۆ، م.ماقاتاەۆ، ج.ناجىمەدەنوۆ، ت.ايبەرگەنوۆ ەسىمدەرى وقىرمانداردىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەندى. وسى كەزەڭدە قازاق ادەبيەتى ا.كەكىلباەۆ، ف.وڭعارسىنوۆا، ك.سالىقوۆ، س.جيەنباەۆ، ت.بەردياروۆ، م.ايتقوجينا، س.يماناسوۆ، م.شاحانوۆ، ي.ورازباەۆ، ج.جاقىپباەۆ سياقتى تالانتتارمەن تولىعا ءتۇستى.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردا قازاق پوەزياسىندا ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك جاڭا كوركەمدىك مازمۇنمەن جىرلاندى. پوەزيادا ۇلتتىق رۋح، ۇلتتىق مۇرات، تاۋەلسىزدىك دەيتىن ۇعىمدارعا ەرەكشە­ ەكپىن تۇسىرە جىرلاعان جاس اقىندار لەگى كەلىپ قوسىلدى: س.اداي، ءع.ارىپ، ج.سارسەك، م.رايىمبەكۇلى، ج.اسكەربەكقىزى، ن.بەردالى، ءا.يسادىل، ب.ايبولاتۇلى، ا.شەگەباي، س.قامشىگەر، ب.الديار، ب.بەدەلحانۇلى، ا.باباجانۇلى، م.ەرشۋتەگى، ا.شامشادينوۆا، م.قۇناپياقىزى، ت.قامزين، د.بەرىك­قاجىۇلى، ت.ب. اتاۋعا بولادى. وسى اتالعان اقىندار ولەڭدەرىندەگى جاڭاشا پايىمداۋلار رۋحاني جاعىنان تۇلەۋدىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭى بولدى دا، قازاق ادەبيەتىندە كوركەم ويلاردىڭ سەرپىنىن تۋعىزدى.
ءابىش تە «التىن شۋاق» اتتى سىرشىل­ ليريزمگە تولى ولەڭدەر جيناعىمەن اقىن رەتىندە تانىلدى. دۇنيەنىڭ جارقىن جاعى اقىندى قۋانتىپ، كوڭىلىن كوتەرىپ، ­شابىتىنا شابىت قوسادى. ول كۇن سايىنعى جاڭالىققا ءۇمىت ارتادى. ايعا ۇشقان ۇرپاقتىڭ ءسوزىن سويلەپ، جەر-اناسىنا ­تابىنادى. ءوزىنىڭ تۋعان جەرىن ءاربىر شوبىنە دەيىن ادەمى وبرازدارمەن قيۋلاستىرىپ سۋرەتتەيدى. مىسالى، «تۋعان جەر» ولەڭىندە بىلاي دەپ تولعايدى:
ءوستىم قىردا، قيىردا،
ەستىمەي ورمان شۋىلىن.
ءجۇزىمدى قاقتاپ قۇيىنعا،
سەلەۋدىڭ تىڭداپ سۋىلىن.

تەڭىزدەن شەتپىن بۇرقاقتى،
ءتانىمدى تولقىن كومبەدى.
سۋساي قالسام، سۋ تارتتىم
شىڭىراۋدان شولدەگى.

تاقىرعا اسىق ءيىردىم،
قۇماقتا قۋدىم قوزىنى.
كۇن جەپ قويعان كيىمنىڭ
يىقتا كەتكەن توزىعى.

قيىپ تا كەتكەم قياسىن،
شاعىلىن، تاۋىن، وباسىن;
شاعىنىپ تامعان كوز جاسىم
بابامنىڭ قارا مولاسىن، – ­دەگەن شۋ­ماقتاردى وقىپ وتىرعاندا م.لەرمونتوۆتىڭ پوەزياداعى داۋسىن ەستىگەندەي بولاسىڭ.
پوەزياداعى سوڭعى دۇنيەسى «دۇنيە عاپىل» جيناعىندا فيلوسوفيالىق وي-تانىمعا قۇرىلعان، دانالىققا تۇنعان ويشىل ولەڭدەرى ارقىلى «اقىلدىڭ دا، اقىن­نىڭ دا اقىنىنا» اينالعانىن كورەمىز.
ءبىز ا.كەكىلباەۆتى تەك جازۋشى، دراماتۋرگ، ادەبيەت سىنشىسى، قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە شەبەر اۋدارماشى رەتىندە دە تانيمىز. ءىرى سۋرەتكەر قاي جانردا، قاي تاقىرىپتى جازسا دا سونىڭ بارىندە ول نەگىزگى ءبىر وزەكتى يدەيانى، يدەال­دى نىساناعا الادى. وسى رەتتە جازۋشى قالامىنان تۋعان اۋدارما، پەسالارى مەن اۋدارما روماندارىنىڭ ءمانى زور. ويتكەنى جازۋشى اۋدارما سالاسىندا دا سۋرەتكەرلىك قابىلەت تانىتادى. ءابىشتىڭ اۋدارماداعى سۋرەتكەرلىك ەڭبەگى ءتۇپنۇسقاداعى شىعارماشىلىق تۇتاستىقتى ساقتاۋىمەن، ءوزىنىڭ ويىن جانە ول دىتتەگەن شىندىقتى كوركەم تۇردە سۋرەتتەي الۋىمەن، ونى جاندى بەينەگە اينالدىرۋ ونەرىنىڭ بيىكتىگىمەن، تالعامىنىڭ وزىقتىعىمەن كورىنىس تاپقان. ا.كەكىلباەۆتى اۋدارماشى رەتىندە ەرەكشەلەيتىن ماڭىزدى جايتتىڭ ءبىرى – ونىڭ ورنەكتى كوركەم ءتىلى. ول ءوز ويىن بەينەلى جەتكىزۋگە، ءاربىر نارسەنى جاندى سۋرەتكە اينالدىرۋعا وتە ۇستا. ۇلتتىق تىلدەگى سيقىرلى ءسوز ساپتاۋلارمەن ادەبي تىلدەگى مىڭ ءيىرىمدى ورالىمداردى قيۋىن تاۋىپ قيۋلاستىرىپ، ءتارجىمالارىندا دا اسقان دالدىكپەن بەرە العان.
وسى رەتتە، ءابىش كەكىلباەۆ – كوركەم اۋدارما ونەرىنىڭ دە ۇزدىك شەبەرى. ول ورىس، جاپون، باتىس پەن شىعىس پوە­زيا­سىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىلارىن: ليريكالىق ولەڭدەر مەن پوەمالارىن قازاق تىلىنە زور شابىتپەن اۋداردى. وعان جاپون پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى: كوبوياسي يسسا، نيۋدو-ساكي-نو دايدزەدايدزين، سايگە-حوسي، يسيكاۆا­ تونۋدوكيدىڭ، الەم پوەزياسىنىڭ جاۋھارلارى م.لەرمونتوۆ، گ.گەينە، ­ر.عامزاتوۆ، و.سۇلەيمەنوۆتىڭ ولەڭدەرى ەنگەن. ا.كەكىلباەۆتىڭ ءتارجىمالاۋ ­بارىسىندا ءار جولدى سوزبە-سوز اۋدارىپ قانا قويماي، كوركەمدىك ەرەكشەلىگىن، پوەتيكالىق قۇرىلىمىن ساقتاي وتىرىپ، سوزدەردىڭ بالاماسىن، ۇعىمداردى نۇسقاعا ساي بەرگەندىگى كورىنىپ تۇرادى. جازۋشى ءار جىلدارى دۇنيەجۇزى ادەبيەتىنىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرىنەن پروزالىق شىعارمالاردى دا اۋدارىپ وتىردى. ونىڭ قالامىنان گ.موپاسساننىڭ ء«ومىر»، «پەر مەن جان»، ل.تولستويدىڭ «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك»، ش.ايتماتوۆتىڭ «ەرتە كەلگەن تىرنالارى» قازاق تىلىندە سويلەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەرەكشە نازار اۋدارتاتىنى، ارينە، ء«ومىر» رومانىنىڭ ءتارجىماسى. ولاي بولاتىن سەبەبى، بۇل شىعارمانى اۋدارۋ بارىسىندا ا.كەكىلباەۆ ءوزىنىڭ ۇزاق جىلعى تاجىريبەسىنەن تۇيگەن ويلارى مەن پىكىرلەرىن قورىتىپ، جيناقتاعان كۇش-قۋاتىن ءىس جۇزىندە تۇتاستاي قولدانعان ەدى. وسىمەن بىرگە ول كلاسسيكالىق دراماتۋرگيانى جاقسى ءبىلدى، ونىڭ كوپ ۇلگىلەرىن قازاق تىلىنە اۋداردى. ونىڭ اۋدارمالارىنىڭ ىشىندە ۋ.شەكسپيردىڭ «رومەو مەن دجۋلەت­تاسى»، «كورول ءليرى»، «كوريولانى»، گ.يبسەننىڭ «ۇرەيى»، ك.گوتستسيدىڭ «تۋراندوت حانىمى»،­ ءم.فريشتىڭ «دون جۋاننىڭ دۋمانى»، ل.داركونىڭ «سۇيىكتىم مەنىڭ ەلەكتراسى»،­ ۆ.بۋەرونىڭ «بۇگىن مەيرام، بۇگىن تويى»، م.كارىمنىڭ «اي تۇتىلعان ءتۇنى» سياقتى ءارتۇرلى ستيلدىك ۇلگىلەر بولدى. وسىلاردى اۋدارۋ ۇستىندە ءابىشتىڭ دراما جانرىنىڭ تابيعاتى مەن قۇپياسىن زەرتتەپ بىلگەنى انىق. «ابىلاي حان» اتتى پە­سانىڭ تۋىنا مۇنىڭ سەبەپ بولعانى داۋسىز.
درامادا اق پەن قارانىڭ، سەزىم مەن سانانىڭ، جان مەن ءتاننىڭ قالاۋى اراسىنداعى ماڭگى بىتپەيتىن ارپالىس سۋرەتتەلەدى. ابىلاي وسىنشا سىناقتىڭ بارىنەن سۇرىنبەي ءوتىپ، ءوزىنىڭ ءھام قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىن پالە-جالادان امان ساقتاپ قالادى. بۇل اسقاق وبراز كەكىلباەۆ قيالىندا عانا ەمەس، وسى ومىردە دە بولاتىنىن ءبارىمىز بىلەمىز. دەگەنمەن، «ابىلاي حان» دراماسى ارقىلى اۆتور جاس ۇرپاقتى جاقسىلىققا شاقىرىپ، جاسامپازدىققا باستاپ، جاماندىقتان تىيۋعا ۇمتىلادى.
ءابىش «ابىلاي حان» پەساسىن درامالىق داستان دەپ اتاپ، كەڭ اۋقىمدى قۇبىلىستى سۋرەتتەۋگە بۇگىنگى كۇننىڭ بيىك تالاپ-تالعامىمەن كەلگەن. اۆتوردىڭ وتكەنىمىزدى ايتا وتىرىپ، پەسانىڭ كەيبىر تۇستارىندا بۇگىنگىلىك استار ءمان-ماعىنا بەرۋى – سول يدەيا ايقىندىعىنان تۋىنداعان.
اۆتور درامادا قازاق حالقى ءومىرىنىڭ سان الۋان قىرلارىن ۇلكەن شەبەرلىكپەن كورسەتكەن. وعان قالامگەردىڭ الەم ادەبيەتىندەگى كلاسسيكالىق دراماتۋرگيا ۇلگىلەرىن وقىپ، اۋدارۋ ارقىلى شەبەرلىك مەكتەبىنەن وتكەندىگى سەبەپ بولعان سياقتى. وسى ورايدا، اكادەميك س.قيراباەۆتىڭ پىكىرىن ايتا كەتكەن ءجون شىعار: «قازاقتىڭ ۇلتتىق دراماتۋرگياسىندا جۇسىپبەك ­ايماۋىتوۆ باستاپ جازعان ولەڭ مەن ۇيقاستى پروزا تىلىندە جازىلعان شىعارمالار ءداستۇرىن كەيىن جوعالتىپ العان سياقتى ەدىك. ونى مۇحتار، عابباس، ءابدىلدا سياقتى قالامگەرلەر پايدالانعان. سولارمەن بىرگە كەتكەندەي بولعان وسى كوركەمدىك ۇلگىنىڭ ءابىش پەساسىمەن قايتا تىرىلگەندىگى قۋانتادى. تۋمىسىندا شەشەن، داۋ مەن تارتىستاردىڭ بارىندە بيلەردىڭ تىلىنە سۇيەنگەن ديالوگ، مونولوگ بۇكىل قازاقتىڭ رۋحىنان تۋىندايتىن ەدى، ءابىش وسىنى ءتىرىلتتى، ادەمى جاڭارتتى دەپ بىلەمىز» (ا.كەكىلباەۆ جانە زامانا شىندىعى، 21-ب.)
«ابىلاي حان» اتتى حالىقتىق-قاھار­ماندىق ساحنالىق داستانى بىرەۋ ەكەنى راس، ءبىراق، بىرەۋ بولسا دا، مىڭعا تاتيتىن شىعارما بولىپ شىقتى. بۇل ­تۋىندى 1998 جىلى قازاقتىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق اكادەميالىق دراما ­تەاترىندا قويىلدى. بۇل حالىقتىڭ ازاتتىق جولىنداعى شىنايى كۇرەسىنىڭ ءبىر كەزەڭىن كورسەتەتىن قاھارماندىق، درامالىق داستان بولىپ شىقتى. ءابىش پروزالىق شىعارمالارىندا قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ارمان ەتىپ اڭساعان رۋحاني تاۋەلسىزدىگىن نەگىزگى ماسەلە ەتىپ كوتەرسە، سول سارعايىپ كۇتكەن ارمانداردى ساحناعا دا الىپ كەلگەنىنە قالاي قۋانباسسىڭ.
2015 جىلى، قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي «ابىلاي حان» پەسا­سى اقتاۋ قالاسىنداعى ءن.جانتورين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزىكالىق دراما­تەاترىندا قويىلدى. ونى ساحنالاعان تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتيسى، «تارلان» سىيلىعى مەن «شابىت» VII حالىقارالىق فەستيۆالىنىڭ گران-پري يەگەرى – گۇلسينا مەرعاليەۆا. قوعامنىڭ، زاماننىڭ، وتكەن مەن بۇگىننىڭ كورىنىسىن تاماشا بەينەلەپ، كورەرمەن العىسىنا يە بولدى.
ءابىش «ابىلاي حان» پەساسىندا ۇزاق قازاق ەلىنىڭ XVIII عاسىرداعى جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى ەرلىك كۇرەسىنىڭ كورىنىستەرىن جىر ەتەدى. ابىلايدىڭ اقىلدىلىقپەن، ايلاكەرلىكپەن جۇرگىزگەن كۇرەسىنىڭ ارقاسىندا قالماقتار مىقتاپ جەڭىلەدى. قازاق جەرى جاۋدان تازارادى. ءابىش ابىلايدىڭ ەرلىك ىستەرىن قازاق حالقىنىڭ ازاتتىق جولىنداعى تۋىنا اينالدىرادى. ورىس ۇكىمەتىنىڭ ابىلايدىڭ اتىن ۇمىتتىرۋعا تىرىساتىن سەبەبى وسىدان ەدى.
قازاق ادەبيەتىنىڭ وتكەنىن پاراقتاي قالساڭىز، الدىڭىزدان ايگىلى 60-شى جىلعىلار شىعا كەلەدى. يدەولوگيالىق شەكتەۋدىڭ السىرەۋى 60-شى جىلدارى ادەبيەتكە كەلگەن جاڭا ۇرپاقتىڭ سونى شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىنە، ءتۇرلى تىڭنان تۇرەن سالۋلارىنا مۇمكىندىك بەردى. ولار ادام ءومىرى مەن پسيحولوگياسىن زەرتتەۋدە جانە ودان كوركەم دۇنيە جاساۋدا ايتارلىقتاي تابىسقا جەتكەنىن بىلەمىز. پروزادا م.ماعاۋين، ءس.جۇنىسوۆ، ءق.جۇمادىلوۆ، ش.مۇرتازا، ءا.الىمجانوۆ، د.يسابەكوۆ، ق.ىسقاقوۆ، ر.توقتاروۆ، ءا.اشىموۆ، س.مۇراتبەكوۆ ەسىمدەرى قازاق وقىرمانىنىڭ ساناسىندا جاتتالىپ قالعان ەدى. وسىلاردىڭ الدىڭعى لەگىندە ءابىش كەكىلباەۆ تۇرعان بولاتىن. سول كەزەڭدەردە ادەبيەتتە تاريحي تاقىرىپتار ءجيى كورىندى. بۇل تۋراسىندا ى.ەسەنبەرليننىڭ («قاھار»، «الماس قىلىش»، «جانتالاس»، «التىن وردا»)، ءم.ماعاۋيننىڭ («الاساپىران»)، ا.كەكىلباەۆتىڭ («ۇركەر»، «ەلەڭ-الاڭ») تاريحي روماندارى قازاق ادەبيەتىنىڭ قورجىنىنا اسىل مۇرا بولىپ ولجا سالدى.­ پروزايك ا.كەكىلباەۆتىڭ العاشقى تۋىندىلارىنىڭ ىشىندە «حانشا-داريا ­حيكاياسى» مەن «شىڭىراۋ» پوۆەستەرى ­تاريحي، رۋحاني ماسەلەلەردى فيلوسوفيالىق دەڭگەيگە كوتەرە الۋىمەن، ءومىردىڭ شىن­دىق كورىنىسىن دالمە-دال سۋرەتتەۋدەگى شەبەر­لى­گىمەن كوزگە ءتۇسىپ، قازاق ادەبيەتىندە تاڭ­داۋلى شىعارمالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
«جازۋشى» باسپاسىنان جارىق كورگەن ء«بىر شوكىم بۇلت» پوۆەسى مەن اڭگىمەلەر جيناعى ءابىشتىڭ اتىن اسپانعا ءبىر-اق شىعاردى. ودان كەيىنگى جارىققا شىققان «قۇس قاناتى» كىتابىنا جازۋشىنىڭ 4 پوۆەسى مەن 6 اڭگىمەسى كىرگەن. اۆتور زامانداستارىمىزدىڭ جان دۇنيەسىندەگى ­رۋحاني ىزدەنىستەردى ءدال زەرتتەپ، ادام باقىتى، ادام ءومىرىنىڭ الەۋمەتتىك ماعىناسى جايىندا وي تولعايدى. 1968 جىلى باسىلىپ شىققان جيناققا جازۋشىنىڭ «كۇي»، «باسەكە»، «حانشا-داريا حيكاياسى» اتتى 3 حيكاياتى ەنگەن.­ اتالعان كوركەم تۋىندىلار تاريحي نەگىزىمەن، سونى يدەياسىمەن قىزىقتىرادى. ءارى بۇل شىعارمالاردىڭ قازاق تاريحى الدىندا دا ماڭىزى ۇلكەن. سوندىقتان دا شىعار، كىتاپ ءدال وسى اتاۋمەن 2001 جىلى ەكى توم بولىپ، قايتا باسىلدى. 1-تومعا – «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانى مەن «كۇي» پوۆەسى كىرگىزىلدى. 2-تومعا – «باسەكە»، «حانشا-داريا حيكاياسى»، «شىڭىراۋ»، «بايگەتورى»، ء«بىر شوق جيدە» پوۆەستەرى ەنگىزىلگەن. ءابىشتىڭ شىعارماشىلىعىندا وقىرماندارعا كەڭىنەن تاراپ، وزگە ۇلت وقۋشىلارىنا ەتەنە تانىس بولعان وسى جيناق ەدى. نەگە دەسەڭىز، 1975 جىلى ماسكەۋدەگى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان ورىس تىلىندە شىققان «دالا باللادالارى» اۋدارىلىپ، 1982 جىلى بەرلين قالاسىنان نەمىس تىلىندە جارىق كورگەن بولاتىن.
جازۋشى شىعارمالارىندا حالقى­مىزدىڭ سالت-داستۇرلەرى مولىنان دارىپتەلەدى. ء«بىر شوق جيدە» حيكاياتىندا اتا-بابالارىمىز ۇستانعان ءسالت-داستۇر، ۇلتتىق ءۇردىس، ادەت-عۇرىپتاردى ءومىر شىندىعىمەن ناقتى بايلانىستىرا وتىرىپ، شىنايى دا ادەمى سۋرەتتەيدى. حيكاياتتى وقي وتىرىپ، قازاق دەگەن حالىقتىڭ تەك وزىنە عانا ءتان قىزىقتى دا كۇردەلى ۇلتتىق داستۇرلەرىنە قىزىعۋمەن بولاسىڭ. «ەڭ باقىتتى كۇن»، «اش ءبورى»، «اقىرعى ايالداما» اڭگىمەلەرى وقۋشىلاردى قىزىقتىرماي قويمايدى. قالامگەر اڭگىمەلەرى مەن حيكاياتتارىنىڭ ءارقايسىسىنىڭ جەلىسى بولەك، جولدارى باسقاشا. وسىنىڭ وزىنەن-اق ءابىشتىڭ شاعىن پروزانىڭ اسقان شەبەرى ەكەندىگىن كورەمىز.
ءابىشتىڭ قازاق ومىرىنە ارنالعان شى­عارمالارىنا كەلسەك، ولاردا تۋعان حالقىنىڭ كەڭ دالادا قيىنشىلىق استىندا ءومىر كەشكەن، ءبىراق تىرشىلىككە ­دەگەن ماحابباتى مەن تىلەۋىن جوعالتپاعان وكىلدەرمەن تانىسامىز. ءابىش ولاردىڭ قيىن تىرشىلىگىنىڭ جاعدايلارىنا، ءومىر سىرلارى مەن ءومىر تولعانىستارىنا ۇڭىلەدى. قازاق ءومىرى قاشاندا دالامەن، تۋعان جەرىمەن، اتامەكەنىمەن بايلانىس­تى. تۋعان جەرىن، مەيلى ول جايلى بولسىن، جايسىز بولسىن، ەشكىم قيىپ تاستاپ كەتپەيدى. ماڭعىستاۋ جۇرتى دا سولاي. قۇمدى دالانىڭ سۇرىقسىز جۇتاڭدىعىنا كونىپ، تاعدىرىنا تاباندىلىق كورسەتكەن، جانى مەن ارى تازا، پاراساتى مول ادامدار – ءابىش شىعارمالارىنىڭ نەگىزگى كەيىپكەرلەرى وسىلار. ولاردىڭ ىشىنەن الماستىڭ سىنىعىنداي تۇرمىسى اۋىر بولعانمەن، كوڭىلى كەڭ تىلەۋدى ء(«بىر شوق جيدە»)، كۇيەۋى مايداندا ءولىپ، جالعىز ۇلدى جەتكىزگەن قايسار كەمپىردى («قۇس قاناتى»)، ءومىردىڭ جەڭىلتەك سالتىن قابىلداپ، قىزىق كەشكەن، سوڭىنان جالعىزدىق ازابىن تارتقان زۋھرانى («شەتكەرى ءۇي»)، تۇيەدەن باسقا كولىگى جوق، دالادا جاڭا ماماندىق يگەرگەن جاقاندى («اۆتوموبيل»)، ت.ب. كورەمىز. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى ەل باسىنا تۇسكەن اششى شىندىقتى شىنايى قالپىندا جايىپ سالعان ء«بىر شوكىم بۇلت» حيكاياتىنىڭ ەپيكتىك تانىمى ءتىپتى وزگەشە. سوعىس… دالا… مال باققان ۇيلەر… سوعىس زاردابىنان ەركەكتەرىنەن ايىرىلعان، ءبىرى اكەسى مەن بالاسىن سوعىسقا بەرگەن جەسىر ايەلدەر تاعدىرى. سولاردىڭ باسىنا تۇسكەن قايعىنىڭ قارا بۇلتى… ءبارى دە وقىرمانىن تەبىرەنتپەي قويمايدى. وسىنداي قيىندىققا جاسىماعان رۋحى بيىك، ارى تازا قازاق ايەلدەرى اققايماق پەن مايرا دا ەر تۇلعالى بەينەسىن ­تانىتادى. ال «شىڭىراۋ» حيكاياتىندا ادام جانىنا تەرەڭ پسيحولوگيالىق تالداۋ جاسالعان. بۇل – ادامدى بيلەگەن استامشىلىق، داڭققۇمارلىق، ەگويستىك سەزىمنىڭ ونى جارعا جىعۋى. ەڭسەپ تاۋ قوپارعان، قايراتىن حالقىنا جۇمساعان، قالىڭ ەلدى سۋعا قارىق قىلعان الىپ بەينە­ – سول حالىق قولپاشىنا ماساتتانىپ، كوڭىلىنە پەندەشىلىك كىرىپ، اتىن ودان ءارى اسىرماق بولىپ، شىڭىراۋ تۇبىندە قالادى. ءابىشتىڭ ادام بالاسىن استامشىلىقتان ساقتاندىراتىن يدەياسىنىڭ ءبىر ۇشىعى وسىدا جاتىر.
ءابىش روماندارىن اڭگىمە ەتسەك، «ۇركەر»، «ەلەڭ-الاڭ» تۋىندىلارى ويعا كەلەدى. XX عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىنان باستالعان قازاق تاريحىنا دەگەن بەتبۇرىس ۇلت تاريحىن ويلاعان قالامگەرلەردى تۇگەلدەي ەنجار قالدىرعان جوق. حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسىن بارلاي وتىرىپ، تاريحتىڭ ۇزاق تارتىستارىندا ەلدىگىن، ۇلتتىق نامىسىن ساقتاپ قالعان حالىقتىڭ ەرلىك كۇرەسى كوپ شىعارمالارعا ارقاۋ بولعانى انىق. سولاردىڭ ىشىندە ءابىشتىڭ اتالعان ەكى رومانى ءوزىنىڭ وقشاۋ بيىگى مەن ادەبيەت تاريحىنا ەنتەلەي كىرىپ، ءوز ورنىن ويىپ الدى. بۇل رومانداردا قازاقستاننىڭ جوڭعار جانە باسقا كورشى حالىقتار شابۋىلىنان ىعىر بولىپ، ورىس پاتشالىعىنان پانا ىزدەۋىنىڭ جولدارىن ءسوز ەتتى. ءابىلقايىر ءوز توبىمەن اقىلداسا، كەڭەسە كەلىپ، ورىس پاتشالىعى قول استىنا كىرۋ تۋرالى شەشىمى باسقا ەلدىڭ ­شابۋىلىنان ءبىراز ۋاقىت دەمالىپ الىپ، بەيبىت تىرشىلىككە كوشۋدى، پاتشاعا باعىنا وتىرىپ، ءوزىنىڭ جانە ەلىنىڭ حاندىق قۇرىلىمىن ساقتاۋدى كوكسەدى. رومانداعى بۇكىل وقيعا دامۋى، ارەكەت، تىرشىلىك شىندىعى ءابىلقايىردىڭ ­ساراپتاۋىنان ءوتىپ، سونىڭ ويى، تولعانىسى ارقىلى ورىستەيدى. ءابىش ءابىلقايىر ءومىرىنىڭ بارلىق كەزەڭىن ءتىزىپ، ونىڭ جەكە باسىنىڭ تىرشىلىگىن كۇيتتەمەيدى. ونى كىشى ءجۇز حانى تاعىندا وتىرىپ، رەسەيگە قوسىلۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن، پاتشاعا وكىلدىك جىبەرۋى مەن اراداعى كەلىسسوزبەن بايلانىستى وقيعالاردى رومان تاقىرىبىنا شەبەر اينالدىرادى. شىعارمانىڭ ءتورت تاراۋى پەتەربۋرگتەن حابار كۇتكەن، حاننىڭ كۇپتى، ويلى كۇيىن («تىعىرىق»)، پاتشا ەلشىلىگىنىڭ كەلۋىن («ەلشىلىك»)، ونىمەن قيىن جاعدايدا وتكەن كەلىسسوز (ارباسۋ») جانە كەلىسسوزدەردىڭ ۇزاق تارتىسىپ بارىپ، ءساتتى اياقتالۋىن («ايقاس») سۋرەتتەيدى. سىرت قاراعاندا، ءبىر ساتتىك ماسەلەلەردى اشۋعا ارنالعانمەن، بۇل تاراۋلاردىڭ بارلىعىندا دا قازاق تاريحىنىڭ ماسەلەلەرى، ءداۋىر مەن ادام تاعدىرى شىندىعى، رەسەيگە قوسىلۋدى جاقتاعان جانە قارسى بولعان توپتاردىڭ تارتىسى، رۋ باسشىلاردىڭ الاۋىزدىعى، سولارعا قاراماستان بىرتىندەپ حالىق ىشىنە تاراي باستاعان ورىس-قازاق قاتىناستارىنىڭ فاكتىلەرى شىنايى كورىنىس تابادى.
«ەلەڭ-الاڭ» – «ۇركەر» رومانىنىڭ زاڭدى جالعاسى. وندا ورىس ەلشىلىگى مەن ءابىلقايىر حان اراسىندا قيىنشىلىقپەن ىسكە اسقان كەلىسسوزدەن كەيىنگى ەكى ەلدىڭ اراقاتىناسىنىڭ شيراي ءتۇسۋى جاعدايلارى ءسوز بولادى. روماننىڭ نەگىزگى سيۋجەتتىك ارناسى قازاق وكىلدەرىنىڭ پەتەربۋرگكە­ ­بارۋى، ورىنبور ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرىلۋى جانە ونىڭ قازاق جەرىنە ­ساپارى، ور وزەنىنە بەكىنىس سالۋى، ورىنبور كوميسسياسىنىڭ تاتيشوۆپەن ءابىلقايىر حاننىڭ كەزدەسۋى، حاننىڭ رەسەي مەملەكەتىنە بوداندىعى جونىندەگى انت بەرۋى سياقتى وقيعالار كورسەتىلەدى.
«ۇركەردەگى» سۋرەتكەرلىك جازۋشى ماشىعى، وبراز جاساۋدىڭ ۇلگىسى «ەلەڭ-الاڭدا» دا سول كۇيىندە ساقتالعان. ءابىش ءتىلى باي، وبرازدى، ويلى. ونىڭ سۋرەتتەرى دە جارقىن، ناقتى. وسى رومانداردى وقىپ وتىرعاندا، ءابىشتىڭ وتە كەرەمەت ىزدەن­گىشتىگى بايقالادى. سونىمەن قاتار كور­كەمدىك قۇدىرەتى دە وزگەشە. ول ەجەلگى اڭىز-اڭگىمەلەردى ادەمى سۋرەتتەپ وتىرىپ-اق، بۇگىنگى كۇننىڭ وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، ءتاريحي-پال­ساپالىق تاعىلىم تۇيۋگە ماشىق. وسى رومانداردان كۇللى ادام بالاسىنا ورتاق ادام­شىلىق مۇرات پەن پەندەلىك ۋايىمدى تامىرشىداي تاپ باسىپ، مولدىرەتىپ ۇسى­نادى. ءابىشتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءوزىن ءوزى قايتالاۋعا، ادەبي ۆارياتسياعا، بۇرىن پايدالانعان جايتتاردى شيىرلاۋعا جوق.
ءابىش تىلگە دە، تىلدەن شىققان سوزگە دە تامىرشىداي تالعاممەن، ۇلكەن ويلى­لىقپەن سويلەم قۇرايدى جانە ونى اق قاعازعا تۇسىرگەندە قاسيەتتى دە دۋالى سوي­لەمدەر پايدا بولادى. نەمەسە ۇلتتىق ءتىلدىڭ حالىق تاريحىنداعى، ەل ساناسىنداعى ايرىقشا ورنىن، مەملەكەتتىلىكتى ورنىق­تىرۋداعى ءرولىن ايشىقتاپ اشىپ بەرۋمەن دە مادەنيەتىمىزگە زور ۇلەس قوستى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە «تىلدەردىڭ تەڭ قۇقىلىعى ساقتالماي تۇرىپ، ۇلتتاردىڭ تەڭ قۇقىلىعى ساقتالمايتىندىعىن» ايتقان، حالىقتاردىڭ مادەني ەرەكشەلىگىن بەلگىلەيتىن ەڭ قۋاتتى تاريحي، پسيحولو­گيالىق، تىلدىك فاكتورلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كوزگە تۇسەتىن مارتەبەلىسى دە ءتىل ەمەس پە.
ء«تىل تاعدىرى تارازىعا ءتۇسىپ، تار كەزەڭگە تىرەلگەن شاقتا، ءابىش كەكىلباەۆتىڭ ­دەپۋتات بولماسا دا پارلامەنت مىنبەسىنە كوتەرىلىپ:
«نەمەنە، كەشە ەل باسىنا كۇن تۋعاندا، تار ۇيىمىزدەن ورىن ىعىسىپ، ءتورىمىزدى ۇسىنعاندا، تارتىڭقى داستارقانىمىزدى الدارىڭىزعا جايىپ، جارتى كۇلشەمىزدى اۋىزدارىڭىزعا ۇستاعاندا، ءبىز كۇندەردىڭ كۇنىندە بۇگىنگىدەي دەموكراتيا ورناتىپ، كەمەلدەنەمىز دەپ جاتقان زاماندا ءوز ۇيىمىزدە ءوز تىلىمىزدە سويلەۋ ءۇشىن مىنا سىزدەردەن ءبۇيتىپ جىلاپ تۇرىپ رۇقسات سۇرايمىز عوي دەپ ويلاپ پا ەدىك؟!» دەگەنىن ءبىز ەش ۋاقىتتا ۇمىتپاۋعا ءتيىسپىز» دەپ جازادى ساۋىتبەك ءابدىراحمانوۆ ء«تىل جانە تاۋەلسىزدىك» جيناعىندا (الماتى: ەر-داۋلەت، 2007).
تىلگە شەبەر، سوزگە جۇيرىك، الدىنا جان سالماعان سۋرەتكەر رەتىندە ءابىش تەك قانا قازاق ادەبيەتىنە ەمەس، الەمدىك ادەبيەتتىڭ قورجىنىنا ءسوز گاۋھارىنان ولجا سالعان قالامگەر. ادام بالاسىنا قالاي ءومىر ءسۇرۋدى ەمەس، نە ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋدى جەرىنە جەتكىزە تۇسىندىرگەن ءابىشتىڭ ءۇنى الەم ادەبيەتى شىڭىنىڭ ۇشار باسىندا تۇر.
«اڭىزدىڭ اقىرى» رومانىندا ­رومانتيزم ءادىسى كەڭىنەن قولدانىلعانىن كورەمىز. «ۇركەر»، «ەلەڭ-الاڭ» ديلوگياسىندا ۇلكەن اعىستى كەڭ تىنىسپەن كلاسسيكالىق ناتۋراليزم مەكتەبى كورىنىس تابادى. وسىعان دالەل – ءابىلقايىر حاننىڭ قينالعان كەزدەرى، مىڭ تاراپ ويلارى، قاتتى كۇيزەلىستەرىن ءابىش وزىنە قابىلداپ الادى. ءابىلقايىر بولىپ ءوزى قايعىرادى. ول ءوزىنىڭ ءابىش ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەدى. «شىڭىراۋ»، «قۇس قاناتى» حيكاياتتارى كەرەمەت سۋرەتشىلدىك پەن سۇلۋ باياندالۋى، كلاسسيكالىق رەاليزم ستيلىمەن ­تۋىنداپ جاتادى. «كۇي»، «تاسباقانىڭ ءشوبى» دەپ اتالاتىن شاعىن شىعارمالارىندا دا الەۋمەتتىك رەاليزم ءستيلى جەتىپ ارتىلادى. بۇل شىعارمالار تەرەڭ پايىممەن، جاۋھارداي سونى سوزدەرمەن ايشىقتالعان كۇردەلى دۇنيە.
ءابىشتىڭ شىعارمالارىنىڭ كور­كەمدىك قاسيەتى مەن قۇدىرەتى وتە ەرەكشە. ول قازاقتىڭ قيالي اڭىز-اڭگىمەلەرىن كەرەمەت سۋرەتتەي وتىرىپ، بۇگىنگى كۇننىڭ وي سۇزگىسىنەن شەبەر وتكىزىپ، قيۋلاستىرىپ، تاريحي تاعىلىم ءتۇيىپ تاستايدى. اڭىز-اڭگىمەلەردى جازا وتىرىپ، ونىڭ مانىنە تالداۋ جاساپ، ادامداردىڭ مۇراتى مەن ۋايىم-قايعىلارىن ءدال شىنايى تۇردە الدىڭىزعا ۇسىنادى.
جازۋشىنىڭ ەڭبەگىندەگى ماڭگۇرتتىك، ماڭ­گۇرتتەنۋ ۇعىمى بەرتىن كەلە ش.ايت­ماتوۆ، گ.ماركەس شىعارمالارىندا دا قول­دانىلىپ، الەم ادەبيەتىندە انىقتاۋىش بولىپ ورىن الدى. شىندىعىنا كەلسەك، بۇل كەكىلباەۆتىڭ الەم ادەبيەتىنە قوسقان زور ۇلەسى ەدى.
ا.كەكىلباەۆتىڭ شىعارمالارىنىڭ باستى وزەگى – تاريح پەن تاعدىرلار فيلوسوفياسى. ول ءوزىنىڭ تاريحي-الەۋمەتتىك ۇستانىمى ارقىلى ەل مەن حالىق، تاريح پەن ءداۋىر، قوعام مەن تىرشىلىك بىرلىگىندەگى تاعدىرلار فيلوسوفياسىن الۋان-الۋان تۇرعىدان مەيلىنشە سارالاپ، مەيلىنشە دارالاپ كورسەتەدى. مۇنىڭ ايقىن مىسالدارىنا ءابىشتىڭ – «تالايعى تاراز» تاريحي-تانىمدىق زەرتتەۋ ەڭبەگىن، «ۇيقىداعى ارۋدىڭ ويانۋى» تاريحي-تانىمدىق شىعارماسىن، ۇلى اقىن ماحامبەت تۋرالى «شاندوز» تاريحي بايانىن جاتقىزار ەدىك. كوركەم وي تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا بۇل تاريحي-تانىمدىق زەرتتەۋ ەڭبەكتەردى قازىرگى قازاق ادەبيەتىنىڭ دامۋ ورىسىندەگى كەزەڭدىك ءىرى تۋىندىلار دەسەك دۇرىس بولاتىن سياقتى. ويتكەنى بۇل شىعارمالاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن مازمۇندىق-تۇرلىك وراسان زور قۋاتىمەن، وراسان زور ىزدەنىسىمەن، وراسان زور كوركەمدىگىمەن جاڭا، تىڭ، ويلى، سىندارلى شىعارمالار بولىپ تابىلادى.
ءابىشتىڭ سىنشىلدىق، پۋبليتسيستىك ەڭبەكتەرى دە اۆتورىنىڭ جان-جاقتى بىلىمدىلىگىن، ءومىردى بايىپتى زەرتتەپ، ول جايلى كەڭ ويلاپ، تەرەڭ تولعايتىن الىمدى تالانتىن مويىنداتادى. ونىڭ سىن­شىلدىق ويى ۇلت ادەبيەتى مەن مادە­نيەتىنە قاتىستى ماسەلەلەرمەن شەكتەلىپ قالمايدى. ولاردى الەمدىك ۇلگىلەرمەن سالىس­تىرا قاراپ، بيىك تالاپتار قويۋىمەن تولىعادى.
ءابىش ابايدىڭ، جامبىلدىڭ، احمەتتىڭ، سۇلتانماحمۇتتىڭ، ساكەننىڭ، بەيىمبەتتىڭ، ءىلياستىڭ، مۇحتاردىڭ، ءسابيتتىڭ، عابيت پەن عابيدەننىڭ، قاسىمنىڭ شىعارماشىلىعى جايلى كۇردەلى پىكىرلەر ايتادى. تاكەن، ­تاحاۋي، ءابدىجامىل، ­ولجاس، قالتاي، شىڭعىس سياقتى اعالارىمەن قاتار ءوزىنىڭ زامانداستارى مەن ىنىلەرى قادىر، تۇمانباي، مۇقاعالي، ورازبەك، قايرات، جۇمەكەن، ورالحان، تولەگەن شىعارماشىلىعىن تالدايدى.
قازاقتىڭ كوركەم ونەرىنىڭ اسا ۇلكەن قايراتكەرلەرى قۇرمانعازى، ­احمەت جۇبانوۆ، روزا باعلانوۆا، شاكەن، نۇرمۇقان، ءاسانالى، ىدىرىس تۋرالى جازعاندارىن وقىعاندا، ءابىشتىڭ تازا ونەر سىنشىسى ەكەنىن مويىندايسىڭ.
ءابىشتىڭ پۋبليتسيستىك ماقالالارى مەن جازبالارى ونىڭ شىعارمالارى­نىڭ كولەمدى بولىگىن قۇرايدى. ولار ءار كەزدە جازىلعان، ءار زاماننىڭ سۇرانىسىنان تۋعان. اسىرەسە، تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ءابىش كوپ جازدى.
وقىرمانداردىڭ ەسىندە شىعار، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى ءابىشتىڭ گەرمانياعا رەسمي ساپار جاساعانى. سول ساپارىندا نەمىس ەلىنىڭ مارتەبەلى مىنبەسىنەن ەكونوميكادان باستاپ، الەم جۇرتشىلىعىنىڭ بۇگىنگى بارشا پروبلەماسىن قاز-قاتار سالىستىرىپ، ارعى-بەرگى ­تاريحتى سۋىرا سويلەگەنىنە تاڭعالىپ، نەمىس ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى «گەرمانيادا ەكونوميستەر دە، اقىلدى ادامدار دا بارشىلىق. ءبىراق كەكىلباەۆتاي عۇلاما تۇلعا بىزدە جوق. اتتەڭ، وكىنىشتى» دەپ باس شايقاعانى بۇكىل ەل اراسىنا تاراپ كەتتى ەمەس پە؟
سول كەزدە جازۋشىنىڭ «دالا باللا­دا­لارى»،­ «اڭىزدىڭ اقىرى» پوۆەستەرى، وداق وقىرماندارىنا تانىلىپ – ودان ءارى شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلا باستاعان كەزى ەدى. جازۋشىنىڭ «دالا باللادالارىنداعى» تاريحي اڭىزعا قۇرىلعان پوۆەستەرى ءىز قۇرعاتپاي شىعىپ، وعان رەزونانس تۋدىرعان – گەرمانيا بولدى. تالعامپاز نەمىس وقىرماندارى جاس قازاق جازۋشىسىنىڭ شەجىرە شەرتكەن ۇنىنە قۇلاق ءتۇردى. ءابىشتىڭ ەڭبەگىن قۋانا قارسى الدى. جاتىرقاعان دا جوق، جاتسىنعان دا جوق. بەلگىلى نەمىس سىنشىلارى كلاۋس شنايدەر، گەربەرد كرەمپيەن، لەونارد كوشۋت، زيگفريد كلەينميحەل، رولف شرەدەر، لەونورا ۆايست، ۆولگارد بودە، گەلمۋت زەمكە قازاق جازۋشىسى ­تۋرالى جوعارى باعا بەرىپ جاتتى. كەكىلباەۆ شىعارماشىلىعى ارقىلى باتىسقا بەيماعۇلىم شىعىس تاريحىنىڭ اڭىزعا اينالعان بەتتەرىنە نەمىس وقۋشىلارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى ۇدەي ءتۇستى. سوندىقتان دا شىعار «اڭىزدىڭ اقىرى» رومانى شىققان بويدا نەمىس تىلىنە اۋدارىلدى. نەمىستىڭ «فرايا فەلت» جۋرنالىندا 1997 جىلى ءابىشتى جانە ونىڭ وتباسىنىڭ فوتوسۋرەتتەرىمەن بەزەندىرىلگەن 5 بەتتىك ماتەريالى شىقتى. گەرمانيانىڭ باسقا دا ءباسپاسوز تالانتتارى قازاق پروزاشىسىن وزدەرىنىڭ ءتول پەرزەنتتەرىندەي ناسيحاتتاپ جاتتى.
وسى كەزگە دەيىن گەرمانيا باسپاسى كەكىلباەۆ شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىعىن ەكى دۇركىن باسىپ شىعاردى.
ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسىن ايتساق، قالا­مىنان توگىلىپ تۇسكەن دۇنيەنىڭ قاي ەلدىڭ دە رۋحاني مەنشىگىنە اينالتىپ، تاڭ­دايىن قاقتىرعان قالامگەر بولسا، ابىشتەي-اق بولسىن!
ءابىشتىڭ سان جەتپەس شەكسىز جاتقان ءبىلىمى، قاسيەتى مەن پاراساتى قازاق دەگەن ەلدىڭ قورجىنىنا ولجا سالماعان كەزدەرى بولماعان سياقتى.
عۇلاما عالىم، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءبىر سوزىندە بىلاي دەپ ايتقان ەدى: «قۇداي اۋزىما سالدى ما، وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا ەل الدىندا: ­«ماڭ­عىستاۋ – اۋليەلەر مەكەنى، تۇبەكتى 362 اۋليە مەكەن ەتكەن، سولاردىڭ ارامىزدا ءتىرى جۇرگەن ء363-شىسى ءابىش كەكىلباەۆ» دەگەن ەدى. مىرزەكەڭ ءدوپ باسىپ ايتتى عوي دەيمىن. شىندىعىندا، ءابىشتىڭ اۋليە ەكەندىگىنە كۇمان تۋدىرۋعا بولمايدى.
تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ تۇعىرىنىڭ بيىك بولىپ، مەملەكەتىمىزدىڭ نىعايۋىنا ولشەۋسىز زور ۇلەس قوسقان قوعام قايراتكەرى ءابىش حالقىمىزدىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋى جولىندا، اۋىز بىرلىگى جولىندا دا ايانباي ەڭبەك ەتتى. ول كەشەگى ەل بيلەگەن پاتشالارعا اقىل قوسقان داناگوي بيلەردەي مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە دە بار قايراتىن سالىپ ارالاستى. ارتىنا وشپەس ءىز قالدىردى. قازاق ءسوزىنىڭ زەرگەرى الماعايىپ ۋاقىتتا ەلدىك مۇددەنى قورعاۋ بارىسىندا دا ءارقاشان ازاماتتىقتىڭ، دانالىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ­ساۋىتبەك ءابدىراحمانوۆ ءابىش تۋرالى سوزىندە: «الايدا تاريحتىڭ وسىناۋ وتپەلى، ەكى ۇداي كەزەڭىندە، ءبىر جۇيەدەن ءبىر جۇيەگە اۋىسىپ، جاڭا قوعام قۇرىلىپ جاتقان شاقتا بىزگە پروزاشى كەكىلباەۆ، سىنشى كەكىلباەۆ كوبىرەك كەرەك پە ەدى، الدە ساياساتكەر كەكىلباەۆ، تاريحشى كەكىلباەۆ، فيلوسوف كەكىلباەۆ، الەۋمەتتانۋشى كەكىلباەۆ، مادەنيەتتانۋشى كەكىلباەۆ كوبىرەك كەرەك پە ەدى دەسەك، وسى جىلداردا بىزگە ونىڭ قالامگەرلىككە سۋارىلعان قايراتكەرلىگى كەرەگىرەك بولعانىنا كوزىمىز جەتەدى» دەگەن سوزىنە قاراپ تا كەكىلباەۆتىڭ قازاق مەملەكەتىن نىعايتۋداعى ەڭبەگىنىڭ زور ەكەندىگىن تۇسىنەمىز.
ءابىش كەكىلباەۆ جاس رەسپۋبليكا­ – قازاقستاننىڭ اياقتان تۇرىپ، قالىپتاسۋىنا بار كۇش-جىگەرىن سالدى. ءبىر سوزىندە: «ەگەر ادەبيەتشى بولماسام، ساياساتقا كەلمەس ەم. مەنى قالامگەر رەتىندە مازالاعان ماسەلەلەر، ازامات رەتىندە دە الاڭداتۋعا ءتيىس. كوركەم شىعارمالارىمدا قازاقتىڭ شيەتۇيىن ماسەلەلەرىن شەشكەنمەن، بىلايعى ومىردە ءوزىمدى ۇلتىما قالايشا ارنامايمىن؟» دەگەن ەدى.
كەكىلباەۆ ەگەمەندىكتىڭ اق تاڭىندا «ۇلت ءۇشىن ەندىگى ەڭ ماڭىزدى قىزمەت – تاۋەلسىزدىكتى ورنىقتىرۋ» دەپ، وسى ىسكە ەلباسىمەن بىرگە بەل شەشىپ، بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتىپ ەدى. سوندا «ارتىمىزداعى ۇرپاققا از كۇندىك ىرزىق قانا تاستاپ كەتپەي، باياندى بولاشاق قالدىرا الساق، بۇل دۇنيەگە بوسقا كەلىپ، بوسقا كەتپەگەنىمىز» دەپ، اقتارىلا سويلەپ ەدى عوي. سودان كەيىن-اق، «دەموكراتيا كوكتەن تۇسپەيدى»، «ۇلتتى ۇلى مۇراتتار العا جەتەلەيدى»، «وتانشىلدىق مۇراتى – جاسامپازدىق»، «ۇلت كوسەگەسىن ۇرپاق كوگەرتەدى»، «وتكەننەن تاعىلىم، ەرتەڭنەن ءۇمىت ىزدەگەندەر عانا ىلگەرى باسا الادى»، «ەل تاعدىرىن شەشەتىن جاسامپاز كەزەڭ ەندى كەلدى» دەپ، كوپشىلىك قاۋىمنىڭ كوكىرەگىندەگى كۇپتى ويلاردىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ، جىگەرلەندىرگەن بولاتىن.
وسىلايشا، عاسىر سوڭىنداعى ەلدەگى جان-جاقتى وزگەرىسكە تالداۋ جاساپ، حالىق ساناسىنا تولىقتاي جەتكىزۋدى ءابىش قانا قولعا العان ­بولاتىن. «ەگەمەندى قازاقستاننىڭ» قاتارىنان بەس نومىرىندە زاماننىڭ قۇبىلىستارىن ءدال انىقتاعان، ەلىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جولىن ءدوپ باسىپ كورسەتكەن «بەتەردەن دە بەتەر بار دەگەن وسى ەمەس پە؟» دەپ اتالاتىن جان-جاقتى قامتىلعان پۋبليتسيستيكالىق ماقالاسى، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نىعايۋىنا زور ۇلەسىن قوسقانىن ايتپاۋعا بولمايدى.
ءابىش قازاقستاننىڭ العاشقى سايلانعان پارلامەنتىنىڭ ءتوراعاسى، مەم­لەكەت­تىك حاتشى، پرەزيدەنت كەڭەسشىسى، سەناتور. 1997 ج. – ۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى، 1998 ج. – حالىق بىرلىگى مەن ۇلتتىق تاريح جىلى، 1997 ج. – ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعىنىڭ جىلى. ەلباسىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن ءار جىلدى اتاپ ءوتۋ جونىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ، ونى مەملەكەتتىك حاتشى ءابىش باسقاردى. وسىنداي جۇمىستاردى اتقارۋ جولىندا ءابىش جان اياماي قىزمەتتەندى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىگى بولدى. مەملەكەت باسقارۋ جولىنداعى قىزمەتتەردى اتقارۋداعى ۇسىنىس پىكىرلەرى، اقىل قوسقان ويلارى اقپارات بەتتەرىندە ءجيى جاريالانىپ، قازاقستان حالقىنا زور شابىت بەرىپ وتىردى.
ءابىشتىڭ 70 جاسقا تولۋىنا وراي وتكەن سالتاناتتى جيىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سويلەگەن سوزىنەن ءۇزىندى بەرە كەتەيىك: «…مەن وسىناۋ جىلداردا تالاي ازاماتتاردى جانىما تارتتىم، جاقسى قىزمەت بەرىپ، مارتەبەلەرىن ءوسىردىم. ولاردىڭ ەلگە تانىلۋىنا جاعداي جاسادىم. «بەس ساۋساق بىردەي ەمەس» دەگەندەي، وكىنىشكە قاراي، سولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى تاپسىرىلعان قىزمەتتى ويداعىداي الىپ جۇرە الماي، السىزدىگى بايقالعان كەزدە جۇمىستان العانىمدا، ورىنسىز وكپە ­تانىتىپ، بارلىق ىسكە دە، ءوز ەلىنە دە قارسى شىعىپ جاتادى. بىزدە قىزمەتتەن كەتكەندە عانا «بىلگىر دە ىسكەر» بولىپ كورىنەتىندەر دە بار. ابەكەڭ ونداي وسالدىق كورسەتكەن جوق. ءارقاشان ازاماتتىق بيىكتەن كورىندى. «اتتان تۇسكەن اقىرەت ەمەس، تاقتان تۇسكەن تاقسىرەت ەمەس. ءوز باسىڭنان باق اۋسا دا، حالقىڭنىڭ باسىنان باق اۋماسىن» دەيدى ءابىش كەكىلبايۇلى. ابەكەڭ – الەمدىك وركەنيەتتىڭ ورتاق قازىناسىنا ولجا سالعان سۋرەتكەر. كوركەم ويدىڭ، كوركەم ادەبيەتتىڭ كوسەم سوزگە جول بەرگەن تۇسىندا ول ەل-جۇرتىنا ۇلگى بەرەتىن ۇردىسكە قول ارتىپ، ۋاقىت مىنبەرىنە كوتەرىلدى. اعىنان جارىلدى، ادالىنان سويلەدى.
ءالى دە قوعام مەن قاۋىمدى تولعاندىر­عان كەلەلى ماسەلەلەردە كەڭ تولعار پايىم قاجەت بولعاندا، قايراتكەر قالامىنا قارىمدى ءسوز ۇشتاپ، شىنايى پىكىرى مەن شىرايلى ءباتۋاسىن جايىپ سالادى. جۇرتىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن جازارى تاۋسىلماعان جازۋشى بولۋ دا ءبىر باقىت قوي. شىركىن-اي، وسىنداي قازاق كوبىرەك بولسا ەكەن دەپ تىلەيمىن!
ء«وز مەملەكەتىڭنىڭ تاۋەلسىزدىگىن قاستەرلەۋ، ءوزىڭ تۇراتىن ەلدىڭ ەگەمەندىگىن قۇرمەتتەۋ – تەك پاتريوتتىق پارىز عانا ەمەس، ۇلكەن گۋمانيستىك جاۋاپكەرشىلىك…. مىڭ جىلداپ كۇتكەن ارماندى ءبىر كۇندە جۇزەگە اسىرا سالماسىمىز بەلگىلى. ولاي بولسا، ۋاقىتشا قيىندىقتارعا بولا ماڭگىلىك مۇراتتارىمىزدى تارك ەتە المايمىز. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كوگەرىپ-كوركەيۋى جولىندا كۇش-جىگەردى ايامايمىز» دەپ جازدى ءبىر ماقالاسىندا ءابىش كەكىلبايۇلى.
بۇل – ونىڭ ازاماتتىق ادال سىرى. مەن بۇعان قاپىسىز يلانامىن. ەندەشە، ءابىش كەكىلبايۇلىنىڭ حالقىنا بەرگەنىنەن بەرەرى ءالى دە كوپ دەپ سەنەمىن. سوندىقتان دا بۇگىنگى توي تەك ءابىش كەكىلبايۇلىنىڭ ەمەس، كۇللى قازاق مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ، قازاق رۋحانياتىنىڭ تويى.
سالتاناتىڭىز جاراسسىن، ساڭلاق سۋرەتكەر!
تويىمىز تويعا ۇلاسسىن، ارداقتى اعايىن.
مەن بۇگىن مىنانداي جارلىققا قول قويدىم:
«قازاقستان رەسپۋبليكاسىن الەۋمەت­تىك-گۋمانيتارلىق دامىتۋداعى اسا ۇزدىك جەتىستىكتەرى، بەلسەندى قوعامدىق قىزمەتى، مادەنيەت پەن ادەبيەتتى دامىتۋداعى ايىرىقشا ۇلەسى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءابىش كەكىلباەۆقا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاعى بەرىلسىن.
وسى جوعارى ناگرادانى تاپسىرۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر».
ءابىش شىعارمالارى ورىس، نەمىس، ۆەنگەر، بولگار، چەح، ەستون، قىرعىز، وزبەك، تاتار، ت.ب. تىلدەرگە اۋدارىلدى.
ءابىش 1981 جىلى «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى، 1995 جىلى «قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى» اتاندى. 1995 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ بەيبىتشىلىك جانە رۋحاني كەلىسىم سىيلىعىن الدى، 1999 جىلى «وتان» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. 2004 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ» وردەنىمەن، 2009 جىلى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى» اتاندى. 2011 جىلى «تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ «ىنتىماق» وردەنىن كەۋدەسىنە تاقتى.
شاكارىمنىڭ مىنا ءبىر ولەڭى ويىڭا ورالسا، ءابىشتى ايتىپ تۇرعانداي بولادى:
ادامدىق بورىشىڭ –
حالقىڭا ەڭبەك قىل.
اق جولدان اينىماي
ار ساقتا، ونى ءبىل.
تالاپتان دا ءبىلىم مەن ونەر ۇيرەن،
ءبىلىمسىز،
ونەرسىز،
بولادى اقىل تۇل.
ماقتانعا سالىنبا
مانساپتىڭ تاعى ءۇشىن.
ناپسىڭە بيلەتپە
باسىڭنىڭ باعى ءۇشىن.
ءومىرىڭدى سارپ قىل ولگەنىڭشە،
جوبا تاپ،
جول كورسەت،
كەلەشەك قامى ءۇشىن.
قايتادان قايرىلىپ
قاۋىمعا كەلمەيسىڭ.
بارىڭدى،
ءنارىڭدى
تىرلىكتە بەرگەيسىڭ.
عيبرات الار ارتىڭا ءىز قالدىرساڭ –
شىن باقىت،
وسىنى ۇق،
ماڭگىلىك ولمەيسىڭ!
راسىندا دا، قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىر، بايانسىز دۇنيەنى ­جوبالاۋ دا، مولشەرلەۋ دە بايانسىز. سول قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە كەلمەيتىن عۇمىر مەن الدامشى پانيدەن، وتپەلى ۋاقىت پەن كەڭىستىك شەگىندە وشپەيتىن شىراق جاعىپ، ولمەيتىن ءىس جاساۋعا اللانىڭ پەندەلەرىنىڭ ىلۋدە بىرەۋىنىڭ عانا قولى جەتەدى. وسى اللا جاساعان پەندەنىڭ ىلۋدەگى بىرەۋدىڭ ءابىش ەكەنىنە كۇمان تۋعىزبايىق، اعايىن. ءابىش قۇدايدىڭ وزىنە ولشەپ بەرگەن جىلت ەتكەن جارىعىندا ولمەيتىن ونەر قۇدىرەتىن ارتىنا قالدىرىپ كەتتى. ادامزات تاريحىنىڭ تۇيمەدەي بولمىستارىنان ماڭگىلىك تۇراتىن ءمۇسىن تۇرعىزىپ كەتتى. وسى ءبىر قۇبىلىستاردى ويلاعاندا، ءابىشتى اۋليە ەمەس دەپ ايتا المايتىن ءشىعارمىز.ابىشتىڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق ويلارىن، كەرەمەت سۋرەتكەرلىگىن، اللانىڭ بەرگەن تۇڭعيىق ءتۇپسىز تەرەڭ زەردەسىن، الدىمىزدا اتالىپ وتكەلى تۇرعان 80 جىلدىق مەرەيتويىندا جازىلىپ جاتقان وسىنداي ءبىر جەڭىل-جەلپى ماقالالارمەن سىرىن اشىپ، تالداۋ جاساۋ، ەشقانداي مۇمكىن ەمەستىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. كەكىلباەۆتىڭ كىم ەكەنىن تولىقتاي تالداۋ جاساپ، بار سىرىن، قادىر-قاسيەتىن بارىنشا اشۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت كەرەك سياقتى. ءابىش سياقتى جاراتقاننىڭ سۇيگەن قۇلىنىڭ جازىپ كەتكەن كەپيەتتى تۋىندىلارىنىڭ، ايتىپ كەتكەن دۋالى سوزدەرىنىڭ قۇپيالى الەمىن اشۋ جولىندا الدىمىزدا تالاي اسۋلار تۇرعانى انىق. تاۋلاردىڭ الىستاعان سايىن بيىكتەيتىنى سياقتى، ءابىش ەڭبەكتەرى دە ۋاقىت وتكەن سايىن بيىكتەي بەرەدى. ۋاقىت وتكەن سايىن­ ونىڭ قۇپيالارى دا اشىلا باس­تايدى.
ءابىشتىڭ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ومىردەگى ادام دەگەن پەندەنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن جازبالارى مەن اۋزىنان شىققان سوزدەرى، اتقارعان قىزمەتتەرى عاسىردان عاسىرعا ۇلاسىپ، ولمەيتىن ونەگەگە اينالادى.
ءابىشتىڭ رۋحى ولگەن جوق! ول ماڭگى.

بەكتۇر تولەۋعاليەۆ،
«قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى»،
ماڭعىستاۋ وبلىستىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باسقارما ءتوراعاسى


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.net/koru.php?tur=9&id=1046845

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەل-ارنا ءوز گازەتى

ەڭ جاڭا ماقالالار


中国哈萨克语广播网 8 مينوت
تۇركىستان وبلىسىندا اسپ 14 مينوت
نامازدى بۇزاتىن جاعدايل 23 مينوت
نۇر-سۇلتاندا كومىر قانش 28 مينوت
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
سولتۇستىك قازاقستاندا ج 1 ساعات
ورالدا 3،6 ملن تەڭگە ال 1 ساعات
«حابار» اگەنتتىگىنىڭ تا 1 ساعات
اۋىر اتلەتيكادان الەم چ 1 ساعات
فۋتبولدان چەمپيوندار لي 1 ساعات
中国哈萨克语广播网 1 ساعات
بوكستان الەم چەمپيوناتى 1 ساعات
اۋىر اتلەتيكادان الەم ب 1 ساعات
بەلسەندى جاستار باس قوس 1 ساعات
تۇركىستانداعى تايقازانن 2 ساعات
بالاباقشا اسحانالارىنا 2 ساعات
يزرايلدە پارلامەنتتىك س 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
بوكستان الەم چەمپيوناتى 2 ساعات
اسقار مامين جاڭا مينيست 2 ساعات
ايىپپۇل سالىنا ما؟ R 2 ساعات
رۋدنىي كاسىپورىندارى ەك 2 ساعات
پرەزيدەنت قاراعاندى وبل 2 ساعات
ەلوردادا كومىر قىمباتتا 2 ساعات
كۇرەس تۇرلەرىنەن ءاچ: ا 2 ساعات
中国哈萨克语广播网 2 ساعات
بوكستان الەم چەمپيوناتى 2 ساعات
ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن 2 ساعات
16 وتباسى ەكىباستۇزعا ك 3 ساعات
中国哈萨克语广播网 3 ساعات