Еларна қолфон нұсқасына ену

Жүктеу-Албомым-Албомдар-Желі
Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com



Тіркеліңіздер Кітапхана Қожалар торабы Албомдар Қазақтың 1001 ертегісі

::::Избасар Шыртанулы. Текти тулганын тунбасы::Ізбасар Шыртанұлы. Текті тұлғаның тұнбасы

Кітәпханаға қайту

Ізбасар Шыртанұлы. Текті тұлғаның тұнбасы ->
Апторы: зерттеулер
Ізбасар Шыртанұлы. Текті тұлғаның тұнбасы - Көрілім: (1136)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ


"ЖЕҢІС" КҮЙІ

(Деректі әңгіме)

Мұраттың Шағадамға келгеніне де біраз уақыт болған-ды. Қалаға келуін келгенімен қала тәртібін аса жетік біле бермейтін. Қанша дегенмен далада өскен адам ғой, біразға дейін қалаға үйренісе алмай жүрді. Мұнда келу себебі, осында тұратын бір танысы қазақтар "Шағадам" атаған осы Красноводск қаласында қазақ филармониясы ашылайын деп жатыр, соған өнерлі қазақтарды қабылдайды. Түркменстанда қазақтардың көбеюіне байланысты Түркменстан үкімет орындары қазақ филармониясын ашу туралы қаулы қабылдапты деп тәптіштеп хат жазған. Сол хат семьясымен осында келуіне себепші болған. Өнер десе ішкен асын жерге қоятын Мұрат үшін мұнан артық хабардың керегі де жоқ-ты, екі өкпесін қолына алып, кетіп бара жатқан қалашылардан қалмай, сонау ит арқасы қияндағы Маңғыстаудан келіп еді. Хабардың ар жағы рас па, әлде өтірік пе оны біліп жатқан Мұрат жоқ, ашылып жатқан филармония тағы жоқ. Салы суға кетіп жүрген жәйі.

Ағасы Хамит семьясымен Маңғыстауда қалды: "Шағадамға бармай-ақ қой, осыңнан да жұмыс табылар, қызыл отау, клуб дегендерің мұнда да бар. Сендей өнерлі - адамға үкімет жұмыс тауып береді", - деп айтқан. Алматыға кетуге жер алыс, қаражат тапшы, жүрексінген. Ақыры аға ақылын тыңдамағандағы көргені осы...

Мұрат таңертеңгі суық хабарды естігеннен бері, жыл он екі ай сары аурудан тұрған адамдай есеңгіреп қалды. Манағы қалалық Советтің алдында, келген жерінде қалшиып әлі тұр. Анда-санда жан-жағына қарайды, бірақ өзі танитын жан көрінбеді. Біреуді біреу біліп болатын емес. Әр жерде топ-топ болып радиоға құлақтарын түруде.

Арада күндер өтіп жатты. Қалалық әскери комиссариат қарбалас жұмыс үстінде. Азаматтар әскерге аттанып жатыр.

Мұрат соғыс басталысымен тағы да Маңғыстауға қайтуды ойлаған. Ондағы ойы Хамит ағасына соғып, сол жақтан әскерге аттану еді, ол ойы болмады. Красноводскі қаласындағы мәдени орындары жанынан мәдени - үгіт бригадасын ашатын болыпты деген хабар естіді. Басшыларға келіп сөйлесіп еді, құрақ ұшып қарсы алып, жұмысқа алды. Әйтсе де Мұраттың көңілі көншімеді. Соғыс комиссариатына өзі келіп майданға кеткісі келетінін айтты. Қара домбыраны да қабына салып, қолына ұстай келіпті. Мұратқа бір, домбыраға бір қараған комиссар: "Сіз жұмысыңызға жүре беріңіз, керек деп тапсақ өзіміз шақыртып аламыз, тылда да халыққа қызмет ететін адамдар керек", — деп шығарып салды.

Үгіт бригадасы бірден қызу жұмысқа араласып кетті. Бұлардың негізгі міндеті осы бір ауыр жылдардағы еңбек адамдарының көңілдерін көтеру, үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу, халықты еңбекке, ерлікке жұмылдыру болды. Түркменстандағы қазақтар тұратын елді мекендердің бәрін дерліктей аралады. Лекциялар оқыды, өндер шырқады, күй тартты, жыр айтты. Талай ауылдарға жаяу барды. Ат-түйені көлік етті. Далаға түнеген күндері де болды. Ол кезде асфальт жол жоқ. Автомашина тағы жоқ. Үгіт бригадасының артистері ұбырып-шұбырып келе жататын, кетіп бара жататын.

Кейде улаған-шулаған, дауыс салған ауылдың үстінен шығатын. Сұрастырса бәрінен еститіні бір жауап, пәленшенің баласынан қаралы қағаз келіпті, Белоруссияда оққа ұшыпты, Венгрияда ерлікпен қаза тауыпты, Харьковте ауыр жараланып, Саратовтың госпиталінде жатқан көрінеді. Бригада мүшелері осындай ауылдың үстінен шыққанда қатты қиналатын, тезірек концерт қоюға асығатын.

Мұраттың да төрт жағы төрт құбыла болып жүргені шамалы. Ағасы Хамит те соғысқа кетіпті. Біразға дейін Маңғыстау ауданындағы халық ақыны Сәттіғұл Жанғабылов бастаған мәдени үгіт бригадасының құрамында жүр деп еді. Кеткеннен бері жеңгесінен де хабар сирек келеді. Ең азы ағасынан бір хат та келген жоқ. Жеңгесі болса сонау Маңғыстауда қалды. Оның не күйде екенін ешкім білмейді. Жер қашық, көлік жоқ, хабарласуға мүмкіндік жоқ.

Уақыт деген жүйрік қой, шіркін. Соғыс басталғалы төрт жылға да таяп қалыпты-ау. Демалыс жоқ, Түркменстанның бұрыш-бұрышын аралап, күні-түні демалыссыз жүріс...

Мұраттар бүгін Қызылқия жақтан келген. Үйіне келсе келіншегі жұмыста екен. Бір тілім нанды талғажау етті де, демалғысы келіп төргі бөлмесіне кірді. Ағаш кереуетіне бір көпшікті лақтырып тастады да қисая кетті. Олай аунады, былай аунады. Ұйқысы құрғыр келетін емес. Бір түрлі жүрегі алып-ұшып мазасызданды. Сосын шыдай алмады, орнынан тұрды. Кірер жердегі ауызғы бөлменің бір бұрышында сүйеулі тұрған қара домбыраны қабынан шығарды. Әуелі сыртын бір сипады да, шаңын сүртіп, бұрауын түсірді. Зеріккенде болсын, мұңайғанда болсын көңілін көтеретін де, мұңын шағатыны да осы қара домбыра, көршінің үйіне де барған жоқ. Баласынан қара қағаз келді деп еді. Үйіне біреу келді ме, дауыс салып жылап жатыр. Дыбыстары тым аянышты естіледі. Бұл үйге осымен екінші қара қағаздың келуі.

— О, қу соғыс, — деді Мұрат өзіне-өзі. Сосын төргі бөлмеге қайта кіріп қисая кетті. Көзіне соғысқа кеткен қатар-құрбыларын, жақын-жуықтарын елестетті. Өзі танитын жолдас-жоралардың мінез-құлықтарын ой елегінен өткізді. Солардың біреуі де оралмапты-ау. Міне, 1945 жылдың сәуір айы да ортасынан ауыпты. Мұның танитындарынан тірі оралған бір жан жоқ.

Орнынан тұрып еді, көзі бұрыштағы ескілеу шар айнаға түсті. Адам күн санап қартаяды деген осы-ау. Самайына ақ түсіпті. Көзінің алдына күлкілдеген сызық пайда болған ба, немене?

Көршінің әйелдерінің дауыс салған дыбыстары әлі естіліп жатыр. Жылағанмен не пайда, тіріліп келер дейсің бе? Әншейін көңілді басу-дағы. Көзіне Хамит ағасы елестеді. Әнші еді-ау, бейбақ. Жастай қыршын кетті-ау бауырым...

— Уа, қу соғыс, талайды жалмадың-ау!

Мұрат қапталын сипалап, сүйей салған домбырасын іздеді. Қайтадан қолына алып, күйге келтірді. Өзінің "Қоштасуын'' тартты. Бұл күйді 1942 жылы март айында шығарған. Осы Шағадамға Маңғыстаудан келген көп солдатты шығарып саларда тартып еді-ау. Атын "Қоштасу" - деп қойған. Тартып болды да көзіне сол күнгі көп солдатты елестетті. Жығылғанға жұдырық дегендей, сол жылы қыс қатты болды. Каспий теңізінің жағасы түгелдей қатып қалды. Маңғыстау аудандық әскери комиссариаты жинақтаған мыңдаған әскерлер Гурьев қаласына жете алмады. Ол уақытта Гурьевке су жолынан басқа жол жоқ еді. Содан баржымен теңіз арқылы осы Шағадамға әкелген. Сондағы көшедегі адамның көптігінен жер қайысқан. Олардың ішінде кімдер жоқ еді, біреудің жалғызы, бір үйдің бес-алты адамы бар-ды. Кейбір үй орынсыз қалды. Кейбіреудің аңырап жалғыз анасы қалды. Кейбіреудің үйленгеніне 2-3 күн болған жары қалды. Кейбіреудің кәмелетке жетпеген жалғыз баласы қалды.

Мұрат "Қоштасу" күйін тартқанда, вокзалдың басында еңірегенде етегі толмаған жан қалмаған. Бұл күйді талай ана егіле жылап тұрып, талай асыл жар өксігін баса алмай, аттанып бара жатқан жарының кеудесінен басын алмай тұрып тыңдаған. Міне, бүгін сол күйін жападан жалғыз, өзіне-өзі тартып, тыңдап отыр. Ел аралап жүргенде де тартатыны бар-ды, бірақ тыңдаған кемпір-шалдар жағы көңілі бұзыла берген соң соңғы кезде сиректеу орындайтын.

Әлден уақытта есіне әкесі Өскінбай түсті. Оның домбыра тартып отырған келбеті қасында отырғандай көзіне елестеп кетті. Шіркін, қазақта күйші көп қой, Өсекемнен де тартқыштары бар ма екен?! Түрікпен - қазақты тұсында талай таңдандырған. Маңғыстаудың жеті қайқысының бірі атанып, атағымен Алшынға тарап еді-ау... Әкесі Мұратты қасынан тастамайтын, қайда барса да ертіп жүретін. Өнеріне риза болғандығынан шығар, Мұраттың өнерін Хамит пен Ишаннан да ерекше бағалайтын. Ауылға келсе күні-түні күй үйрететін. Далаға шықса қалың топ алдында күй тарттыратын. Балапанын баулыған кәрі қырандай, Мұратты тек өзі баулитын. Жыр айтқызатын, ән салдыратын, күй тартқызатын. Сөйткен әке өлерінен бір-екі күн бұрын Мұратты қасына шақырып алып:

Дүние жалған, өттің бе?

Базарым бастан кеттің бе ?

Алпыс бес жасқа келгенде,

Ажал, шіркін, жеттің бе?

Көтерем қудай талпынып,

Ішіме түскен ауыр дерт,

Кедергі салдың екпінге, —

деген-ді. Осыны айтып болып, кішкене үнсіз жатқан. Жұмылған кірпіктің астынан бір тамшы жас үзіліп түскен. Сол көзін жұмған күйі Мұраттың қолын сипап жатып:

Ырза бол, балам, қартыңа,

Арасында халқыңның

Түсірдім талай шаршыға.

Атаның атын аздырма!

Балапан қалды ұяда,

Кеткенмен ұшып қаршыға.

Көре алмас уақыт тас болды,

Енді бізден көп сәлем,

Ұлан-байтақ халқыма, —

деп еді-ау. Ата аманатын ақтадым ба осы. Білмеймін...

Ақтасам ақтаған шығармын. "Мұрат-Мұрат" деп жүр ғой жұрт. Ырза болғасын айтатын шығар. Осы соғыс басталғалы меңде де тыныштық жоқ қой. Жылағанды жұбаттым. Талай танды күй тартып, талай танды жыр айтып отырып атырдым. Талайдың ақбатасын алдым. Арасында "Рабочий батальонда" болдым. Өкпе сырқатына байланысты ерте босадым. Осының бәрі де еңбек емес пе? Біздің еліміз соғыста жылдам жеңуі үшін қолымнан келгенді мен де істедім ғой...

Мұрат жұмыс жағына дайындыққа барып келді. Үйіне келіп шешінді де, жеңіл киіммен тысқа шығып отырды.

Көрші-көлемдер де есік алдына шығыпты, бірімен-бірі айқайласып сөйлесіп жүр.

— Исатай Сүйеубаев деген Маңғыстаудан кеткен бір солдат қолма-қол айқаста жүздеген немісті ұрып өлтіріп, ерлігі үшін Ленин орденімен наградталыпты. Жақында Маңғыстауға келіп кетіпті, — дейді біреуі ар жағынан қарлығыңқы гүжілдеген дауыспен.

— Ойбай-ау, сен оны айтып отырсың, баяғыда біз Маңғыстаудағы Күйкен тауында отырып, бері көшкенде, жол-жөнекей Балуанияз тауында отырған бір кемпірдің үйіне қонып, қонағасыға ешкі сойып беріп еді ғой. Сонда қолымызға су құйған Мәди деген бала батыр атағын алыпты. Бір өзі жүздеген немісті қырып салыпты, Байрамалы жаққа біздің шал барып келген, сол айтып келді. Ағасын көрген екен, сол айтыпты, — дейді көрші қара кемпір айқайлап, ошақ басында жүрген сары әжеге.

Мұрат үйге ымырт үйіріле кірді. Келе сала домбырасын алды да бөлмесіне кіріп кетті. Шайға шақырған әйеліне де жауап қайырмады. Бір көңілді күйдің ұлы жобасы көңілге ұялаған тәрізді, тартып жатыр, тартып жатыр. Сыртқы дүниеде ісі жоқ.

Мұрат жаңа күйді қайталап тартты. "Рахмет, саған, елімнің сарбаздары, - дейді өзіне-өзі күбірлеп. — Отанның тәуелсіздігі жолында өміріңді құрбан еттің. Менің Хамит ағам сияқты талай асыл жанды, абзал азаматтар, Отан үшін қаза болдыңдар. Бірақ сендер өлген жоқсыңдар, мәңгі жасайсыңдар. Біздер, тірі қалғандар, сендердің алдарыңда борыштармыз. Біз сендерді мәңгі-бақи ұмытпаймыз". Мұрат әлгі әңгімелерді іштей айтты, егіліп отырып айтты. Сосын барып жаңа күйді қайта жалғастырды. Көңілді күй ұзақ сонар желіге түскендей шалқи жөнелді.

Мұрат орнынан бір тұрды, бір отырды. Көңілге оралған сазды қайталап, тұрып жүріп те, отырып та тартты, тарта берді, тарта берді. Мұрат өмірге жаңа келген күйді жасыра алмады. Келіншегін шақырып тыңдатты. Күйдің алғашқы тыңдаушысы өзінің адал жары болды. Ол екі көзінен жасы тамшылаған күйі айналаны ұмытқандай қозғалыссыз қалыпта тыңдады. Сөйтіп, өмірге ұлы жеңіске арналған "Жеңіс күйі" келді.

— Көпшілік алдында бұл күйімді ертең Рейхстагқа ту қадалды деген күні тартам, — деді Мұрат келіншегіне күлімсіреп. Қуанышын жасыра алмады, өзінің көзінен де жас ыршып кетті. "Жеңісің ұзағынан болсын" деді келіншегі Мұратқа, көзінің жасын сүртіп шығып бара жатып.

Шыдамсыздана күткен Ұлы Жеңіс күні келді. 9 май 1945 жыл. Аңсаған арман іске асты. Неміс фашист басқыншылардың ініне су құйылды. Сол күні Мұраттың екі бөлмелі үйінде халық көп жиналды.

Асқақтаған "Жеңіс күйі" тартылды. Көзіне жас үйірілмеген адам қалмады. Мұның бәрі қуаныштан шыққан көз жасы еді. Қырық рет қайталап тартты, жиналғандардың қайта-қайта тыңдағысы келе берді. Сол күннен бастап "Жеңіс күйі" мына шеті Қазақстанға, мына шеті Түркменстанға тарап кетті. Эфирден Мұрат Өскінбаевтың "Жеңіс күйі" беріліп жатты.


Мазмұндас кітаптар

1 Бердібек Соқпақбаевәңгіме
2 деректі әңгімелер
3 Константин Паустовскийәлем әдебиеті
4 Бейімбет Майлинәңгіме
5 Төлен Әбдіковповесть
6 Бақтыбай Жайлаусұхбатестеліктер
7 батырлар жыры
8 Бейімбет Майлинәңгіме
9 Әзиз Несинәлем әдебиеті
10 жыр

Пікірлер:


Жолдаушы №: #128, : 15:58 - 2020/01/25

Өте керемет! Мұрат атамызға артында
осындай өшпес мұра қалдырғанына үлкен алғыс айтамыз.


ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.