Еларна қолфон нұсқасына ену

Жүктеу-Албомым-Албомдар-Желі
Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-08-18525278840 %60 %
2019-08-19580345151 %49 %
2019-08-20418207263 %37 %


Тіркеліңіздер Кітапхана Қожалар торабы Албомдар Қазақтың 1001 ертегісі

::::КОРУГЫЛЫ::Көрұғылы

Кітәпханаға қайту

Көрұғылы ->
Апторы: жыр
Көрұғылы - Көрілім: (830)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ


«БАБАЛАР СӨЗІ» СЕРИЯСЫНАН

ЖҮЗ ТОМДЫҚ

БАТЫРЛАР ЖЫРЫ

КӨРҰҒЫЛЫ /дастан/

Қызылбаста Шаадат деген хан өтеді екен. Сол Шаадат дейтін хан дүниеге келген соң әсемпаздық, сұлу көркемдікті өзімнен өткізбеймін деп дүние жүзіндегі асыл тас, лағыл жауһарларды жинап мұртына тізіп, соның сәулесіменен қызылдап өзінің отырған көлеміне жарығын түсіріп отырады.

Бір күні ой туды «Шаадатқа, осы дүниенің жүзінде менен сұлу, көркем адам бар ма екен. Халық дегеніміздің құлағы алыстан хабарласып тұрады ғой, осы халқымды жинап алып, менен көркем адамның бар екенін, жоқ екенін халықтан сұрап көрейінші», – деп, сол оймен бір күні халқын Шаадат жинап алды. Халық түгел жиналады дегеннен кейін: – «Сіздерді жинап тұрғаным дүние жүзінде, осы менен көркем, сұлу адам бар ма, соны көрсеңіздер қорғанбай айтыңыздар! Мен өзімше өз алдыма, өзімнің алдыма көркемдіктен ешкімді түсірмеймін, – дейді. Сонда Шаадаттың елінде бір мәстен кемпір бар екен, үш жүз бес жасқа келген екен, сол елде өмір сүрген екен, сол уақытта дейді.

– Бір қасықтай қанымды кешсең, балам, мен айтайын деп, халық бара алмай тұрғанда мәстен кемпір барыпты.

– Қаныңызды кештім, толық айт, таба алмасаң басыңды кесем дегеннен кейін кемпір

– Тәп-тім» деп Шаадатқа айтып жатқан жауабы:

Сіз әшейін әсемдікпенен әсемпаздықты қолдан үйіріп отырсыз.

Қайдағы асыл тас, лағыл жауһарды жинап мұртыңызға тағып соның сәулесімен ғана көрікті көрініп отырсыз. Сіздікі қолдан еккен екпе. Түрікпен деген ат төбеліндей ел бар. Оның Толыбай дейтін бегі бар. Онан туған баланың бәрі, шынжыр қатар бек деп айтады халық. Сонан бір бала туды, атын Бек қойды. Ол баласы көркейіп ат үстіне мінген соң, Бектің үстінде бір бұлт жүретін болды. Ол жүрген жерде өмірі қараңғылық болмайды, күні де, түні де жарық болатын болды. Соған Бекке Раушан дегенді қосып, Раушенбек атаныпты тағы, сіздікі әшейін-ақ, сөз көлеміңіздегі үй ішінде тұрған, қолдан істеген өнер ғой деді.

– Олай болса, – деді Шаадат – менің алдыма тірі жүргенімде ондай әсем сұлу, көркем адам түсуге тиісті емес, – деп ойға келіп, өзінің мейірімсіз мирахорларын шақырып алып, сондай бір жан бар дейді, соны маған байлап әкеп бер деді. Соған мирахорлары аттанып барып Әуіс дейтін көлге құс салып жүргенінде, қапыл Раушенбекті әкелетін күні Шаадат жатып түс көреді. Түсінен жаман шошып, ертеңіне халықын жинап алып, осы түсімді шешетінің бар ма? – деп түсін айтып жатқан жері екен.

Өте қайрат шапқан Шаадат түс көрді,

Арылмайтын атқара алмас іс көрді.

Раушенбекті мирахор әкеп байлаумен,

Таң алдында жатып Шаадат түс көрді.

Бір мықты кеп етті бұған қысымды,

Адам екен қарай алмас ұсынды.

Алтын тақта тапжылмастан отыр еді,

Кідірмеді келісімен ұшырды.

Түнде көрген Шаадат хан түсінен,

Айрылды сол буын кетті күшінен,

Қалай болсын ойлағанда тұрағы,

Сөнгендей болды жайнап тұрған шырағы.

Көрген түстен жаны қалмай шошынып,

Таң атқан соң Шаадат хан тұрады.

Аудырмады Шаадат хан қалыпты,

Көрермін деп ойлаған жоқ жарықты.

Бұл түсінің білу үшін мәнісін,

Таң атқан соң шақырып алды халықты.

Тайын тұрған Раушенбектің табына

Не кездеспед ердің ойла бағына.

Зар еңіреп Раушенбек тұр еді,

Душар қылды Кәждекемді бағына.

Еңірегенін көргеннен соң баланы,

Халық келіп толтырып тұр көшесін,

Не етерін Шаадаттың білмес пешесін,

Болмай қалды елдің түгел сұрағы,

Өз кеуліне қайтып сөзі ұнады.

Бұл Шаадат қысылды неден сол,

Сенделу мен халқы келіп тұрады.

Шаадат айтты: Бір ғажайып түс көрдім,

Өте қиын тыңдаңыздар іс көрдім.

Біреу келіп етті маған қысымды,

Қалмады жайым зәремді ұшырды.

Арпалыстым әлім келмеді дұшпанға,

Алтын тақтан мені жерге ұшырды.

Басым жерге домаланды кесіліп,

Қаным судай өз аузыма ішілді.

Салып тұрсың бұл сөзіме деді зер,

Ақылы толық Шаадатпын кемеңгер.

Жоритұғын ер болсаңдар келіңдер,

Белді буып мәкен туған талапкер,

Таба қойсаң күнің онда ашылды –

Онда қызыл көре алмассың жасылды,

Таба алмассың әуре болып келмеңдер,

Мен табанда кесіп алам басыңды.

Мұнан кейін басыңды кесіп алам деген соң, Шаадаттың алдына бара алмай, халықтың еңсесі түсіп тұрғанда, сол елде мәкәндаған жасы жүз беске келген бір мыстан кемпір бар еді. Сол мәстен кемпір бастан аяқ жердің жүзін кезіп отырған, көп жасаған кемпір сол Шаадатқа барып:

– Бір қасықтай қанымды кешсең, балам мен осы түсіңді жорып берейін деді.

Хан, кештім – деді.

– Мен емес түсің балам табылды,

Ел қиналып мұның үшін жаңылды.

Бастан аяқ түсіңді балам жориын,

Бір қасықтай қисаң менің қанымды.

Дұшпаныңды Құдай қолға беріпті,

Енді ешкім ала алмайды ерікті.

Түнде көрген түсің сенің Раушенбек

Педе болып өз қолыңа келіпті.

Раушенбектің орынды болды келгені,

Келгеннен соң жөн болады өлмегі.

Шешең айтқан тыңдай берші шетінен

Шықпайды деді аңғарсам балам ебінен.

Сені өлтірер жау қашықтайын болмайды,

Раушенбектің болады осы белінен.

Шын нәсілін білесің бе Раушанның

Түрікпеннің болады ол тегінен.

Кемпір тілін көрдіңдер ме алғанын,

Кеуліндегі тапқаннан соң арманын.

Халқын жинап Шаадат хан қалдырмай,

Майдан жайға құрып жатыр дарбазын,

Білмегенге сәл нәрседен себеп деп

Бас уәзірдің қараңдар ертіп барғанын,

Құлағың сал деді барып: «Шат,

Айтатұғын өзіңізге ұшбу кәп,

Көп жинаған дүние қолда мал болар,

Әркім сондай тұрмысынан зар болар.

Жалғыз басты түрікпеннен қорқып өлтірсең,

Өле-өлгенше сүйегіңе ар болар.

Бұл құлды,ей базар жаққа сатайық,

Ахірет пен көрген күні тар болар.

Қатын алмай, бала қайда осыдан

Қала түгіл қу басына зар болар»

Уәзірінің осы айтқан сөзін орынды деп тауып, кеуілін нығытты Шаадат хан. Апарып базарға сат деді. Раушенбектің мойнына шынжыр арқан байлап мирахорлар базарға алып бара жатыр.

Айтқан тілін уәзірінің алады,

Алмағанда ақыл қайдан табады?

Шынжыр арқан мирахорлар кешікпей

Мойнына Раушенбектің тағады.

Әмірін сол ойлау үшін патшаның

Жетектеумен базарға ертіп барады.

«Құл сатамын кімдер қардар, кім алад», – деп

Жаңғырықтырып базарға айқай салады.

Түс ауғанша базар сауда қыла алмай,

Түс ауған соң базар тарап барады.

Көрген күні бұл ғаріптің тар еді,

Ойлағаны аңғарсаңдар бар еді.

Сәудегерлік кәсібімен беті ауған

Жалғыз үйлі бір түрікпен мұнда бар еді.

Етпеуші еді тіршілікте өмір ет

Ашып еді өз-өзінен енді шет

Жүруші еді қызылбаста тірлік қып,

Аты еді ол түрікпеннің Кәжденбек

Тайып тұрған Раушенбектің табына

Не кездеспейд ердің ойла бағына?

Зар еңіреп Раушенбек тұр еді,

Душар қылды Кәждекемді бағына.

Еңіреген көргеннен соң баланы

Жақын келіп тыңдап тұрды жанына.

Назар салып қарап еді Кәждембек,

Түрікпен елдің ұқшастырды задына.

Таныған соң адам шыдап тұрар ма?

Бірге туған өзінің тектес қанына.

Кәждем айтты: «Жаратқан жалғыз Құдайым,

Енді кәйтіп бұл жұмысқа шыдайын.

Қамқұн болып қолға түскен жан екен,

Неде болса мұны сатып алайын.

Бір перзентке зарланумен жүр едім,

Қамқұн болған қуансын деп Күләйім»

Делдалға айтты: «Қымбат айтып бұлдама

Мен аламын әгәр келсе ымлаға».

Дәлдәлменен арман – бермен сөйлесіп,

Сатып алды үш жүз екі діллаға.

Шын кәдірлі Кәждембектей ер еді,

Түрікпен елі асыл соның тегі еді.

Раушенбекті сатып алып Кәждекем

Күн батқан соң сарайына енеді.

Қамқұн болған отыр еді Күләйім

Жас сәбиді келгеннен соң көреді,

Көргенінде нұрын ердің Күләйім

Шаттану мен шалқыды енді жүрегі.

Кеуілімде көп еді деді уайым

Жұмысымыздың аңғарғандай сылайын.

Бір перзентке зарлау менен отыр ек,

Киіміменен жеткерді-ау деді Құдайым.

Келгеніне болып еді бір талай

Қайғы менен қасірет шеккен аһ-уай,

Ұл перзенттен кеміс еді бұл ғаріп,

Жалғыз қызы еді оның аты Ақалай

Бұл екеуі келгеннен соң сыр ашты

Бір-бірінен жөндерін сол сұрасты.

Ашылды деп айтылады шегінен,

Екеуі де нәсілі әнді тегінен,

Қамқұн болып сырын ашты екеуі

Жүргеннен соң не қыларсың жөнімен.

Бұл екеуі жөн сұрасып көріп ед,

Екеуі болды екі түрікпеннің тегінен.

Қариялардың айтып кеткен мысалы

Соғар бір күн алдына ал ол тоқалы

Бала болып қолымызда қалсын деп,

Ақалайын неке қиып қосады.

Аман ердің шығар деген атағы

Оңға айналса ісінің енді шатағы

Ақалай мен көіңіл қосып Раушенбек,

Күні-түні шықпай үйде жатады.

Таудай ердің қайт болар ма талабы

Жүрсе егер көрерсіздер қараны.

Бірнеше күн үйден шықпай жатқан соң,

Раушенбекке Кәждем жігіт барады.

Қалай мынау болып жатыр тұрағың,

Күні-түні қалай жетед шыдамың.

Үйден шықпай, жатып қалдың Раушенбек

Келіп тұрмын тыңда мені шырағым.

Басың артық ойлап тұрсам төресің,

Ақ ісіне пендесің ғой көнесің.

Күні-күні жатып алсаң шықпай сен,

Қапа болып бір жерде жаным өлесің.

Келіп тұрмын сен сияқты данаға,

Тыңдатам деп айтқанымды балаға.

Қапа болып өліп кетерсін Раушенбек

Гуләйт етіп қайтайық деп қалаға».

Таудай еді Раушенбектің талабы,

Айтылған соң көңіліне қонды жаңағы.

Ата тілін алмай бала қала ма,

Еріп келед Кәждембекке жаңағы.

Жұмыс келсе көрерсіңдер оңынан,

Қайғы, қасірет тарқамайды мұңынан,

Бахыт қашып, бағы тайған сорлыға,

Бір қу басты дұшар қылды-ау жолына.

Жерде жатқан қолына алып қу басын,

Сынай берді қу бастың алып тұлғасын.

Бұл кедейлік әр жігітті мұңайтар,

Ғажап емес Раушенбек шын айтар,

Топырақты жамылу мен жатырсың

Сені тұлпар басы деп жаным, кім айтар?

Көңілімнің көп еді ойда данасы,

Көздің ақты-ау көптен бері сорасы.

Құл боп келіп қызыл басқа сатылдым

Кім айтады мен, Толыбай сыншы баласы?

Өтесің-ау басымыздан дүние, бақ,

Ажал деген тиерсің-ау бір күн-ақ.

Екеуміздің көрген күніміз бұл болды,

Екеумізде бір тиындай баға жоқ.

Айтып тұрған мен сорлының табыма,

Қалар ма екен айтылмастан тағы да.

Бағым қашып, бабым тайып жүргенде

Ат қып Құдай көрсетпейді-ау бағыма!

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Өз елімде Раушенбек бек еді.

Қу басты алып еңіреп тұрған Раушанды

Шаадат пен бір уәзір көреді.

Бастан аяқ баян айлап қалдырмай

Шаадатқа уәзір айтып келеді.

Кеше сатқан құлыңыз сіздің жылап тұр,

Бір қу басты құшақтаумен ұнап тұр.

Бұл, дариға тұлпар басы деп айтад

Сол сүйекті құлыңыз сол сынап тұр.

Шаадат айтты: «Анық көрсең едің ер

Ақылы кеңес енді дейміз кемеңгер,

Нәсілі әндік, сыншы шығар ол құлың.

Бірің барып көп кешікпей алып кел,

Айтқан ақылды қайдан табады».

Құшақтатып қу басын сол Раушанды

Шаадатқа алып келді жаңағы.

– Біздің елде көп күн болды жүргенің,

Ондай өмір қиын болар сүрмегің,

Жерде жатқан қу басты тұлпар басы – деп,

Бас екені айтшы қайдан білгенің.

Раушан айтты: «Еркі келсе келмес ердің жүргісі,

Айтып еді ертеректе бір кісі.

Тұлпар атты сынау маған қиын ба?

Жетпіс екі жерде болар белгісі,

Ғаріпті ердің күн көреді нешеуі.

Өтіп жатыр қайғы күннің кешеуі,

Сол айтылған жетпіс екі белгінің

Осы баста бар екен, тақсыр жетеуі,

Төртеуі бар құлағының түбінде,

Үшеуі бар тістерінің жігінде,

Осы айтылған нанбасаңыз сөзіме

Не айтайын Шаадат хан өзіңе.

Қолымда тұр, сол қу басты әкелдім,

Көрсеттім, мен нанбасаңыз көзіңе».

Көзі менен Шаадат хан көреді,

Көргеннен соң сыншылыққа сенеді.

Сыншылығының шын екен деп жаман құл

Бір ақ күлше силық деп бұған береді.

– Таймай сынап тұра сөйле табыңа,

Дақ тигізбе, Раушан енді жаныңа,

Сәті дандық сыншы екенсің Раушанбек

Қандай нәрсе білесің сынап тағы да?

Раушан айтты: «Ұнады ма бұл ісім?

Осы айтылған әңгімеме сіз түсін,

Жаңабайлап назар салсам білемін,

Сиыр малдың тас бауыр туған тынжысын,

Не айтсаңда беріп тұрмын мен тәжім.

Тыңдаңызшы құлақ салып сіз өзіңе,

Жаңабайлап назар салсам білуші ем,

Түйе малдың туған асыл бір жампозын.

Сыншылықта екі талай ұққаның,

Сыншылықтан жоқ ед титтай жұтқаным,

Және абайлап назар салсам білемін,

Адамзаттың құл мен асыл сырттанын.

Шахадат айтты: «Ұнап тұрды бұл ісің,

Жиын болса жаман құлым шын күшің,

Өзің айтқан сөздеріңді ақтай бер

Сен сиырдың тап, деді енді тынжысын.

Раушенбек іздеді енді қарап сиырын,

Талай жердің басып келед қиырын

Іздеген менен таба алмай келед тыжыны,

Сыншылықтың білді тиген қиынын.

Раушенбек келе жатыр еді өкініп,

Таба алмасам қалдым ғой деп бекініп,

Сары қызыл ала талпақ бастау бір бұзау

Топырақ шашып қасына келді өкіріп,

Келгеннен соң бұқа қарап тұрмады,

Тұяғымен топырақ шашты тырнады.

Құлақ салып тыңдап еді Раушенбек

Жетпіс екі көтеріп дауыс шығарды.

Жалпақ екен сол бұқаның сауыры,

Мың басатын аяқтың қандай ауыры,

Назар салып қарап еді Раушенбек

Пынжы екен сол бойымен бауыры.

Бұқаны алып ұстап алып жетелеп,

Шаадатқа келді Раушан төтелеп,

Көп айналмай Шаадатта келеді,

Өз елінде Раушенбек бек еді.

Бауыздамай кіндігінен кесті де,

Қос бауырын қолына алып береді.

Қарап тұрса бауырының бәрі тас

Шаадатта көзіменен көреді.

Сыншылығын шын екен, – деп жаман құл,

Бір-ақ күлше сыйлық, – деп тағы береді.

Сыншы екенсің аңғардым деп мен өзім,

Не айтсаңда бере берші сын сөзің.

Өзің айтқан сөздеріңді ақтай бер,

– Сен түйенің тап, – деді енді жампозын.

Қайғы-қасірет айрылмайды мұңынан,

Айтсаң неттің құтылып сол шыныңнан,

Жалған айтпай шыныңды Раушан айта бер,

Енді өзім ере жүрем соңыңнан.

Таба қойсаң күнің сенің ашылды,

Онда қызыл көре алмассың жампозды

Ен далада кесем, – деді басыңды.

Раушенбек ғаріп іздеді түйесін,

Талай жердің басып келед киесін,

Іздегенмен таба алмай келед түйені,

Сыншылықтың білді тиді киесін.

Раушенбек келе жатыр еді ойланып,

Таба алмасам қалдым ғой деп жайланып,

Тігулі тұрған бір лашықтың түбінде,

Көк ала бас бір түйе тұр байлаулы

Раушенбек жетіп келіп қасына,

Екі-үш мәрте көре берді айналып.

– Бұл түйеде қандай ақың бар еді, – деп,

Біреу шықты шотасын алып сайланып,

Өзіңе-өзің келе атырсың дем беріп,

Алдыңызға көк дауылды өңгеріп,

Тілімді алсаң бұл түйеден аулақ жүр.

Бес үйлі жан отырмыз мұнан күн көріп.

Құлағың сал, деді Раушан, – Шаадат,

Тыңдай берші сөзімізді айтқан нақ,

Пұлың жетсе бұл түйені сатып ал,

Жампозы осы түйенің деді ақиқат.

Шаадат айтты дегенменен табылды,

Босқа қақпа деді құлым дабылды,

Әлде болса аңғарып көр түйені

Жалған болса, төгем, – деді қаныңды.

Раушан айтты: «Қалдыма сөз тағыда,

Кім таласар Тәңірі берген бағыма,

Осы түйе жампоз болмай қалса әгәр,

Менде ризамын бір қасықтай қаныма.

Сатып алды Шаадат хан үлекті,

Бауыздамай торпымақты әулетті

Пышақшы салған асың жетеді,

Аралаумен түгел соны өтеді.

Бар қыспағын сыпырып қолға алғанша,

Мыңқ етпестен жаны шығып кетеді.

Көзіменен Шаадат хан көреді,

Сыншылыққа енді Шаадат сенеді.

Сыншылығын шын екен деп жаман құл

Бірақ күлше силықты тағы береді.

– Келтірермін жалған айтсаң тезіңді,

Адамзаттың құл мен сырттанын білем деп едің

Кім боламын, айтып бер менің өзімді.

– Ашуыңды тақсыр енді жинаңыз,

Сыйлық беріп мені орынсыз сыйлама.

Өзіңізге жасым менің жетпейді,

Өзің үшін тақсыр мені қинама.

Қаһарланып Шаадат хан ақырды:

– Жасырасың айта салып бар сырды,

Жасырмай-ақ айта бер деп қалдырмай,

Кесем егер жалтаңдасаң басыңды.

Раушан айтты: «Енді бұған не дейін,

Тірі жүргенде шықпайтын шығар мерейім.

Осы залым мені өлтірмей тынбайды,

Өлсемдағы шынын сөйлеп өлейін.

Көп болғанда келтірерсің кезімді.

Мен деп едің айтқанына төзімді.

Сына деуді қоймасаңыз Шаадат

Әнеукүні-ақ байқағанмын өзіңді.

Астыңдағы бір арыстанның байтағы,

Сен адамның байқауымша шайтаны.

Қариялардың сөзі жалған емес тұр,

Әрбір нәрсе деген нәсіліне қайтады.

Түбіңізге тек дарылып кеткен дарымай,

Бақ қонған соң жүрген жансың арымай

Негізіңді байқап қалдым Шаадат

Негізіңе нан қосқан екен жарымай.

Осы жерде көп күн болды жүргенім,

Аз болды ма еткен менің еңбегім.

Сонда маған беріп тұрған сыйлығың,

Шалпылжы сыйлықты маған берген.

Ешкімнің жоқ бұл сөзіме таласы,

Келсе әркім сыпа берсін шамасы.

Аңғардым сенің нәсіліңді Шаадат

Бір наубайшы құл сарттың сен баласы.

Көргеннен күнің Шаадат хан тар көрді,

Айлағанын өз кеуліне зар білді,

Әділетті айтқан жанды өлтіруге

Халықтан сол қорықты да, ар көрді.

Аудармады Шаадат хан қалыпты

Көрсетпеді бұл сөзінен жарықты.

Бұл жұмысты ашу үшін Шаадат

Жинап алды қалдырмай түгел халықты.

Халық келіп толтырып тұрды көшесін,

Есіткенше білмейді мұның пешесін.

Бұл жұмыстың масқарасын ашуға

Шақыртып алды тағы жатқан шешесін.

Қаһан келді бір уақытта бүгіліп,

Халық тұрды ал жағынан жүгініп.

«Қай баласын танымаймын шырақ» – деп

Сықсиып жүр күн салып енді үңіліп.

Шаадат айтты: «Күтіп тұрмын манадан

Қайнады балаң кейбір қапа қарадан.

Мынау тұрған жаман құл мені құлсың дейді,

Шын айта ма айтшы мұны анажан?

Қартайса да кемпір тура кісі еді,

Жалталамай тура жолмен көшеді.

Қалдырмады ақ-қарасын қария,

Қағып түгел енді көпке шешеді.

Менің жұптым патша болған халыққа,

Назары түскен сонда аш пен арыққа,

Ол жүргенде халқым түгел кенеді,

Шын қадірлі ел ағасы ер еді.

Халықты басқарып тұрсадағы бұл ғаріп

Бір перзентке зар айлаған кем еді.

Жүргенінде зарығумен падиша

Бір наубайшы сарт қолына кеп еді,

Баласындай осы сартты көріп ед,

Әйел алып сартқа патша беріп ед,

Қолымызда қызмет еткен нан жауып,

Наубайшы боп сартта енді жүріп ед.

Арасында бір-екі жыл өткен соң,

Сол сарт әйелінен бір ұғлан көріп еді,

Сұм дүние ойласаңыз пасық ед,

Онда өлім өз басыма қашық ед,

Тұмсығын сол күң емшегіне тигізбей

Бауырыма алып келіп басып еді.

Падишаның ханымы туды дегізіп,

Халыққа да толық хабар шашып ед.

Тілім сөйле дегенім осы анықта,

Түсіндірші тұрған мынау халыққа.

Сонан бері падишаның баласы,

Әлі күнге шықпай келеді жарыққа.

Ешкімнің жоқ бұл сөзіме таласы,

Түрікпеннің көзінің қандай шарасы?

Шын айтады мынау тұрған Раушенбек

Бір наубайшы құл сарттың сен баласы.

Шаадат айтты: «Көңілімнің көп болды алаңы,

Не етермін асырап баққан ананы».

Қысылғаннан көзі көрмей Шаадат

Жан-жағына назар салды қарады.

«Падишамыз нәсіліңіз туған құл екен» деп,

Екеу-екеу күңкілдеп халық барады.

Салған үлкен Раушенбек бүлік тұр.

Бірін-бірі келген халық іліп тұр,

«Падишамыз нәсілі әнсіз құл екен», – деп,

Жымың-жымың екеу-екеу күліп тұр.

Шаадат айтты: «Сөзің сенің тақымды,

Жанға жаман айтқан сөзің батылды,

Өлмей менен қайда енді құтыласың,

Түсірермін қолдасың ғой сәтіңді.

Сыншы екенсің жаман құлым тоқталма,

Азын-аулақ сынап бер деді атымды.

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Раушенбектің отша жанды жүрегі.

Амал бар ма екі етпейді әмірін,

Шаадаттың ізінен енді ереді.

Зығырданы Раушенбектің қайнады,

Көзі оттай ердің енді жайнады.

«Кісі елінде сыншылық балам етпе», – деп,

Және әкесінің сөзін тартып ойлады.

Басын шайқап, жасын төгіп көзінен,

Балаларша бармағын тістеп шайнады.

Әңгіменің айтылғанмен халалы,

Осы иттің тиед деп ақыр залалы.

Жүз елудей наз бедеуі бар еді бағылған,

Сарайына Раушенбек барады.

Не істерін ойлап қайдан біледі?

Дүрс-дүрс соғып келе жатыр жүрегі,

Падишаның өмірін екі етпес,

Сарайына бесінде келіп енеді.

Келсе тұрған тұлпарлар екен бекініп,

Келе жатқан сәби еді ғой өкініп.

Тістеп, теуіп жан жүргізбей маңынан,

Тұрған бәрі енді мұның секіріп.

Ат жақпады көрген менен табынан,

Кінә тауып болар ма патша малынан.

Көргенменен ат жақпады сұлтанға,

Сұр мен шағыр екі аттың сипап жалынан.

Мұны көріп шыға келді далаға,

Тәңірі жәрдем болмаса мұндай балаға.

Таудай ердің қайт боп қалған талабы

Енді жүрсе көрерсіздер қараны.

Баста сәлде, қолда аса, астында жазық торы ат бар,

Бір диуана «иһу» салып барады.

Диуана өзі мінген жалбыр торыға,

Раушенбектің түсіп кетті назары.

Түсірмеген екен мұның бабында,

Ашпай жүрген диуана екен бағында.

Бөтен жақтан болмайды екен алаңы

Әр жерден де жылқы екен бар хабары.

Шаадатқа көп кешікпей Раушенбек,

Беріп жатқан барып енді жауабы.

– «Көріп келдім, барып тақсыр, атыңды

Ішінде жоқ ұзылы титтей татымды.

Сұр мен шағыр екі ат көрдім ішінде,

Алда қашық емен жақын жерге тартымды.

Көргенді айтпай енді қайтып тұрайын,

Шындық айтпай қайтып тақсыр шыдайын?»

Бір диуана мініп барады жалбыр торыны,

Падишалық құзырыңа лайық.

Тоқсан ғасыр ел болған соң өткендей,

Ойланбаса машахат және шеккендей.

Жау қолында қала қойсаң бір бұрыс,

Қашсаң әгәр, жылқы екен құтқарып кеткендей,

Өз қолыңнан дұшпан қашса шағылып,

Қуа қойсаң көп ұзатпай жеткендей.

Бұл сөзіме, ей Шаадат құлақ сал,

Сізге тағы айтып тұрмын сөзді дәл,

Сұр мен шағыр екі атыңыз ішінде,

Жүз елуін берсеңде соны сатып ал.

Мен айтпаймын өлтірсеңде өсекті,

Тақсыр сіз де білесіз ғой есепті.

Жем мен шөпке сроғыа өңшең қайтесің,

Түбірі шықпас салып өңшең есекті.

Қаһарланып Шаадатхан ақырды,

Мирахорын кел деп жылдам шақырды.

Алдарына шақырып алып бұларды,

Жандарына айтып қатты батырды.

– Көрдіңдер ме иттің маған ізләрін,

Келтіріңдер басына мұның кезләрін,

Дұшпандығын көрмейсің бе залымның,

Ойыңыз деді апарып тысқа көзләрін!?

Маған мұның айтқан сөзі жақпады,

Еш сөзінен береке мұның таппады,

Дұшпандығын көрмейсің бе залымның,

Бір диуананың бір есегін маған мақтады.

Жүз елудей наз бедеудің қасында,

Диуана мінген бір есек те ат па еді?

Басқа жақтан болмайды титтей алаңы,

Қор қылуға айналды мұндай баланы.

Падишаның әмірі екі бола ма?

Раушенбекті тысқа алып барады.

Зар еңіреп келе жатыр Раушенбек,

Кәждембек те бірге жүрді жаңағы.

Жапан жүзге алып барып мирахор,

Раушенбектің екі көзін ойып алды.

Жарық күні қалдау мұның түндей боп,

Үңірейіп қалды екі көзі індей боп.

Жігіт еді екеуі де аталас,

Көзінен сол, төгілді жерге қанды жас.

Әңгіменің білген ерге халалы,

Екі көзін Раушенбек ойғызып,

Кәждекемнің айтқан сонда азалы:

– Қайтқаныма шыны менен ырай-ау,

Жұмысымыздың оң болмады сылай-ау,

Алла деген бір пенде еді Раушенбек,

Не пиғылынан тапты Құдай-ау!

Не пиғылынан Раушанбектің тапқаны

Елдің тұзын еред сондай ақтады.

Қадір мәулен не жазығы бар еді,

Ерте түсті ажалдың бұған қақпаны.

Қор қылдың ба Раушенбектің өзләрін,

Келтіртті хақ болса дакезләрін.

Қадір мәулен не пиғылынан тапты бұл,

\Ойғызғандай екі қара көзләрін?!

Қайғы, сана, салдың бізгә уайым,

Қалай қылып бұл қорлыққа шыдайын.

Еліне қамқу болған жан еді,

Қайтардың-ау бұл ғарыптың райын.

Бұл қалпы мен ертіп барсам мен үйге,

Қамқұн болған қайғыратын болды-ау Күләйім.

Әңгіменің айтылып түгел халалы,

Тиді бұған қызылбас иттің залалы.

Раушанбегін күн батқан соң жетелеп,

Үйіне сол Кәждем енді барады.

Екі көзі үңірейіп қалған індей боп.

Қалғаннан соң жарық күні түндей боп,

Барғаннан соң Күләйім оны көреді,

Бермепті-ау деп жаратқан әділ төрені.

Раушенбектің екі көзін көргенде,

Сенді шалқып тұрған оның жүрегі.

Қызылбастың тиген екен азары,

Қайтып кегін бұл екеуі алады.

Раушенбектің екі көзін көрген соң,

Күләйімнің айтып жатқан азалы:

– Сақтық пенен ертелі кеш отыр ек,

Киіміменен жеткерді-ау деп баланы.

Қайтқаныма шыныменен ырай-ай,

Шын арыстан, раушан еді-ау нұбай-ай.

Алла деген бір жан еді бұл ғаріп,

Не пиғылынан тапқаны шын Құдай-ай.

Көңілімнің кетпей қалды сайғаны,

Қандай жерден болмақ енді жайлары.

Кісі елінде басыңды бағып тек жүрмей,

Жан алдату керек затпеді қызылбас иттің тайлары.

Ердің келмес кісі елінде күлкісі,

Көп жинаған қызығы жоқ мүлкісі,

Кісі елінде басыңды саға айламай,

Жамандатып кетер деп пе ең қызылбас, иттің жылқысы?

Қанды аралас төкті көзден жасыңды,

Енді көңілің қайтып жаным ашылды?

Кісі елінде сыншылықты қайтесің,

Босқа бағып жүрмей шырағым басыңды.

Кеше көрген қиындықты өтіңдер,

Тіршілікте мақсұтыңа жетіңдер,

Ахыр бір күн ит пен құсқа жем қылар,

Туған елге екі бекзат кетіңдер.

Бұл сияқты көрдің құстың сен?

Ит пен құстың тастар бір күн жеміне.

Қариялардың айтқан сөзі қате емес,

Ерді туған, итті тойған жеріне.

Раушан айтты айтса анам ақылды,

Кім айтады бұл болмаса ақылды,

Ақылы дана асып туған Күләйім,

Айтқан сөзі бәрі сондай мақұлды.

Жаратушы жанның бәрі бұйрығы

Босқа жылап отырмайық деді бұлар.

Таң атқан соң өтінішім Қаждеке

Базар жаққа деді ау мені ертіп бар.

Ұйқы қызығын көре тұғын көзім жоқ,

Бақтымызға кездеседі деді қандай мал.

Құлағыммен дүбірін тыңдап көрейін,

Кетпейтұғын бұл жұмыстан деді хал.

Бөтен жақтан болмады титтай хабары,

Қор қылған соң Раушенбектей дананы.

Тыңдаған соң айтқан сөзін Кәждембек

Барлығында енді қабыл алады.

Таң атқан соң Раушанбегін жетелеп,

Базар жаққа Кәждем кетіп барады,

Келе жатыр қамқұн болып қабағы,

Жауатұғын күндей болып қабағы.

Баста сәлде, қолда аса, астында жалбыр, тор ат бар,

«Иһу» салып диуана өтіп барады,

Диуана мінген өзі жалбыр торының,

Дүбірі кеп құлағын ердің шалады.

Раушан айтты бұл сөзімді нақтап кел,

Диуана тұсымыздан өткен мынау жақсы атпен.

Өзім үшін я, Кәждем тыңдашы,

Кімде болса нақ осыны тоқтат деді.

Қолға түссе, деді Кәждем осы ат,

Кеуілдегі орындалар мақсат дер,

Диуананың естіген соң құлағы,

Аттың басын бұрып кейін тұрады.

Енді жақын Раушенбек келеді,

Өз елінде арыстан туған бек еді.

Көретұғын көзі қайда ғаріптің

Сылап-сипап қолыменен көреді.

Қанды аралас қызылбас төккен жастарын,

Қор қылған соң не қыларсың достарым.

Көре тұғын көзі қайда ғаріптің

Сылап-сипап аттың көреді бастарын.

Кәждемге айтты қымбат айтып бұлдама,

Мен аламын егер келсе ой, Аллаға,

Кәждемменнен арман-бермен сөйлесіп,

Сатып алды алпыс екі ділдаға.

Қайтты екеуі сол тұлпарды жетелеп,

Келе жатыр Һәулісіне төтелеп.

Раушан айтты: «Қайтпасын қисса ырайың,

Әр жұмыстың алды оңғарар сылайын.

Қамқұн болып жүргенімізде Кәждеке,

Ойда қапты, ескерді – деді Құдайым.

Бұл сөзімді тыңдаңызшы құлақ сап,

Айтайын мен кеңесімді сізге нақ.

Ойдағы атым кез келіп қалды Кәждекем,

Қырық күндей түнекке салып мұны бақ,

Сонда шығар деді Кәждем мерейім,

Енді бізге мұнан артық не дейін.

Қырық күн шарты біткеннен соң торыны,

Алып келші соны өзім көрейін.

Айтқан тілін Раушенбектің алады.

Кім тыңдамайды бұл сияқты дананы.

Айтқанындай күннің көзін көрсетпей,

Қырық күнге шейін түнекке салып, бағады.

Қырық күн шарты біткеннен соң, Кәждекем,

Раушенбекке торыны алып барады.

Әңгіменің тыңла бегілер наштарын

Көрдіңіз бе сабырлы ердің сасқанын,

Көретұғын бұл ғаріптің көзі жоқ,

Тауып сипап қол мен көрді бастарын.

Тор атыңды келтіріпсің бабына,

Түсініпсің деді Кәждем тағыда,

Құлағың сап тыңдап отыр Кәждеке,

Тер қалмапты торының енді жанына,

Енді екеуміз мінгесіп алып «шу» десек,

Ұшқан құста ермейтін бопты шаңына.

Бұл сөзіме Кәждекемде салшы шер,

Ақылы толық өтпес селдей кемеңгер,

Падишаның ат сынайтын қырық қабат дивалына,

Ай жарығымен торыны кешке салып көр.

Қасиеті қандай екен байқа да,

Қайта айналып маған бәрін айтып кел.

Айтқан тілін Раушенбектің алады,

Алмағанда ақыл қайдан табады?

Ер тоқымын салды енді торының,

Сынбасын деп Раушенбектің назары.

Өте қиын ырғуы дивалдан,

Ай жарығымен Кәждем кешке барады.

Бұл сияқты ерлікке ісі ұсады,

Жақын келіп тақымын Кәждем қысады.

Ердің етер қорғанбайтын ісі еді,

Жиып тұрған тор тұлпардың күші еді.

Жақын келіп тақымын қысып қалғанда,

Қырық кездей ар жағына түседі.

Қайта айналып Раушенбекке келеді,

Баян айлап бәрін айтып береді.

Раушан айтты өзінікін жөн қылар,

Сізді де сол бір жеріңді кем қылар,

Бұл мейірімсіз қызылбасқа сенбейік,

Көп кешіксек ит пен құсқа жем қылар.

Кеше көрген қиындықты өтейік,

Жаратқанның жазуына не етейік?

Хабар тапса қызылбас бізді құртады,

Күн айналмай Кәждеке енді кетейік,

Қайғы-сана тағы салар уайым,

Жәрдем болар біз ғарыпқа Құдайым.

Көп кешікпей бұл арадан кетейік,

Алла жазса туған жерге жетейік.

Хабар берші Ақалай келсін Күләйім,

Әңгімемнің тыңдасаң осы халалы,

Хабар тисе тағы тиер залалы,

Көп айналмай Кәждеке мұнан кетейік,

Келсін деді артық туған Бабалы.

Келді үшеуі көп кешікпей есітіп,

Екі бектің тигеннен соң хабары.

Келгеннен соң Ақалайдай қызын көріп,

Кәждекемнің айтып жатқан ғазалы:

– Жалған емес тоқты шалдым шыныма,

Көңіл бөліп тыңдашы деді мұңыма.

Жан перзентім Ақалайым қайыр, хош,

Жұрттың сені бермедім ұлына.

Кейбір кезде жүргенімде зарығып,

Шаршап әбден өз күшім тайып шалығып,

Көріп едім жан перзентім Ақалай,

Зар еңіреп жүргенімде тарығып.

Кісі елінен таба алмадық біздер дос,

Қайғырғанмен болмайтын болды енді бос.

Жан перзентім жазуы хақтың бұл болды,

Амал бар ма көргенімше хайыр хош.

Әр жұмыстың аңғарыңдар сылайын,

Қайтып енді бұл қорлыққа шыдайын,

Жан жолдасым ахиреттік хош болшы,

Алла жазса көрісерміз Күләйім.

Әңгіменің айтылған осы халалы,

Қызылбастың тиді бізге залалы.

Тұрғанымызда осылай болып тисе хабар

Көп жылқының егесі болып қалдыңыз,

Хайыр хош бол құл да болсаң Бабалы.

Артық пен қарап тұрмын кеміне,

Құлағың сал Кәждекемнің сөзіне,

Мал мен жанды тапсырып тұрмын Бабалы

Көргенімше хайыр хош бол, өзіңе.

Сол уақытта ісінің көріп сылайын, –

Деді бұған қайтып енді шыдайын,

Ақылы дана тарыққанын көрген соң,

Айтып жатыр асыл туған Күләйім.

– Артық туған ер жігітте болар ма,

Еңірейтін болса босқа уайым,

Ақылы кеңес айтамын сіздей данаға,

Айтпағанмен барлық сырды бала ма?

Қамқұн болып қайғырмаңдар екеуің,

Өздеріңнің жолыңа біздер садаға.

Көп болғанда бір жолғы тапқан малың да,

Айналмаңдар қатын менен балаға.

Кеше көрген қиындықты өтіңдер,

Мақсұтыңа ер болсаңдар жетіңдер,

Құқысы бар ерлер бұған мұқамас,

Жаның сауда елдеріңе жетіңдер.

Айтқан тілін Күләйімнің алады,

Бұл сияқты кім тыңдамайды дананы.

Раушан айтты ер жетеді шартына,

Тоқтау салды Раушенбекте қартына.

Мен сорлының көретұғын көзім жоқ,

Кәждеке алға, мен мінейін артыңа.

Бұл екеуі айтты сөз бен сербесті

Екеуін де көрсе жандар ер десті.

Біреуі сау, біреуі соқыр екеуі,

Бір торы атқа хош айтысып міңгесті.

Не екенін ойлап қайдан білемін,

Осы айтылған кеңесіме толық сен.

Хайыр хош деп қалыңдар үшеуің,

Алла жазса қайта айналып көрермін.

Не екекнін ойлап қайдан біледі,

Раушенбек өз елінде бек еді.

Біреуі сау, біреуі соқыр мінгесіп,

Торы атпенен қақпа жаққа келеді,

Кетуі де қиын мұның құтылып,

Қалай шығады ұшбу жерден сытылып.

Биіктігі қырық кездей қақпаға,

Жан жағын сол тұрған әскер бекініп.

Таудай еді екі бектің талабы,

Назар салып жан-жағына қарады,

Әстен-әстен абайлап тұр екі бек,

Жақындап сол қақпаға да барады.

Жақын барып тәуекелдеп екеуі,

Қаңтарулы тор тұлпарды алады,

Торы тұлпар көтерілді доптай боп,

Жанған өртте қарап тұрсаң шоқтай боп,

Ердің етер ескерсеңдер ісі еді,

Жиын тұрған тор тұлпардың күші еді,

Қаңтаруын алғанында торы тұлпар,

Қырық кездей ар жағына түседі,

Аман өтті екі бекзат шаталмай.

Қарауыл да қалды кезеп аталмай,

Не екенін ойлап қайдан біледі.

Алла сақтап есен өтті бұл ерді.

Есен аман дұшпандардан құтылып,

Ойнақтасып жолға түсіп жөнелді.

Болмай қалды мирахорлардың тұрағы

Қайтып адам бұл жұмысқа шыдады.

Көз алдынан айрылды бұл дұшпаннан

Күңіреніп мирахорлар жылады,

Бұл дүниеде енді қайтып жүреміз,

Қалай өмір десті бұлар сүреміз?

Көз алдымыздан айрылып қалдық дұшпаннан

Кесті басты Шаадаттан өлеміз.

Таудай ердің қайт болып қалды талабы,

Жабылып қалды мирахордың қабағы.

Айтпаған мен Шаадат хан өлтіред,

Еңіреу мен Шаадатқа барады,

– Құлағың сал бізге деді Шаадат,

Айтатұғын өзіңізге ұшбу хақ,

Қапылдықта бір дұшпаннан айрылдық,

Тақсыр міне келсең деді алда бас

Қиындықтың бізден тақсыр өткені,

Мақсұтына тірі кетсе жеткені,

Мылтық кезеп ата алмадық періні

Неде болса есен сау сол кеткені.

Сол уақытта көзден төгіп жастарын,

Шаадат хан шайқай берді бастырын.

Балаларша бармағын шайнап Шаадат,

Шақырып алды жан-жағынан достарын,

– Бір қапыл бізден асылы өтіпті,

Тірі кетсе соқыр түбімізге жетіпті.

Өзі сыншы емес пе еді соқырдың,

Бір тұлпарды тауып алып бекітті,

Көп кешігіп тұрмаңыздар бұл жерде,

Сол соқыр ғой елге қашып кетіпті.

Белді бекем бір екеуің буыңдар,

Ер болсаңдар қызатұғын долы бар,

Өзі айтып ед сол соқырдың деп тартымды.

Сұр мен шағыр екеуін мініп қуыңдар,

Құтқармайды осы екеуі қашқанын.

Таптырмаңдар иттің онша достарын,

Жете қойсаң маған тірі әкелмей,

Кесіп әкеп көрсет деді бастарын.

Қалай шыдап енді бұлар тұрады енді,

Болмай тұрған ізі менен тұрағы.

Сұр мен шағыр екеуін мініп, бір кезде мирахор,

Раушенбекті есіткен екен кұлағы.

Жақын жердің таңдап бұлар төтесін,

Не биік белдерден асып сілтесін.

Жете қойса басын кеспей нетеді,

Деген сөзді Шаадат хан етеді.

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Қуып келед елге қашқан бұл ерді,

Кеше түсте кетіп еді Раушенбек

Тұлпарының қалай дабыс келеді?

Тауып шапты қызылбастар төтені,

Деді таныс емес де еді мекені,

Бүгін түстен күн еңкейіп бара жатыр,

Арттан қуып шағыр енді жетеді.

Раушан айтты: «Ей, Жаратқан Жаппар, бұйру бар,

Бұл сөзіме Кәждеке енді құлақ сал,

Қаны қызып астындағы ат елегізіп,

Келе жатыр, отырсыз-ай бихабар,

Тыңдап келем Кәждеке сіз тыңдашы

Артымызда біздің үлкен бір дүбір бар,

Мен сорлының көре тұғын көзім жоқ,

Сіз өзіңіз, қараңызшы қандай мал?!

Бөтен жақтан болмай тіпті алаңы,

Кім тыңдамайт Раушенбектей дананы,

Есіткен соң айтқан сөзін Кәждекем,

Денесін бұрып артқа назар салады,

Бастан аяқ түс-түтігін көрген соң,

Баян айлап айтып жатыр жаңағы.

– Жалғыз аяқ көпті жеген табырды

Неге жетсін бір кеткен соң сабырды,

Келе жатқан ат реңін байқадым,

Ала аяқ көбелек көз шағырды.

Кәждем айтты біздерге болсын Алла жар,

Жаратушы деп келеміз ғой бисұңқар,

– Я, Кәждем саспаңызшы осыдан

Тұлпар басын жылдам енді бұрып ал,

Өтінішім өзіңізге Кәждеке,

Күн астында тұлпардың басын тура сал.

Айтқан тілін Раушенбектің алады,

Түйіліп келеді қапылыстан жау халалы

Тұлпар басын бұрып алып Кәждекем

Күн астына аудармастан салады.

Айтқан сөзін Раушенбектің алады,

Алмағанда қайдан тапсын дананы,

Тор тұлпардың басын бұрып Кәждекем,

Күн астына аудармастан салады,

Шаппақ түгіл қалмақ мінген шағырың,

Қалша қарап, селтиіп тұрып қалады.

Өз елінде озушы еді ағылып,

Кең майданда жүруші еді жағалап,

«Жамандатқыр келіп кәзір өлгір», – деп,

Басқа, көзге қала береді сабалап.

Жау қолында қалмады ерлер тұтылып,

Жолға түсті қайта оралып құтылып,

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Жәрдем болып көркейтті енді бұл ерді,

Құтылып алып қызылбастан екеуі,

Ойнақтатып жолға түсіп келеді.

Кісі еді екеуі де келбетті

Кесімдікке еңкейіп сонда ай жеті,

Кесімдікке ай еңкейіп келгенде

Артта қалған манағы қол құр кетті,

Раушан айтты кім таласар бағыма,

Айтып тұрған кездестірмесе табыма.

Я, Кәждем би хабар әлі келе атсың,

Бір дүбір бар артымызда тағы да.

Я, Кәждем артымызға салғын зер,

Шын қадірлі өз еліңде едің ер,

Түсін баян айла артыңда ат қол аттың

Ақылы кеңес едіңіз ғой кемеңгер.

Артқа назар тағы Кәждем салады,

Құрметтейді Раушенбектей дананы,

Артқа қарап назарлап ед Кәждекем,

Баян айлад көрді дағы жаңағы ,

Жауһар дарын келе жатқан нұр, – деді

Сол сапта шашпай кетем сыр, – деді

Осы жеткен реңі аттың Раушенбек

Ала аяқты көрінеді сұр, – деді.

Раушан айтты: «Жәрдем болар онда бұйру бару

Тоқтаңызшы айламайық, – деді зар,

Астыңдағы тор тұлпарды бұрдағы,

Ай астына аудармастан тура сал».

Айтқан сөзін Раушенбектің алады,

Бұл сияқты бұрыннан білед дананы,

Тұлпар басын бұрып алып Кәждекем,

Ай астына аудармастан салады.

Алған еді айтқанын мұның ұғынып,

Кетті енді торы мұнан шығынып,

Ай астына салғанында сұр аты,

Тоңқияды қара жерге жығылып,

Жүргенменен кепті бұрын аралап,

«Тұлпар деп сол бағаңды сенің бағалап,

Жамандатқыр келіп кәзір өлгір» – деп,

Қалмақ қалды басқа көзге сабалап.

Тілі майда айтса ердің шебері,

Хан ісіне кәнде болса көнерді,

Есен аман қалмақтардан құтылып,

Ойнақтатып жолға түсіп жөнелді.

Таудай ердің қайт болмады талабы,

Енді жүрсе көрерсіздер араны,

Есен аман қызылбастардан құтылып,

Екі бекзат ойнақтатып барады.

Кәждем айтты: «Жаратқан жалғыз бұйру бар,

Тірі жүргенде төгілмейді, – деді, ар,

Құлақ салып тыңдап отыр Раушенбек

Айтатұғын өзіңізге бір кәп бар.

Кейбір кезде айтып сөзді мақтадың,

Кейде ерсің тұзыңды да ақтадың,

Жалған сенен өл-өлгенше шықпайды,

Белгілі ғой Тәңірі берген бақтарың.

Кеше елден шығар кезде Раушанбек,

Бұл торыны шалқитып неге мақтадың?

Бір ғапылдық ойланбаса еткені,

Мен айтармын деп тұрмын-ау өкпені.

Сіз айтқандай тұлпар емес бұл жорық,

Сұр мен шағыр артынан қуып жеткені.

Жалған десең көзіме айт Раушенбек,

Тек айлаңменен құтылып қана кеткеніңг

Айтқан сөзің қалдыма бала шабына,

Қалар ма екен айтпағанмен тағы да,

Шалқитып та бұл торыны мақтап ең,

Ұшқан құс та ермейді деп шаңына.

Шын қадірлі Раушенбек ер еді,

Кәждембектің бұл сөзіне күледі.

– Қалдыңыз ба Кәждеке сонан шошынып,

Едәуір-ақ қалыпсыз-ау қысылып,

Шаппақ түгіл астыңыздағы тор тұлпар,

Жинаған жоқ ішін әлі құтылып,

Жау жетті деп қамшы соқсаң санына,

Жерде болмай көкке ары асушы ед.

Айтатұғын бір сезім сізге тағыда,

Таймай тұрып айтып қойшы табына.

Қаны қызу бекзат едің Кәждеке,

Дақ тигізіп жүрме мұның жанына.

Ертең елдің көргеніңде қарасын,

Жаңылып кетіп, қамшы ұрып жүрме санына.

Түрікпен деген оны да ойла жеріңді,

Осй айтылған аласың ба кебімді,

Жаңылып кетіп қамшыны ұрсаң санына,

Аңсап келген көре алмайсың еліңді.

Батыр туған екеуі де бек еді,

Бір-біріне әзіл айтып күледі,

Түсінісіп айтқан сөзге екеуі

Ойнақтатып Шамбілбелге келеді.

Таудай ердің қайт болмаған талабы,

Жүрсең еркін көрерсіздер қараны,

Тұтас майдан тұяғымен тоздырып,

Екі бекзат келе жатыр жаңағы.

Қанша қашық дегенменен жерлердің

Шапқан сайын тартылады талабы.

Түні менен жазылғанда тор тұлпар,

Бес жүз жер бауырына алады.

Тәңірі артық жаратқан мұндай данасын,

Біледі сол екі бекте шамасын,

Арасына он үш күндей жол салып,

Үргеніштің түсте көрді қаласын.

Қызу кірді Кәждекемнің қанына

Рахат бір енген болды жанына,

Раушенбектің айтқан сөзін жаңылып,

«Айт» жануар деп қамшы ұрып қалды санына.

Келе жатқан тері жаңа төгіліп,

Ұмтылған сол торы тұлпар беріліп,

Санға қамшы тигеннен соң тор тұлпар,

Көкке қарай көтерілді желігіп.

Болмай кетті Раушенбектің тұрағы:

«Сөзім қайда Кәждем айтқан манағы,

Туған жерді көру қиын біздерге» –

Деп еңіреп егетіліп жылады.

Кім таласар тәңір берген несіпке,

Қызыл тілім сөйлер болсаң кешікпе,

Үргеніште саналылар жиналып,

Намаз оқып отыр еді мешітте.

Жар солқылдап бара жатыр отырса,

Бір дүбірді құлақтары есітті.

Бір-біріне бұл қалай деп сұрасты,

Біреулері тоқтай тұр деп жарысты.

Біреулері жер қозғалып барад деп

Кәлимә айтып өз-өзінен қорықты.

Тоқсан үште бір қария бар еді,

Тоқтатты да былай жауап беріпті:

– Түрікпеннің арғы атасы Толыбай,

Түрікпен елі түгел ерді соңына-ай.

Толыбайдың баласы еді Раушенбек,

Қызылбастың түсіп кеткен қолына-ай.

Артық пе екен көнбеген шығар кеміне,

Қызылбас ит жүргізбеген ғой жөніне.

Өзі сыншы бір тұлпарды тауып ап,

Қашқан екен Раушенбек еліне.

Қарасы да қалған шығар көрініп,

Қалмаңыздар мешітте бірің ерініп.

Ертеректе Толыбайдан естуші ем,

Тоқтамайд деп тұлпар кетсе желігіп.

Жеті жерден он-оннан жеті тұлпарды,

Жеті арқанды тостырайық бөлініп.

Қапысын таппай тоқтамайды бұл тұлпар,

Кеткен екен дейді әбден желігіп.

Раушенбектен неге қалсын шегініп,

Неге отырсың мешітте енді ерініп,

Күңіреніп шығып еді далаға,

Көз ұшында бір бұлт келед көрініп.

Жеті жерден он-оннан жетпіс тұлпары

Жеті арқанды керіп тұрды бөлініп.

Торы тұлпар қайтпайды енді бетінен,

Дауыл болып соққан желі лепінен.

Келе жатқан желігіп тауып төтені,

Қандай айла бұған халық етеді.

Желіккен соң жерге тимей тұяғы,

Алтауынан қабат қарғып өтеді.

Көңілі сондай болғаннан соң алаңға

Қайғы түсіп болды уайым заманда.

Тоқтамасын тор тұлпардың білген соң,

Үстіндегі салды арқанды адамға.

Торы тұлпар қайтпай кетті бетінен,

Екі бекзат сыпырылып қалды көтінен.

Қайтып болсын енді мұның тұрағы,

Раушенбектің сөнген екі шырағы.

Туыстар кезекпенен көрісіп,

Зар еңіреп дат-дария деп жылады,

Таудай ердің қайт болмаған талабы,

Енді жүрсе көрерсіздер араны.

Екі көзден Раушенбек айрылып,

Қайым болған қамқұн енді заманы.

Кәждекемнің де өз туысы бар еді,

Құрметтеумен оны да алып барады.

Шын қадірлі өз елінде бек еді,

Ойлы туған ақылы кеңес кен еді,

«Қадір болып ортамызда отырсын», – деп

Раушенбекке мешіт салып береді.

Жұмыс келді есен келіп оңына,

Қайғы-сана хақ түсірді мұңына,

Кәждембекке жай салып берді халқы,

Құрметтеумен күтіп жатыр оны да.

Өмірлерін халық түгел тіледі,

Көзбен елін Кәждем ғана көреді.

Отау болып өз алдына отырсын деп,

Баршагүлдей сұлуды алып береді.

Қамқұн болған есен елге қосылып,

Шаттықпенен елдеріне жүреді.

Тағдыр түсіп басындағы жазулы,

Үш жылдан соң Раушенбек дүние салып жөнелді.

Не екенін ойнап қайдан біледі,

Кәждекемнің де жат боп қалды-ау жүрегі.

Баласы еді бірге келген еліңнен,

Бұл дүниеден хош айтысып Раушан жөнелді.

Қадір етіп барлығыда құрметтеп,

Алып барып қабыр салып көмеді.

Жаратушы жанның бәрін бұйру бар,

Айлаған мен болады ма енді зар,

Раушенбектен айрылған соң Кәждекем,

Сарылғандай болып қалдау тағы нар.

Тұра тұрсын Раушенбек пен Кәждембек,

Артта қалған Күләйімнен хабар ал.

Көп жылды балды елінен асқан кек,

Біреуінен айрылды келген екі бек.

Бұл екеуі елге қашып кеткенде,

Ол Ақалай екі қабат боп қалып ед.

Жалғыз қаздың шығады ма үндері,

Қайғыменен арылмай бастан түндері,

Хасірет шегіп жүргенінде Ақалай

Туатұғын жетті енді күндері.

Күн болмады Ақалайға баянды,

Бір күн шошып көрген түстен оянды.

Таң алдында жатыр еді Ақалай,

Шілтендер кеп берді бұған аянды.

«Хан ісіне пендесің ғой көнесің,

Хақ жазулы деді қалай көресің,

Жазулы осы Жаратқанның Ақалай

Ертең түсте шаһит солып өлесің.

Қамқұн болма Аллаға шет боларсың,

Көр ішінде сәбиіңді көресің.

Кеуіліңнің сақтама енді дақтарын,

Сақтамасаң тұзыңды сонда ақтадың.

Ғайып ирен мен қырық шілтендер жиналып,

Көрден туған Көрұғылы деп қояды, аттарын».

Естіген соң ұшбу сөзді құлағы,

Көрген түстен шошып Ақалай тұрады.

Басын сүйеп отырады Ақалай,

Езіліп бір майдай бұл жылады:

– Жұмысымның келмейт сылайы-ай

Қайтқаныма ақырында рай-ай.

Күләйім бір сүймеген пәндең екен-ау,

Жаратушы еді жалғыз Құдай-ай.

Сақтау деді ол ғарыптың жүрегі,

Қайтып адам бұл жұмысқа сенеді.

Тағдыр жетіп артындағы мен өлдім,

Һәм жүрегі, һәм еді ғой тірегі.

Деді қайғылар о басынан өтпеген,

Машахаты бар ма оның шекпеген,

Бір сүймеген пәндең екен Күләйім,

Туғаннан-ақ көзінің жасы кеппеген.

Ақ ісіне енді неде болса көнейін,

Алла жазса сол жұмысқа сенейін,

Өзім өліп кеткеннен соң білерді,

Күләйімға кәзір барып не дейін.

Анық толық Ақалайдың есі еді,

Өзі айтып, өзі сиынып шешеді,

Күләйімға көрген түсті айтады,

Ертең түсте шаһит болып көшеді.

Қайтып болсын бұл ғарыптың тұрағы,

Көзі көрді өлігін сол жаңағы,

Қамқұн болған Күләйім еді бұл ғарып,

Жаппар Ие деді дағы жылады.

– Кеуіліне салған соң енді уайым,

Хақ ісіне сабыр қылып тұрайын,

Қамқұн болған еңіреттің перзентті

Ақалай еді тілегі сол Құдайым.

Басымыздан қапылдық талай өткені,

Жанымыздың көп машақат шеккені,

Қадір мәулен не жазығым бар еді,

Туғаннан-ақ көзімнің жасы кеппеді?

Бұл дүниеде енді қайтып жүремін,

Қандай өмір қызық пенен сүремін?

Еңіреттің Жаратқан Құдай қайтадан,

Мына Ақалай ед жалғыз менің тілегім,

Айтқан менен болмайды ғой енді бос.

Қадір мәулен Жаратушы көңіл қош,

Оңға айналмай келе жатыр туғаннан,

Не жазығым бар еді енді біздің?

Жан перзентім, жүрегім әрі бедерім,

Амал қанша, Ақалай жан, қайыр қош!

Көңілімнің көп болып тұрған халалы,

Туғаннан-ақ қайғының тиген залалы.

Құлда болса өз қолында жүр еді,

Есітті де еңіреп келді Бабалы,

Ақалайдың өлігін құшып құшақтап,

Зар еңіреп Бабалы да жылады:

– Бұл жалғанда енді қайтып жүрермін,

Қандай өмір, деп еңіреді, сүремін?

Ертең Кәждем есен келсе бұл жерге,

Жан перзентім қайда десе не дермін.

Сөнгені ме шыны менен шырағы-ай,

Жұмысымның келмей қалды-ау ырай-ай

Қадір мәулен ортамызда пәрзент еді,

Бізге мұны қимадың ба Құдай-ай?

Еңіреуменен қашанға отырсын параға,

Жазуына Хақтың енді бола ма?

Ақалайды ақ жусын арулап,

Апарып қойды шеткерілеу молаға.

Ердің қайтып енді шығар атағы,

Қайғыменен басын толық шатады,

Бабалы да хасірет шегіп қамқұн боп,

Бірнеше күн үйден шықпай жатады.

Миа салы қыс болмай барад бойына,

Ұшырады қайғының үлкен тойына,

Қамқұн болып он күндей бұл жатып еді,

Бір ой түсті Бабалының ойына.

Бұл дүниеде не болмақшы кепесі,

Босады ма өмірдің де шегесі,

Ертең Кәждем келіп менен сұрайды-ау,

Көп жылқының мен деп кетті-ау игесі.

Қайтып енді ижтиһат қылып тұрайын,

Жәрдем бізге боларда тағы құдайым,

Кәждем келіп жылқым қайда дегенде

Не деп жауап бере алмай тұрайын?

Қамқұн болып жатқан менен болмайды,

Түгел шығып жиыстырып санайын.

Бойын алып шықты бір күн далаға,

Барып жүрді бөлініп кеткен қараға.

Оң болса енді Бабалының талабы,

Басқан сайын гүл бітіп тұрса қадамы.

Көп жылқысын әр жерден енді жиып ап,

Түгендеді Бабалы құл санады.

Көп жылқының өзі де иесі,

Тауып салсаң тыңдар сөздің жүйесі.

Жиыстырып санап еді жылқыны,

Ішінде жоқ жалғыз Боздыр биесі.

Көңілінің көп болып тұр алаңы,

Баратұғын мерзімді жерін қарады,

Таба алмады іздегенмен биені,

Аққа етті Бабалы құл наланы.

Таба алмайтын болды қағып шамалы,

Боз биені іздеп жүрді жер кезіп,

Боз бие еді-ау көп жылқының анасы.

Таба алмастан еңіреп ғаріп келе атса,

Ақалайдың назары түсті моласы.

Бабалы айтты енді қайтып өтейін,

Тірі жүргенде мақсұтыма жетейін,

Тумаса да туғандай болған перзентім,

Ақалайға дұға қылып өтейін.

Соны айтып келе атыр едің-ау анадай,

Дұға қылып кетейін деп шыдамай,

Кім тыңдамайт тапса сөздің жүйесін,

Құлда болса берген Алла киесін.

Шұбатылып келе жатыр көреді,

Көп қабырдың ортасында биесін.

Көңілі де қалған еді суалып,

Шаттанады биені көріп қуанып,

Боз биесі көп моланың ішінен,

Келе жатыр өзіне қарсы шұбалып.

Естігенін ойына енді тоқыды,

Түсіп әйет моласына оқыды,

Құлда болса көрдің бе асыл зерегі,

Таптырарма ердің ойына керегі.

Әйет оқып отыр еді Бабалы,

Жалаң аяқ баланың ізін көреді,

Көргеннен соң жақын келеді шыдамай,

Көңіл шіркін таппай қалды енді жай.

Көрген сайын ізіне соның тоймаған,

Бұл қалайша һажайып деп ойлаған,

Назар салып қарап отырса Бабалы,

Шарық ұрып қабырдың аузын ойнаған.

Бабалы айтты: «Қайттыма менің райым

Қалай ойлап тетігін мұның табайын?

Жалған айтсам өлгенім ғой а, Құдай,

Сақтасыншы өтіріктен Құдайым,

Шықпай қалар өтірік айтсам мерейім,

Кәзір барып Күләйімға не дейін!?

Күн батқан соң қып тәуекел бұл жерге,

Қайта айналып деді енді келейін,

Не ғажайып жұмыс екен Құдай-ау?

Өз көзіммен әуелі кеп көрейін».

Күн батқан соң қайта айналып келеді,

Құлда болса ақылы толық ер еді,

Түні менен кірпік қақпай Бабалы,

Банабарлап сол қабырды жүреді.

Болып отыр Бабалы құл енді аң-таң,

Қиналып тұр көргенінше шыбын жан,

Барлық жердің бәрі тастай қараңғы,

Көрдің іші жанып тұрған раушан.

Сығалады қабырының аузынан,

Атқандай боп туылады енді таң,

Ақалайдың лахатының үстінде,

Шөгіп жатыр алғыр бүркіт арыстан.

Жатыр еді Бабалы құл сүрініп,

Қайтып мұны ұстаймын деп ілініп,

Ұйқы дұшпан жатқанында Бабалы,

Көзі кетті таң алдында ілініп.

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Әр істің де болмайды ма себебі,

Жатыр еді көзі ілініп Бабалы,

Ғайып Ирен мен Қырық Шілтендер келеді.

– Ғарып болған құлағың салшы Бабалы,

Бізді тыңдап білші деді шамалы,

Ертең ерте тұрып енді базарға,

Өрік, мейіз, құрманы тіпті көп қып ал.

Бұл қабырдың аузына ерте жеткейсің,

Бір-біреуден тастап ұзап кеткейсің.

Көңіліңнің болмасын қапалық пен заманы,

Осы айтылған сөзімізді орында,

Ертең ұстап берейік деді баланы.

Таң атқан соң Бабалы құл тұрады,

Жаңағыны естіген еді құлағы.

Ертең ерте базар жаққа барады,

Ұстау енді арманы мұның баланы.

Кәждембектің көп дүниесін аяйма,

Өрік, мейіз, құрманы көп қып алады.

Ұшқан құсты құтқармайтын Бабалы,

Ерттеп мінді астында боз биені жаңағы.

Ертең ерте келіп мұнда жетеді,

Бір-біреуден тастауменен кетеді.

Аман ердің шығар деген атағы,

Бөтен ойда жоқ еді, мұның шатағы.

Төгіп барын таусылған соң жемістің,

Қайта санап күтіп соны жатады.

Бала шығып төгілген жеміс көреді,

Дәмін алып бір-біреулеп тереді,

Балалықтың хақысы жеңіп, теріп жеп,

Бабалының нақ үстіне келеді.

Бабалыны көріп кейін қашады,

Боз биеге Бабалы қамшы басады,

Дақ тигізеді боз биенің жанына,

Мейірімі келмес саннан аққан қанына.

Ұшқан құсты құтқармайтын боз бие

Көрұғылының ермей қалды шаңына.

Келе жатыр бала енді алыстан,

Ер өледі деген бар ғой намыстан.

Сол дұшпанан қашып бала келіп еді,

Қабырының аузында жатыр арыстан.

– Есігімді босатсаңыз кәйтеді,

Қуып келе жатыр деп зарлады бір дұшпан.

Өзім патша дұшпандардан қорқамын,

Алыс жерден шаршап келдім ортағым,

Есігімді босатсаң кәйтеді арыстан,

Осы есікте болмаса сенің ортағың?

Оған мойнын арыстан да бұрмады,

Айтқан менен арызы тұрмады.

Ағып тұрды көзінің енді сорасы,

Еңіреп тұр арызын айтып баласы.

Бұл арыстан қозғалмады тыңдап,

Бабалының жақын келді қарасы.

Қиын болды осы бір жұмыс балаға,

Тыңдамады арыстан мұны жанада.

Жақын келіп қалғаннан соң Бабалы,

Қабырды тастап қашты бала далаға.

Кім таласар ердің берген бағына,

Таймай жүрген уақытында табына,

Жетемін деп өкім қылып балаға,

Қамшы басты боз биенің санына.

Білмей тұрды ойлап мұның шамасын,

Ақылының алжастырып данасын.

Ұшқан құсты құтқармайтын боз бие

Көрмей қалды Көрұғылының қарасын.

Көрұғылы айтты: «Енді бұған ие дермін

Қай яққа бұл құтылып күнімді көрермін?

Бабалы айтты: «Кеуілімде болды нақ,

Түспей қалса не қыламын, – деді сәт.

Адам айтса нанар ма екен, Құдай-ай

Бір жаяуға жете алмад деп шапқан ат.

Бұл сияқты көре аламадым баланы,

Қалай жүйрік осыншама адымды.

Бостан-босқа енді үйге қайтам ба,

Күләйімға сөзімді жалған айтам ба?

Түндегілер шілтен десем Құдай-ай,

Барлығы да мені алдаған шайтан ба?

Алты асқар асу қиын бел еді,

Боз биемен тепектеп бұл келеді.

Қырық елудей сәлделі адам ұстап тұр,

Жас баланы көзі енді көреді.

Аттан түсіп Бабалы құл қалады,

Зар еңіреп дәт-дария етіп жылады.

Жаңағы бір айтқан сөзім асылы,

Кешіре гөр деп еңіреп бұл жылады,

Көзін басып тізерлеп жүріп Бабалы.

Бір-бірлеп қолдарынан алады,

Бұл ғарыптан тағы қашып кетер деп,

Қол-аяғын байлап берді баланы.

Жас баланы байлап беріп шілтендер,

Ғайып болып кетіп қалды жаңағы.

Қол-аяғы байланған соң сәбидің

Айтып жатқан осыларға ғазалы:

– Юзім киза яғым мен білегім

Енді қашпай бірге ілесіп жүремін.

Шыныменен мен десең Бабажан

Сұрайтұғын өзіңнен бар бір тілегім.

Бетін жуды көзінен аққан жасына,

Құлағың сал әңгіменің нашына.

Неде болса мауқын басып кетсін деп,

Қабырының тура барды басына.

Ақ ісіне неде болса көнейін,

Енді қашпай біргелесіп жүрейін,

Шыны менен мен десең анажан,

Ембесем де тым болмаса көрейін.

Барса аузы жабылыпты қабырдың

Сөзін тыңда Көрұғылыдай сәбидің:

– Мауқым басып кетейін деп келіп ем

Жаппар Құдай құдірітіңе не қылдым?

Кірем десем бітеліпті бізге жол,

Көңілімде қайғы менен хасірет мол.

Хош, алдияр қияметте көрермін,

Бізге берген ақ сүтіңе риза бол.

Шыр айналып тұрмын келіп моладан,

Күдер үзіп қалдың ба мендей баладан.

Зар еңіреп жалғыз қозың келгенде,

Бір басыңды көретсейші анажан!

Өліп қалған денеңнен көріп күтімді,

Емізіп ең маған ақтыр сүтіңді,

Қайткенімде ақтай алам осыны,

Екі арада болмайтын шығар бітімді.

Жалғаншыға бара жатырмын жан ана,

Кеше көрші белге бастыр жүзіңді.

Көңілімнің көп болар тұр алаңы,

Қайым болып бар атыр-ау заманы,

Хайыр хош боп ғарасатта көрерміз,

Жалғаншының мен боп барам адамы.

Бабалының қайтты көңілі қуанып,

Көрұғылының келе атыр көңілі суалып.

Мұны көріп тағат қылмай Күләйім

Келе жатыр көзінен жасы шұбалып.

Артық еді әркімнен жасы шұбалып,

Жас баланы көргеннен ақ иеді,

Бауырына басып алып Күләйім

Иіскеп-иіскеп ақ бетінен сүйеді.

Иіскегенде ақ бетінен сәбидің

Тас емшегі тартылып қалған иеді.

Асылы бала жан перзентін көрген соң,

Иіскегенде жас баланы еміреніп,

Алпыс екі тамыр түгел иеді.

Қол ұстаса қағысқанда қияды,

Дұшпан иттің тиерме екен зияны,

Мен айналдым форымыңнан Көрұғылы

Көкесінен аумай қапты мияғы.

Бүгін өлсем енді менде арман жоқ,

Тұлпар аттың қалған екен тұяғы.

Үйіне ертіп жас сәбиді барады,

Бөтен жақтан болмай титтей алаңы.

Күні-түні шығармай тысқа бағып жүр,

Қызылбасқа тиеді-ау деп хабары.

Енді қойса бұл мейірімсіз қызылбас,

Тиер-ау деп шырағыма залалы.

Сыр шашпады дұшпан түгіл, досына,

Жан жүргізбейді Көрұғылының қасына,

Шығармастан үйде бақты Күләйім

Қысқа күнде пәруана болып басына.

Сөйтіп жүріп Көрұғылыдай сәбиін

Шықты онның бір жылдары жасына.

Он жасында әр жұмысты ойлады,

Қайрат керіп қанатына симады.

Күләйімнің тілін алмай Көрұғылы

Бір күн көше бойлап енді ойнады.

Көңілінің көп болып жүр алаңы,

Оңға айналсын сәбидің асыл талабы.

Көше бойлап келе жатыр еді Көрұғылы

Ойнап жатқан көрді бір топ баланы.

Балалықтың қақысы жеңіп Көрұғылы

Көп айналмай соған жетіп барады.

Ойын деген өте қызық сәбиге,

Көп баламен бұлда ойын салады,

Мәйлі онда, мейлі болсын жиырмада,

Шәк келтірмейт лақтырып баланы.

Біреуінің мініп алып төсіне,

Шекесінен шеке тамыр алады.

Шыбын жаны қызылбас иттің тым тәтті,

Алған жаңа шеке тамыр тым батты.

Құтылған соң состиып тұрып қызылбас,

Анадай жерге барып тұрып тіл қатты.

«Тыңда қырда көрсін десең қызықты,

Келесіңде қисық қыласың жүзікті.

Әкемізге барып айтсақ осыдан,

Елден қуар сендей жетім бұзықты».

Асыл туған Көрұғылыбек сымбатты,

Қызылбастың тілі бұған шын батты,

Жиыстырып ойынының бәрін тастады,

Жерге тамды көзінің мұның жастары.

Не екенін бала ойлап біледі,

Соқты жаман естіген соң жүрегі.

Тастады да ойынның бәрін Көрұғылы,

Келіп үйге күн батқан соң енеді.

Қамқұн болған отыр еді Күләйім,

Баласының түрін енді көреді.

Қарақұрым болып келген Көрұғылы,

Көргеннен соң ұшты Күләйім жүрегі.

«Болмай келді тұлпар барды тұрағын,

Неге жасқа толып тұрар шырағың.

Тіл алмадың ойнап кеттің сен бүгін,

Қандай іске кездестің деді шырағым».

Көрұғылы айтты: «Жаратқан жалғыз бұйру бар,

Бұл сөзіме жаным ана құлақ сал,

Өле-өлгенше сүйегіме мөр болды,

Естен шығып кетпейтін шығар бұл азар.

Артық пен сұра көрдім кеміні

Бұл қызылбастың неге келдің еліне,

Бұл мейірімсіз тілі жаман өлтірді,

Ілестірмес бізді өмір шеріне.

Қалмас тілім тіршілікте жаңылып,

Қайғы басты сәбиіңді сабылып.

Жаным ана шындығынан сөйлеші,

Кісі елінде отырмыз біз неғылып?

Бұл дүниеде орынсыз іске көне ме?

Шындық айтса ешкім соған сене ме?

Жаным ана шыннан сөйлеп түсіндір,

Дүниеге атасыз адам келе ме?

Айтқан сөзі сындырып тұр белімді,

Көргім келмейд өлгенімше кеміңді,

Жаным ана жан сақтамай шын сөйле,

Кім боламын тауып бер менің елімді?

Кешіре көр артық айтсам қапаңды,

Бір қызылбастың тілінен бас шаталды,

Дунияға атасыз адам келе ме?

Кім боламын тауып бер менің атамды?

Бұл жалғанда енді қайтып жүремін,

Қалай енді етіп өмір сүремін.

Шын айтпасаң жан салып ана тыңдашы,

Тау мен тасты қаңғып босқа өлемін.

Көтере көр шындық сөйлеп белімді,

Анық туған анамсың ғой сенімді,

Бұл жалғанда өмір сүру қиынды,

Шыннан сөйле тоқтатайын белімді».

Естіген соң Күләйімнің құлағы,

Енді қалай бұл жұмысқа шыдады.

Жаңағана сөнген күнім жанып ед,

Жасын дария етіп тағы жылады.

Ешкімнің жоқ деді бұған таласы,

Қайта ағызды-ау көзімнің екі парасы,

Шырағыма қайдан жүріп кездесті,

Бұл мейірімсіз қызылбастың баласы.

Тұтпай қалар жалған айтсам мерейің,

Енді бұған, – деді ойдан не дейін,

– Құлағың сал деді жаным шырағым,

Сөзін тыңда бір азғантай анаңның,

Арғы атаңды сұрасаңыз Толыбай,

Түрікпен елі түгел еріп ед соңынан.

Сонан туған өзіңнің әкең Раушенбек,

Қызылбастың құл боп келген қолын-ай.

Сыншылығы басына жетіп арыстың,

Екі көзін ойғызып еді сорына-ай,

Артық пенен көне алмап еді кеміне,

Ілестіре ме қызылбастар шегіне.

Қамқұн болған сорлы еді әкеңіз

Жүргізбеді қызылбастар жөніне.

Менің жұптым, сенің тағаң Кәждембек,

Осы екеуі қашқан еді еліне.

Әңгіменің осы жаным халалы

Үлкен иттің саған да тиер залалы.

Шынымды айтпай не ғылайын шырағым,

Қайда болды анаң енді қарағым.

Кеткеніне көп жыл болды екеуі,

Сонан бері жоқтыр жаным хабары.

– Жаратушы жанның бәрін ие бар,

Сіз де ана деді маған құлақ сал,

Ұшбу сөзім кеуіліңе ұнай ма,

Қарамайтын жан екен бұлар ырайға.

Жалғыз бала атасын іздеп табады,

Болмаса солай Алладан бала тілей ме?

Артық пенен көрем мен де кемімді,

Сілтеп бердің ризамын жөнімді,

Жаным ана қапа болма бұл іске,

Іздеп табам атам менен елімді.

Күләйім сол жауап қатты балаға,

Есіңе ал деп шырақ мұны жанада.

«Артық пенен көз салып тұрмын кеміне,

Раушенбекті жүргізбей бұлар жөніне,

Көрұғылы ұстап ақырында өзләрін,

Көрсетпеді басқан кейін ізләрін,

Бұл мейірімсіз қызылбастар а Құдай,

Әкеңнің сол ойған екі көзләрін.

Тыңдап тұршы бұл сөзімді шамалы,

Көптен бері жоқ деп едім ғой хабары,

Қамқұн болған Раушанбектей әкеңнің,

Іште кетті көрген қайғы сапары».

Көрұғылы ақылы толған көктейді,

Не бір күндер, пендеден енді өтпейді,

Себеп пенен ақырында жеткен ұл

Ағалар ойлаңызшы не істейді?

– Мұның үшін қамқұн болма жан ана,

Сірә, бәрі өліге өмір кетпейді.

Есен болсам елде еркін жүрермін,

Тірі болсам атамды анық көрермін.

Өмір берсе Жаратушы жалғыз Хақ,

Қайта айналып бұл шәһәргә келермін.

Сарғайтармын Шаадаттың жүзләрін.

Мен де соның көрсетпеспін ізләрін,

Тірі болса ертіп келіп екеуін,

Көз алдында мен де оярмын көзләрін.

Сақтаулы сол жұмыс болсын тілекте,

Таптырармын іздегеніме керекті.

Жаным ана қамқұн болмай отыра бер,

Сәбиің сол қайта айналар тілекте.

Әңгіменің деді ана халалы,

Тиген екен ғой қызылбас иттің залалы.

Құлда болса көп жылқының егесі,

Келсін дедікөп кешікпей Бабалы,

Кісі екен Бабалы да киелі,

Көп малыңа сол Бабалы иелі.

Туған жерге аттанамын жан ана,

Алып келсін деді боздұр биені.

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Ашу қысса жаста болса күлерді.

Көрұғылының естіген соң хабарын,

Боз биені алып Бабалы келеді.

Ойнап бала сол уақытта күледі,

Жастықтың бұл ойласаңдар түлегі,

Қару-жарақ саймандарын дайындап,

Оң қарына бала енді іледі.

«Бақытымды жаратқан өзің ашқын», – деп

Боз биеге секіріп бала мінеді,

Салдың тағы жаныма менің уайым,

Жаратқушы қайтарар өзі шырайын,

Аттанған соң Көрұғылыдай сәбиі,

Білдіреді енді тілек Күләйім.

«Қиыншылық жерлерден есен өткізіп,

Жалғызыма жәрдемдесші Құдайым.

Анаң шыдап бұл жұмысқа тұрама,

Ертеректе айтушы еді ғұлама,

Есен барып туған жерін көргенше,

Жалғызымды тапсырдым жалғыз Құдаға.

Патша Құда анық айтқан сөзіме,

Келтіре көрме жалғызымды тезіңе.

Елін есен барып ол көргенше,

Жаратушы тапсырдым бір өзіңе.

Тағыңыздар барлығында бұған тер,

Қайғы мен қалдым менде болып шер.

Елін есен қозым барып көргенше,

Тапсырдым мен Ғайып Ирен Қырық Шілтен.

Шырағымды дақ тигізбей бағып жүр,

Адасса әгәр тура жолға салып жүр,

Дұшпан торып сырттан жүріп қадалса,

Дұшпаннан сол жырағырақ қағып жүр.

Менде тағат бола ма екен Құдай-ау,

Ереймін ғой көргенімше қағып жүр,

Артық пенен салыңдар назар кеміне,

Көңілім босқа деді енді еріме,

Елін есен қозым барып көргенше,

Тапсырдым мен арыстандай бөріге,

Қиыншылық жерден мұны өткізіп,

Көп машақат көрсетпеңдер шеккізіп,

Ғайып ирен мен қырық шілтен енді сиындым,

Еліне сен жеткір мұны жеткізіп,

Жұмыс келсе көрермізде оңына,

Бастадың-ау басты қайғы мұңына

Жалғыз еді дунияға бұл келген,

Ешкім жоқ ед ерген мұның соңына,

Қадір мәулен еңіредім тапжыламай,

Құлақ салсаң мен сорлының мұңынай,

Қозым елін есен барып көргенше,

Біздер құрбан, тоқтың соның жолына.

Ер екенін ойласаңыз өнерді

Жаратушы асылында тереңді,

Көрұғылыдай жас сәбиің түн қатты,

Жауатұғын күндей болып серігі.

Анасы мен хош айтысып көрісіп,

Туған жерге енді сәби жөнелді.

Жұмыс келсе көрерсіздер.......... да

Анасының тыңдамаған мұңында.

Күләйімнің тілегін қабыл әйләтті,

Қырық шілтендер кұтіп тұр екен жолында,

Мінген бие астындағы ылуладан,

Қол көтеріп жабысты бұлар шылаудан.

Несіне енді сол сұлтан асықты,

Бұрын мұндай есітпеген дауысты,

Елін есен барып өзі көргенше,

Туған жерге Көрұғылы бек асықты.

Қиыншылық не бір жерден өткізіп,

Хақ машақат көрсетпеді шеккізіп,

Алыс жердің танабын тартып шілтендер,

Он үш күнде кетті мұны жеткізіп.

Кім таласар тәңір берген нәсіпке,

Қызыл тілім сөйлер болсаң кешікпе,

Үргеніште саналылар жиналып,

Намаз оқып отыр ед сол мешітте.

Терең жерден қозғалып тұр ойлары,

Тап оның жоқ еді жүзінің тайғаны,

Үргеніштің қаласы осы деген соң,

Әр тарапқа қашып кетті ойлары.

Босағасына түсті дағы мешіттің,

Боз биені мықтап соған байлады.

Қабыл болса Көрұғылының тілегі,

Алып ұшты елін көріп жүрегі.

Намаз оқып отыр еді саналар,

Сәлем беріп үстіне енді енеді.

Таудай ердің қайт болар ма талабы,

Жабылған сол, жауатын күндей қабағы.

Ізетпенен, төсін басып тізерлеп,

Бір-біреулеп қолдарынан алады.

Аң-таң болып барлығыда қарап тұр,

Бұл сияқты көрмеген өмір адамды.

Тоқсан үште бір кәрие бар еді,

«Жолың болсын, кімсің, – деп – балам» сұрады.

– Келісім сөз сөйлейін, тыңдаңыздар кебімді,

Жол болсын деп, сұрадың менен атажан,

Іздеп келем түрікпен деген елімді.

Түрікпеннің арғы атасы Толыбай,

Еріпсіңдер түгел соның соңын-ай,

Өзім әкем Раушенбек аты бар,

Қызылбастың құл боп барған қолына-ай.

Сыншылығы басына жетіп әкемнің

Екі көзін Шаадат ойған сорына-ай.

Бұл дүниеден көрмей кеткен жарықтың,

Аудырмаймын айтқанда сөздің халықтың.

Атам елге шыдай алмай қашқанда,

Мен анамның қарнында жас қалыппын.

Алла берсе қиын емес қой ерікті,

Біле тұғын ер болса бұған серікті,

Туатұғын күні жақын келгенде,

Шәһит болып анам менің өліпті.

Құдіретіне қиын іс бар ма Құдайдың,

Көр ішінде өлі және көріпті.

Осынау сөзім тыңда ата татымды,

Келтірген ғой ескертелік татымды.

Ғайып ирендер, Қырық Шілтендер жиналып,

Көрде туған, Көрұғылы депті атымды.

Бір ғасырдың өз басымнан өткені,

Көп машахат жанымыздың шеккені,

Шыдай алмай азарына қызылбастың,

Көп жыл болды атам елге кеткелі.

Менің көңілім сонан болды алаңды,

Қайыдастар орнатқандай заманды.

Кеткеніне көп жыл болды білмеймін,

Раушенбек, Кәждембек тағы тағамды.

Әңгімемнің ұшбу енді халалы,

Жанға тимес кемен екен залалы,

Ес жиған соң елімді іздеп келемін,

Сонан бері білінбей кеткен хабары.

«Жаратушы жанның бәрін бұйырған,

Деді – балам, бір кәрия құлақ сал.

Ертең менен көріп бірдей кезінен,

Аумай қалған байқап тұрмыз көзінен.

Тұлпардан бір қалыпты-ау асыл тұяғы,

Айнымайды Раушанбектің өзінен.

Болмады енді саналардың тұрағы,

Естіген соң кәйтіп бұған шыдады?

Күңірентіп мешіттің ішін саналы,

Еңіреумен егітіліп жылады,

Кезек-кезек құшақтап алып сүйеді,

Көрұғылыдай арыстан туған баланы.

Кәждембектей тағасы бар еді осында,

Отыр еді шыдай алмай жаңағы,

Іші оттай Кәждембектің күйеді,

Бауырына қысып алып сүйеді.

Табаларма ойда мына достарын,

Көрдіңдерме сұмдық пенен асқанын,

Көрұғылыны бауырына қысып ап,

Мөлтілдетіп төкті-ау Кәждем жастарын.

Көңілінің көрдіңдерме өскенін,

Не һиһімді деді ойдан кеткенін.

Иым алып бір қария сөз сөйлеп,

«Тыңда – деп, сол, – жаным бала, естігін

Екі жыл болды Раушенбектей әкеңнің,

Дүние салып хош айтысып кеткенін.

Аңыларма кісі елінен достарын,

Ете ала ма қызылбаста басқанын,

Қамқұн болма жаным бала осыған,

Берсін саған ата-анаңның жастарын.

Қалар ма екен айтылмай менен тағыда,

Таймай тұрсың нұр үстіне тағыңа.

Жолдас болып Раушенбектің иманы,

Дүние естісін атасының барып жанына.

Естіген соң Көрұғылының құлағы,

Қайтып шыдап адам бұған тұрады,

Әкесінің естіп мынау өлгенін,

Жаппар Ие етіп ызалы жылады.

Қалмайды сөз тыңда деді тағыда,

Дақ тигізді-ау жас сәбидің жанына.

– Рас айтасың жаным ата сөзіңді,

Ит тімектей батасың сол жаныма.

Бұл дунияның көргем талай жалғанын,

Көрдіңдерме көрген оның зардабын.

Қызылбаста екі көзін ойып алып ед,

Іште кетті-ау жан көкемнің арманы,

Таусыларма бұл дунияның ермегі,

Асылында нәсілі оны тербеді.

Сірә, арманда кеткен екен жан көкем,

Мен сияқты перзентін көзі көрмеді.

Бұл дунияның көрдім талай дүзүгін,

Қызылбас иттің білесіңдер ғой бұзығын,

Жаратқаннан тілеп алған перзентін.

Жаным көкем көрмей кетті-ау қызығын.

Енген емес ұйқыда бір түсіме,

Құлақ салып тыңда менің ісіме,

Қызылбастан көрген түгел азары

Жан көекмнің кеткен екен тісінде.

Бұл сөзімде десеңіз егер қате бар,

Онда адам оны ойламай шаталар,

Құлағың сап арызымды тыңдашы,

Бұл жаңалар отырған мұнда аталар.

Жалған емес айттым сөздің расын,

Бұл дунияда кең жайылар құлашым,

Өзім ісім өздеріңмен баба жан,

Жан көкемнің көрсетіңдер моласын.

Көзден аққан рахым етші жасыма,

Артық кем деп айта алмассың осыны,

Мауқымды мен басайыншы жан ата,

Тұтан алар ертең барып басына.

Кім тыңдамайт Көрұғылыдай дананы,

Көңіл сүйді көрген жұрттың баланы,

Айтқан сөзін саналар тыңдапты,

Ортаға алып бейтке ертіп барады.

Көзден аққан тағат қылмай жасына,

Әркім сондай сүйсіндіред досында,

Жас сәбиді ортаға алып саналар,

Қабырының алып келді басына.

Келгеннен қалай шыдап тұрады,

Қызылбас иттің салған баста ылаңы,

Әкесінің қабырының үстін құшақтап,

Зар еңіреп көрді көріп жылады.

Ақылы кеңес ойлап тұрса данадан,

Еңіреп тұрды қоршап енді баланы,

Басалқа айтып тұрғызам деп келгеннің

Тұрғыза алмады Көрұғылыны бір адам.

Еңіре мен өксіп жатты Көрұғылы

Құрбан болып атасын қойған моладан.

Бихабар боп бұл дуниядан жөнелдің,

Мен сияқты тілеп алған балаңнан,

Кешіре көр болса егер қатамнан,

Талай ердің басы мұндай шаталған.

Ажал аспас тастай күнә астынан,

Мен сияқты ажыраспас босаңнан,

Молаңды сол құшақтаумен еңіреп,

Хабар алшы жатқан мендей балаңнан.

Ақылы мырза шыдамаса болар ма

Айтты қайта бір насихат оларға,

Келгенінде балаң қозы сіздерге

Қозғалмадың еш болмаса молаңда.

Рахым еткей көзден аққан жасымды

Кісі елінде қайдан табам досымды,

Көрмесеңде еңіреп қозың келген соң,

Бір көтерсей жаным ата басыңды.

Қайтып қалды сәбиіңнің райы-ай,

Бұл сапарда оң болмады сылай-ай,

Ең болмаса көзін маған көрсетпей,

Жаратушы алдың ба ахыр Құдай-ай.

Біздің көрген күннің бәрі қараңғы,

Қайғы үстіне қайғы міне жамалды,

Зар еңіреп молаңның тұрмын басында

Мен сияқты сезесің бе балаңды?

Соққан менен не қылмақты жүрегім,

Оң болмаған жаста болсам тілегім,

Жазуына Хақтың қандай айлам бар,

Хайыр хош бол ғарасатта көрермін.

Я, Құдайым, зарлап келдім атадан,

Айтқызбасын сөзімді Алла қатадан,

Алла жазса ғарасатта көрерміз,

Хайыр хош бол нағылайын атажан?

Еткен менен болар ма екен ел билеп,

Қояларма жас сәбиге бұлар кек,

Барлығыда сөзін тыңдап сәбидің,

Тұс-тұсынан қамап тұрды еңіреп.

Қамқұн басты саналарды күткенде,

Қазылғандай болды бұған төңірек,

Көңілінің болмай тіпті алаңы.

Ешкімніңде тимес бұған залалы,

Кәждембектей тағасы тұр ішінде,

Көрұғылыдай артық туған баланың.

Күні-түні пәруана боп басына,

Жас сәбиді енді бұлар бағады.

Таудай еркін ойлап тұрсаң тағында,

Тәңір берген кім алады бағында,

Жүре берді боз биесін бағумен,

Әкесінің салып кеткен бағында.

Тым қадірлі ойлап тұрсаң ер еді,

Нақ сандықты шынжырға салып егеді.

Райхан араб деген патша бар еді,

Бір күндері жолы түсіп келеді.

Райханда көк қасқадай тұлпар бар,

Назары түсіп көкқасқаны көреді.

Кеулі кетті көкқасқаға Көрұғылы,

Көп кешікпей Райханға келеді.

Ізетпенен келіп еді жас сәби,

Қолын алып бұған сәлем береді.

«Көңілдегі кесірлерім басылды,

Білесіз ғой Көрұғылы деген атымды,

Әкем өліп қамқұн болып жүр едім,

Кеулім көріп атыңызды шатылды.

Көрмей сыншы мені тақсыр Көрұғылы

Бір шаптыршы биеме қасқа атыңды».

Райхан айтты: Әй, соқтыма, бала жүрегің,

Маған қояр осы ма сенің тілегің,

Әркімнің де мақсұты бар ойында,

Істесең айтып, енді саған беремін,

Бір шаптырып боз биеге берейін,

Баршагүлдің бір ұстатшы білегін.

Атты көріп қашты сонда ақылы,

Ұрынбайма ер деген сол шатылды,

Көкқасқаға кеулі кетіп Көрұғылы

Қолын соқты деді түсті мақұлға.

Үзбей тұрған ойласаңыз күдерді,

Атан үзер деген бар ғой шідерді,

Жас баланы алдаймын деп Райхан,

Көкқасқаны түсті де салып жіберді.

Боз биенің сүйегін анық таныды.

Не біледі батыр адам алыбы,

Жіберген соң Бозбиені көк қасқа

Кешікпестен келіп енді жаныды.

Таудай ердің көрдіңдерме талабы,

Алдайын деп тұр екен кәпір баланы,

Шапқанында Боз биеге көкқасқа,

Шылбырынан кейін тартып қалады.

Қариялардың айтып кеткен мысалы,

Жаста болса Райханды ұстады.

Тақиясын жұлып алып Көрұғылы,

Қолы менен енді барып тосады.

Көрдіңдерме асты ердің зияны,

Қашқанменен арамдық қой қиялы,

Тақиясын тостыдағы Көрұғылы,

Қолыменен боз биеге құяды.

Келтірген соң байқатқан соң наштарын

Қамқұн болған қорғай алмай бастарын

Көкқасқаның сідігі енді.........................

.................................................................?

Соққан оның көрді алып жүрегін,

Жалған аятсам деді сөзден өлемін.

Мақұл дедім ат сідігіне қызығып,

Анам бетін деді қайтып көремін,

Бұл дүниеде құрсын менің жүргенім,

Бүйтіп өмір не болмақшы сүргенім,

Ат сідігіне айырбастап анамды,

Бүйткенімше жақсы емес пе еді өлгенім?

Оңға айналса болар еді-ау не істерім,

Ғапылдықтың жаңа білдім өткенін,

Ат сідігіне анамды айырбастаппын,

Қайтып көрем анамның енді беттерін.

Жаманатқа арылмастай таңылдым,

Жаңылғандай Жаратқан Ием мен нағылдым?

Өз анамды ат сідігіне айырбастап,

Бақытымнан бастан түгел арылдым.

Қайтып қалды Көрұғылының райы-ай,

Оңға айналса жұмысымның сылайы-ай,

Өз анамды ат сідігіне сатыппын,

Қалай болды-ау Жаратушы Құдай-ай?

Ғапылдықтың кейін білдім өткенін,

Ашылады сөзден шындық шектерім,

Өз анамды ат сідігіне сатыппын,

Жаратқанның кәйтіп көрем беттерін.

Бұл дүниеде еркін еді жүргені,

Жақсы еді шаттық өмір сүргені

Ердің сөзі екі болса дұрыс па,

Ондадағы барлығы бір өлгені?

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Жас сәбидің соқты қайта жүрегі,

Амал бар ма уадаға қол соқты,

Келіп енді үйіне сәби енеді.

Түсі қашқан Көрұғылыны қараса,

Баршагүлде жас сәбиді көреді,

– Қайдан келдің – деді, жаным шырағым,

Мен пәруана басыңнан күнде боламын,

Түсің неге мұнша қашты сәбиім,

Айтшы сөздің шындық пенен халалын.

Бұл жалғанда тегін келіп тұрмадың,

Көргенсің ғой бір жаманның азарын,

Айтшы жаным сұрағаным достарым,

Көңілімнің көтерейін хоштарын.

Тілі тисе кімдер екен тигізген,

Атаңа айтып кестірейін бастарын.

Көрұғылы айтты: «Дунияда менің жүргеніме

Менен басқа жоқ қой ана ермегің,

Жолы түсіп біздің елге жан ана

Райхан араб деген патша келгенін.

Астындағы көк қасқа бар тұлпары,

Назар түсіп сол қасқаны көргенім,

Бұл дунияның ойламаппын өлімін,

Жалған айтсам қалай болар сенімім.

Қол соғыппын мақұл келіп Райханға,

Көкқасқаға кетіп сонда көңілім.

Шығар ма алмай көңілім ғапыл лепімді,

Балаң сұрап Райханға өтінді,

Ақыл кетіп алжасыппын жан ана,

Көріп тұрмын өлмеген соң бетіңді.

Сол уақытта жауап қатты Баршагүл,

Миуа бақша жалғызмысың сен бір гүл,

Жауап берді наза болған балаға,

Кім таласад ақылы кеңес данаға,

Тып болғанда бір жылғы тапқан малмында

Өзім менің басыңнан сенің садаға,

Кеулі қалып қояр-ау деп сәбидің

Шыға келді Баршагүлде далаға.

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Алдаған ғой жастығын біліп бұл ерді,

Баршагүлді білегінен іліп ап,

Райхан араб қашып елге жөнелді.

Қайғы сана тарқар ма ердің мұңынан,

Кім тыңдамайт айтса сөзді шыңынан,

Өзі буаз боз биемен Көрұғылы

Қуып келді зерттеп соңынан.

Айтып кеткен нұсқа қылып қария,

Халыққа болған етек жайып жария,

Ілектесіп келе жатыр еді Көрұғылы

Кездесті алдан үлкен Аму-дария.

Қайтпайтұғын көк қасқаның беті еді,

Шын адалдық Көрұғылының не етеді.

Арман бермен бұрын өткен көк қасқа

Секіріп сол Аму-дариядан өтеді.

Таудай ердің қайт болып қалды талабы,

Егер жүрсе көрерсіздер араны,

Өткеннен соң арғы бетке Райхан

Көрұғылыға қайта айқай салады:

– Ашуыңды Көрұғылы бек жинама,

Жалған айтсам мені де сен силама,

Құлағың сал адал сөзім өзіңе,

Боз биені астыңдағы қинама.

Боз биеңді бала енді жақсы бақ,

Айтатұғын өзіңе сөз ұшбу хақ,

Боз биеңді күтіп бақсаң Көрұғылы,

Боз биеңнен туад сенің Ғират ат.

Ат кеуліне мен де қалдым ұнамай,

Адам айтпай шындық сөзді тұрама-ай,

Кемдігімді құбла кісінің ығы мен,

Бара жатқан мен пәндемін шыдама-ай.

Бұл дунияның көрген мен аз ғой базарын,

Оғандағы бала сынбасын деп назарың,

Ақыры сол өзіңнен өлем Көрұғылы,

Өз атымның сідігі еді ажалым.

Бұл жұмысым келмей барады оңына,

Хасіретті жан азады мұңына,

Кемдігімді құбыла кісіге шыдамай,

Шайтандықтың түсіп барам жолына-ай.

Қайтып болсын енді ердің тұрағы,

Жасқа толды-ау Көрұғылының шырағы.

Қадір мәулен алжастырдың мені деп

Қапа болып хасіретпенен жылады-ай:

– Көңілімде көп еді, – деді – алаңым,

Кәпелім ғайым болдау заманым,

Өз анамды ат сідігіне сатып мен,

Кәждембекке енді не деп барамын.

Мені Құдай қай кезде өзің еледің,

Екі атаға әр уақытта тел едім,

Өз анамды ат сідігіне айырбастап,

Кәждембектің дидарын қайтып көремін.

Қайтып қалды-ау сәбиіңнің райы-ай,

Жұмысымның оңбай қалды-ау сылайы-ай,

Өз анамды ат сідігіне сатқанша,

Шыбан жанды алсаң қайтеді Құдай-ай.

Бұл дунияның көрдім талай жалғанын

Өзен бойын жағалау мен зарладым,

Өз анамды ат сідігіне сатып мен,

Іште болды қайнап енді қыспағым.

Бұл жалғанда енді қандай жүрермін,

Опасы жоқ дунияға қалай сенермін,

Халық маған сын қоятын болып тұр,

Жүзін енді халықтың кәйтіп көрермін?

Көңілімнің көп болып тұр алаңы,

Бұл сияқты зарықтырдау баланы,

Қу далада қашанғы жүрсін еңіреп,

Кәждембекке бір күні бала барады.

Түсі қашқан Көрұғылыны қараса,

Сынып қалған баласының назары,

Кәждем айтты: – Ішің оттай күйді ме,

Халық сені туғаннан-ақ сүйді ме,

Мұнша неге келдің қалқам жүдеумен,

Бір дұшпанның тілі саған тиеді ме?

Көңіліңнің көркейтейін қоштарын,

Шындық сөйлеп жақсы болар ашпағың,

Қандай иттің сөзі тиді өзіңе,

Айтшы маған кесейін деді бастарын».

Көрұғылы айтты: «Дунияда құрысын жүргенім

Өлмеген соң алдыңызға келгенім.

Балаң сондай етті қата бір жұмыс,

Ат сідігіне айырбастап анамды мен бергенім.

Бұл сияқты тыңдап тұрсаң, кебімді,

Қайғыменен от жалын еттім лепімді,

Өлмеген соң келіп тұрмын жан ата

Көріп сенің ербиіп мен бетіңді.

Кәжден сонда жауап берді балаға:

– Ондай жұмыс не екен сендей данаға

Әйел деген бір жылғы тапқан малым да,

Әйел түгіл өзім сенен садаға.

Айтқаннан соң әңгімесін мақтанып,

Қорғалау мен келіп еді сақтанып,

Атасының естіп сөзін әділдік,

Көрұғылы бек кетті енді шаттанып.

Енді болмад басқа жақпен алаңы,

Көрген адам таңырқайды баланы,

Әкесінің бағы ішінде Көрұғылы

Боз биесін күтіп жүрді жаңағы.

Боз бие де жылқы еді сымбатты,

Бағасы артық басқалардан қымбатты,

Туатұғын күні бітіп боз бие,

Дөңбекшіп сол бақ ішінде толғатты.

Көңіліне бұл жұмысты біле алмай,

Көлкөліне шыдамы жоқ іле алмай,

Көрұғылыбек сасып жүрді абыржып,

Не қыларын енді бұған біле алмай.

Жеті күндей боз биесі толғатты,

Дөңбекшіді жан қиналып туа аламай.

Таудай ердің қайт болар ма талабы,

Тәңірі артық Жаратқан мұндай баланы.

Туа алмасын білгеннен соң Көрұғылы,

Ішін жарып құлынын сыртқа алады.

Сілкінді де орнынан тұра келеді,

Қайғы біткен қанаттай екі құлағы,

Назар салып қарап еді Көрұғылы,

От орнындай екен оның тұрағы.

Сыпатына көрген сайын тоймайды,

Анау-мынау төменде екен тұяғы,

Неге болсын ердің енді алаңы,

Атасы сыншы жылқыға бұл маманы.

Жіп тигізбей мойнына тұлпардың

Қырық құлаш жібек арқан тағады,

Көрген сайын көргісі келед тоймады,

Анық тұлпар осы ғой деп ойлады.

Бір ағашқа шатымайды арқаны,

Теректерге секіріп Ғираты ойнады,

Кірді ердің көңілі енді қуанып,

Соң қалғанмен қайғы менен суалып.

Ғират атын көргенні де есінен,

Бәрі кетіп тұрады енді қуанып,

Қала алмайды ешбір жерге бекініп,

Жүрген қайғы кетіп қалды өкініп.

Ғират аты күн санау мен сүйсінді,

Теректердің басынан жүріп секіріп,

Қабыл болса ұшбу ердің тілегі,

Не екенін алдын болжап біледі.

Үргеніштің Ақыл хандай ханы бар,

Тоқсан үшке Ақыл бір күн келеді,

Басындағы тағдыры бітіп Ақылхан,

Бір күндері дүние салып жөнеді.

Осылардың ескері бірақ заңдары,

Есі бүтін ер болса сөзді аңдады,

Патша өлсе халқын жинап майданға,

Тырп еткізбей тұрушы еді шаңдары.

Бақыт құстай құсы болды түрікпеннің,

Сол құс кімге қонса соны патша сайлады.

Бұл сияқты аудырмайды халықты,

Көргеннен соң не қыларсың жарықты.

Хабар шашып шақырып алды бір күні,

Майдан жайға алтын діңгек халықты,

Жұрттың бәрі барғанында жиылып,

Көрұғылы бек бақ ішінде қалыпты.

Бұл дунияның көрдіңдер ме жалғанын,

Не бір мұңлық тыңдап тұрсаң зарларын.

Бүкең қағып кемпір шалда бара жатыр,

Патша болмақ барлығының арманы.

Тиыш тұр деп етті бұған қысымды,

Бұрын тәртіп осы болған соң түсінді.

Түгел халқын жинап болған соң,

Бақыт құсын ортасынан ұшырды.

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Халықтың алды жауатын күндей түнерді,

Жиналған сол көп жиынға айналмай,

Көрұғылы жүрген баққа құсың жөнелді.

Халық түгел жиналып тұрған дулады,

Делегзіп қалды ғой деп шулады,

Неге болсын көңілінің алаңы,

Қиын болмақ сөйлер ердің маманы.

Бақыт құстың ұшқан жағын бағдарлап,

Шуылдап сол халық кетіп барады.

Сыр шашпаған ойласаңыз досына,

Кеуілінің кір келмейді хошына.

Ғират атын ойнатып жүрген Көрұғылының,

Бақ ішінде бақыт құс қонды басына.

Ғират аты қонған құстан үрікті,

Салып жатып тоқталғаны еді бүлікті.

«Ей, жапалақ қандай ақың бар ед» – деп,

Екі мәртебе көтеріп жерге сілікті.

«Ей, жапалақ, көтермеймін ойыныңды,

Сен келгенмен мен ашпаймын қойнымды,

Ғират атымды бүлдірмей аулақ кетсейші,

Ашулансам жұлып алам мойныңды».

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Халқы үшін туған анық ер еді.

Ел егесіз қалды ғой деп күңіреніп,

Шұбыру мен халық мұнда келеді.

Бақ ішінде Көрұғылы мен алысқан,

Бақыт құсты түгел халық көреді.

Қалған кеулі халықтың да суалып,

Мұны көріп кеулі қалды жұбанып.

Шынжырға барып тауыпты деп орынын,

Халық сондай күңіренді қуанып,

Көрұғылыны ортаға келіп алады,

Құрмет етті басын иіп балаға.

Кім таласады ердің берген бағына,

Тайса оңға келмейді ғой тағы да,

Жас баланы ортаға алып құрметтеп,

Отырғызды патша болып тағына.

Құрмет етіп жатыр бәрі балаға,

Айтқан менен шындық бар ма, нана ма,

Мына келіп алтын таққа отырған,

Ғират аты қалып қойып ед далада.

Көрұғылы айтты: «Ердің еркін зерегі,

Әр істің де болмайды ма себебі,

Падишалық тақтыңыздар, халқым-ау,

Түгел тыңда, маған жоқ қой керегі.

Менің кеулім күн санаумен шалықты,

Ойы тұрды, һәр қиял мен балықшы,

Алтын таққа патша болып отырғаннан,

Ғират атымды бір сипағаным артықты.

Оған халық айтсадағы көнбеді,

Қуанышқа бөленіп тұрған елдері,

Алтын таққа құрмет етіп ұстады,

Оған ырық Көрұғылы бек бермеді.

Айлатарсың ақырында мейлі зар,

Ашулансам күндеріңіз болар тар,

Мені алдап алып келіп бұл жерге

Ғират атымды ұрлайын деп жүрсің ұрылар.

Қалай шыдап Ғират атымды көрмей тұрармын,

Қайтып енді көре алмасам шыдармын,

Жолымды аш, ашу қысты қиынды,

Біріңді де қоймай қазір қырармын.

Кімдер қарсы келер мұндай балаға,

Тәңір артық туғызған мынау данаға,

Айтқанымен тыңдамады халықты,

Жұлқынып сол шығып еді далаға.

Ердің қандай түнеріп тұрған айбаты,

Сыртқа шықса орынында жоқ Ғираты.

Неге қалсын ұшбу жерде кідіріп,

Қиын енді бұған тұру мүдіріп.

«Ей, ұрылар, Ғират атымды алып кетті», – деп,

Келе жатыр ізіменен жүгіріп.

Бұл сияқты дунияға келген енді шер,

Асыл бұйым жатқан мынау болды бел.

Ғират атты бара жатқан жерінен,

Ортаға алып ұстап еді шілтендер.

Қай бір жерге салсаң Ғират тайынбас,

Жатыр еді жабдықтап шілтен айылдап,

Қару-жарақ саймандарын сауытын,

Бәрін қойған ұшбу жерге дайындап.

Не екенін ойлап қайдан біледі,

Сүйретінді ізіменен келеді.

Көрұғылыбек келе жатқан жүгіріп,

Қырық-елудей сәлделі адамды көреді.

Ашу қысып, айбатланып Көрұғылы,

Сәлделіге жетіп енді келеді:

– Айлатармын бәріңізге енді зар,

Көретұғын күндеріңіз болды тар.

Ғиратымды көзің қиып союға,

Апарасың кайбір жерге ұрылар.

Енді күнің кәйтіп сенің ашылды,

Қызыл менен көрсетейін жасылды.

Ғират атымды қай жерге енді соясың,

Кесейін бе түгел деді басыңды?

Көңілдің көптен болған екен алаңы,

Ұры болса қайым болар заманы.

Ақылыңның алдында келді ашуың

«Қара, – деді, – бізге толық балам-ау

Ғират атың мінуге келді шырағым,

Келіп тұрған біздер едік бабаң-ай.

Деседағы ердің беті тайынбады,

Сөзімізді тыңдап тұршы енді нақ.

Ғиратыңа мінгізуге келіп ек,

Қару-жарақ сайманыңды дайындап».

Сол уақытта Көрұғылыбек тұрады,

Есітеді сөздерін алып құлағы.

Ашу қысып көзіне қан тоылп ед,

«Кешір», – деп сол зар еңіреп жылады,

– Ашу қысқан біз сияқты баладан,

Артық кетті-ау, айтқан сөзім шамадан,

Асылығым жаңағы айтқан артықтар,

Кешіре гөр, – деп еңіреді, – Бабажан,

Жас баланы киіндірді шілтендер,

Жайнап кетті дунияға келген мұндай ер,

Қару-жарақ саймандарын іледі,

Жас құс болды Көрұығылы бек тіледі.

Оң қарына қалдырмастан қаруын,

Дайындаған енді бала іледі,

«Бақытымды Жаратқан өзің ашқыр» деп,

Ғират атына Көрұғылыбек мінеді.

Олай-бұлай жас сәбиді жүргізіп,

Шаттандырды кеулін тауып күлгізіп.

«Соғып тұр ма, – деді – балам жүрегің,

Не сөзіңді айтқан мен ер едім,

Қол жайдағы осы бүгін сұрашы,

Не айтсаң да қабыл болат тілегің».

Көрұғылы айтты: «Маған берсең толық бақ,

Барлығың да тұрған шілтен аруақ.

Көп тілекті тілемеймін сіздерден,

Қабылдасаң тілек менде екеу-ақ.

Көңіліңе бұл жұмысымды хош көрсең,

Бабаларым ойларыңды бес бөлсең,

Бір тілегім өздеріңнен сұрайтын,

Бір жүз жиырма бес болад, маған жас берсең.

Қабыл айла тілегімді айтқан соң,

Жалған емес тілеп тұрмын мұны шын,

Шын тілегім өздеріңнен Бабажан,

Өле-өлгенше жаудан бетім қайтпасын.

– Сөзіңіздің өте жақсы іреуі,

Болмас балам, аңғаршы сөздің жүдеуі,

Тілегіңіз орынды болды жан балам,

Қалып тұр-ау сол тілектен біреуі.

Жастық пенен кеуліңнің көп алаңы,

Кейін сонау қайғы болар заманы.

А, шырағым, қол көтерде сұрашы,

Қалдырдың перзент деген баланы.

Көрұғылы айтты: «Бұл жұмыстан шегінбе,

Деп ойламас ешкім бізді тегінде.

Қабыл айла тілегім менің екеуі

Әйел жолда, бала менің белімде.

Еркін соғад ердің болса зерегі,

Асыл сөзді асыл адам егеді,

Жаным баба қабыл айла екеуін,

Балаңыздың осы екеу-ақ тілегі».

Қырық шілтендер қайтарып бұған үш айтты,

Қабыл алмады, қайтарып сол мұң айтты,

Тоқтата алмад қанша айтқанмен баланы,

Түнеріп тұр жауатын күндей жаңағы.

Қартайған соң қапалық сыймас жігері,

Дұға қылып бұлар енді ағады.

Райханның азары жүр елінде,


Мазмұндас кітаптар

1 өлеңдер жинағы
2 Ілияс Есенберлинроман
3 Бердібек Соқпақбаевәңгіме
4 Мұхтар Әуезовпьеса
5 Бауыржан Момышұлыроман
6 Думан Рамазанпьеса
7 Сәкен Сейфуллинповесть
8 әлемдік философиялық мұра
9 Мәшһүр Жүсіп Көпейұлыөлеңдер
10 Мұхтар Әуезовестелік

Пікірлер:


Жолдаушы №: #108, : 13:15 - 2019/03/27

Жәлгәсі кәйдә?


ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.