Еларна қолфон нұсқасына ену

Жүктеу-Албомым-Албомдар-Желі
Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-10-171587416432 %68 %
2019-10-181098330835 %65 %
2019-10-19502157639 %61 %


Тіркеліңіздер Кітапхана Қожалар торабы Албомдар Қазақтың 1001 ертегісі

::::Илияс Есенберлин. Алтын орда. Ушинши китап::Алтын орда. III кітап

Кітәпханаға қайту

Алтын орда. III кітап ->
Апторы: Ілияс Есенберлинтарихи шығарма
Алтын орда. III кітап - Көрілім: (823)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ


ТӨРТІНШІ ТАРАУ

Куликов даласындағы ұрыстан да зор, Тоқтамыс пен Ақсақ Темір әскерлерінің айқасы, Тамыз айының он сегізі, дүйсенбі күні болды.

Осының алдында бір апта бойы күн тағы бұлыңғыр тартып, жауынды-шашынды келген. Тек кеше ғана түс ауа аспан айнадай ашылып, кенет жарқырап күн шыққан.

Екі жақтың әскері де күннің былай өзгеруін өздеріне жақсы ырым санаған. Ал Ақсақ Темір өз қолдарының ондықтарынан бастап, қосын, түмен әскери қол басшыларына дейін, ежелгі әдеті бойынша, үлке деп аталатын сыйлығын — жібек шапан, кәріс белбеу, барқыт тақия мен темір торлы сауыт үлестірген.

Ал Тоқтамыс, ертеңгі болатын ұрыстың ескерткішіне жауынгерлеріне күміс жүзік, мүйіз шақша, одан жоғарыларына құндыз бөрік, күміс белбеу, ал бәріне тегіс Сарай-Берке шеберлері Шам болатынан жасаған күміс сапты асыл берен тартқан.

Осылай үлке — тарту алып көңілдері көтерілген жауынгерлер, қалған олжаларына жау жағын жеңіп кенелмек боп ұйқыға кеткен.

Екі жағы да таң сәріден тұрмақ еді, бірақ табиғаттың өзі атар таңдарының қорқынышты екенін күні бұрын хабарлағысы келгендей, таң қараңғысы тарамай жатып аспанды қап-қара бұлт жауып, кенет күн күркіреп, найзағай ойнады.

Күннің күркірегені соншалық қатты болды, ер-тоқымдарын жастанып ұйықтап жатқан сыпайлар, үрейлене орындарынан атып-атып тұрды. Кей жылқылар тұсауларын үзіп, шұрқырай кісінеп далаға қашты. Сол мезетте, қара аспанды найзағайлар айқыш-ұйқыш тілгілеп, шелектеп жауын құя жөнелді. Бірақ бұл сұрапыл ұзаққа созылмады, жаңағы басталғанындай қас қағым сәтте сап тоқтады.

Жауынгерлерден ұйқы мүлдем қашты, енді ешкім қайтадан жата алмады.

Ақсақ Темір қараңғы түсе бүкіл қос, шатырлар алдарына от жағылып қазан көтерілсін деумен қатар, түн ортасы болмай, бірде-бір жарық, не от көрінбесін деп бұйырған. Және қатты сөйлеп, дауыс шығаруға да рұқсат етпеген. Мұндағы ойы жаңа ғана от жағып, қазан асып самсап отырған қолдарды, жау жағы, кенет ұрысқа көтерілген екен деп ойласын дегені еді. Көзге түртсе көрінбейтін түнде мұндай ой жау әскерін қатты қобалжытатынын ол жақсы білетін.

Осындай жарлық алған әскер, таң қараңғысы тарамай-ақ, ешбір шақпақ жағып, от тұтатпай, үнсіз қимылдап киіне бастады.

Әйткенмен, бір шамада құланиектеніп сарғая түсіп таң білінді. Әскер біткен енді тез қимылдап, түнде дайындап қойған астарын суықтай ішіп-жеп, аттарын ерттей бастады.

Осы уақытта барабан, дауылпаздар ұрылып, тағы зұрна шиқылдап, керней барылдап, жауынгерлерді сапқа тұруға шақырды. Қасында қолбасшы балалары, ең жақын әмірлері бар Ақсақ Темір Күлсары тұлпарына қырындай отырып, бүгінгі ұрыс алдындағы әскерінің түрін, қару-жарақтарын, соғысқа кіретін қолдардың қалай құрылғанын өз көзіменен тағы бір көріп, тексеріп өтпек боп, қаз-қатар тізілген қосындарды аралап келе жатқан.

Ақсақ Темірдің бүгін қабағы қатыңқы, түрі жүдеулеу көрінген. Жоқ, жалпы соңғы кезде Ақсақ Темір бұрынғысынан көп өзгерген-ді. Екі беті сұрланып, рақымсыз көздері бұрынғысынан да рақымсыздана түскен. Әмірдің бұлай құбыла қалғанын байқаған жақын серіктері себебін өзара қанша жорамалдаса да таба алмай қойған. Біреулері: алдағы болар ұрыстан сескеніп, көңіліне бір күдік кіріп жүр ме деп те ойлаған.

Жоқ, Ақсақ Темір болар ұрыстан сескенген жоқ және жеңілем деп күдіктенбеген де. Қандай соғыс болмасын жауын жеңуі, оның әдетіне айналған.

Әмір-Темірдің бұлай кенет қатулана қалуына ең алғашқы себеп болған Жайықтан өткеннен кейін, өзі өлтірілсін деп бұйрық берген әнеугі қолға түскен үш жігіттің ең кішісінің сөзі еді. Жоқ, сөзі емес, өзіне таққан айыбы болатын. Бұл жігіттің ана екі кәрілеу жолдасы бірден «біз Тоқтамыстың кісілеріміз, ханымызға берген антымыз бар, басымызды алсаң да ештеңе айтпаймыз» ден қасарысып тұрып алған. Ашуланған Ақсақ Темір дәл осы арада екеуінің басын алдырған. Сосын жастау келген үшіншісіне:

— Тоқтамыстың әскері қанша, әйгілі батырлардан, әмірлерден кімі бар, қару-жарақтары қандай, білетініңнің бәрін айт,— деген.— Егер айтпасаң көрдің ғой, ана екі жолдасындай осы арада сенің басың алынады.

Жігіт Тоқтамыс әскерінің Ақсақ Темір қолдарынан саны көп екенін, жаяу он бұлығы барын, өзгесінің бәрі атты әскерден тұратынын, қаруды орыс елінен, Ираннан, қалғанын Сарай-Берке шеберлерінің күні-түні соққанын, білетін сырының бәрін тегіс айтып берген.

Қорқытып жігітті сөйлеткенінде Ақсақ Темір іштей мәз болған. Сосын ол:

— Мына жердегі от орындарына қарағанда,— деді,— жақында ғана осы арада Тоқтамыс қолдары болғаны көрініп тұр. Олар неге шегінді? Бізден қорыққандарынан ба?

— Жоқ,— деді жігіт,— Әмір басыңызбен соны да ұқпайсыз ба? Тоқтамыс алыс жолдан сендердің әскерлеріңнің шаршап келгенін және азық-түліктеріңнің таусылуға айналғанын жақсы біледі. Жігіттеріңді әбден шаршатып, аштықтан мүлдем әлсіретіп, сосын барып соғыспақ. Сол себептен сендермен бетпе-бет кездеспей, соңдарынан ерте, қаша жүріп келеді.

Ақсақ Темірге «Әмір басыңызбен, соны да ұқпайсыз ба?» деген жігіт сөзі батып кеткен. Ол осы арада тұрған Едігеге қараған. Осы жолғы Ақсақ Темір жорығының бір демеушісі Едіге болатын. Ол Тоқтамыстан қашып келгеннен кейін, «Алтын Орданы оңай жеңесің және ол жақтан өте олжалы қайтасың. Олжа өз аяқтарымен келеді» деп Дәшті Қыпшаққа тезірек аттануға үгіттеген. Ал Едіге айтқан сол Алтын Орда әскері әлі соғыспай жатып, Ақсақ Темірдің жауынгерлерінің титығына жетуге айналған. Енді оның үстінде Тоқтамыс соғыспай осылай қаша берсе, оған не істей алады? Ақымақ болып, әскерін аздырып-тоздырып, күйзеліске ұшыратады. Бұл жағдайды расында қалай ойламаған? Ал енді бұның ондай істі күні бұрын болжай алмағанын бетіне салық етіп, бүкіл Орда әмірлерінің көзінше, «Әмір басыңмен осыны да білмедің бе?» деп мына қарапайым жігіттің өзі мазақ етіп тұрғаны мынау. Жоқ, Ақсақ Темір сөйтсе де жігіт сөзіне сенбеген. «Сен мені алдап тұрсың» деп басын алдырған. Тек артынан, тағы бір он шақты күн өткеннен кейін, өзі өлтірткен тұтқынның шын айтқанын білген. Мүмкін Ақсақ Темір қазір «сол жігітті босқа өлтірттім-ау» деп іштей өкініп, қабағынан қар жауып тұрған болар? Жоқ, жоқ ондай өкінішті бұл білмесе керек-ті. Ондай осал адам бүкіл әлемді жаулап алам деп атқа қонбас-ты. Жоқ, Мауараннахр билеушісін жігіттің басқа сөзі, оны өлім жазасына бұйырғаннан кейінгі айтқаны ашуландырған. Ақсақ Темір нөкеріне:

— Мынаның да басын ал! — дегенде.

— Мейліңіз,— деп жігіт сәл езу тартқан.

Жігіттің өлімнен қорықпағанына Әмір-Темір таң қалған. Өлімнен қорықпайды екен, онда өз елі әскерінің бар сырын неге айтып берді?

Әмірші түсінбеген.

Өз еліне опасыздық істеген адам, бөтен елге де опасыздық істейді. Ондай адамды Әмір-Темір әр қашанда өлім жазасына бұйырған. Соны біле тұрып, сен маған неге өз әскерлеріңнің бар құпия сырын айтып бердің? — деген.

— Құпия сыры емес — шындығын айттым. Неге айттым? Әмір басыңмен соны да түсінбедің бе? — деген жігіт тағы да кекете.— Түсінбесең есті... Тоқтамыстың ойын әдейі айттым. Саған еріп сорлаған мына екі жүз мың бейшара жұртты бостан-босқа қырып алмасын деп... Шындықты естісе, мүмкін кейін қайтар, қанды босқа төкпес, жұрттың көз жасын аяр деп ойлап едім. Ал сіз ондай адам емес екенсіз...

— Қандай адам екем?

— Адам деуге де қиын.

Кенет Ақсақ Темір есіне осыдан екі жыл бұрын болған бір оқиға түсіп кеткен.

Ақсақ Темір Табризды алып, өзіне қарсы шыққан қала тұрғындарын қанжоса етіп қырып: «кімде-кім маған қарсы шықса, осылай етемін» деп өзге жұрттарды да қорқытпақ боп, өлтірген адамдарының бастарын Сұлтан алаңына тау ғып үйдірген.

Кейін, Самарқантқа қайтқалы тұрғанында бұған ақсақалды, осы қалаға белгілі қарт Сейт-Шейх келген.

— Саған қарсы тұрам деп бес балам қаза тапты. Бастары әне ана алаңда! — деген Шейх терезеден көрініп тұрған бас сүйектерден жасалған тауды иегімен меңзеп.

— Соларыңның құнын сұрамақсың ба? — деген Ақсақ Темір.

— Жоқ, мен олардың құнын сұрағалы тұрған жоқпын,— деген Шейх.— Сенің қандай адам екеніңді білгелі келдім.

— Қандай адам екенмін?

— Оны өзің айт.

— Сұра.

— Онда маған мына сұрағыма жауап бер. Сен не үшін соғысып жүрсің?

— Мауараннахр жұртының басын қасып, соны ұлы мемлекет ету үшін.

— Сол үшін Иранды шаптың ба?

— Иә, егер мен Иранды шаппасам, ол ертең мені шабады. Мауараннахр күшті ел бола алмай қалады.

— Мауараннахрдың күшті ел болу үшін үйілген бастың қандай қатысы бар?

Кімде-кім Мауараннахрдың дегеніне көнбесе, айдауына жүрмесе, осылай бастары алынады деп істедім. Мауараннахрға бұл үйілген бастың қандай қатысы бар екенін түсіндің бе?

— Түсіндім. Бірақ адамды аяу керек болмайтын ба еді?

— Жоқ, болмайды. Адам — адамға қасқыр. Сол қасқырдың мен де бірімін.

— Онда сен де хайуан болдың ғой.

— Иә, мен де хайуанмын! Қасқырмын! — Кенет Ақсақ Темірдің қояншығы ұстап кеткен. Аузынан көбігі атып, екі беті бүлкілдеп, рақымсыз көздері қанталап, дір-дір етіп,— нағыз қасқырмын,— деген айқайлап. Сөйтіп қорқытып жұртты Мауараннахрға, өзіме бағындырмақпын! Мен өз жұртым, өз балаларым, өз жақындарымнан бөтен ешкімге ештеңе бергім келмейді! Жұртты қырумен, әлемді қанға бояумен бүкіл адамзатқа Ақсақ Темір деген атымды қалдыратын нағыз қос аяқты қанішер әміршімін! — Ол осылай көгеріп-қалшылдап келді де, әдеттегісіндей басыла қалған.— Түсіндің бе? — деген ол екі иінінен демін алып, езуінен аққан көбікті сүртіп, кенет әлсіреп.

— Түсіндім,— деген Шейх,— және құдайдың да әділетсіз екенін де түсіндім.

Ақсақ Темір қайтадан өзінің бұрынғы салмақты қалпына келіп:

— Сендерді әлсіз, мені әлді еткенінен құдайды әділетсіз деп санайсың ба? — деп сұраған қариядан.

Жоқ, одан емес,— деген Шейх,— Құдай әділетті болса бізді, адамзатты неге ақымақ етіп жаратты?

— Адамзаттың ақымақ екенін неден білдің?

— Ақылды адам жамандықты тез ұмытады. Ал ақымақ адам ондайды есінен шығармайды.— Шейх Ақсақ Темірге тесіле қараған.— Жаңа өзің айттың ғой: «Жұртты қырумен, әлемді қанға бояумен адамзатқа Ақсақ Темір деген атымды қалдырамын!» деп. Адамзат ақымақ болмаса, өзін қырған әлемді қанға бояған қанішерлердің атын неге сақтайды? Оның өзіне істеген жамандығын ұмытып кетіп, Мауараннахрдың басын қосқан, ел еткен деп, сендей қанішерлерді, неге ұрпақтан ұрпаққа дәріптейді? Ал сендейлер аз емес. Жарайды, тегеурінді мінездеріңмен бір елдің басын қосып үлкен мемлекет етіңдер -ақ, бірақ жалпы адамзатқа істеген қиянаттарыңа қарағанда, бір жұртқа жұмсаған жақсылықтарың не тұрады? Дым да тұрмайды! Анандай адам басынан тау жасап тұрып, Бұхар, Самарқанттарға, Регистон, Ишрат-хана, Шахизинда салдырғандарың кімге керек? Жоқ, ақылды адамдар, дүниеде сендейлер аз болу үшін, үрім-бұтаққа атағым қалсын деп қан төгіп, әлемнің тас-талқанын шығарттырмас үшін, сендейлердің аттарын бірден ұмытулары керек! Сендейлер дүниеде атаусыз қалуларың керек! Сонда ғана атақ, даңқ үшін адам бастарынан мынандай тау үймейсіңдер! Өзге қанішерлерге үлгі болмайсыңдар!

Ақсақ Темірдің қазір көз алдында сондағы күйіне, ызалана сөйлеген қарт Шейхтың ашулы бейнесімен оның «Онда сен де хайуан болдың ғой» деген сөзі құлағында әлі тұр.

Ал мына жігіт те бұны «Адам деуге де қиын» дейді. Ал Ақсақ Темір болса, осы қырғындарды, ұрыстарды өз басын дәріптейтін Мауараннахр елі үшін жақсылық істеп жүрмін деп түсініп келген. Иранды қырса, Иракты шапса, Өргенішті күйретсе, осының бәрін тек Мауараннахрды үлкен мемлекет ету үшін және мәңгі-бақи ұрпақтан-ұрпаққа өзінің ұлы атағын қалдыру үшін істеп жүрген. Ал қарт Шейх пен мына жас жігіттің сөздеріне қарағанда, бұның бәрі тек қанішерлік! Бұхара жұрттың қанын босқа төгу!

Ақсақ Темірдің қалың қабағының түксиіп, кірпігінің кіртие түсуіне себеп болған осы сөздер еді. Жоқ, бұл сөздер оған ақыл салмаған, керісінше, өршелендіре түскен. Ол қарт Шейх пен жас тұтқынның сөздерінен бұдан әлі де қорықпайтын адамдар бар екенін білген. Бұндай адамдардың болуына себеп, бұл әлі қанды аз төккен екен! Тіпті аз төккен! Міне содан жұрт бұдан әлі тегіс қорықпайды! Қорқытуы керек. Ол үшін бүкіл жер шарын қанға бояу керек болса. Ақсақ Темір қанға бояйды! Ұлтарақтай сау жерін қалдырмай бояйды.

Осындай ашудан, ызадан жүдеген Ақсақ Темір Тоқтамыс әскері жеткізбеген сайын, қолына түспеген сайын, қатулана, кектене қалған.

Енді ол Тоқтамыстың осы қорлығына қарап, бүкіл Дәшті Қыпшақты қанға боямақ болған. Сардаланы сары қайғыға бөлемек болған.

Бірақ Тоқтамыс оған бұлай еткіздірмеді. Ұстатпады. Ал тезірек қан төге алмаған, жауын қолына түсіре алмаған Ақсақ Темір, қайғыдан қан құсып, бұрынғысынан да жүдей түскен.

Ол әскерін аралап шықты.

Енді Ақсақ Темір қосындарының сырт бейнесіне, жалпы айбарлы түріне риза болып қалды.

Ол үн-түнсіз атының басын бұрып шатырының алдына келіп, атынан түсті. Соңғы он жылдың ішіндегі Ақсақ Темір ордасының бас ишаны, Мауараннахр әміршісінің діни қолдаушысы Сәйт-Беркемен қатар құбылаға қарап таңғы намаздарына тұрды.

Осы кезде бүкіл көкжиекті алаулата күнде шыға бастады. Ақсақ Темір намазын бітіріп, батыс жағына қарады, жауар бұлттай тұтасып тұрған Тоқтамыс әскерін көрді.

— Ал, Сәйт-Берке Шейх, батаңызды беріңіз,— деді. Ұзын бойлы, ақ сақалы белуарына түскен Сәйт-Берке көкке қолын көтерді. Ақсақ Темірдің өзінен бастап, қасындағы өмір қолбасшысы, бекзадалары тегіс құбылаға қарап, бір дізерлей отырып, көкке қолдарын жайды.

— Уа, мұсылмандар! Аспанда құдай, жерде Әмір-Темір бар. Сендерге қол көтерген адамдарды алла тағала қарғысымен атса, Әмір-Темір қылышыменен жояды. Әй, алла тағала, адал ұлдарыңның ақ тілектерін бер! Бұл сапарында да, ұлы Әмір-Темір жауын жеңдіріп, мәртебесін көтере гөр, әмин! — деді де Шейх бетін сипап, орнынаң түрегелді. Сөйтті де бір уыс топырақты Тоқтамыс әскеріне қарай шашты.— Ал, ұлы Әмір-Темір тілеген жағыңа аттан, жауыңды әлгі топырақтай шашып, жеңіп қайтасың!— деді.

— Әмин! — деді тағы да Ақсақ Темір және оны қоршап тұрған әмір, игі жақсылары,— айтқаныңыз келсін, ұлы Шейх! — деп шулады.

Әрине, осындай құдайға жалбарыну, елін шабуға келген Ақсақ Темір қосындарына қарғыс айтқан мұсылмандық әрекеттер Алтын Орда әскерлерінде де болып жатты.

Өздерін шабуға келген Мауараннахр әскерін бұлар мұсылман елдері Иранды, Мауараннахрды шабуға барғандарын ұмытып кетті.

Бастарына қиындық түсіп еді, мұсылмандықтарын есіне алды.

Қазаншының еркі бар қайдан құлақ шығарса деген.

Ақсақ Темір атына мінді.

Ол қолын сәл көтерді.

Сол сәтте зұрна, керней, дауылпаз, барабан бәрі кенет тағы жер мен көкті үркіте, шошыта, азан-қазан боп жорық дабылын ойнай жөнелді. Енді бір топ нөкер, Жошы -жалаушаларымен қолдарының алдына Ақсақ Темірдің өзі шықты.

Ол күлсары сәйгүлігін тебініп қалды. Кенет ақ шашақты жасыл туы көкке көтерілді. Сол сәтте жаңа ғана бүкіл әлемді шошытқан жексұрын үндер кенет тынды. Ақсақ Темір жанындағы серіктерімен екі жүз қадамдай жер жүрді де атын кейін бұрып тұра қалды.

Қабақтары түксиген қалың әскер, сусылдай екі жағынан өтіп жатты.

Орталық қол мен Махмұт-Сұлтанның бас қолы өтіп болған кезде, Ақсақ Темір көк темірге бөленген өзінің жиырма қосынының алдына кеп тұрды.

Бұлар да қозғалды.

Міне жер дүниені алып кеткен Алтын Орда мен Мауараннахр қосындары бір-біріне таяп келеді. Жарты миллионға жуық адам. Алдарында жаяу әскерлері, олар кімді болса да шаншып жіберуге дайын көк найзаларын кезене ұстаған. Ұштарында өлім ойнаған көк найзалар мен салт атты жауынгерлердің бастарынан асыра көтерген алмас қылыш шығып келе жатқан күн сәулесіменен шағылысып, жарқ-жұрқ етеді. Түрлерінен ызғар жауған жауынгерлерде үн жоқ, тек аттарының пысқырғаны, қару-жарақтарының суық дыбыстары ғана естіледі.

Жер қайысқан екі әскер бір-біріне жақын қалды. Әлі үн-түнсіз жүріп келеді.

Дегенмен бұл үнсіз тұншыққан тыныштыққа Алтын Орда әскері шыдай алмады. Кенет Орталық қолдың маңғыласының басында келе жатқан Елжиғыш оғлан мен Кен-Жанбай бастаған топ «Алға!» деп қатты дауыстап шаба жөнелді.

Ақсақ Темірдің жаяу қосын әскерлері найзаларының сабын бұрынғыларынан да қыса түсіп, кілт тоқтады. Олар шауып келе жатқан қалың атты әскерді найзаларының ұшыменен қарсы алуға ыңғайлана берді.

Дәл осы сәтте Тоқтамыс қолы тапқырлық жасады. Өздеріне көк найзаларын тосқан Ақсақ Темірдің жаяу әскерінің шебіне келіп ұрынбады, оның дәл қарсы тұсына таяп келіп, кілт бұрылып, Ақсақ Темірдің оң қанатымен сол қанатына қарай ұмтылды. Осы сәтте Тоқтамыстың өз әскерінің оң қанаты мен сол қанаты да бірден Ақсақ Темір қосындарының шеткі қолдарына лап қойды. Осылай шу дегеннен-ақ Мауараннахр билеушісінің әйгілі жаяу әскерінің алдындағы шебі екі алып әскердің ортасында қалды...

Аздан кейін арқар мен арқар, бұғы мен бұғы, қошқар мен қошқар мүйіз тірестіріп соғысқандарындай, Сүлеймен шах басқарған орталық қолға Тастемір-оғлан қарамағындағы Тоқтамыстың орталық қолы, сондай-ақ, Мұхаммед-Омар-шейх мырзасының сол қанатында, Бекболат оғлан мен Қарақожа батырдың сол қанаты, Хажы Сәйфуддинның оң қанатында Уақ пен Шуақтың оң қанаты, Ақсақ Темірдің жаяу әскеріне, аз да болса Тоқтамыстың мықты қаруланған он бұлықы қарсы келді.

Куликов даласындағы ұрыста үш жүз мыңға жуық әскер бірден ұзындығы он, көлденеңі сегіз шақырымдай алаңда кездессе, мұнда жарты миллионға жуық жауынгерлер Құндыршы өзенінің Куликов даласынан екі есе кең атырабында бетпе-бет ұрысты. Куликов өңіріндей емес, мұнда аттылы қолдардың біресе кейін шегініп, біресе алға ұмтылып, ұрыс тәсілдерін көсілдіре пайдалануға мүмкіншіліктері болды. Тек әр қол өз қатарын, өз жауынгерлерін темір қоршаудағыдай жинақы ұстаған, Ақсақ Темірдің бір жылдан бері шынықтырып, әбден ойнатып салған, қалыптасқан жеті қолындай емес, аз күннің ішінде бірімен-бірі әбден шығысып ала алмаған Тоқтамыстың жеті қолы, тұтасқан жау әскерінің тегеуіріне шыдай алмай, біраздан кейін бөлектеніп, өзінің бұрынғы қосын-қосын боп жауымен алысатын әдістеріне көшті. Енді Тоқтамыс әскері темір тәртіптен гөрі, өзінің ерліктеріне, аттарының жүйріктігіне, шапшаң қимылдарына сенді.

Ал Ақсақ Темір әскері жұптарын жазбай, табан тіреп, сол жеті қол қалпында қала берді.

Күн сәскеге таянған кезде, майдан үсті тұтасқан шаңға айналды. Өкіре құлаған адамның жан дауысы, құлаған жылқының шыңғыра кісінегені, қару-жарақтардың сойыл-шоқпарлардың сарт-сұрт тиген дыбыстары, қылыш, алдаспандардың біріне-бірі түскен шақыр-шұқырлары естілді.

Бүкіл Құндыршы алқабы тағы жылымшы қанның иісіне, ат тұяғы былш-былш таптаған адамның қып-қызыл боп боршаланған денесіне толды.

Тек Ақсақ Темір мен Тоқтамыс қана өз қосындарымен майданға әлі түскен жоқ.

Соғыс әбден қызды.

Осы кезде әскерінің арт жағында тұрған Тоқтамыс дереу өз қарамағындағы кәшіктәне қосындарын ертіп, бүйірге қарай ұмтылды. Ол майданның оң жақ тұсынан құйындата өтіп, Мұхамед-Сұлтан шахтың бас қолының соңындағы, ұрысқа жаңа кіріскен Ақсақ Темірдің өз қосындарының артынан кеп тиюге ағызып келе жатыр. Бар ынтасы, ойы алдындағы жау әскерін жеңу болып, тек алдына қарай ұмтылған Ақсақ Темір, артынан жау жақындағанын білмей қалды. Міне енді аз мезгілде құйындата шауып, таяй түскен Тоқтамыс әскері, Ақсақ Темір қосындарының арт жағынан шықпақ. Содан кейін бірден Мауараннахр қосындарын күйретіп тастамақ. Бағанадан бері Тоқтамыстың ұрысқа кірмей тұрғандағы ойы да осы еді. Әттең, не керек, бұны, соғыстың жалпы барысын қыр үстіне шығып, бақылап тұрған сол қанаттың қолбасшысы Омар-Шейх көріп қалды. Ол дереу өз қолының әлі соғысқа кірмей тұрған бұлықтарын ерте сала, Тоқтамыс қосындарына кескестей шапты. Бұл кезде алдындағы Алтын Орданың әскерін кейін қарай сырғыта бастаған Ақсақ Темірге байланыс жасауылы Шеке табашы да келіп үлгерді. Ол Әмір-Темірге Тоқтамыс өзі басқарған Алтын Орда қосындарының бұның әскерінің арт жағынан шыққандарын хабарлады. Ақсақ Темір не істеу керек екенін шешіп болғанша, осындай хабарды оған Омар-Шейх шабарманы да жеткізді. Енді Мауараннахр әміршісі өз қосындарын кейін бұрып, Тоқтамыстың әскеріне қарай салды.

Шу дегеннен-ақ Хажы-Сәйфуддин басқарған Ақсақ Темірдің оң қанат қолы, өзінің мықтылығын көрсеткен. Бұл қолдың дені маңғыт, қаңғылы жігіттері еді, ол бірден Тоқтамыс әскерінің Бекболат оғлан мен Уақ, Шуақ батырлар басқарған оң қанатын ойсырата бастады. Сол уақытта оң қанат қосындарына жәрдемге орталық қолдың қанбаласы Үлкен Дәулет пен Кіші Дәулеттің жасақтары келді. Енді Хажы-Сәйфуддин әскері шегінуге мәжбүр болды, бірақ мұны көрген Қыпшақтың Жеһаншах-Батыры мен Құлыншақ батыры өздерінің қият, барлас қосындарымен Уақ пен Шуақ басқарған Керей мен Атағай жасақтарына қарсы шапты. Енді көшпелі елдердің әйгілі қосындары бетпе-бет келіп айқаса кетті. Бірте-бірте жеңіс Хажы-Сәйфуддин қолының жағына қарай ауыса бастады. Осы тұста Тоқтамыстың бөлшектене бастаған орталық қолының бір бөлегіне Мираншах-Сұлтанның атты әскерлері ат қойды. Оған Оспан батыр басқарған Жезақ Қыпшақтарының қолы қосылды. Бүйірінен тиген жау әскеріне Тоқтамыстың орталық қолы төтеп беремін деп жүргенінде, оның дәл маңдай алдынан Сүлеймен-шах өзі кеп тиді.

Ақсақ Темір жауынгерлерінің шебін бұзбай, тұтас қолдың тәртібін сақтағанының дәл осы ұрыста артықтығы байқалды. Тоқтамыстың орталық қолы шегініп еді, енді екі жақтың бас қолдары да кейін кетуге мәжбүр болды. Осы тұста Алтын Орда орталық қолының ең жауынгер қосындарын басқарып жүрген Қара-қожа батыр атының аяғы суыр ініне кіріп кетіп омақата құлады. Әйгілі ер орнынан атып тұрып, найзасын безегенше, үстіне дәл келіп қалған қарсы жақтың бір батыры оны қылышымен шауып үлгірді. Осы өлім Тоқтамыс әскерінің орталық қолының кейін шегінуінің басы болды. Енді Мұхаммед-Сұлтанның әскері алға қарай жылжи түсті.

Бұл уақытқа дейін әскерінің денін өз қарамағына алып қалған Тоқтамыс әлі қозғалмай тұрған. Енді ол өз қосындарының сол қанатының қолбасшысы Исабекке «алға!» деген бұйрық берді. Алтын Орда қарамағындағы маңғыт пен барластың кілең ер жігіттерінен құрылған көпшілігі темір сауытты қосындар кенет Омар-Шейх сұлтанның дені селжүк түрікмендерінен тұратын жауынгерлеріне лап қойды. Сеңсең бөрікті, ылғи текежаумыт, ақалтеке, тұлпарлар мінген түрікмен селжүктері бүлк еткен жоқ, ақ қайың сойылдарын бастарынан көтере қарсы шапты.

Міне сонда барып, ұрыс осылай қызып жатқан шағында Тоқтамыс өз қосындарын соңынан шұбырта, Ақсақ Темір қолдарының арт жағынан келіп тиген.

Соғыс бұл кезде итжығыс түсіп жатқан.

Ақсақ Темір әскері Тоқтамыс қолдарының оң қанатын ойсырата түссе, Тоқтамыс қосындары Ақсақ Темір әскерінің сол қанатын кейін шегіндіріп бара жатты. Ақсақ Темір әскері Тоқтамыс қосындарын дәл майдан ортасында жаяу бұлықтарымен кейін шегіндірсе, Тоқтамыс атты жасақтары Ақсақ Темір қосындарының артынан кеп тиді.

Қазір сонау Құндаршы өзенінің бүкіл батыс жақ жазық даласы қан майданға айналған. Ұрысқа түспеген Ақсақ Темір мен Тоқтамыстың жанындағы шағын жасақтары ғана нөкер, хоршы, қорғаушылары ғана.

Жерге ұшып түсіп жатқан бастар, дүңк-дүңк құлаған денелер.

Бүкіл дала қызыл қанға боялған, өлген кісіге толған.

Ал соғыс барысы, жазмыш деген бір алып дәу қақпақыл ойнағандай, біресе Мауараннахр, біресе Алтын Орда әскерлерінің пайдасына шығып, тепе-тең түсуде.

Дегенмен Ақсақ Темір жағы бел алуға айналған. Әйтсе де Алтын Орда қосындары оңай жеңілмек емес.

Ол әлі өзінің көптігіне сенетіндей.

Бір сәт жеңіс Ақсақ Темір жағында болатыны анықтала басталды...

Әйтсе де... Әйтседе, жан беру оңай ма. Алтын Орда жауынгерлері әлі де шегінер емес, шегінсе де қашар емес, кей тұстарда ызаланған жолбарыстай әлсін-әлсін алға ұмтылады.

Соғыстың осылай орасан қызған тұсында қырқа үстінде тұрған Ақсақ Темір кенет өзіне ой салған суретті көрді.

Ол оң жағында жүріп жатқан сұрапыл соғысқа қарап тұрып, арт жағынан, селжүктерді ойсырата жеңген Исабек жасақтарының өзіне тым жақын келіп үлгергенін көрмей қалған.

Кілең теңбіл қара жүйрік мінген маңғыттың бес жүзге жуық жау-жүрек жігіттері топтарын жазбай жолындағы Мауараннахр жасақтарын жалаңаш қылыштарымен оңды-солды жайпай қарқындарын бір төмендетпей таяй түскен.

Алдарында нардай қаракөк айғыр мінген Исабектің өзі. Жолындағы жауынгерлерді алдаспанымен айқара ұрып жігіттерін бастап келеді. Алтын Орданың бұл жан шыдатпас кілең өлермен батыр жігіттерінің тегеуірінді сесіне шыдай алмай, Ақсақ Темірдің алдыңғы қатардағы жауынгерлері сирей түскен. Бір мезет Исабек жасақтары қарсыларындағы селдір тартқан жау шебін қақ жарып аттарын Ақсақ Темір тұрған қыратқа қарай көсілдіре салды.

Сірә ойлары, өзгені қойып Ақсақ Темірдің өзін қолға түсірмек, не өлтірмек.

Қылыштарын күнмен шағылыстырып жарқылдатқан жау-жүрек жасақ таяп келеді.

Қарқындары жан шыдатар емес.

Міне енді жақын қалды.

Ақсақ Темір тұрған қырат жарты шақырымнан кем.

Аттарын бір секіртсе жетіп қалардай.

Жазық далада, бөгет білмей, алмас қылышын үйірілте көк найзаларын жау кеуделеріне кезей ашулана шапқан кекті жасақтар қандай қорқынышты. Ақсақ Темір қобалжиын деді. Әмірге де жан керек.

Ақсақ Темір, бір мезет, атының басын бұрып кейін қарай қашпақ болды. Жанын алғалы келе жатқан мынандай сұсты жаудан кім сескенбес. Бірақ қашсаң бітті, майданнан қолбасшысы қашқан әскер жеңілгенге саналады.

Өзің жан сауғалап бара жатып, әскеріңе сен қалай «соғыса бер» дерсің? Бұндайда сенің әскерің де соңыңнан ереді.

Бұл, әрине, жеңілу.

Ал қашпай, безере шыдап тұру қиын. Жан тәтті. Әмір жаны, әрине, өзгелердікінен ана ғұрлым тәтті! Әйтсе де Әмір-Темір шыдап бақты. Әлі орнынан қозғалмай тұр. Дегенмен, ол атының басын кейін бұра берді. Ақырғы рет келе жатқан жауына қарады. Кенет атының басын қайта бұрды. Ол таяп қалған жауына бір бүйірден тигелі келе жатқан Едігенің қанбаласын көрді.

Ең алдында темір басты шоқпарын білеп, қаракөк тұлпарын көсілдіре салып Едігенің өзі келеді.

Інісін Исабек те көрді.

Алтын Орда жауынгерлері оң бүйірлерінен шұбала жетіп қалған тосын жауынгерлерге бұрылды.

Өз топтарынан едәуір алда келе жатқан ағалы-інілі екі батыр. Исабек пен Едіге, аттарының басын сәл еркіне жіберген қалпында ағызып, бірі шоқпарын басынан асыра көтере, бірі көк найзасын алыстан сыбана таяп келе жатыр.

Расымен, бала күндерінен бірге өскен екі жігіт Ақсақ Темір мен Тоқтамыс екі мемлекет — Алтын Орда мен Мауараннахр үшін бірін-бірі өлтірмек пе?

Сонда өз бастарына келер қандай бақыт, мұрат бар?

Шынымен бірін-бірі өлтіретіндей жек көре ме?

Өйтетіндей бұлардың ортасында қандай жылан жортты?

Ақсақ Темір демін ішіне тартып қарай қалды.

Жоқ Едіге туралы бұл қателесіп жүр екен, ол өзіне шын берілген дос екен. Бұны өлімнен құтқарғаны бір сәрі, ал туған ағасын өлтіргелі келе жатқанын қалай түсінесің? Мұндай қимыл тек бір ойдағы, бір жолдағы адамдардың арасында ғана болады. Едіге, Ақсақ Темірмен шын бір бағыттағы, бір тілектегі адам екен? Бұны көреген Әмір-Темір қалай көрмей қалды?

Сөйткенше қарсы шапқан екі батыр бір-біріне арқан бойы таяп қалды.

Ақсақ Темір сәл алға қарай қозғала түсті.

Қазір Едіге сонау басы кішігірім қазандай шоқпарымен ағасын ұрады, не ағасы інісін мынау ыңғайлай ұстаған көк найзасымен түйреп өлтіреді.

Ақсақ Темір Едігенің шоқпарын дәл өзі ұрардай ерінен көтеріле түсті. Осылай сәл мызғымай тұрды да, кенет отыра кетті.

Едіге шоқпарын, Исабек найзасын бір-біріне сілтемеді, екеуі үзеңгілесе жақындап кеп, «амансыңдар ма?» деп айқайлап, сәлемдесе екі жаққа айырылып кетті. Енді Едігенің қара шоқпары Алтын Орданың басқа жігіттерінің бастарында ойнады. Ал Исабектің сүйір найзасы Мауараннахр жауынгерлерінің жүректеріне қадалды.

Ақсақ Темірдің есіне сонау бір ерте кездегі оқиға түсті.

Дәшті Қыпшаққа алғашқы аттанысы еді. Қаптаған Мауараннахр әскерінің келе жатқанын естіп, Іржі11 өзенінің бойында отырған қалың қоңырат ауылдары дүркірей көтерілген. Тегіс батысқа қарай қашқан. Ойпатта мал басындағы жалғыз үйге ешкім хабар бермеген. Шаңы аспанға шығып, жау әскерінің қарасы көрінгенде, бір пәленің келіп қалғанын түсініп, далада жүрген үй иесі — жас әйел, күйеуі жаңа ғана малдан келіп, белдеуге байлап қойған жүйрік атына жүгірді. Сосын есік алдында ойнап жүрген кішкентай інісі мен сіңлісін, бірін алдына, екіншісін артына мінгізіп алып, үш жасар ұлын құшақтап, ұйықтап жатқан байына «жау келіп қалды!» деп айқайлап оятып, өздері қаша жөнелгең.

Ақсақ Темірдің нөкерлері соңынан бұл әйелді ұстап, Әмір-Темірге алып келген.

— Байың мен балаңды емес, неге інің мен сіңліңді алып қаштың — деп сұраған одан Мауараннахр әміршісі.

— Байымды өлтірсең, басқа бай табамын. Баламды өлтірсең бала тауып аламын. Ал інім мен сіңлімді өлтірсең, оларды қайдан аламын? — деген.— Әке-шешеміз әлдеқашан қаза болған, кім маған іні мен сіңлімді береді?

Ақсақ Темір әйелдің сөзіне риза болып, байына да, малына да, өзіне де ешкімді тигізбей әрі қарай жүріп кеткен.

Қанішер Әмір-Темірде де кейде мұндай жомарттық болған.

Енді міне, Едіге мен Исабектің бір-біріне тимегенін көріп, сол әйелдің сөзі есіне түсіп тұр.

Жарайды, қара халыққа бауырмалдық керек делік, ал би, батыр, бекзадаларға ол неге керек?

Тіпті керек емес.

Керек болмаған соң ғой, бір әке, бір шешеден туған осы Алтын Орданың әйгілі ханы Жәнібек өз ағасы Тыныбекті майданда өлтірген емес пе еді?

Иә, сөйтті ғой, өйткені туысқандық, бауырмалдық деген бос сөзімнен, хан тәжісі, хан тағы деген мұрат хан ұрпағына әрқашан да биік тұрады.

Халық, «таста тамыр, төреде бауыр болмайды» деп босқа айтқан ба?

«Бірақ Едіге қара халықтан ғой. Сондықтан да ағасына қол көтермеді. Адам деген қызық басына қонғалы келе жатқан бақ құсын өзі үркітеді. Егер мені өлтіруге шапқан ағасы Исабекті Едіге мерт етсе ғой, мен одан немді аяйтын едім. Рас, оны алтын таққа отырғыза алмас едім, хан тағына өзімнің қолым жетпеген, Едіге мен тәрізді, Шыңғыстың бел ұрпағы емес, бірақ дүниенің бар биігі тек хан тағы ғана ма?

Одан да жоғары бақыт-бақ бар емес пе... ол... Рас, мені ажалдан алып қалды. Онысына да рақмет. Сыйға сый, сыраға бал, бұл жақсылығы үшін мен де жақсылық істермін. Бірақ Алтын Орданың билеушісі ету үшін бұл аз. Бір Ақсақ Темірдің өмірінің құны аз! Оған мына Әмір-Темірдің қасы, оны өлтірмекші болған ана ағасының өмірі қосылуы керек еді. Оның шын сенетін адамы болу үшін, сенің оған деген достығың ғана емес, оның қасына деген сенің қастығың да керек. Өйтпеген адам әмірдің шын сенімді досы бола алмайды. Ал сенбеген досымды өзіммен тең түсер ел билеуші етіп қоя алмаймын».

Ал Тоқтамыс Мауараннахр әскерін жеңуге айналғандай сезінді. Енді ол майдан ортасына қарай кіре берді. Міне осы арада Ақсақ Темірдің әскерін жеті қол етіп шебін бұзбай сақтай алғанының пайдасы тиді. Тоқтамыс әскері енді Ақсақ Темірдің орталық қолы мен оң қанат қолдарының ортасында қалды. Бірте-бірте, Алтын Орданың қалың әскерін күншығыс жағынан Мұхамед-Сұлтан мен Ақсақ Темірдің қосындары, теріскейінен Хажы-Сәйфуддин әмірдің оң қанат қолы күнгейінен Омар-Шейх мырзаның сол қанат қолы қоршады.

Ұйтқысын бұзбаған Ақсақ Темірдің жеті қолы Алтын Орда әскерін өздерінің де қырылғанына қарамай алып тағадай тұтаса қоршап, шашау шығармай қыса түсті. Тоқтамыс әскерінің тек батыс жағын ғана жау қоршай алмаған. Тұтасып алған жау тегеурініне шыдай алмай, Тоқтамыс әскері бірте-бірте осы батысына қарай шегінді. Ал батысында сұр толқынды, жалпақ Еділ өзені жатқан. Міне осы арада Тоқтамыс үшінші, кешірілмес, ең үлкен қатесін істеді. Ол бар күшін төгіп, Ақсақ Темірдің сол қанатын, Омар-Шейх қолын быт-шытын шығарып, бар әскерімен Еділдің жағасымен жоғары, орманды-тоғайлы өзінің қарамағындағы — Бұлғар жеріне шегінуі керек еді. Сол жағындағы Еділге бір бүйірін беріп, Ақсақ Темір әскеріне дәл өздеріндей табанды шеп құрып алып ұрыса-соғыса шегінгенінде, тіпті жеңілген шағында да, дәл осы жолғыдай әскері орасан қырылмайтын еді. Бірақ өйтуге, өзі кеше ғана күшпен көндірген Бұлғар жұртына сенбеді. Жағамнан алып, бетімнен ұрады деп ойлады. Бірақ Бұлғар жұрты өйтпейтін еді. Ақсақ Темірдің Тоқтамыстан кем қанішер емес екенін олар да байқап қалған. Кезінде Алтын Орда хандарына қандай көнгісі келмесе, Мауараннахр әміршісіне де сондай көнбей күресетін еді. Өз тәуелсіздігін Тоқтамыстан қорғай ма, әлде Ақсақ Темірден қорғайды ма, оған бәрібір болатын, ал Тоқтамысты жақтамаған күнде де, Ақсақ Темірге құшағын ашып, Алтын Орда әскерін маңдайынан ұрмайтын еді, керісінше, жаңа шабуылшыға қарсы дабыл ұрып, Алтын Орда қосындарына қосылулары мүмкін-ді.

Бірақ Тоқтамыс олай ойламады. Өзі қасқыр болған соң, жұрттың бәрін қасқыр көрді. Сондықтан жау қолдарымен алыса-жұлыса кейін шегіне берді. Ақырында «Зафарнәме» шежіресі: «Артында Еділ өзені, ал алдында жаналғыш жау қылыш» деп айтқанындай Алтын Орданың жүз елу жылдан бері шын мағынасында мұндай жеңілуді білмеген әйгілі әскері, екі оттың ортасында қалды. Өзінің бұл жолы Ақсақ Темірден жеңілгенін білген Тоқтамыс, бірінші боп сұр толқындарын баяу төңкеріп, саспай тулап жатқан Еділ өзеніне ат-матымен күмп берді.

Тоқтамыс қосындары Ақсақ Темір қолдарынан оңбай жеңілді.

Енді екі жүз елу мыңдай жауынгердің жартысына таяуы соғыста қаза тапты. Денелері Құндырша мен Еділ өзендерінің арасында қалды. Көбі жалпақ Еділден өте алмай суға кетті. Арғы бетке тек жүз мыңға жетер-жетпес қана әскер шықты.

Ал жеңіске ие болған Ақсақ Темір Еділден өтіп, Алтын Орда астанасын шабуға қорықты. Әлі де Ұлы өзеннің ар жағындағы елдерден Қырым, Сақыстан, теріскей Кавказ, Бұғар, Тоқша жұрттарынан тағы да үш жүз мыңға жуық жауынгер жинап алуға Алтын Орда ханының мүмкіншілігі бар екенін түсініп, атының басын кейін бұруға мәжбүр болды.

Ақсақ Темір Құндыршаның жағасында қаза тапқан жүз мыңға жуық жауынгерлерінің өлігін көміп, қалған әскерін тәртіпке келтіріп, бұл арада тағы бір жетідей аялдады. Содан кейін ғана қалың әскер шілденің орта шені тұсында Мауараннахрға бет алды. Бірақ Әмір-Темір қолдары келген ізіменен қайтпады. Ол Еділ өзенінің жағасымен күнгейіне қарай сәл төмен түсіп, содан кейін ғана барып шығысына жүрді. Міне осы арада ұлы жиһангер өзінің қандай қанішер бұзық екенін тағы көрсетті. Ақсақ Темір қосындары, қайтарында бағытын бұрып осы арадан өтеді деп ойламаған қыпшақтың көп рулары Еділ мен Жайықтың арасындағы жалпақ далада жазғы жайлауларында отырған. Әр көлдің, шағын өзеннің бойында, сан жетпес жылқылы, ақ боз үйлі бір-бір ауыл. Шілденің аспан айналып жерге түсетін ыстық кезі. Қыр түгіл, ойпатта өскен жуа, қымыздықтардың сабақтары сояуланып, белуардан келген қалың бір тұсы, көшпелі елдердің жылда рахатқа бататын тамаша шағы. Күннің ыстығына қарамай сары қымыз сапырылып, қыз беріп, қыз алысып бүкіл ел болып қызыққа кенеліп жататын. Ал қыз-бозбала түніменен тыныштық көрмей, алтыбақан құрып, ән шырқап, ақ сүйек ойнап, әзіл-әңгіме құрып, қуанышқа бөленетін. Ал биыл ер-азаматынан айрылған ел өте қайғылы еді. Өлім шықпаған отау жоқ. Үй біткеннің босағасына қара жалау байлап, үстінен қара бастұрықпен бастырған, сыңси қонған ақ боз ауылдар, алыстан ала қарға топтары тәрізді, көңіліңді құлазытады. Қарт ата, кәрі ана сөйлемейді, сыбырлайды. Сұлу қыз, әсем жігіт күлмейді, күбірлейді. Қара түндей түнермеген жан жоқ, қайда барсаң «ах!» ұрған кәрі ана, қарт ата, солқылдаған жас келіншек.

Бірақ бұл ауылдар қайғының ең ауыры әлі алда екенін білмейтін. Ақсақ Темір қолдары енді қырық мыңнан үшке бөлінді. Еділ мен Жайық арасын үш бөлек, аумақ етіп бөліп алды. Әр аумақты қырық мың әскермен қоршап, баяғы Торғай мен Ырғыз өзенінің ортасындағы аңдарды қоршағандарындай, найза ұстар ер-азаматы жоқ, бейбіт жатқан осы қаралы жұртты темір шеңберін тарылта қысып, Ақсақ Темір қолдары қыруға, тонауға кірісті.

Бірақ бұл жолы аң қаны емес, адам қаны сел боп ақты.

Және бұл жолы аң денесі емес, адам денесі тау-тау боп үйілді.

Бүкіл Еділ — Жайық ортасындағы өлке — шыңғырған, өкірген, сарнаған, зар жылаған дауыстарға бөленді.

Ақсақ Темір жазықсыз жұрттың төскейіндегі малын, төсектегі қатынын алды.

О шеті мен бұ шетіне көз жетпес рулы елді заматта тып-типыл етті.

Жас жігіттерімен, сұлу қыздарын өздерімен бірге әкетті. Ұлдарын — құл, қыздарын қатын етуге әкетті.

Өзгелердің бәрін қырды, қырмағандарының мал-мүліктерін тонап алып, өздерін қаңғыртып жіберді.

Қыпшақтың әйгілі cap даласы, сарнаған, боздаған, жылаған, босыған жұртқа толды.

Кешегі айбынды Дәшті Қыпшақтан күңіренген жер, күйзелген ел қалды.

Ақсақ Темір құзғындары, әмірлерінен бастап, қатардағы жауынгерлеріне дейін байыды. Әр сыпай төрт қыздан, жиырма жылқыдан олжаға кенелді. Ал Ақсақ Темірдің өзі Дәшті Қыпшақтың аққудай сұлу бес жүз қызын құма етпек боп бірге әкетті.

«Олжа өз аяғымен келеді» деп Едіге босқа айтпаған екен, үйір-үйір Дәшті Қыпшақтың қалың жылқысы енді Мауараннахрға айдалды.

Ал осының бәрін сол Едіге көрмеді ме?

Көрді. Көрмек түгіл осы жазықсыз жұртты жылатуға өзі де қатынасты.

Сонда оған халық: «Ел қамын ойлаған Едіге» деген атты неге берді? Неге?

Ел қамын ойлаған ер осындай бола ма екен?

Болмайды!

Онда Едігеге сондай ат берген халықтікі не?

Осыншама олжамен қайтқан Ақсақ Темірдің жеті қолы тек Жайық өзенінен алыстаған соң ғана бастарын қосты. Енді олар Самарқантқа Шалқар көлі мен Арал теңізін басып, көне Жібек жолының сүрлеуіменен, Хорезм арқылы қайтпақ болды.

Ал Арал теңізінің жағалауына кеп Ақсақ Темір шатырын тіккен күні Мауараннахр билеушісінің алдына Едіге, Темір-Құтлық пен Құнжақ оғландар келді. Әмір-Темірге үшеуі бірдей тізе бүкті.

— Алдияр, Әмір-Темір,— деді Едіге.— Кең болсаң жеріңмен бол, ер болсаң еліңмен бол деген. Біздің де ағайын-туыс жұртымыз бар еді. Егер сіз рұқсат етсеңіз, сол жұртымызды сіздің қарамағыңызға көшіріп алып келсек деген ойда едік.

Ақсақ Темір ойлана қалды.

— Қалай көшіріп әкелмексіңдер? — деді ол. Қастарыңа әскер қосып беру керек бола ма? Әлде...

— Жоқ,— деді Едіге.— Елімізді соңымызға ертуге өз басымыздың абыройы да жетеді.

— Онда, болсын,— деді Ақсақ Темір.— Тек күздің суығына қалмай оралыңдар.

Үшеуі де бастарын иді. Әрине үшеуі де соңынан Ақсақ Темірдің Ордасына оралмады. Уәдесінде тұрып, қайта оралды деген Құнжақ оғланның өзі де артынан, Темір Құтлық Алтын Орда ханы болғанда, соның қарамағына қашты.

Ал Едіге мен Темір-Құтлықтың Мауараннахр әміршісінен біржолата кетуінің үлкен себебі бар еді. Ақсақ Темір әскері Тоқтамыстың қосындарын жеңіп, Жайықтан өтіп, бұрынғы Ақ Орданың жеріне жеткенге дейін, бұлар көп нәрседен дәмеленіп келген. Тоқтамысқа қарсы қою үшін Ақ Орданы Алтын Ордадан бөліп алып өздеріне береді деп ойлаған. Бірақ Ақсақ Темір оны істемеді. Істейін деген ниет те көрсетпеді. Едіге Әмір-Темірдің өзіне сенбейтінін енді анық түсінді. Сол себептен де «елімізді алып келеміз» деген сөзді сылтау етіп, олар Ақсақ Темір Ордасынан біржолата кетті.

Не болса да Тоқтамысқа қарсы, Алтын Орда билігі үшін күресті өз беттерімен жүргізбек болды. Бірақ Ақ Орда билігін Алтын Ордадан бөліп алып, өз беттерімен билеп кете алмады. Шу дегеннен мұндай әрекет істеуге бата алмады. Кеше Мауараннахр билеушісімен бірігіп, осы жерді шапқан адамдарға тізгіндерін беруге қаралы жұрт көнбейтіндігін Едіге де, Темір-Құтлық та түсінген. Сондықтан олар, сол жылы күз бұрынғы Ақ Орда жеріндегі өздерінің ауылдарын, ағайын-туыстарын алып аталарының бір кездегі жаз жайлауы болған Қара Теңіз жағасына көшті.

Осылай Едіге мен Темір-Құтлық Ақсақ Темірден біржолата алыстады.

Ал Әмір-Темір болса, құс ұшып өте алмас даласы көп, сауда саттық жүргізер жөнді қаласы жоқ, ру-ру боп көшіп жүрген көшпелі Ақ Орда елдерін өзіне бағындырып, не балаларына билетіп қоюға пайдасыз деп санады. Және бұл жұртты үнемі Мауараннахр тәрізді тұрғын мемлекеттің қарамағына ұстаудың қауіпті екенін де ұқты. Сондықтан да өз Ордасына жуық арада қауіп тудырмас үшін, бұл елдерді аямай шауып, бар байлығы малы болса, сол малының тайлы-таяғына дейін қалдырмай Мауараннахрға айдап, ал көрікті деген қыздарын бірін тастамай Самарқантына өзімен бірге алып қайтуды дұрыс көрді.

Расында да Ақсақ Темір жауынгер, көшпенді елдерден бекер қауіптенбеген екен. Жошының бесінші баласы Сыбанның ұрпағы осы кезде жаңа дүниеге келген. Бірінші Әбілқайыр, оның немересі Мұхамед-Шайбани елу жыл өтпей дәл бүгінгідей етіп Мауараннахрдың өзін шапты, Ақсақ Темірдің ұрпақтарын өздеріне бағындырды.

Кекті кекпен, қанды қанмен жуған, опасыз аумалы-төкпелі қатыгез заман?

Әскері Ақсақ Темір қолдарынан мықтап жеңілген Алтын Орда, босағасы солқылдағанмен, әлі де іргесі біркелкі берік еді. Алыптың аты алып, керек болса тағы да еркін үш жүз мың әскер жинап алатын Алтын Орда, Еділ өзеніне дейін келген Ақсақ Темірдің әскері қандай мықты және жаңа әдісті болса да одан шаңырағы құлап түспеген. Ыза кернеген Тоқтамыс, қайтадан күш жинап, Мауараннахр билеушісімен тағы бір белдесе күресуге дайындала бастады. Бұл жолы да Алтын Орданың ханы, жауынан таяқты қатты жеп көңілі шайлыққанмен, әлі де күресе алар, бойында жігер-қуаты бар, қайраткер екенін білдірді. Енді оған шығысындағы жауымен алысу үшін батысындағы көршілес елдерге көз қарасын, саясатын өзгертуге тура келді. Өйтпеске амалы да жоқ еді. Ақсақ Темірден бір қыры сынған Тоқтамыс әсіресе орыс еліне өзінің бұрынғы саясатын жүргізуге күші де, беделі де қалмаған. Жылан шаққан адам ала жіпті аттауға қорқады, содан ба, ол енді батысына қарай, бұрынғыдай емес, жалтақтай берген. Міне Тоқтамыстың осындай, Ақсақ Темір қамшысының етінен зардабы әлі тарала қоймаған кезінде, Ордаға Мәскеудің ұлы князі Василий Дмитриевич келді. Ол әкесі Донскойдың тегеуірінді мінезіне салып, Мәскеу князьдігінің жерін кеңейтуді талап етті. Мәскеу князьдігінің жерін кеңейтуде бір, оның орыс жұртына ықпалы күшейтуде бір. Осыны біле тұра, Тоқтамыс князь тілегін орындауға көнді. Ол дәл қазіргі жағдайында, өзіне тағы бір күшті көршісін қарсы қойғысы келмеді. Нижний Новгород, Суздаль князьдігін Мәскеу қарамағына берді. Осындай жеңіске жеткен Василий Дмитриевич Орданың арнаулы елшісі Аққозы мырзамен Сарай-Беркеден шықты. Өзі Коломна арқылы Мәскеуге беттеді де, қасындағы серіктерін Аққозы жасағымен Нижний Новгородқа жіберді. Нижний Новгород, Суздаль князі Борис Константинович бұл шешімге көнгісі келмей, Аққозы жасағына қарсы қарулы ереуіл ұйымдастырмақшы болып еді, бірақ сүйеніші Василий Румянец тәрізді ықпалды боярлар опасыздық істеп, Мәскеу князьдігінің жағына шығып кетті. Князь Бористы жалғыз қалдырды. Осы уақытта Нижний Новгородқа әскерімен ұлы князь Василий Дмитриевичтің өзі келді. Князь Борис Константиновичтің қатын-балаларын қала-қалаға бөліп жіберіп, өзін шынжырлап қараңғы тас қамалға қаматты. Осылай өзін-өзі еркін санаған Мәскеу князі, қаһарын енді кеше Тоқтамыс қолын Мәскеу, Кремліне кіргізуге себепкер болған, князь Василий Суздальскийге төкті. Бірақ ол інісі Семенмен, екеуі әлі де Тоқтамысқа сеніп, Алтын Ордаға қашты. Ал князь Борис Константинович сол тас қамалда шынжырлаулы жатып дүние салды. Осылай Нижний Новгород Мәскеу князьдігінің қарамағына кірді. Дегенмен, Тоқтамыс, Мәскеу князінің өзіне қас екенін ұмытпады, оған Нижний Новгород, Суздаль князьдігін жығып бергенменен, Тверь князьдігін жығып бермеді. Оның үстіне бұл князьдіктің өзі де бұл тұста Мәскеу князьдігінің қолтығына оп-оңай кіре қоймайтындай күйде еді. Осы ғасырдың тоқсаныншы жылдарының басынан-ақ князь Михаил Мәскеу князьдігінен қауіптеніп, Тверь және өзіне қарайтын бөтен шағын қала бекіністерінің жан-жағына биік қамал-қорған тұрғыза бастаған. Және әскерін де біркелкі күшейтіп алған.

Осындай саясатпен Алтын Орданы орыс елі жағынан әжептәуір қауіпсіздендіріп алған Тоқтамыс, жатпай-тұрмай енді Либке князі Ягойломен байланысын жөндеуге тырысты. Тіпті одақтас болуды ойлады. Өйткені Мәскеу князімен қанша тіл таптым дегенмен де, Тоқтамыстың Мәскеу мен Либке князьдіктері бірігіп кете ме деген қаупі мол еді. Ал бұл тұста, бұл екі князьдіктердің шекара жерлері арқылы және қайсымызға қайсымыз бағынышты болуымыз керек деген баққұндестіктен туған өзара қырғи-қабақтығы, келіспестіктері күшті еді. Тоқтамыс осы араздықтарын пайдаланбақшы болды. Демек, Либке үстемдігін қолдап оны Мәскеу князьдігіне қарсы қоюға кірісті.

Ягойлоға жіберген Тоқтамыс елшілері корольмен Мешін, яғни 1393 жылы Краков қаласында кездесті. Елшілер Ягойлоға Тоқтамыстың арнаулы жарлығын ала келді.

«Осыдан үш жыл бұрын,— деп жазған Тоқтамыс бұл жарлығында,— Маған қарсы қою үшін Бекіш, Тұрдышахберді, Дәуір басқарған кейбір оғландар Ақсақ Темірге жасырын Едіге деген кісіні жіберген. Ақсақ Темір осылардың айтуымен бізге шабуылға шыққан және өзінің келе жатқанын әлгі оғландарға хабарлапты. Біз бұны тек жау қаламызға жақындағанда ғана білдік. Жиналып, қарсы шықпақ боп жатқанымызда маған қарсы зұлымдар бірден табансыздық істеді, соның арқасында халық арасында қобалжу туды. Оқиға осылай болды. Бірақ алла тағала қайырымды ғой, Бекболат, Хажы-Медік, Бекіш, Тұрдышахберді, Дәуіт басқарған бізге қарсы оғланбектерді қатты жазалады».

Тоқтамыс осыдан үш жыл бұрын болған оқиғаны, өзінің жеңілуін Ордадағы алауыздықтан деп түсіндіре кеп, осы жарлығында Мәскеу князімен талас жерлердің шешімін Ягойлоға бергенін айтқан! Ол үшін Ягойло өзін Тоқтамысқа бағынышты санауы керек және чараж төлеп тұруға тиісті деген. Мамай кезінен Ордамен жақын жүрген Ягойло Тоқтамыспен одақтасуға бар екенін жасырмай, ашық көңіл білдірген. Елшілерге сый құрмет көрсетіп, Тоқтамысқа дос екенін айтып оларды Алтын Ордаға қайтарған.

Демек, Тоқтамыстың жатса-тұрса бар ойы Ақсақ Темірмен тағы бір шайқасып өш алу болды. Ол қайтадан әскерін жинап дайындала бастады. Ақсақ Темірдің тағы Иранға аттанғанын естіп, Мауараннахр әміршісімен сол жақта ұпай айырмақшы боп қалың қолмен Тауық, яғни 1394 жылдың басында Дербент қақпасына таянды. Міне, осы кезде Тоқтамыстың жанына шын батқан бір оқиға болды.

Садат-бегім Едігені шын ұмытқан. Жүрегіне тек оған деген өші ғана қалған. Жай әйел болса, әрине, бір кезде жақсы көрген кісісіне мұндай кектесе қоймас еді. Өмірде не болмайды, тағдыр жазбаған екен, бәрін де кешірер еді. Бірақ Садат-бегім ондай әйел емес еді, Едігенің баяғыда істеген опасыздығын кешіре. алмады. Әсіресе оның өзіне қарамай кеткенін емес, өзін Жәнекеден кем көргенін жүрегіне мәңгі қалған дақтай, қорлық сақтады.

Садат-бегім әлі де жас еді, келін боп түскендегі тұнғышынан кейін ол екінші рет бала көтермеген. Сондықтан ба, әлде Тоқтамыстың енді шын жақсы көретін жас бәйбішесіне айналғандығынан ба, ол өзін қыздан кем санамаған. Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе деген. Жараған бедеудей сымбатты денелі әйел, бөкселі аш белі бұралып, аяғын сәндене, ырғалтып басып, әлі де талай жас жігіттердің көзінің құртын алатын. Тек қарақат кездері ғана бұрынғыдай жаудырап тұрмайтын, жанарларына бір қасірет, әлде өкпе ұялағандай, олары сәл суық тартқан. Демек, осы бір ішінде жатқан сырды, тірі жанға білдіргісі келмеген, сол бұрынғы қалпындағысындай үнемі көңілді ұстауға тырысқан кербез Садат-бегім, құрбы-құрдастарына, қайны аға, қайындарына әзілдеріне әзіл қайтарып, жастық қызықтан әлі де кет әрі еместігін байқатып та қоятын. Осы себептен де, хан Ордасынан ауылы бөлек жас бәйбішеге, көз қырын салатындар да аз болмайтын, бірақ олар шешімге тез қатал мінезді Алтын Орда ханының кәрінен сескеніп, тақа ерлік көрсете алмайтын.

Тек бір адам ғана ештеңеден қорықпайтын, сескенбейтін, Садат-бегімнің бір ауыз «жарайды» деген лебізін естісе, отқа түскен көбелектей, неге болса да тәуекел етуге бар еді ол адам. Бұл осы хан бәйбішесінің Ордасын күзеттіріп қойған жасақтың бастығы Дәулетбек еді. Қара торы келген, сұңғақ бойлы, күш иесі сойылкер, қырықтан асып бара жатқан кісі. Ақ Орда хандарының төлеңгіттерінен шыққан. Тоқтамыстың бала жастан бірге өскен, оған жан-тәнімен берілген, қан майданда, сан мәртебе бірге болған сенімді адамы. Адалдығы, табандылығы хан алдында талай рет сыналған. Сол себептен де Тоқтамыс оны жанындай жақсы көретін, бәйбішесінің ауылына күзет ұстайтын жасақтың басшысы етіп қойған. Бірақ, өмірдегі, дүние-тіршіліктегі, майдан жорықтағы адалдық бар да, ләззаттағы адалдық бар. Кейде екеуі екі дүние. Біріншісінде өзін-өзі болаттай берік ұстаған кісі, екіншісіне келгенде, майдай еріп, қойдай жуаси қалады. Оның беріктігінен, адалдығынан дым да қалмайды. Жүрегін елжіретіп, күйдіріп, жандырып бара жатқан дертке шыдай алмай, ханның хандығынан, батырдың батырлығынан қорықпай, сол бір әйелдің оттай ыстық құшағы үшін неге болса да барады. Отқа түс десең отқа түседі, жауға шап десең жауға шабады.

Бұндай қасиет әрине, адамның мінезімен жан сезімімен байланысты. Дәулетбектің жүзі суық болғаныменен, жүрегі ыстық еді. Сол ыстыққа ол шыдай алмады. Реті келген бір оңашада Садат-бегімге ол өзінің сырын ашты. Күзет бастығының ынтығып жүргенін бұрыннан білетін Садат-бегім, оған күлімсірей қарап:

— Тоқтамыс ханнан қорықпайсың ба,— деді.

Жүрек күйігі деген ұлы әмірші бар екен,— деді Дәулетбек.— Ол хан қаһарынан да, дос борышынан да күшті екен.

— Солай деңіз...

Садат-бегім бұдан артық сөз айтпаған. Бірақ ашу шақырмаған. Біреу келе жатқандай жалт бұрылып жүре берген. Дәулетбек бұдан кейін Садат-бегімге бұрынғыдан жаман құмарта түскен. Көңіл шіркін әлденеден дәмеленгендей, әлденені күткендей, бітеу жара боп жүдей түскен. Бұл әңгіме бүкіл даланы көкорай шалғын белуардан көмген шілденің бас кезінде болған. Ал Тамыздың аяқ кезінде, Тоқтамыс, өзі Иранға жорыққа дайындалып жатып, Садат-бегімді Дәулетбек басқарған шағын қосынмен Каффа бекзадаларының, купецтерінің арнаулы шақыруымен қонаққа жіберген.

Каффа басшы-билеушілеріне асыл бұйым тарту-таралғысын артқан кілең тақыр жүн, қызыл нарлар тіркелген көшпен Сарай-Беркеден шыққан керуен жолай қона-жастана Қыркүйектің аяқ кезінде Каффаға жеткен. Бұл шаһардың билеушілері, саудагер, кеме жүргізушілері Алтын Орда ханының әйеліне керемет қошамет көрсеткен. Күнде той, күнде мейрам. Осындай Каффадағы бір үлкен той-жиында Садат-бегім Едігені көрді. Кең байтақ алаңда, иін тірескен жұртпен бірге Алтын Орда ханының сүйікті әйелі асыранды қараталдың көгершінді ұстайтынын қарап, тамашалап тұрған. Алаң ортасындағы тізерлеп отырған, сеңсең бөрікті түрікменнің бала жігіті жердегі жәшіктің есігін ашып, бірнеше көгершін құстарды бірінен соң бірін босатып жіберді. Сол сәтте-ақ әлгі жігіт қарғы бауынан ұстаған сарғылт жүнді, тікірейген құлақтарымен құйрығының ұшы қап-қара қараталды да «ап!» деп қоя берді. Жәшіктен ұшқан көгершіндер үш-төрт құлаштай көкке көтеріліп үлгірмеді, қаратал сәл қозғала түсіп, ытқып секіріп барып, екі-үш құсты іліп түсті. Бала түрікмен енді, кептерлер салынған екінші жәшікті өзіне таяды.

Қараталдың төрт-бес құлаштай биік секіріп жерден көтеріліп ұша жөнелген көгершіндерді жібермей, қалай қағып түскенін көріп, жұрт мәз-майрам еді. Садат-бегім де таң-тамаша боп қарап тұрған. Осындай ойынды тамашалаған жұрт кенет, әбігерлене екі бөліне қалды. Садат-бегім «не болды?» дегендей жан-жағына қарады. Алаңның оң жағында сауыт, дулыға киген, кілең қара көк теке-жаумыт мінген, қару-жарақты бір топ сыпайлар келе жатыр екен. Бәрінің алдында нардай қаракөк тұлпар мінген Едіге, ол күміс ерінің үстінде бір қырындай отырған. Қарапайым қала тұрғындары келе жатқан жасақты көріп, бұлардың тимейтінін білсе де, қақ бөлініп жол беріп жатыр. Иә, бұл Едіге еді. Темір-Құтлық пен екеуінің ауылдары осы Каффа қаласының теріскей шеніндегі Қара теңіздің осы күнгі Симферополь шаһары тұрған жазық даласына көшіп келгендеріне екі жылдай болып қалған. Содан бері бұларға Қырымдағы бірталай жұрт қосылып, Едігенің маңы елеулі күшке айнала бастаған-ды.

Едіге кейбір жеңіл қосындарымен шайқасып, оларды бұл арадан қуып, Қырым төңірегін иеленуді ойлаған. Ал Ақсақ Темірден соққы көрген Алтын Орда ханы, көршілес елдерімен қарым-қатынасын тәртіпке келтіріп, жаңадан әскер жинап, Ақсақ Темірмен қайтадан соғыспақ боп әуреленіп жүріп, Едіге мен Темір-Құтлықтың бұл қоқан лоққы әрекеттеріне бәлендей мән бермеген. Бұларды өзімен пара-пар түсер жау көрмеген. Сол себептен бар күшін бөтен жорықтарына салған. Алда-жалда Едіге бармай бара жатса, Ираннан қайтқаннан кейін, құртармын ол көкіген маңғытты деп ойлағанда қойған. Осылай шешкен Тоқтамыс, әйелінің Каффадан қайтуына қарамай, Қарашаның басында Иранға жорыққа аттанатын қосындары жиналатын Теріскей Кавказға жүріп кеткен.

Едіге болса Тоқтамыстың өзіне жеңіл қарағанын пайдалана білген. Ол бұл кезде Қырымның біраз руларын, әсіресе маңғыт тайпаларының кейбір белді кісілерін өзіне құпия түрде тілектес етіп алған. Ал өзіне тікелей бағынатын жігіттерін тастай етіп қаруландырып болған. Осындай жағдайға жеткен Едіге енді тек Тоқтамыстың Ақсақ Темір не орыс князьдерімен соғысып, тағы бір таяқ жеген кезін күтіп, қолына түкіріп дайындала берген. Бүгін оның Каффа қаласына келуі де осындай алдағы күресінің қамынан туған. Ол Каффа билеушілерімен, әскер және қару алу жайында келісім сөз жүргізбекші еді. Едігенің бұл тілегіне Каффа билеушілері де ниет білдірген. Сол үшін бүгін таңертең осы шаһарға келген. Тоқтамыстың әйелінің осында екенін естіп, бір ретте оны тұтқын етіп, өз ордасына алып кетпекші болған. Бірақ келісім сөз жүргізуге келген қаласының қонағын, ондай күйге ұшыратуға қаймыққан. Сол себептен Садат-бегім ойын көріп тұрған алаңның үстіменен әдейі өткен. Ыңғайы келсе Садат-бегімді бір қорлап кетпек те еді.

Расында бүйту Едігенің қолынан келеді. Ол сол хан әйелі тұрған арбаның жанынан бәз-баяғы қырындай отырған қалпынан селт етпей өте берді. Арба үстінде тұрған Алтын Орда ханының әйелі бар ма, жоқ па, оған тәжім етпек түгіл, бұрылып та қарамады. Алтын Орда ханының әйелі де, тіпті даңқы әлемді жарған Алтын Орданың өзі де, оның тегеуірінді ханы Тоқтамыстың да, өзіне бар-жоғы бірдей дегендей, ешкімді менсінбеген, өзін сол тәкаппар ұстаған қалпында мойнын бір бұрмастан өтті де кетті.

Едігенің Алтын Орда ханымына ләзім етпегенін жұрттың бәрі көрді.

Мұндай қорлық болмас!

Садат-бегім топ алдында келе жатқан Едігені алғашқы рет көзі шалып қалғанда кенет денесі дір ете түскен. Әлденеге жүрегі тыпыршып, бойын бір ыстық леп билеп кеткен.

Ал Едіге болса, бұған мойнын да бұрған жоқ. Сол боп-боз боп, қабағы түксиген, сәл қырын отырған қалпында алыстай берген.

Осының бәрі де иін тірескен жұрт көзінше болды.

Бүкіл Алтын Ордаға әйгілі сұлуды, ханымды, бақшаға қойған үркіткіш құрлы көрмегені Садат-бегімге қатты батты.

Әсіресе сұлу әйелге жұрт көзінше көз қырын салмағаны жүрегін өртеп жіберді.

Садат-бегім қорланғанынан жылап жіберді.

Енді бұрынғы өштігіне тағы өштік қосылды.

Ол бұдан әрі қаратал ойынын көргісі келмеді, дереу өзіне арналған сарайға қайтты. Дереу Дәулетбекті шақыртты.

— Егер, Едігенің басын әкеп менің алдыма қойсаң, мен сендікпін! — деді.

— Жарайды,— деді Дәулетбек.— Едігеде біреу емес, егер мың бас болса да біреуін қалдырмай кесіп әкеп беруге бармын, міне сертім!

Ол өзінің күшіне, айлакерлігіне сенді. Және Едігенің Тоқтамыстың шын қасы екенін білетіндігінен. Алтын Орда ханының алдында тағы бір көрініп қалмақ болды.

Оған істемек бір опасыздығын, оның қас жауын өлтірген еңбегіммен жуармын деді ол ішінен.

Дәл осы сәтте Дәулетбек хан әйелінің құшағы үшін өз басына өзі жетерін білмеді.

Түн ортасында, ебін тауып, ауылдың бір итін үргізбей, Едігенің ақбоз еңселі ордасына кірген Дәулетбек, үй-ішіне көзін үйретіп алғалы қолындағы қанжарын артына тасалап сәл тұрды. Аздан кейін, түндігі ашық шаңырақтан ай сәулесі түсіп тұрған жерде — оң жақтағы ақ мамық төсектің үстінде, жұбайы Жәнекемен қатарласа жатқан ақ көйлек, ыстанды Едігені көрді. Үстіндегі көрпесі әйеліне қарай ауып кеткен. Жәнекенің көрпе шетінен ақ жастыққа төгіле жайылған қара шашымен бозғылт жүзі ғана ағараңдайды. Шалқасынан қорылдап жатқан Едігенің жанында бір қалыпты пыс-пыс етеді.

Дәулетбек енді ырбыз тәрізді аяғын ептеп басып, қолындағы қанжарын ыңғайлап, Едігенің бас жағына таяды. Дәл осы уақытта кенет атып тұрған Едігені көрді, кейін бұрылуға мұршасы келмей қалды, найзағайдай жарқ еткен жіңішке алдаспан басын анандай жерге ұшырып түсірді.

Едігенің қалай бұның үйге кіргенін біліп қалғанын ойлап та үлгірмей Дәулетбек сол сәтте дүние салды.

Ал Едіге өзіне таныс Дәулетбекті күтіп жатқан. Кеше Каффадан қайтып келе жатып, бір долы тау өзенінен ат жалдап өтіп жатқанда, су ортасына жеткен кезде, әлдеқалай артына бұрылып кейін қалған жағаның бір тасалау бұлтарысында атымен тұрған қарулы жігітті көрген. Тоқтамыстың ең сенімді адамының бірі Дәулетбек екенін тани кеткен. Оның асқан мерген екенін де білетін Едіге, дәл қазір атып тастамай, аңдып кеп өлтіріп басын ханымның бұйрығы бойынша, соған апарып бермекші екенін де түсінген. Егер Дәулетбек бұны құр өлтіргісі келсе, атының жалынан ұстап жүзіп бара жатқан Едігені бір жебесімен-ақ су түбіне жіберер еді, ал ол өйтудің орнына бергі жаққа өзі де өтпекші боп тұр... Едіге бәрін ұққан. Содан кешеден бері ол Дәулетбекті күтуде еді. Оның ғажайып епті екенін де Едіге білетін. Аңдыған жауының бір соғар кезі түн екенін түсініп, күндіз ұйықтап алып, бағанадан бері әдейі ұйықтаған боп қорылдап жатқан.

Ертеңіне Дәулетбектің беліндегі қоржынын шешіп алып, өзінің басының орнына оның басын салып, Садат-бегімге бір жігітінен сәлемдемеге жіберген.

Хан әйелінің өзіне қаншалық өшіккеніне көзі жетіп, Едіге тек бұныменен қоймады, Садат-бегімнің Каффадан шығатын күнін күтіп, жасағыменен бір тоғай арасында ұзақ жатқан. Ақыры хан әйелінің көші де көрінген. Едіге жасағы, көшті дереу шапқан. Керуеннің қарсыласқан қарулы күзетшілерін тегіс өлтірген. Сосын дүние-мүліктерін тонап алып, хан әйелін өзіне істеген қастығына, өткен жылы тойда қымызға зәрін қосып бергені үшін, тырдай жалаңаш етіп шешіндіріп, майлы жерінен дүрелеп, бір аттың үстіне етпетінен жатқызып байлап, Алтын Ордаға қарай айдатып жіберген.

Бұл қорлыққа шыдай алмаған Садат-бегім, Тоқтамысқа жататын бір ауылға жетпей жынданып кеткен.

Тоқтамыс естіген суық хабар осы еді. Бұлқан-талқан боп ашуланған Алтын Орда ханы, бір мезет бүкіл әскерін кейін бұрып, Едігенің аулын, оған ерген жұртты қоршап алып біржолата қырып тастамақ болды. Едігенің Садат-бегімге істеген қорлығын өзіне келтіруді де ойлады. Бірақ ашуы сәл басылған шағында, бір мемлекеттің тағдырын, бір қатынның намысына айырбастауды дұрыс көрмеді. Егер бүгін бұл Ақсақ Темірді құртпаса, биыл болмаса, келесі жылы оның Алтын Орданы құртатынын ойлай келіп, Тоқтамыс бұл жолы Қырым сапарынан бас тартты.

Ашудан іші қазандай қайнаса да амал жоқ, Едігенің сыбағасын келген соң берермін деп әскерін Иранға қарай аттануға бұйрық берді.

Бірақ Иран жорығынан қайтқаннан кейін Едігеден өш алардай еш мүмкіндігі болмады. Соңынан, Алтын Орда тағынан айырылған Тоқтамыстың «Сол жолы ең алдыменен Едігені неге құртпадым?» деген өкініш өле-өлгенше есінен кетпеген.

Алтын Орданың Әли, Ілияс оғландар жән Исабек, Жақлы би басқарған әскері Қазан айының қара суығында Дербент қақпасынан өтіп, Ширванның қалаларын шабуға қіріскенде, Ақсақ Темір теріскей Грузияда соғысып жатқан. Ордасы осы күнгі Әзірбайжан жеріндегі Шекі шаһарында тұрған. Тоқтамыс әскерінің Ширванға келгенін ол сол Тауық, яғни 1394 жылы Қазан айының жиырма алтысы күні естіді. Және Тоқтамыстың ол араның біраз қала, қышлақтарын шауып, тонап үлгіргендерін де білді. Бұл кезде, Ширван өлкесі тегісімен Ақсақ Темір қол астына кіріп қалған-ды. Тоқтамыстың бұл жолғы қылығының да Мауараннахр әміршісі тағы өзіне қарсы қастық екеніне шек келтірмеді. Орда қосындарына тойтарыс беруге ол дереу өз қолдарына бұйрық берді. Тоқтамыспен тағы да бір кездесіп, оны біржолата құртпай, алға қарай Грузия, Армения, Ирактың оңтүстік жағын мүлдем жаулап алуға аттана алмайтындығын Ақсақ Темір түсінді. Сол үшін соғысып жатқан Грузияның шекарасына шамалы шағын қосындарын тастап, бар әскерін Тоқтамыс жағына төкті. Ал Тоқтамыстың бұл жолғы соғысу саясаты көп өзгерген-ді. Ол Ақсақ Темір әскерін жекелеп құртпақ болатын, Әмір-Темір тағы бұған бар күшіменен қарсы шыққанын естіп, ол дереу тағы кейін шегінді. Тағы Кура өзенінің ар жағына барып бекінді.

Ал Ақсақ Темір өзінің қысты күні соғыспайтын әдетіне салып, жеті қолын аттарының тебініне лайықты Махмұдабад жайылымына орналастырды. Өзі Фахрабад қышлағының қасындағы Қалың-Гүнбеде деген жерге ордасын тікті, ол арада әскерін тынықтырып, Мауараннахрдан қосымша жауынгерлер алдырып, қыстап шықпақ болды.

Келесі Ит, яғни 1395 жылы көктем туып, жер беті қатып, шөп шыққан кезде ол Тоқтамыс әскерінің соғысқа қаншалық дайын екенін тексерді. Сосын бас бәйбішелері Сарай-Мүлік ханум мен Тұман акәні үй ішіменен Самарқантқа қайтарды. Ал Шолпан-Мәлік-әка мен өзге кіші қатындарын толып жатқан күң, құл бақылаушы, күзетшілерімен Сұлтанияға — Тәбризге жүргізді. Содан кейін барып, қалың әскерімен тағы жеті қол болып, Кура өзенінің жағасына қарай бет алды. Дегенмен, Ақсақ Темір айып менен болмасын дегендей, «соғыспайық, бітімге келейік» деп жол үстінде хат жазып Тоқтамысқа қызыл тілдің шебері Алмалыктық Шәмсиддин биді елші етіп жіберді. Өзі әскерімен бұл күндері, елшісі қайтып келгенше сабырлық істеп Эльбурс тауының етегінде аялдап қалды.

Әлем біткен, сандықтан алып шыққан жаннат ішіктей құлпырып тұр. Көктемнің хош иісті көгал шөбі мұрын жарады. Кура өзенінің бойын тегіс алып кеткен шырша, емен, балқарағай тоғайы тұтаса қалған. Солардың ішінен сан түрлі құс үні естіледі.

Тоқтамыс алтын тулы ақ шатырынан шықты. Бір сәт осы бір керемет тамылжыған әуенді жан-жағын қоршай қалған табиғат көркіне таңдана қарап, сәл тұрды. «Дүние шіркін, қандай тамаша едің, осыны да қиып кетеміз ғой біз адам деген бейбақ!» деді ол өзіне-өзі әлденеден қобалжығандай. Осыдан үш күн бұрын Ақсақ Темір әскерінің өздеріне қарай қозғалғанын естіген. Кеше түс ауа әмірлер кеңесін шақырған. Сонда, Алтын Орданың қолбасшысы ылғи игі жақсы әмір, би, батырлары бір дауыстан Ақсақ Темірге бұл жолы да Құндырша жағасындағыдай табан тіреп қарсы тұрмақ боп шешкен. Ақсақ Темірдің қандай жау екенін білетін Тоқтамыс, осы болашақ ұрыстан сескенді ме, әйтеуір бүгін төсегінен тұрған шағынан-ақ бір түрлі қобалжулы, көңілсіздеу еді. Әлде Алтын Орда ханының мұндай жағдайы бөтен себептен туды ма? Кім білсін... Демек, соңғы кездерде, жайшылықтағыдай емес, бір жаман түс көрген адамдай қабағы қатулы жүретін болған. Және осы бір өзін жүдетіп бара жатқан ой-қиялдарын жеңгісі келіп, көптен бері жатар алдында біраз уақыт май шамның жарығымен өзінің ең кенжесі және өзгелерінен жақсы көрер зерек ұлы Қадырбердіге қыпшақи қиса, дастандарды оқытатын. Мұндайда ертек, жыр құмар Кен-Жанбай, Кіші Дәулет тәрізді батырлар да, Ордасының маңындағы әмірлер де бірге болатын. Ал өткен түнде бұларға Қадырберді атақты Низамидың «Хосрау мен Шырынның» фарсыдан түркі тіліне Құтба ақын аударған аудармасын оқып берген. Қадырберді өзінің әдемі даусымен әндете тоқсан тарау, он бір мың жеті жүз елу жолдан тұратын шығыстың, фарсының ұлы дастанының қыпшақи түрін үш күн оқыған. Бүгін түн ортасы ауа әзер бітірген. Осы бір өз інісі Жәнібек ханның қолынан өлген Тыныбек ханға арналған аударма, түнде Тоқтамысты көп толқытқан. Ол жанында өзімен бірге отырған битікші қарт ұйғыр Нияздан Құтбаның кім екенін, қалай өлгенін сұраған.

— Құтба Хорезмде туған,— деді битікеш,— Сарай-Беркеге соңынан келген. Тыныбек ханның кезінде өзінің осы аудармасын бітірген. Ханның өзіне еткен жақсылығы үшін түркі тіліндегі осы еңбегін Тыныбек пен оның әйеліне бағыштаған. Алтын Орда тағына Тыныбек пен Жәнібек таласқан кезінде, Тыныбек жағында болған. Соңынан Жәнібек жеңгенде, тек Тыныбек пен оның әйелі ғана қаза тапқан жоқ, оларды қоштаған кісілер де дүниемен қоштасқан. Екі түйе сүйкенсе ортада шыбын өлетін әдеті ғой. Сол тұста, сірә, Құтба ақын да өлтірілген тәрізді.

Тоқтамысқа битікшенің соңғы сөздері тіпті ұнамаған. Бірақ өзін бала жасынан тәрбиелеп, арабша, фарсыша, түркі тілінше де хат танытып, дүние танытқан кәрі мұғаліміне бәлендей қатты сөз айтуға дәті бармай, тек қабағын шытқан да қойған.

Мүмкін, сол өткен түндегі Қадырберді оқыған дастанның терең мағыналы сөздері көңілін толқытты ма, әйтеуір түні бойы жөндеп ұйықтай алмай шыққан. Ал бүгінгі қабағының кірбің тартуы да, кім біледі, сонан шығар?..

Жоқ, тіпті онан емес. Соңғы кезде Тоқтамыс көп нәрсені басқаша ойлай бастаған. Дүниенің тірегі тек соғыс қана ма? Өзінен бұрын өткен Бату, Берке, Өзбек, Жәнібек бәрі де соғысқан. Бірақ соғыспен қатар олар Алтын Орданың сан түрлі, рухани күштерінің тууына да себепкер болған. Сонау Жібек жолынан бастап, Сарай-Бату, Сарай-Берке, Гүлістан тәрізді қалалар салдырған. Хорезм мен Румға еліктеп Алтын Орданың өзіне ғана тән қолөнерін, мәдениетін, салт-санасын көркейтуге жол ашқан. Өзінен бұрын өткен Алтын Орда хандары кезінде емес пе еді Шығыстың ұлы әдебиеттерінің атақты үлгілеріне бергісіз Хорезмнің «Мұхаббат-нәмесі», Сейфа Сарамидың «Гүлістан», тіпті Құтба жазған «Хосрау мен Шырын» дастанының осы түркі тіліндегі түрінің тууы? Ал Тоқтамыс тұсында не жасалды? Бұл да Алтын Орда тағына отырғалы жиырма жылға таяп қалды. Содан бері не істеді? Бар білгені тек соғыс, соғыс, соғыс! Рас, өзінен бұрын өткен Алтын Орданың әйгілі хандарының аттары да осы соғыс, бөтен елдерді өздеріне бағындыру арқылы шыққан. Бірақ тарихта қалу үшін бұл аз. Тарих бөтен елдерді жаулап алуды ғана емес, ұзақ өмір сүре алатын мемлекет құруды қалайды. Тек істеген ісі ұзақ өмір сүре алатын болса сонда ғана ондай адам тарихта қалады. Ал Алтын Орданың ұзақ жасау үшін Тоқтамыс не істей алады? Ештеңе де істей алған жоқ. Кеше бұл Темір Мәлікті жеңсе, бүгін бұны Ақсақ Темір жеңгелі тұр. Дүние шіркін аумалы-төкпелі екен, жиырма жыл алтын тақ деп таласқаны құр әуре-сарсаң далбаса екен.

Міне, осындай ойдағы Тоқтамыс, қанша тырысқанмен де Алтын Орданы бұдан артық күшейте алмайтынын түсінген. Қайғыға беріліп, жүдеп кеткенінің бір себебі осында еді. Алтын Орда ханы жан-жағындағы елдердің, әсіресе Мауараннахр мен орыс жұртының жылдан-жылға күшейе түскенін көріп, түбі Алтын Ордасының ажалы осы екеуінің біреуінен келеді-ау деп де іштей қобалжи түскен.

Міне осы себептерден кешегі жігерлі Тоқтамыс, бүгін кенет сылбыр тартып, өзіне-өзі сенбей бастаған.

Ал ел басқарып отырған адамға өзіне өзі сенбеуі — болғалы тұрған апаттың тікелей белгісі.

Жұртқа сыр бермегенмен Тоқтамыс болашақ соғыстан іштей алай-түлей еді. Ол тіпті Ақсақ Темірмен келісімге келуді де ойлаған. Бірақ өзі барып Мауараннахр әміршісіне басын игісі келмеген. Ал Ақсақ Темір өзі кісі салса... Амандық ағадан демей ме, егер Әмір Темір үлкендік істесе, онда ма, онда ...

Тоқтамыс күншығысқа қарады. Сары белден сарғайып атқан таңның алтын сәулесі көк жиектен қызара жайылып келе жатыр екен...

Тоқтамыстың есіне кенет түндегі Қадырберді оқыған «Хосрау мен Шырынның» Құтба жазған Тыныбек пен оның әйелі ханумға бағыштауы келді.

Тыныбек, сен бақытты ұлы шахсың,

Көркісің еліміздің, алтын тақтың,

Қуантқан ханымменен ханымызға,

Бәйітім, құрмет етіп арнап тарттым.

Кенет Тоқтамыс қызғана қалды. «Осындай ұлы жыр арналған Тыныбек қандай бақытты еді,— деді ол ішінен,— ал ол кім менің жанымда? Мен болсам құлауға айналған Алтын Орданың шаңырағын қайта көтерген әйгілі ханмын. Бірақ маған кім сондай бәйіт арнап жатыр? Бақыт деген міне, осындай. Бейнетін сен тартасың, қызығын көбіне бөтендер көреді. Ал атақ, даңқ деген де бір жынды құс, алтын тәжілі ханға қызықпай, жыртық тымақты жыршының басына қонады. «Өлдің, Мамай, қор болдың» деп осы жұрт босқа айтпаса керек-ті, ел билеген адамның құны тірісінде.— Тоқтамыс кенет түксие қалды.— Жарайды, бәрін де өздерің алыңдар, бізге тек сендердің тағдырларыңды шешуді қалдырсаңдар болады».

Әрине, Тоқтамыс хан, бұның да аты Едігемен байланысты көркемдігі «Хосрау мен Шырынға» бергісіз ұлы дастанда қалатынын білген жоқ...

Тоқтамыс осындай ойда тұрғанында, қасына қарт битікші Нияз келді. Ол иіліп тәжім етіп:

— Алдияр тақсыр, Тоқтамыс хан,— деді екі қолын кеудесіне қусырып.— Түнде ел жатқан шақта, Әмір-Темірдің Алмалықтық Шәмсиддин биі келді. Ол сізге арнаулы хат әкелді.

Тоқтамыс елең ете қалды.

— Әмір-Темір хатында не жазыпты?

— Хат тек өзіңізге арналған, Шәмсиддин би ешкімге берген жоқ. Сірә, Мауараннахр әміршісі бітім сұрайтын тәрізді. Анығын хатты оқыған соң білерміз. Елшілер қазір ұйықтап жатыр.

Тоқтамыстың түксиген қабағы ашылып, ақсары жүзіне қан жүгіріп, жадырап кетті.

— Құрметті қонақтарыңызды баптап күттіріңіз, бізді Әмір-Темірге жамандап барып жүрмесін,— деді ол,— тұрысымен елшілерді хан шатырына алып келіңіз.

Тоқтамыс ішінен «Егер Ақсақ Темір бітім сұраса, келісу керек» — деп шешті, оған Ақсақ Темірдің хаты бір жақсылық басы секілді көрінді.

Қарт битікші Тоқтамыстың кілт өзгергенін байқап «Ақсақ Темірден сескеніп-ақ жүр екен ғой бейшара, бітім сұрамақшы деген сөзді естіп қалай өзгеріп кетті»,— деді бұ да ішінен. «Демек, бітімге келгені дұрыс қой, ағайынды екі елге әлсін-әлсін соғыса берудің не қажеті бар?»

Хан шатыры іші толған әмірлер, Тоқтамыс өзі төрде, Алтын Орда ханының жорыққа арналған шағын, алтындатқан тағында отыр. Мұнда Тастемір, Бекболат оғландар, Сүлеймен Софы-Қоңырат, Хасанбек-Сарай, Әлібек тәрізді ел басқарып жүрген билер де бар. Едіге тәрізді түсі суық Исабек өзгелерден жекелеу, ханға жақын жерде, оң жағындағы кілем үстінде отыр.

Ең алдыменен Тоқтамыс Ақсақ Темірдің хатын өзі оңашада оқыды да, сосын әмірлерін шақыртты.

Алтын Орданың диван жұмыстары, шет елдермен қарым-қатыстары бұрын Бату заманынан бастап Тоқтай кезіне дейін көне ұйғыр әрпіменен монғол тілінде жүрген. Ал Өзбек хан тұсынан, Берке жол салған ісләм діні үлкен орын алған шағында, бұл Орда, сарай істері — шетел қағаздары, түгелдей араб тіліне көшкен, түркі тілі тек жалпы бұқара тілі болып қалған. Ал Жәнібек ханның тұсында Орда ісі, шет жұртпен қатынас тегіс қыпшақ тіліне ауған.

Ақсақ Темір өз хатын осы кездерде Түркістан елдерінің көбі сөйлей бастаған, көне Жағатай тілінде, ұйғыр әрпіменен жазған-ды. Бұл тілдің негізі түркі тілі болғандықтан үйде отырғандар тегіс түсінді.

Оқып болып битікші Нияз хатты Тоқтамыстың алдына қойды да:

— Әмір-Темір ұлы Тоқтамыс ханға ағалық ниет көрсетіп, екі елдің арасындағы дау-жанжалды соғыспен емес, келісім сөзбен шешуді сұрайды,— дейді ол.

Сол сәтте асқан ділмәр, ақылды сөздің бұлбұлы Шәмсиддин би битікші сөзін іліп кетті.

— Әз Жәнібек хан, өтірік пен шындықтың арасы бір-ақ тұтам. Оның мәнісі: көзбен көрген шын, құлақпен естіген өтірік. Ал Құлақ пен көздің арасы бір тұтамға да жетпейді. Көзбен көрген анық, құлақпен естіген танық деген екен,— деді ол.— Алтын Орданың ақ нық ханы Тоқтамыс, ардақты әмірлері Тастемір, Бекболат оғландар және көзге көрік, көңілге арман басқа бекзада, би, батыр, әмірлері, шығыс әлемінде атын дүбірлеткен жиһангер Әмір-Темірдің өздеріңе арнаған мынау дұғай сәлем хатын көздеріңмен көріп отырсыңдар. Сөзін құлақтарыңмен естідіңдер. Мұнда айтылғанның бәрі шындық екеніне күмән келтірмеңдер. Ақсақ Темір ағалық етіп, бітім сұрап отыр, ақылға салыңдар. Біреудің есігін қолыңмен қатты қақсаң, өз есігіңді ол аяғымен тебер. Ағайын, бұны да ұмытпа! — Сосын ол Тоқтамысқа қарады.— Ақсақ Темір алып қыран еді. Сен балапан едің. Ұяңды ұшырар дауыл тұрғанда, сен пана іздеп Ақсақ Темірдің қанатының астына кіріп едің. Бірақ жас өспей ме, жарлы байымай ма, қыран қорғаушыңның арқасында сен де теңелдің. Қыран болдың. Бірақ қанатым менің қатты деп, тырнағым менің өсті деп, сен де орынсыз желікпе! Сенің қанатың қатса — Ақсақ Темірдің қанаты қылыш өтпестей боп мүйізделген. Сенің тырнағың өссе, Ақсақ Темірдің тырнағы болат қанжардай бұрынғысынан да өткірлене түскен! Саған ағалық етіп хат жолдаса, Алтын Орда ханы, Әмір-Темір сенен қорқып жолдап отырған жоқ. Тек ашудың ырқында кетпейін дегені, сені мүлдем жоғалтқысы келмейді. Ал білгің келсе, Тоқтамыс хан, сенен айырылғаны Ақсақ Темірге қалай батып жүргенін айтып берейін. Бұл оқиғаны өз көзіммен көргем, Әмір-Темірдің алтын сөзін құлағыммен естігем.

— Айтыңыз,— деді Тоқтамыс,— естілік.

— Жақында Мауараннахр патшалығының әулие-хазіреті, ісләм дінінің Түркістан өлкесіндегі алтын күмбезі Берке-Сәйттің пайғамбар жасына жеткенде дүние салғанын бүкіл мұсылман қауымы естіді. Сол Берке-Сәйттің табытының басында отырып, ұлы жиһангер Ақсақ Темір көзіне жас алып: «Дүниеден шын жақсы көрген, сырласар үш серік, жолдасым болып еді деді. Бірі — Құсайын әмір, бұл жалғаннан ерте өтті, екіншісі — мынау Берке Имам қазір дүниеден міне көзін жұмды. Ал үшіншім — Тоқтамыс, менен алыстап, араздасып кетті» деді. Егер Әмір-Темір Тоқтамыс ханды жақсы көрмесе, екі серік жолдасының өлгенін айтып, үшіншісінің өзінен айырылғанын мұң етер ме еді?

Осы сәтте Исабек би, орнынан сәл қозғалып, күлімсірей сөйлеп қалды.

— Ақсақ Темірдің айналдырған үш досының екеуі өлсе, Тоқтамыс хан үлкен даналық істеген екен, Әмір-Темірден ертерек дұрыс айырылыпты...

Отырған жұрттың кейбіреуі езу тартты. Өткір тілді батыр бидің «Егер Ақсақ Темірден айырылмай қасында жүре берсе бұ да өлетін еді ғой» деген ойды, күлтелей, ебін тауып айтқанын Шәмсиддин би де түсінді. Тауып айтылған сөзге қандай жауап қайтарар екенсің?» дегендей үйдегілер оған қарай қалды.

Расында мұндай әзіл-қалжың және ар жағында зіл жатқан сөзге жауап қайтару қиын еді. Бірақ сан таласта жеңіліп көрмеген шешен би, дағдарып қалмады, қоян көрген тазыдай еліре түсті.

— Уа, Исабек би, Ақсақ Темірден Тоқтамыс ханның айырылғанын тым ерте жоқтаған жоқсың ба? — деді. Бұнысы оның «Тоқтамыс ханның өлмейтініне көзің жете ме?» дегені еді.— Әмір-Темірмен қастасқандығынан Тоқтамыс хан қазадан аулақ болатын болса құба-құп, Исабек би. Әйтпесе Ақсақ Темір тәрізді алып түсер алмас қылышпен қастасқаннан гөрі, достасқан тиімді емес пе Тоқтамыс ханға? — бұнысы оның «егер Алтын Орда ханы өлгісі келмесе, Ақсақ Темірмен татуласуы керек» дегені еді. Бидің астыртын айтқан қорқыту сөзін жұрттың бәрі ұқты.

Бұл ақылға ең алдыменен ханның өзі құлақ қойды.

— Тауып айттыңыз, Шәмсиддин би,— деді Тоқтамыс.— Ақсақ Темір әміршіменен келісім сөзге келуге мен барамын. Бұған Ордамыздың өзге би, әмірлері қалай қарайды екен? — Ол үйдегілерге сынай көз тастады.

Тағы сөзді Исабек бастады.

— Ақылды, айлалы сөзіңмен, алақаныңмен сипағандай майда тіліңмен, бізді өзіңе қараттың, Шәмсиддин би, бүйте алмасаң сен бүкіл Мауараннахр, Жетісу Хорезмге атың шыққан қызыл тілдің дүлдүлі болар ма едің? Бірақ қандай әдемі болмасын өтіріктің құйрығы бір-ақ тұтам. Егер Ақсақ Темір бізбенен бітімге келмек ойы болса, Шекіде жатып Шәмсиддин ділмәрді неге сонда жібермеді? Бізден алыс жатқан жерінен таяу көшіп келіп, қыс бойы Махмудабат жайылымында әскерін дайындап, ол аз болғандай Алтын Орда жағасына шеп құрған Кура өзеніне келе жатып, Сізді неге жіберіп отыр? Қазір Кавказ тауының теріскей етегіне аялдаса, сіздің қайтуыңызды емес, арғы жағынан әлі тегіс келіп үлгірмеген Омар шейх қолын күтіп қалған жоқ па? Дүниеде екі затқа сенбеймін, бірі, Ақсақ Темірдің бізге дос болады дегенге, екіншісі, тағы сол Ақсақ Темірдің шын сырын айтты дегеніне... Жоқ, Шәмсиддин би, Әмір-Темірге сен сенсең де мен сенбеймін. Онымен бітім сөзге келуге мен қарсымын. Жылқы12 жылғы қырғыннан кейін, Әмір-Темірмен тіл табу тіпті мүмкін емес. Біздің таласымызды не болса да aқ білектің күші, көк найзаның ұшы шешсін! Менің ойым осылай!

Исабектен кейін сөзді дереу жас кезіндегі әйелі сойылкер болған қарт Қазы би алды.

— Ақсақ Темірге барып, пана іздеп, оныменен дос болам деген Алтын Орданың оғландары аз болған жоқ,— деді ол.— Мына отырған Тоқтамыс хан да, ана жақтағы Едіге би, Темір-Құтлық, Құнжақ оғландар да сөйткен. Бірақ солардың біреуі де Әмір-Темірмен достаса алмады. Неге? Оған сену қиын, тек өзіне тиімді жағын ғана ойлайды. Жаңа Исабек би сөйлеп отырғанда, менің ойыма қыпшақтың бір ескі аңызы түсті... Арыстан ауырып жатыр дегеннен кейін, көңілін сұрауға аң біткеннің бәрі барған екен. Ең соңында түлкі келіпті. Арыстан жатқан апанға кірместен бұрын ол апанның алдындағы іздерін тексеріпті. Сөйтсе апанға кірген іздер көп, ал қайта шыққан бірде-бір аңның ізі жоқ екен... Сосын, менде ана аңдардай болады екенмін деп түлкі кірмей қапты.

Сол айтқандай, Ақсақ Темірмен достасамын дегендер көп, ал достасқан бірде-бірі жоқ... Мен де мына Исабек тәрізді оған сенбеймін. Адам қорқып бітімге келмейді. Өйтіп бітімге келгенмен, одан ештеңе өнбейді. Өзімізді алдаудың еш қажеті жоқ, қолымызға қаруымызды алып, не болса да талайымыздан көрелік.

Енді орталық қосынның әмірі Тастемір оғлан сөйледі.

— Қазір Ақсақ Темірдің асқақтап тұрған тұсы,— деді ол.— Бұдан жаманымда да тойға барғанмын дегендей, әлі мұндай күйге жетпеген кезінде де Дәшті Қыпшақты шапқан. Бітім керек болса, сонда қайда қалды? Бұл жолғысы қулық. Бізді аяйтын Ақсақ Темір жоқ. Бүкіл жиһанды жаулап алмақшы Мауараннахр әмірі, Алтын Орданы бүйірінен қадалғалы тұрған найза санайды. Сондықтан бізді құлатпай тыныш ұйықтай алмайды ол. Дәл бүгін бітімге келгісі келсе, онысы да қулық. Иран мен Иракты мүлдем жаулап алғанша, әзірге Алтын Орданы үркітпей тұра тұрайын дегені. Әлемнің жалпағын алып жатқан Жошы ұлысын табанының астына салмай, ол дүние қожасы, жиһангер бола алмайды. Оны Ақсақ Темірдің өзі де, ол алдап түсірем деп отырғанын мына біз де білеміз. Өртті қаулатып алып сөндіре алмайсың. Ақсақ Темірді бүкіл әлемге қожа етіп алып сонан соң оны жеңу бізге қиынға түседі. Ал қазір күшіміз Мауараннахр билеушісінікінен кем емес, және майдан ортамызда жат жерде, ұрысқа түссек Түселік, ал қазір еш бітімге келуге болмайды.

Өзгелерден гөрі сәл кеңірек ойлайтын Әлібек оғлан өзге әмірлердің де жаңағы сөйлегендерді жақтап кететінін біліп тоқтау салды.

— Уа, Тоқтамыс хан,— деді ол,— Шәмсиддин би Алтын Ордаға от алғалы келген жоқ қой, Ақсақ Темір әмір де хаты мен бірге қаһарын жолдап жібермеген тәрізді, ақылдасып жауабын берелік, көппен кеңескен тоң келте болмайды деген.

— Болсын,— деді хан.

Алтын Орда ханы түнімен өзінің әмір, бекзада, би, батырларымен кеңесіп, ақыры солардың сөзінен шыға алмай, Ақсақ Темірмен келісімге бармайтын болды. Шәмсиддин биге көне дәстүрді сақтап, басына құндыз бөрік, үстіне жібек шапан кигізіп, астына жорға мінгізіп отырып:

— Игі жақсы әмір, би, батырлар болып кеңесіп, Мауараннахр билеушісі Әмір-Темірдің келісім сөзге келейік деген тілегін қабылдамадық,— деді.— Ақсақ Темір шын бітім сұраған болса, кеш қалды. Атымыз ерттеулі, қылышымыз қайраулы тұр, соғысуға біз дайынбыз.— Сосын Ақсақ Темірге арнап әмірлер бірігіп жазған сөкет қағазды берді.— Хатына хат қайтардық, бұдан артық оған көрсетер сый-құрметіміз жоқ.

— Уа, Тоқтамыс хан! — деді кенет тұнжырай қалған Шәмсиддин би.— Сен әз Жәнібек ханға айтқан Жиренше бидің қатынының сөзін естімеп пе ең? Естімесен айтайын. Әзілі жарасқан Жиреншенің әйелі Әз Жәнібек ханнан «Тақсыр, ас айныса, не түзейді?» деп сұрапты. «Май түзейді» — деп жауап береді. Қатын: «Май айныса не түзейді?» деп сұрапты. Хан: «Тұз түзейді» деп жауап беріпті. Қатын: «Тұз айныса не түзейді?» — деп сұрапты. Хан жауап бере алмайды. Қатын бірақ қоймапты. Ол: «Халық айныса, не түзейді?» — деп сұрапты. Хан: «Хан түзейді» депті. Сонда қатын: «Хан айныса не түзейді?» депті. Хан тағы жауап бере алмапты. Уа, Тоқтамыс, халқым деп отырған әмір, би, батырларың шатысқанда, Алтын Орда ханы сен түзеуің керек еді. Ал өзің шатысқан екенсің, сені кім түзете алар. Ендігісін өзіңнен көр! — деп Шәмсиддин шатырдан шығып кетті.

Тоқтамыс үн-түнсіз отырып қалды. Бір сәт өзіне осыншама өктем сөйлеген мына от тісті, орақ ауызды биді, дәл қазір басын алып, хатымен бірге дорбаға салып, Ақсақ Темірге бергізіп жібергісі де келіп кетті.

Бірақ өзін-өзі тоқтатты. Өйткені, Ақсақ Темірмен, келісімге бекер келмедім - ау деген бір өкініш ой осы сәтте билей бастаған.

Көңіл күпті болған соң, жігер де күпті болады. Тоқтамысты осы бір өкініш ой бір сәт қана билеп қоймады, алдағы кезде де әлсін-әлсін көңілін бұза берді. Бұл жағдай Ақсақ Темірмен соғысының үстінде де Тоқтамыстың жайшылықтағы алғыр қуат-күшін құм етті. «Түбі Мауараннахр билеушісіменен келісімге келуім керек болар» деген ой Ақсақ Темірмен шын белдесіп қарсы тұруына да кедергі болды.

Дұрысында Тоқтамысқа соғыспау керек еді, соғысады екен, бар ақыл, ой-дарынын аямай, табан тіреп тұрып алу — жалғыз ғана жол болатын. Бүйтуге оның әскерінің ерлігі де, күші де жететін еді.

Алтын Орда ханы бірақ өйтпеді. Ақсақ Темірден де, Алтын Орда елінің алдындағы жауапкершілігінен де қашып құтылғысы келді. Майданда жеңілуден көрі, қашып құтылуды таңдады.

Ол осы сәтте «қашқанға қатын да батыр» деген қыпшақ елінің көне қағидасын есіне түсірмеді.

Ақсақ Темір, әрине, Тоқтамыстан екінші рет «келісімге кел» деп сұрамады. Оның шынында күткені Тоқтамыстың «соғысамын» деген осы сөзі еді. Елші жіберіп «келісімге келейік» дегені жәй әшейін алдауы болатын. Грузиямен жүргізіп жатқан соғысын тоқтатып, әдейі Махмудабат жайылымына келіп, әскерін қыс бойы текке дайындады ма ол? Қырымға аттанамын деп жар салып, күтпеген жерден Кавказға жорыққа шығу, Иракқа барамын деп, соғысқа еш дайындығы жоқ қаннен-қаперсіз жатқан Түркияны шабу Ақсақ Темірдің жалпы шапқыншылық саясатының әдісі еді? Әскерінің үштен бірі, Алтын Ордаға жататын Қыпшақ, Қаңлы, Маңғыт, тәрізді рулардан болғандықтан, бұл жолғысы да, бір жағынан, айып менен емес демек оймен, Тоқтамыстан келісім сұраса, екінші жағынан Алтын Орда әскерінің тастай түйініп, өзіне қарсы дайындала қоймауын көздеген.

Тоқтамыс бұл қақпанына түспеді. Енді Ақсақ Темір көктен тілегені жерден табылғандай сес көрсетті. Оның күткенінің өзі де осы еді.

Раф Шәмсиддин би келгенде Ақсақ Темір ордасы Эльбурс тауының етегін жайлаған Дағыстан жеріндегі бір өзенінің жағасында еді. Осы өзеннің бойын тегіс Әмір-Темір әскері алған-ды. Сол қанаты Эльбурс тауының етегіне жетсе, оң қанаты Құлзұм теңізінің жағасына дейін созылып жатқан. Тоқтамыстың өзінің жанына батыра айтқан «соғысамын» деген сөзін естігеннен кейін Ақсақ Темір әскеріне көтерілуге бұйрық берді. Аттаныс алдында өзі әскерін тағы бір аралап шықты, Тоқтамыстың келісімге көнбегенін, егер жауды жеңсе әр жауынгерге қыруар дүние беретінін естіртіп шықты. Бітімге көнбей, қан төккісі келген Тоқтамысты аямай жеңуге Ақсақ Темір қосындары тізе бүгіп ант берді.

Міне енді, кернейлер барылдап, әкелері өлгендей ішін тартып өксіп, шиқылдап, жылап-зарлап, барабан, тобырғалар дүрсілдеп, тарсылдап жорыққа шығуға тағы белгі берді. Ежелгі әскери тәртіп бойынша, оң қанат пен сол қанаттың қанбала, маңғылары сәл алға түсіп, әмір түмен басшылары жалауларының астында, лек-лек боп жолға шықты. Наурыз айының басында Ақсақ Темір қолдары Дербент қақпасынан өтіп, Теріскей Кавказдың етегін жайлап отырған Қайтақ атты шағын жұрттың жеріне жетті. Бұл жауынгер ел Тоқтамыс жағында болатын. Ақсақ Темір жүз мыңдаған әскеріне осы елді шабуға бұйрық берді. Көк темірге бөленген шапқыншыларға азғантай жұрт не істей алады, тау-тасты, күз-жартасты паналай қашқан Қайтақ жұртын, бүкірейген шалына, еңбектеген баласына қарамай, Ақсақ Темірдің қанқой, ел шауып, жұрт тонауға үйренген әскері аямай қырды. Қолға түскен құлдыққа, күндікке жарамайтын ауру, көрілерін арқанға тізіп жардың басынан құлатты. Тау етектеріне салынған қышлақтардың кісілері өліп, қаңырап қалған үйлерде қайтадан адам пайда болатындай, бір қышын қалдырмай қиратты, өртеді. Іске жарайтын дүниелерін тегіс тонады. Жайқалып тұрған егінге түскен шегірткедей, екі күннің ішінде кеше ғана тау кезіп, аң атып, мал бағып күнін көріп отырған салтанатты елді мүлдем жоқ етті.

Бір керемет шаруа бітіргендей, Ақсақ Темір әскері, көңілі көтеріліп, енді әрі қарай жүрді.

Бұны естіген Тоқтамыс Ақсақ Темірдің қаһарына шын мінгенін біліп, жеті адамымен келісім сөзге Ортақ биді жіберді. Ортақ би Ақсақ Темір өзі басқарған, жер мен көкті алып кеткен сыңсыған әскерді көргенде, жау ордасына баруға жүрексініп, Тоқтамысқа қайтып келді. Жаудың келіп қалғанын айтты.

Тоқтамыс, әскерін тастай етіп бекіндіріп, келе жатқан жауды қарсы алудың орнына, оған қарсы он мың адамнан құрылған Қазаншы мен Кен-Жанбай батырлар басқарған ең таңдаулы қосын-маңғыласын жіберді. Ақсақ Темір әскерін Қойсу өзенінен өткізбе деп бұйырды.

Қазаншы мен Кен-Жанбай маңғыласының Қойсу өзенінің жағасына бекінген Ақсақ Темір Дербенттен төрт күндік жердегі Тарқыға жеткенінде естіді.

Мауараннахр әміршісі өзінің таңдаулы батыр жауынгерлерінен құрылған жиырма мың атты әскерін алып, күн бата жүріп кетті. Түн ортасында Қойсу өзенінің бас шенінен өтіп, түн бойы тоқтамай, таң ата Қазаншы мен Кен-Жанбай қосындарының ірге жағынан кеп тиді. Жаудың өзен жағасына келуін күтіп жатқан Алтын Орда жауынгерлері тау, құздарды тасалап, желкелерінен шыға келіп өздеріне ат қойған Ақсақ Темір өзі басқарған Мауараннахрдың таңдаулы әскеріне төтеп бере алмады. Қанша ерлік көрсетіп қарсыласқанымен жеңіліп қалды. Қазаншы мен Кен-Жанбай жүзге жетер-жетпес ер жігіттерімен, өздерін қоршаған жау шебіне көк найзаларының ұшымен жол салып, әзер құтылып шықты.

Мауараннахр мен Алтын Орда әскерлерінің айқасы, шу дегеннен осылай Тоқтамыс жағына сәтсіз басталды.

Қазаншы мен Кен-Жанбай маңғыласының жеңілгені Алтын Орда әскерінің көңілдерін әжептәуір басып тастады.

Ал Ақсақ Темір қолдары тағы алға қарай жүрді. Сол күні кешке таман Терекке құятын Сүнжі өзенінің жағасына кеп шатырларын тікті. Табашылары Тоқтамыс әскерінің Терек өзенінің арғы бетінде шеп құрып жатқанын хабарлады. Ақсақ Темір де өз қолдарына осы өзеннің бергі жағына тоқтауды бұйырды. Дәстүрге айналған тәртіппен Мауараннахр жаяу бұлықтары орларын қазып, шапаларын құрды. Тоқтамыс әскері де осыны істеді. Бір-бірінің қосындарының құрлысын, санын білдірмеуге тырысып, екі жақ та түнде от жақпай, шу шығармай, бірін-бірі аңдып тағы он шақты күндей тұрды.

Тоқтамыс тағы да кейін шегініп кете ме деп күдіктенген Ақсақ Темір, Көкек айының он бесі күні Терек өзенінің арғы бетіне шықты. Ал Тоқтамыстың кей қосындары атпен жалдап бергі бетке өтті.

Сол күні керемет қан майданның бірі болды.

Мұндай бекіністі соғыста жаяу әскердің маңызы өте зор еді. Атты әскер еркін шауып қашып құтылып, не қуып жетіп, ойдағыдай ұрыса алмайтын Кавказдың таулы, тасты, құзды, шатқалды жерінде, жаяу әскер ерекше орын алатын. Алтын Орда бұлықтарынан Ақсақ Темірдің жаяу әскері анағұрлым көп еді. Осы жолғы соғыста бұлар жеңуші күшке айналды. Арғы бетке шыққан Тоқтамыстың атты қосындары мықтап бекінген Ақсақ Темірдің жаяу әскерінің шебіне ештеңе істей алмады. Қаулап шауып келіп, қазылған орға жығылып, не шапаларын тасалап тұрып қардай жаудырған жаяу әскердің жебесінен ат жалын құшып жатты. Ал арғы бетке шыққан Ақсақ Темір қолдары Алтын Орда қосындарының ірге, не бүйір жағынан тиді. Өзенді жағалай құрған бекіністері, шапа, орлары босқа қалды. Бұл тұстағы Тоқтамыс жауынгерлері, амал жоқ, шегінуге мәжбүр болды. Олардың тастап кеткен орындарын жаяу әскерлері басты. Қиын жағдайға ұрына бастағанын сезген Тоқтамыс, енді жауды жеңер бөтен жол іздеді. Ол дереу өзінің қарамағындағы әйгілі атты әскеріне Терек өзенінің ашықтау жағасында Омар-Шейх басқарған Мауараннахр әскерінің сол қанатын қоршауға бұйырды. Омар-Шейх өзінің қалай жазық далаға шығып кеткенін байқамай қалып Тоқтамыс қосындарына төтеп бере алмай, біраз жауынгерлерін майданда жоғалтып, кейін шегінді.

Әскеріне қауіптің сол жақ қанаты тұсынан туғанын көріп Ақсақ Темір өзінің қарамағындағы жиырма жеті қосынның жиырма алтысына Тоқтамыстың шабуыл жасап жатқан әскерін құртуға бұйрық берді. Өзі жалпы майдан барысын бақылап таңдаулы жігіттерден құрылған шағын қосынымен бір шоқы басында қалды.

Міне осы кезде бір топ серіктерімен жарқабақтан ұрысқа қарап тұрған Тоқтамысқа Исабек би мен жиырма беске жаңа шыққан Шора батыр келді.

— Хан ием,— деді Исабек би.— Жаңа ғана хабар алдым, Ақсақ Темір ана тұста шағын қосынымен жалғыз қалыпты. Мына ұрысты тастап, Шора батыр екеуіміз өз қосындарымызбен, арғы жыпқыл, құз арасымен көзге ілікпей барып Ақсақ Темірдің өзін шабалық. Өткен ұрыста, Едіге бөгет болып еді, бұл жолы құдай бұйыртса ол қанішердің тентек басын алдыңа әкеп салармыз.

— Маған Ақсақ Темірдің басы емес, оның әскерінің жеңілгені керек,— деді Тоқтамыс.— Қосындарыңды алып кетсеңдер, орталық майданда қауіп туады. Одан да тезірек жауынгерлеріңе жетіңдер!

Екі батыр өз қосындарын басқаруға шаба жөнелді.

Тоқтамыс бекер рұқсат етпеді. Ақсақ Темірдің басы бір әскердің жеңілуіне татитын еді.

Жоқ, Тоқтамыс, екі қосыным кетсе, орталық майдан қаусап қалады деп қорықпаған. Ашаршылықта татқан құйқаның дәмі ауыздан кетпейді дегендей, өзін бір кезде Алтын Орда ханы еткендігінен бе, әлде басына түскен ауыр күндерде Мауараннахр әмірінің өзіне үстемдігі көп жүріп, әбден сескеніп қалғандығынан ба — Тоқтамыс, Ақсақ Темірге келгенде жүйрік аттың жанында кібіртіктеп қалатын жабы жылқыдай, үнемі берекесі қашып кететін. Қанша қастасып жүрсе де, оны өлтірсем деген ойдан аулақ болатын. Бар тілегі Ақсақ Темірдің құрығына ілікпеу, оның қол астына кірмеуді ғана ойлайтын. Шамасы келсе, Мауараннахр әміршісінің тірідей өзіне бағынышты болғанын көксейтін. Бірақ оны біреуге өлтіртіп, не өзі өлтіріп, екі қолын қанға малғысы келмейтін.

Ал кекшіл Ақсақ Темір болса, сонау Қоян, яғни 1388 жылғы Иранда жүрген кезінде Тоқтамыстың өзіне істеген опасыздығынан кейін, Алтын Орда ханының тек өлімін тілеген. Қолына түссе, өз көзінше бауыздатып бір арманына жететіндей көретін.

Бұл жолы да ол ең алдыменен Тоқтамысты қолға түсіруді ойлады. Ал сол Тоқтамыстың өзін өлімнен алып қалғанын білмейді. Тек осы бүгінгі соғыстан кейін он жыл өткенде ғана Әмір-Темір Қытайға аттанғалы жатқанында, Алтын Орда тағынан айырылып, қайда барарын білмей, сары уайымға түскен Тоқтамыстың жәрдем сұрап жіберген елшісі Қарақожа нөкерден бүгінгі болған оқиғаны естіген. Сөйтіп Ақсақ Темірдің Тоқтамысқа қатқан жүрегін жібіткені Қытай жорығынан қайтып келгеннен кейін Алтын Орда тағын қайтадан Тоқтамысқа алып беремін деп уәделесуінің бір себебі осы оқиғаға орай еді.


Мазмұндас кітаптар

1 Шерхан Мұртазаәңгіме
2 Бейімбет Майлинәңгіме
3
4 Дидахмет Әшімханәңгіме
5 Шерхан Мұртазамақалалархаттар
6 Бейімбет Майлинпьеса
7 Константин Паустовскийәлем әдебиеті
8 Қабдеш Жұмаділовәңгіме
9 Сапарғали Бегалинповестер
10 дастан

Пікірлер:


ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.