Еларна қолфон нұсқасына ену

Жүктеу-Албомым-Албомдар-Желі
Осы торды сақтаймын! | Осы торды бас бет етемін!

Біздің байланыс: elarna2012@gmail.com



Тіркеліңіздер Кітапхана Қожалар торабы Албомдар Қазақтың 1001 ертегісі

::::ЗЕЙНОЛЛА ШУКІРОВ. СЫР БОЙЫ. БІРІНШІ КІТАП::Сыр бойы. І

Кітәпханаға қайту

Сыр бойы. І ->
Апторы: Зейнолла Шүкіровроман
Сыр бойы. І - Көрілім: (1203)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ


АРЫНҒАЗЫ

Торғын көйлектің сыртында желбегей жібек шапан, хан желең отыр. Сегіз қанат үйдің көлеңке беттегі туырлығы түрулі, жазғытұрғы самал лебі сап-салқын еді.

Арынғазының қолында мейіздей қатқан сары домбыра, пернелерінің ара-арасына сүйек шаптырылып, қос құлағын күмістен құйдырған. Қас шебердің қашауынан шыққан бұйым екені көрініп тұр. Ханның қабағы тұнжырай түсіп, салалы сау сақтары перне үстінде құлықсыз жылжиды. Домбыра көмейінен байланып, аянышты ыңырситындай...

Оң жақта отырған қама бөрікті келіншектің ақ өндір жүзінде кірбің бар. Балым сұлтанның көңіл күйі бұзылып отырғанын түсінді. Ол домбыраға ғашық. Басына ақ жаулық салынғалы екі жылға қарап барады, тыңдаған сайын құлқыны ашыла түсетіндей, бір тоймай-ақ қойған. Бүгін хан ие бір аяң шоқырақ әуен тауып алып, қайта айналып соға берді де. келіншектің жүйкесіне тиді. Балымның аңсары басқа күйде еді батып айта алмай отыр. Шамдандырып алуы кәдік. Кейде көңілшек, кейде қаһарлы хан мінезі оған жұмбақ. Балымның қарап отырып іші пысты. Иығында қызыл масаты шапан, сыбдырын білдірмей үйден шықты.

Арынғазы бұрын домбыра ұстаса, басқа дүниені естен шығаратын еді. Қазір күйші Арынғазыдан хан Арынғазы үстем түскендей, ол ой құшағында отыр. Домбыраның шанағы орнына көкірек күмбірлейді, үміт пен кәдік қос ішек болып арбасады.

Осыдан төрт жыл бұрын әкесі Әбілғазы хан дүниеден көшті. Осыдан төрт жыл бұрын Арынғазы таққа отырды . Мұрагер болып отырған жоқ, кескілескен күресте жеңіп алды. Атасы Қайып ханнан қалған алтын таққа отыру үшін Әбілқайыр әулетімен алысуға тұра келді.

Сонау жоңғар шапқыншылығы заманында Әбілқайырдың қалай хан көтерілетінін Арынғазы әкесінен есіткен. Жәдік сұлтан әулетінің аңғырттығын пайдаланыпты-мыс... Барақ сұлтан сонда кеткен есесін жиырма жылдан кейін қайтарады. Әбілқайырдың басын алады. Әкесі осы бір қанды оқиғаны мақтаныш керетіндей, ал Арынғазы өкініп отырады. Сонда ақылды ханның, түкпірлі Әбілқайырдың түбіне бір тентектің қанжары жетіпті...

Сол Әбілқайырдың шөбересі Жанғазымен Әлім-Шөменнің тағына таласатын жолы Арынғазы түк шіміріккен жоқ.

Әкесі Әбілғазының хан деген аты ғана, халық тізгінін қолдан шығарып алған екен. Әлімнің бір тайпасы Қаракесек пен Сыр Шектісінің көп аулы Жанғазының шашпауын көтерді.

Әкесінің соңғы жиырма бес жыл өмірін қыр Шектісінің ішінде өткізген себебін Арынғазы сонда түсінді. Оның жаз жайлауы Өтен сазы, сүйенетін адамы Қабақ Көтібар батыр еді...

Қиын жағдайда қалған Арынғазыға да сол Көтібар батыр шылбыр ұшын береді. Қыр Шектісі алты-жеті мың шаңырақ.

Оған Төртқара мен Қарасақал сияқты тайпалар қосылды. Кете, Шөмекей де Арынғазыны қолдап шыққан кезде, Жанғазының қасындағы топ үркердей ғана болып қалған...

Олар Жаңадария бойынан ірге көтерген соң, біржола қазақтардың еншісіне тиді... Арынғазы солай дәлелдейді.

Қазірдің өзінде Жанғазы сұлтанның соңындағы төрт мың үй Әлім Қызылқұмды жайлайды. Соны еске алғанда Хиуа елшісінің езу тартқаны Арынғазының көз алдында әлі тұр. Өз жауабы дайын. Елу мың үй Әлім-Шөменнен Жанғазының соңына төрт-ақ мың шаңырақ ереді екен. Бүтін отырған елге іріткі салып, бүйректен сирақ шығарып жүрген бүлікші сұлтанды ұстап беруді талап етіп еді.

Келер жылы күзде Әлімұлы шапқыншылыққа ұшырады. Жанғазының соңында екі мыңдай жігіт, Сырдың оң жақ жағалауына өткен Қарақұмды жайлайтын көп ауыл ойрандалды. Кейін кейбіреулер Жанғазы сарбаздарының ішінде Хиуа сыпайларын да көріп қалғанын айтып жүрді.

Шапқыншылық хабарын естіп асығыс атқа қонған Арынғазы кешігіп жетті. Жанғазы мал-мүлкін алғанымен қоймай, Әйдербек, Жақайымға қарайтын көп ауылдарды көшіріп әкетіпті. Арынғазының қасында бес жүз жігіт, Қызылқұмға шейін қуып барды. Қолына түскені он шақты ауыл, оларды кейін қарай, бұрынғы қонысына қайтарды...

Келер жылы хан ордасы Қызылға қарай көшіп шықты. Арынғазының көңілі жүйрік, жаудың жолында отыру арқылы, қара қазақ арасында абырой асыратынын біліп отыр. Көре көзге қатерге бас тіккен.

Үш жылға қарап бара жатыр, Хиуа тыныш жатыр.

Бірақ қатер екінші жақтан, Қоқан хандығы тарапынан күшейе түсетін сыңай танытты.

Әлім ханның есімі дүрілдеп тұрған сонау бір жылдары Арынғазы жас жігіт еді. Онда Қоқанның қарқыны тіпті қатты. Бірінен соң бірін — Ташкент, Шымкент, Сайрам қамалдарын бағындырып, қазақ даласына ентелей келе жатты. Алды-арты ойрандалған ауыл, ортасына түскен шаңырақ... Әлім хан жылау елдің қарғысына ұшырағандай, Түркістанға жете алмай басын жұтты...

Қазір Қоқан тағында Омар отыр.

Әлім бастап беріп кеткен жаугершілікті одан әрі жалғастыруды ойлайтындай, Омардың әрекеті де қатерлі көрінеді. Әуелі Орта Азия мұсылмандарының қасиетті ғибадатханасы саналатын Түркістанды бағындырды. Одан кейін Аққорған мен Жөлек... Омардың Сыр бойымен төмен құлап келе жатқанына төрт жыл... Былтыр жаңа қамал тұрғызып, онысын Ақмешіт атандырып отыр.

Былтыр Әлім-Шөмен жақсыларының кеңесінде Арынғазы ескі қамал Жәнкентті астана еткелі отырғанын жариялады.

Ақмешіт пен Жәнкенттің арасы үш жүз шақырымдай ғана жер. Арынғазы тағы да қатерге басты.

Жәнкент қарақалпақ ханы Есмұхаммедтің астанасы. Одан кейін Әбілқайыр... Атасы Қайып хан да бір кезде Жәнкентте отырыпты деген бар... Арынғазы қазақ хандарының ескілікті астанасына әдейі орналасты.

Жас Арынғазының бұл қадамы қара халыққа да ұнағандай екен. Әлім-Шөменмен іргелес отырған Орта жүз тайпалары да елеңдей бастады. Биыл қыс Борсық құмында отырған Арынғазы ордасына — бір жағынан Арғын-Қыпшақ, Керей-Уақ, бір жағынан Жетіру мен Байұлы ауылдарынан күнде шапқыншы келіп жатты.

Соңында қырық жігіт Адайы бар Сырым батырдың баласы Жүсіп келді. Қазір ол ханның әскербасы еді.

— Хан аға, Жүсіп келді!

— Келсін!

Арынғазы енді шынымен елеңдеді.

Осыдан төрт күн бұрын Жүсіп батырды Ақмешіт қамалына аттандырып еді.

Омар ханның арыны қатты. Түбі Хиуадан да гөрі, осы Қоқан хандығы қиынға түсетіндей, Арынғазы Ақмешіт қамалы түскелі тыныш ұйқыдан айрылды.

Қаракеткен маңында бір бөлек Кете, Шөмекейден шапқынщы келіп отыр. Қоқан жасауылдары жиі-жиі ат ізін салып, бөріктіріп бітіпті.

Жүсіп батыр Кете, Шөмекейге ара түсіп, қоқандықтарға бұл тайпалардың қазақ хандығының құзырында екенін ескертуі керек еді.

Жүсіптің жасы қырықтың үстінде, қызыл шырайлы кісі. Мұртының екі жебесін өсіріңкіреп, қалың қара сақалын дөңгелетіп қырықтырып қояды. Әр сөзі қолмен қаланған кесектей ақырын баппен сөйледі.

Ақмешіт бегі қазақ ханынан барған елшіні сыпайы қарсы алып, бұйымын бітіріп қайтарады. Бұл жерде түсініспестік жасауылдар тарапынан болыпты. Қоқан хандығының білетіні қоластындағы қоңырат ауылдары... Әлім-Шөменде алты аласы, бес бересісі жоқ екенін айтады. Бұзақы жасауылдардың қылмысына қарай жазасын алатынына сендіріп отыр...

Арынғазының қара сұр өңінде шырай білінді.

Хан ордасы қанатын қомдап отыр еді. Ас үстінде көші-қон жайы сөйлесілді. Қоқан тарапынан қауіп жоқ екені аян... Хиуа аңдысқан жау... Арынғазы қамсыз емес. Хан ордасының қасында төрт жүздей сарбаз ере жүреді...

— Бердіңқұл Жақайым мен бір бөлек Әйдербек ауылдары Сырдан өте қоймай, кешеуілдетіп жатқан түрі бар. Жігіттерін де жіберген жоқ,— деді Арынғазы ойланып. -Толыбай көптен бері қонаққа шақырып жүр еді. Соны сылтау қылып, Бердінқұл аулына барғым келіп тұр. Жүсеке, көштің басында өзің боласың ғой. Меже бұрынғыша, Жаңадариядан бір көштік жердегі «Қалыбай» құдығына қонарсыңдар...

Сол күні түс қайта, Арынғазының қасына он кісі серігі бар, атқа қонды.

Балымның астында қара жорға, төрт аяғы бірдей шалыс, жануар дөңгеленіп келеді. Жас ханымның соңында он шақты қыз-келіншек. Бәрі де сары желістен артыққа баспайды. Балымның ызасын қайнатты.

Алдыңғы жақта ақ шағыл құм шоқылары. Қызылқұм осы жерден басталады. Балым — Қабақтың қызы. Бүкіл өмірі құм ішінде өткен ғой. Өзі де қырдың ақ бөкеніне ұқсайтын еді. Кешеден бері көргені жусанды кебір жер, ат тұяғынан ақ шаңдақ бұрқырайды. Тұншығып тынышы кетіп келе жатқан келіншек, алдынан ақ шағыл құм шыққанда, шыдап тұра алмайды.

Құмға кірген жерде, қасқа жолдың сүрдегінен шығып, бір құм шоқының басына тіке салған. Жануар қара жорға құмға тізесінен кіріп, тапырықтап қалды.

Балым жан-жағына елеңдей қарайды.

Хан ордасының маңында қырық-елу үй жақын аға-інілері, уәзір-қолбасшысы, оған төлеңгіт аталатын атшылары мен қосшылары қосылады. Төрт-бес жүз үйлі кеш еді, алды құмға кіргенде, соңы сары даланың төсінде шұбатылып жатқан. Ұзын бір қара шұбар жылан жер бауырлай ирелендеп, келіп қалғандай, хан ордасының көші тым сұсты көрінді.

Алдыңғы жақта төрт-бес салт атты, көшбасшы шалдар бара жатыр. Қорғаушы сарбаздар әлдеқайда қарасын батырыпты. Бастығы Жүсіп батыр, төрт жүз жігіт, көштің алды қозғалған кезде атқа қонған.

Балымның кеудесінде әлдебір тентек тілек алабұртып тұр. Бәлкім, жорғаның желісіне елігіп, жас жүрекке желік кірді ме? Қазір қалың жау сап ете түссе екен дейді. Қарулы сарбаздар сарт-сарт шайқасып қалады. Ал ат үсті сойылдасып жатқандарға алыстан қарап тұру қандай қызық...

Көштің алды келіншектің тұсынан етіп барады. Ең алдымен сары інген. Қоршаудың ішінде ақ сары кемпір Алтын отыр. Төрт ұл, төрт қыздың анасы, осы отанның үлкені, қарт ене Нұрғазы қайнысының қолында тұратын еді. Жасы алпыстан асса да қайраты қайтпаған кісі, көшті өзі бастайды. Ашуланса, келіндерін бидайықтай қуырады.

Балым қымсынды, енді серіктерін іздейді. Қыздардың жүрісі баяғы аяң-шоқырақ, едәуір жерде қалып қойыпты.

— Аттан, аттан!

Қамсыз тұрғанда құлағына сап еткен қорқынышты дауыстан Балым селк етті. Енді екі көзі көшбасшылар кеткен жақта, үркектей қарайды. Ешкім жоқ. Тек көштің алды тоқтап қалған. Енесі қоршаудан домаланып түсіп жатыр еді.

— Аттан, аттан!

Бұл жолы дауыс бір төбенің астынан естілді.

Содан соң көшбасшы шалдар көрінді.

Шабдар атты сарбаз жігіт қамшысын әлдеқайда шошайтып, аптыға сөйлейтін сияқты. Балым оның сарбаз екенін ақ киіз қалпағынан таныды. Киіз қалпақты ойлап шығарған Жүсіп батыр. Сарбаздар былтырдан бері бір өңкей ақ қалпақ киетін еді.

Алдағы көш ошарылып, артынан жеткен түйелер кимелеп, соқтығысқан кереге-уықтар сықыр-сықыр сынып жатыр.

Балым солай қарай ұмтылды.

Көшбасшы төлеңгіт шал сары кемпірге әлденені түсіндіргісі келеді. Өзінде өң-түсі жоқ, алқынып тұр.

— Тәйт әрі! — Сары кемпір ақырды. — Түйелі көш кейін қарай босқанда, қайда қашып құтылады? Құдайдың салғанын көрерміз. Көш осы жерге тоқтайды. Жаудың беті қайтса, алдымыздағы құдыққа жетіп еру боламыз. Әйтпесе, бала-шаға шөлден қырылады.

— Самсаған сары қол деп отыр ғой...

— Қорыққанға қос көрінеді. Бұл да соның кері! — Кемпір енді сарбазға кейіді. — Сен кейін қарай тарт. Аттан салып көшті үркіткенді қой. Жолдан кезіккен ауылдардың бәрін хабарландырасың.Хан да онша қашықта емес, Жақайымдардың көшінде келе жатқан шығар...

Хабаршы жігіт шоқыта тартып ұзай берді.

Бес жүз түйелі көш бір жерге ошарылды. Түйелер шөгеріліп түсіріліп жатыр. Сары кемпір бар жұмысты бір өзі бастап-төстейді. Түйе біткенді тіздетіп тастады.

— Керегелердің аяқ бауын шешіңдер. Әй, Шоңмұрын, сүмірейіп нағып тұрсың? -Жасы өзі құрбылас үлкен мұрынды қара шалға ақырды. — Кереге қорған жасау керек...

Келе жатқан жаудан гөрі сары кемпірдің қаһары қаттырақ көрінеді. Бір керегені Балым да көтеріп бара жатыр. Бір жерге үймелеген көшті айнала керегелер жайылды. Сары кемпір талай сүргінді, шапқыншылықты бастан кешкен. Жаюлы керегелер атты жау үшін мықты тосқауыл еді.

— Ал, қатындар, қолдарыңа бір-бір адалбақанды алыңдар! Бақан жетпегендерге кетпенсап та жарайды. Жамандығына бағып, жау үстімізге келіп қалса, ең болмаса қарманып өлейік!

Балымның қолында қызыл жосамен боялған адалбақан, жүрегі дүрс-дүрс ұрады. Енесінің сөзі қайратын жани түскендей, жау келсе, өліспей берісетін түрі жоқ. Адалбақанның сабын құшырлана қысады.

Абыр-сабырдың үстінде уақыттың өткені де сезілмейді. Күн батуға тақап, көкжиекте қан қызыл шапақ шашыратады. Шөл қысқан балалар жылайды. Бір қатын жүктің астында қалған месін іздеп бажалақтап жатыр.

— Ойбай, жау келді!

Алдыңғы жақтағы құм шоқының қылтасынан бір топ салт атты шыға келді.

Бұлар жау емес еді. Өздерінен екі есе мол жау қолымен шайқасып, сарбаздарының жармысынан айырылып қайтқан Жүсіп батыр еді. Жан алып, жан беріскен осы қырғында Арынғазының туған інісі Нұрғазы да қаза тапты.

Арынғазының ордасы қай күні ірге көтеретінін Жанғазы сұлтан біліп отыр. Үш жерден тосатын болды. Әрқайсысында алты жүзден адам, екі топ, екі жақ қанатта қозғалып барады. Кездескен көшті ойрандап, мал-мүлкін талауға салу тапсырылған. Адамдарын тұтқындап, кейін қарай жөнелтеді...

Жанғазының қасында сегіз жүз адам еді. Оның да жартысынан артығы Хиуа сыпайлары. Арынғазының ордасында төрт жүз сарбаз бар екенін біледі. Кездесіп қалса, үстем түсетініне шек келтірген жоқ.

Бірақ ауылдағы әдемі ойды базардағы нарық бұзады.

Арынғазы сарбаздарының соңында көш келеді. Көшпен бірге көбісінің қатын-баласы келеді. Басы Нұрғазы болып, хан жігіттері ақикөзденіп алған, арыстанша айқасты. Майданда ең әуелі сыр берген хиуалықтар... Жүсіп батырдың қол шоқпарына ұрынып алды құлай бастағанын көргенде, жалт берді.

Жанғазының жігіттері болса, көпшілігі Шекті, Қаракесек ауылдарынан жиналған. Тап осындай қан төгіске кездесерміз деген ойда жоқ, көбісі Шорабайдың екекесіне елігіп, тегін олжадан дәметіп келе жатыр еді. Оның қымбатқа түсетінін, қып-қызыл қырғын басталған кезде барып ұқты...

Екі жағында да адам шығыны мол. Нұрғазы сыпайлардың мылтығынан өлді. Сол мылтықтан сескенген Жүсіп батыр кейін шегінген Жанғазы қолын қуа түсуден бой тартты...

Дауыс қылған қатындар... Оған жаралы сарбаздардың ыңқылы қосылады. Бір жағында шөл қысып қаталаған балалар шулайды. Қараңғы түн қасірет күйін шертіп, дала күңіреді.

Алда бес-алты шақырым жерде құдық бар. Соған жету керек еді. Тірі қайтқан жігіттер түйелерді қомдап, ауыл көш қамына кірісті. Жүсіп бәріне әмір беріп, өзі басқарып жүр.

Балым қоршаулы түйе үстінде дауыс қылып барады. Қайныларының ішінде әзілкеш ақ көңіл Нұрғазының орны бөлек еді. Келіншек шынымен егілді. Соғыс деген осы екен. Балым бұрын ас пен тойда ат үсті сайысты қызықтайды. Барымташы жігіттердің қалай сойылдасатынын естиді... соғысты соған ұқсас бірдеңеге жоритын. Қазір жаны түршігіп келеді.

* * *

Нұрғазының жаназасына ат жетер жердегі Әлімнің жақсылары түгел жиналды.

Төртқарадан Шүңгіл би, Қабақ Көтібар батыр келді. Сыр ІІІектісінен қарт батыр Бидай, Бекарыстан, Байшоқы... Келіп жатқан көпшілікте есеп жоқ. Қаза көрген адам тек төбе көрсетпеген жақсыларды іздейді.

Ат аяғы жетпейтін алыстар бар. Жаманат хабар олардың құлағына кешігіңкіреп тиеді. Оған кешірім де мол... Жетіру мен Байұлынан, Арғын-Қыпшақ, Керей-Уақтан ешкім келмей жатыр. Өйткені хабар тимей жатыр. Арынғазы жақын жерде отырып, төбесін көрсетпеген жақсыларды санайды. Қаракесек Ақтан батыр, Өтегеннің Бекбауылы, Бәйділда мен Раманққл... Олардың бәрі Жанғазы сұлтанның соңында жүр...

Бұл қазаның үстінде Нұрымбеттің балаларын да көре алған жоқ. Арынғазы Жанқожа батырдың атағын ғана естиді. Нұрымбеттің баласы осыдан төрт жыл бұрын болып өткен хан сайлауында да көрінбей қойған.

Шекті ішінде тағы бір әруақ қонған шаңырақ Жәніке мен Сары еді. Хан сайланатын үлкен жиында олардан да ешкімді көре алмағаны есіне түсті.

Арынғазыға сырт берген басқа Шекті Жанғазы сұлтанның шашбауын көтеріп жүр. Жанқожа мен Рахметәлі оларға да қосылған жоқ. Құрық алып қашқандай тосын мінез танытқан...

Арынғазы таққа отыратын жылдары Жәніке — Сары әулеті Қалбаның Қаратауын жайлайды екен. Келер жылы Сарысуға қарай жылжып кетіпті. Биыл Түркістаннан әрі қарай, үлкен Қаратауды беттеп бара жатқанын естіп отыр.

Үш жылдан бері Жанқожаның жаз жайлау, қыс қыстауы Боқан тауы. Арғы жағында — Хиуа хандығы, Жанғазы сұлтан, олардың Жанқожаны қалай тыныш қойып отырғанына Арынғазы таң қалады.

Сырт халық Жәніке—Сары әулетін барымташы сотқар атайды. Содан келе Әлім ішінде бір адаммен шексіп қалғанын көрген ешкім жоқ. Арғын—Қыпшақпен барымталасып, ары кетіп түрікпеннен жылқы алып жүреді екен...

Жанқожаның бітімі одан бөлек. Барымтаға шығып, жылқы алған да жері жоқ. Сырт көзге әншейін шаруа баққан көп қазақтың біріне ұқсайтын еді.

Ал Толыбай батыр оны сырттай қыжыртып отырады.

Арынғазы қазақ билерін тізгіндеп ұстайды. Олар ауыл-ауылдың арасындағы ұсақ-түйек дауды ғана бітіреді. Жер дауы, жесір дауы, барымта сияқты ақыры насырға шабатын дау-шаралар қазір ханның алдынан тарқайтын еді. Жылда күзге таман Арынғазы ордасында билер үлкен кеңеске жиналады. Елдің хал-ахуалы, тіршілік-қарекеті, зекет жайы сөз болады. Ең соңында әлгідей асқынған даулар талқыға түседі.

Қыр Шектісінде Көтібар батыр, Сыр Шектісінде Бекарыстан би мен Толыбай батыр... Хан ел билігін осы сияқты мықтыларға тапсырып, өзі тек солардың қабағын бағатын еді.

Хан ордасында жиі төбе көрсетіп, бар қызметіне әзір жүретін — Толыбай. Былтырдан бері ащы ішектей айналдырып, жанынан шықпайтын болып алған. Арынғазы осының Жанқожаны соншалықты неге жақтырмайтынына түсініңкіремейді.

Кеше бұл жақта қырған болып жатқан кезде хан Толыбайдың үйінде қонақ еді. Үй иесі Жанқожаны жиі ауызға алып, әлде нені жақауратқан. Кейде Толыбай сол мінезін хан ордасында да сездірсе, Жүсіп батыр жақтырмай қалатын. Бұл жолы ханды әдейі оңашалап, сыр айтқысы келгендей ыңғай танытты. Бірақ қонақасы үстінде шапқыншы келіп, Арынғазы асығыс атқа қонды.

Жанқожа Боқан тауында. Қасына екі жүздей үй жиналыпты. Онда кеп халық емес. Содан келе оған Хиуа ханы да тимейді. Жанғазы да бейбіт саясат ұстап отыр...

Бұл тегін емес. Батыр сұлтан Шектіні бөліп әкетпегенде, Барақ та Әбілқайырға қол жұмсай алмас еді. Арынғазы содан сескенеді. Жанқожа хан ордасынан бұлай шеттеуін қоймаса, күндердің күнінде Жанғазының қолтығынан табылуы кәдік.

Едіге Тоқтамыспен өкпелесіп бара жатқанда, Сыпыра жырау ханға ақыл қосады екен дейді:

Шақырып оны қасыңа ал,

Қасыңа ал да, басын ал.

Егер басын алмасаң,

Басыңа басын қосып ал...

Арынғазы да Шектінің екі тентегіне әлгі Сыпыра жырау айтқан амалды қолдануы керек еді.

Қазір қарсы келген қазақтың басын алдыру Арынғазы үшін жұмыс емес. Хан тағында отырған төрт жылының ішінде он шақты тентекке өлім жазасын кесіп, әлде неше бай ауылға ауыр айып салдырған екен... Ханның түсі бұзылса, әркімнің де шеке тамыры сырқырайтындай болған.

Нұрғазының жаназасы беріліп, оның аяғы хан жиынына айналды. Бір жылғы зекетін сырғытып, келер жылға шейін созып жүрген байлар бар. Біреуі жесір даулайды... Хан қылмыстыларға ауыр-ауыр айып салдырды. Жанғазы бастап келген кешегі Хиуа жорығында ондаған ауыл ойран болып, мал-мүліктен қол жуған. Өлген адамның саны үш жүзге жетті. Екі жүздей үй, ұзын саны бір мыңдай жанды көшіріп әкетіпті. Күштеп көшірген...

Хан бес жүз жігітті атқа қондырды.

— Жанғазының ауылы Қазақдария бойына қарай ығысып барады екен деген. Жетсеңдер ойрандап қайтыңдар. Ең болмаса жылқысын қуып алу керек. Мұндағылардың шығыны соның есесінен өтеледі. Бұл жорықты Жүсіп батырға тапсырды. — Қара халыққа қиянат жасалмасын. Егер бері қарай көшкісі келетіндер табылса, ала қайтыңдар...

Хан оны көз қылу үшін айтып отырған жоқ, шын ниеті. Қазір Жанғазыны қарғамай отырған Әлім жоқ. Жөнсіз жасалған қиянатты, кісі өлімін халық кешірмейді. Жанғазы бел күшке саламын деп тағы қате жасады. Қорқытамын деп жүріп, қара бұқараны үркітіп алғанын білмей отыр. Соңындағы төрт мың үйдің биыл қасынан қаншасы кететінін өзі білсін... Арынғазы осы бір шындықты әлде қалай түсінді.

Ханның бұйрығын құлағымен естіп отырған билердің бетіне хан жүгіріп, әндері кіріп қалыпты. Енді барған жерлерінде айта жүреді. Арынғазының данқы одан әрі дабыраяды...

— Биылғы жиын осымен аяқталған болсын. Сендерге айтатыным: тағы да жау келер деп қорыққандарың кейін қарай көшіңдер. Мен осы арада қалып, жаз жайлаймын. Жанғазыдан келген бәле болса, көріп алғаным!

Билерге ханның бұл қайыспас мінезі да ұнады.

Әр ру басы он жігіт, он бес жігіттен міндетіне алып жатыр. Көзі жоқ билерді есептемегенде, орда маңындағы сарбаздардың саны қазір-ақ мыңға тақап қалып еді.

— Оның азығы кімнен болады?

Ханның алдында көзге түсіп қалатын жер келгенде, Толыбай қапы жіберген жоқ.

Әр рудың белгілі-белгілі байлары аталды. Сойыстықты солар міндетіне алатын болды.

Хан билер тарайтын жерде келер жылы маусым айының аяғына таман жиын өткізілетінін ескертті. Оған жалғыз Әлім Шөмен емес, Байұлы мен Жетірудың жақсылары да қатысады. Орта жүзден Арғын-Қыпшақ пен Керей-Уақтың білгілікті билері де шақыртылады. Ол жиында не мәселе сөз болады. Арынғазы әрі қарай қазбалап айтқан жоқ. Тек жиын өтетін жерді атады.

— Қарақұмда Ақсақалтәуіп көлінің жағасында өткізем!

Арынғазы қыркүйектің басында ордасын Қарақұмға қарай көшірді. Қасында алты жүз сарбаз, көшті Сырдан әрі өткізім салған соң, аттың басын кейін бұрды.

Жүсіп батыр көктемде Қызылдың ішінде жиырма күн кезіп, Жанғазының аулын ұшырата алмай қайтқан. Әрі Қазақдария жағасында Хиуа сыпайлары топ құрып жатқанын есітті.

Жеті жүз жылқы олжасы бар, ордаға оралды...

Қызылда Арынғазының қоластындағы Шектіден он шақты-ақ ауыл, алты ай жаз ат үстінен түскен жоқ. Хиуаның жолынан күзетті айырмайды. Жанғазының қайта оралуынан қауіптеніп еді.

Жаз тыныш өтті.

Арынғазы ұзын хабардан естиді. Жанғазының аулы Қазақдария маңында көшіп жүрген көрінеді... Одан ойсыратып кек қайтару ханның арманы еді.

Қасында алты жүз қол, Қызыл құмында бір ай жорытты Жанғазы Қазақдариядан әрі өтіп кеткен. Қасында төрт-бес жүз үй, Қоңырат маңында кешіп жүргені белгілі болды.

Арынғазыға Қазақдариядан әрі өтуге болмайды. Хиуа ханы онсыз да сыныққа сылтау іздеп отыр. Хан Қызылдағы қазақ аулын бір ай аралады.

Бәрі де төбесіне көтеріп күтеді. Құдай алжастырып Жанғазының соңына ерген... Соны айтып отырып, Итіғұл сақалы селкілдеп жылап алды.

Бес жүздей үй бері қарай көшіп шықты.

Қалғандары қобалжиды. Қарақұм алты Әлімге тарлық қылатын еді. Оны Қаракесек аулы айтып отыр. Бір бөлегі қыс қыстауы да жоқ. Жаз Қарақұмға басы сыйыспайды. Құдыққа таласып, ағайынды екі рудың қырылысып қалатыны бар екен...

— Бізді Қызылдан қозғамаңдар. Одан да қырық күн шілденің аяғына таман екі-үш жігітті атқа қондырыңдар. Сол кезде Хиуаның зекет жинаушылары жасауылдарын ертіп шығады. Өзіміз-ақ ұстап берейік...

Бұл Сегіз балуанның сөзі еді. Арынғазы серінің үйінде бір түн жыр тыңдап, көңіл көтерді.

Сегіз он бес үйлі ауыл. Қызылды жайлап жүргелі көп заман өтіпті. Жылы орнын суытқысы келмейді.

Арынғазы серінің кеңесін түйіп отыр.

Жүсіп батырдың арманы Жанқожамен жүздесу еді. Екеуінің жасы да құрбы, кездесудің сәті түспей-ақ қойған. Әншейінде сенімді серігінің қолқасын қайтармайтын Арынғазы бұл жолы қабақ түйді. Хан басымен қарадан шыққан батырдың алдына кішірейіп баруды қорлық біледі. Жанқожа не жиында төбе көрсетпейді, не қазаға көңіл айтпайды. Хан ашулы еді.

Бірақ қастық жасауға бата алған жоқ. Нұралы хан қырсыққанда, осы Жүсіп батырдың әкесі Сырымның ізіне түскен. Оның ақыры көзі тірісінде тақтан тайып, қалған өмірін орыс қаласында өткізіпті... Әбілқайырдың тағы одан кейін алты жыл бос тұрады.

Нұралыдан соң таққа отырған Ерәлі сұлтан ұзақ жасаған жоқ. Бүкіл өмірін Сырым батырмен алысып өткізгеннің біреуі сол еді. Хан салтанатын үш-ақ жыл қызықтап, бахи жайға аттанды. Оның орнын басқан Есім сұлтанды екі жылдан кейін Сырым өлтірді...

Арынғазының топшылауынша, сонша дүрбелеңді Әбілқайыр әулеті өздері тілеп алып жүр. Сырым бүлігі оларға қымбатқа түсті... Байұлы, Жетіруды үркітіп алды...

Жанқожадан қорқып жүрген Арынғазы жоқ. Қасында алты жүз сарбаз, Боқан тауын жайлап отырған Нұрымбет аулының түндігін түріп қойып шауып алар еді. Онда күні ертең алты Әлімнен айрылды. Ең алдымен қасыңдағы досы Жүсіп батырмен кетіседі...

Арынғазы жорықтан ауыр оймен қайтты. Мына жақта Арғын-Қыпшақ, Керей-Уақ, мына жақта Байұлы мен Жетіру – оған бәрі қолын созып отыр. Хан етек-жеңі мол осынша елді құшағына сыйғызар амал таппай дағдарады.

Бір ай жүріп Қызылды аралады. Жанғазыдан бәрі де безердей болып отыр. Хиуадан одан да әрі... Бес жүз үй бері қарай көшіп шықты. Қызылда әлі де үш мыңдай шаңырақ қалып барады. Оны Хиуа шапқыншылығынан, Жанғазыдан қорғайтын шамасы жоқ, ханның іші қазандай қайнайды.

Жайық бойына, Ертіс жағалауына орыс бекіністері түскелі не заман. Әзір бері қарай жылжитын түрі байқалмайды...

Оған қатер басқа жақтан — Хиуа мен Қоқан хандығынан төніп отыр...

Сыр бойына Ақмешіт қамалын көшіру керек. Қолынан келсе, Түркістан мен Созаққа шейінгі өңірден Қоқанның табанын аударар еді. Бірақ дәрмен жоқ. Жалаң қылыш, қара сойылмен қамал бұзу қиын...

Хиуаның жолын кесу үшін Қазақдария бойына шығу керек. Арынғазының бір бүйірінде ондай ниет те бар. Жау бетіне ұстайтын тұрақты екі мың сарбазы болса. Хиуа баспашыларының аяғын Қызылқұмға бастырмас еді.

Бірақ екі бірдей қауіпті жау — Хиуа, Қоқанмен қатар алысып қалай күн көреді.

Түбі Хиуаны Қызылқұмнан күдер үздірмей, Әлім-Шөменді қолда ұстап тұру қиын екенін түсініп келеді.

Халыққа қоныс керек...

Буыны қатпаған қазақ хандығына сүйеніш керек...

Ол «сүйеніш» Хиуа мен Қоқан емес. Онда жақын жерден қылышын жалақтатып, еңсеңді көтертпейді.

Орыс патшалығы...

Арынғазы биыл көктемдегі Хиуа шапқыншылығынан кейін орыс патшалығын көбірек еске алатын болып жүр.

Баяғы Әбілқайыр заманы... оның орыс патшасына ант беретіні есіне түседі.

Әбілқайыр әулеті арғы астанасының орысқа бағынғанын мақтаныш етіп айтып отырады екен. Арынғазының ойында: ол әншейін оттаған сөз. Әбілқайыр орыс елшісі Мәмед мырзаның алдында анттың рәсімін жасағанда, сол арқылы Хиуа ханы Жолбарысқа айбат көрсетіп еді. Қарақалпақ билері орыс патшасына іш тартатынын көрген кезде, шауып алған жоқ па? Бағынышты екенін мойындаса, ондай қатерлі қимылға баруы мүмкін емес!

Арынғазының алдында да жалғыз-ақ жол қалып отыр. Хиуа мен Қоқанды ауыздықтап ұстау үшін, оған орыс патшалығының қолтығына кіру керек...

Жол бойы осы ниетін Жүсіп батырға айту үшін неше оқталған шығар. Бірақ мүдіре берді. Жүсіп сыр шашар деп қорықпайды, өзінің ертеңгі күні ойлантады.

Оның түсінігінде, орыс патшасы тәкаппар, түлкідей қу... Ертең қапы ұрғызып кетуі кәдік еді.

Салт атты төрт жолаушы Қызылқұмның ішінде cap желіп келеді. Бұл бетте ауыл сирек, адам-қара сирек ұшырасады.

Оңында да, солында да сұлап жатқан құм шоқылар. Айнала аппақ, қарап тұрып көз қарыққандай еді. Құм шоқының бірінен асып түссең, алдыңнан екіншісі шығады. Ұшы-қиыры көрінбей-ақ қойған. Бүгін үшінші күн өтті. Жолаушылар осылып жатқан Қызылқұмның ұштығына шыға алмай-ақ келеді.

Әлде қайда көз ұшында биік қыраттың сілемі мұнартып көрінеді. Өздері іздеп келе жатқан Боқан тауы сол екенін Бекбауыл айтты. Ол Жанғазыдан ат құйрығын былтыр күзде кесіскен. Соңында алты жүз сарбаз, Арынғазы ханның Қызылдағы ауылдарды аралап келе жатқанын есіткен күні Бекбауыл Сыр бойына қарай көшіп шықты.

Төбесі таңертең көзге шалынған Боқан тауы түс қайтқанша жеткізбей-ақ қойды.

— Батыр да жер түбіне шығып-ақ кеткен екен...

Байшоқының үнінде наразылығы ап-айқын білінеді. Жақайымның биі, жасы қырықты орталамай жатып-ақ толысып болған. Қаба сақалы, жүндес бет-аузы, ердің қасына түсіп жататын қарны, — оны тіпті кексе адам етіп көрсеткендей екен. Өзі етженді кісіні мойны ұзақ мынау жол тіпті ығыр қылған, ер үстінде жиі қозғалақтайды. Бүгін ат бүлкіліне әзер шыдап келе жатыр.

Қызылқұмның бұл тұсында ауылдың сирек ұшырасатын бір себебі бар еді. Осыдан бес-алты көштік жерде Шәудір түрікпендердің жаз жайлауы тиіп тұр. Жәніке-Сары әулеті сияқты тентек ауылдың жортуылшы жігіттері Шәудірдің жаз жайлауынан талай-талай жылқы алған. Иіні келсе, олар да есесін жібермейді. Қазақ ауылдарының іргесі жақындағанын есітсе, Шәудірлер де аттарын баптай бастайтын еді.

Еруліге — қарулы, қазақтың талай аулын зар қақтырып, жылқысын қуып әкетті...

Ондай-ондай шапқыншылықты талай кездестіріп, түрікпендерден көзі қорқып қалған жұрт, өзіне-өзі сенген. Тақа жүрек жұтқан біреулер болмаса, Боқан тауы жаққа көп үйір бола бермейді.

Қысы жұмсақ, шөбі шүйгін жайлау Қызылқұмда қадам бассаң қатер еді.

Биыл бесінші жаз қайтып оралды, Нұрымбеттің аулы осы Боқан тауын жайлайды.

Арынғазы хан сайланатын жолы Жанқожа қатысқан жоқ. Осыдан төрт жыл бұрын өткен жиынға да бармай қалды. Билер ханды Жанқожаға ашулы деп біледі. Шақырып әкелуге өздерін жұмсағанда, қай-қайсысы да қуанып еді. Олар үшін батырдың бас амандығы керек... Жанқожа бұл жиынға қатысса, хан да райынан қайтады...

Төбесі таңертең көзге шалынған Боқан тауына жолаушылар ұлы бесінде жетті. Қызылқұм артта қалған. Алдарында жазық дала, кер топырақты сары белдің еркек шөбі аттың тізелігін қағады. Бекбауыл тамсанып қойды.

— Жарықтық Қызыл, малдың жайы ғой...

Боқан тауының күнгей бетіндегі қоңыр төбенің баурайында қанаттаса отырған он шақты үйлі ауыл елшілердің көзіне жылы ұшырай кетті. Нұрымбеттің аулын сонадайдан таныған Бекарыстанның жүрегі лықсып аузына тығылғандай. Төрт-бес жылдан бері елден жырақ шығып, ұзақ кешіп, шет жайлап жүрген ағайынға ат ізін салып тұрғандары да бүгін екен. Онда да Арынғазы ханның әмірімен келіп отыр. Өз бетінше іздеп шығуға жұрт ханның қаһарынан сескенетін еді...

Апырай, бастан билік кетіп барады екен-ау...

Боқан тауы өңіріндегі елдің бұл кезде бес жүз үйге жақындап қалғаны рас... Нұрымбет аулы сөгіле көшкенде, соңына немере-шөбере туысы Жұмағұлдың балалары ғана ерген. Бір Барақтан сегіз ұл, жиырма шақты үй, етек-жеңі мол ауыл еді.

Бір жылдан кейін бұларға қасында он шақты үйі бар Сегіз келіп қосылды. Бұл ауыл қырық ру құрандылау... Екі үй қарақалпағымен Жанназар батыр бар... Бір үй Үйсін қуда... Қалған үш-төрт үй Әлімнің әр қилы аталығынан шыққан жарлы-жақыбай ағайындар.

Соңында қырық-елу үй Қаракесегі, Ақтан батыр да былтырдан бері осы маңайда көшіп-қонып жүр.

Былтыр бұлардың қауымына отыз бес үй Қарасақал келіп қосылыпты. Олар да үш-төрт жылдан бері Арынғазыдан іргесін аулақ ұстап жүреді екен. Жазғытұрым хан аттандырған жасауылдар ауылды қапыда басып, ойран салады... Қарасақалдарға тігерге тұяқ қалдырмай, бар жылқысын көтере айдап кетеді...

Осыдан бір жыл бұрын болып өткен Хиуа шапқыншылығы Боқан тауы маңындағы елді де қатты тіксінтеді. Бұрын әр шұқырда бытырап бет-бетімен көшіп жүрген ауылдар, араларын жақын салып, төрт-бес құдықтың басында отыр.

Малды Боқан тауының жықпыл-жықпылында күндіз-түні күзетте ұстайды.

Хиуа жақ беттегі төбе-төбенің басында қарауыл, әр ауылдың сергек жігіттері кезектесіп тұрады.

Ауыл болған ауылда құрып тастаған кермелер, жүйрік аттардың арқасынан ері алынбайды...

Боқан тауындағы елдің тіршілігі қазір жаугершілік заманды еске түсіргендей екен.

Осының бәрі Жанқожаның ойлап тапқан әрекеті екенін түсініп, Бекарыстан сүйсінді.

Әйтеуір-ау... Сыр бойындағы қалың елді зар қақсатып шауып алып жатқанда, Жәкеме Хиуа ханының да тісі батпайтын еді. Бес жүз үйден кемі алты-жеті жүз қарулы жігіт шығады. Бір Жанқожаның өзі неге тұрады? Төбе-төбенің басында қарауыл күтініп отыр... Қапыда баса алмайды...

Өткен бес жылдың бедерінде Нұрымбет ақсақал көп еңкейіп қалыпты. Сонда да сағынып көріскен ағайынды қасынан шығарғысы келмейді. Қонақтар түннің бір уағына дейін отырды. Шал Арынғазының жайын көбірек сұрастырады.

Билердің жауабы әзір. Қазір Арынғазының аузына бір Әлім емес, Арғын, Жаппас сияқты тайпалар да қарап отыр. Халықтың да берекеті кіріп қалған... Бес жылдан бері баспашының хабары да естілмейді. Ел ішінде бірін-бірі барымталап жататын жаман әдет те тыйылып келе жатыр.

Олардың жауабына ақсақал қанағаттанбады.

— Біз де бұл жақта естіп жатырмыз. Бес жылдың ішінде он азаматтың басы алыныпты. Қазақ күнде барымталасып жатқанда кісі өлімінің хабарын он жылда бір еститін едік. Арынғазы хан емес, қанды балта болды ғой...

— Өйтпесе, тентек тыйыла ма, ханда қадір бола ма?

— Біреудің қанын жүктеу арқылы қадір таппақшы болса, ондай хандықта қанша қасиет қалады? — деді Жанқожа, ертелі үнсіз отыр еді, басын көтеріп алды. — Нұралы мен Ерәлі қанша қарабет болғанмен, қасындағы момын қарашаның қанын жүктеген жоқ еді. Арынғазы Әлімнің ортасына келгелі қан шеңгелдемеген күні жоқ екен. Тек осының арты қайырлы болсын...

Бұл күні екі жағы да онан артыққа барған жоқ. Жол соқты болып жеткен билер төсекке бас қойды.

Ертеңіне Жұмағұлдың немересі Боранбай қонақтарды үйіне шақырды. Барақтың балалары ішінде көзге түсіп келе жатқаны осы жігіт еді.

Қонақасы үстінде Арынғазының аты тағы ауызға алынып, билердің сағы сынды. Бұл ауылдағылардың аузы бір ыңғай екені көрініп тұр. Әңгіме үстінде, бастығы Барақ болып — бәрі де ытырынып отырды.

Боранбайдың үйіндегі қонақасыда сырт ағайыннан Сегіз ғана болды. Ақтан батыр ауылда жоқ, жолға шығып кеткен көрінеді. Жасы Боранбай құрбылас қара жігіт, Қарасақал руының ендігі бас көтерер азаматы екен. Есімі Дабыл. Былтыр Қарасақал ауылына хан жасауылдары салған ойран сөз болып еді...

Дабыл құтырғаннан құтылған деп отыр.

Билер Барақтың үйінен шыққан соң жаяулап қайтты. Екі ауылдың арасы екі шақырымнан артық емес. Кеше ғана жұрт аударып қонған жерде із түсіп жарымапты.

Зауал ауған шақ. Тау беттен қоңыр самал еседі. Әлі де мал тұяғына жапырылып үлгірмеген еркек шөп шапаныңның етегіне оратылады. Құртқашаштар жаппай қызғалдақ жарған. Көк жусанның салалы шашағы жұпар иісін аңқытып, мұрныңды қытықтайды.

Бекбауыл Арынғазының сәлемін келе жатып айтты.

Хан Жанқожаға Шектінің әр аталығынан бір-бір адам жіберіп отыр. Қасына туысы Бекбауылды қосты. Жанқожаның биылғы жиында төбе көрсеткені жөн. Әйтпесе, ханның қаһарына ұшырайды, елден де шығады...

— Барымталап мал қуған жерім жоқ, кісі өлтіріп қан да жүктегенім жоқ, қалай елден шығамын? — Жанқожа ширығып тұр. Ханның қасына барып, басыма құрық тілер жайым жоқ. Сендердің не бітіріп жатқандарыңды да біліп отырмыз... Егізіңнің сыңары басын алдырады, оған ара түсетін дәрмендерің жоқ. Жанқожа оған көнбейді. Біреудің қанына ортақ болғанша, басымды алдырғаным кеп артық!

Бекарыстан сартасынан жүгініп отыра кеткен күйі бір құртқашаштың қызғалдағын жұлып алып жатыр еді. Қолынан түсіп кетті. Жанқожа соңғы сөзді соған арнап айтқандай. «Егіздің бірі сыңарың...» Бұл Байжігіттің қазасын бетіне басып отырғаны ғой...

Байжігіт Бекарыстанмен жақын ағайын. Қыста ығып кеткен жылқысын іздеп жүріп, ханның жасауылына жолығады... Анау астындағы аты зорығып өліп, жаяу келеді екен. Байжігіттің атын аударып алғысы келген жасауыл таяқ жейді.

Арынғазы тентек Асанның аяқ-қолын байлатып әкелдірді. Байжігітке өлім жазасы кесілгенде, осы билердің төрт көзі түгел хан ордасында отыр еді...

Ер бауырға шыдамайтыны рас екен, Бекарыстан тіксінді. Бірақ ханға қарсы сөз айта алған жоқ. Мезгіл қырық күн шілденің іші, күйіп тұр еді. Би қамзолының екі омыраулығы ашық, ақ бөз көйлектің сыртына тері шыға келді. «Бекарыстан аға-ай, мені шынымен-ақ өлімге қиғаның ба?» — деді Байжігіт жылап жіберіп. Ет бауыры елжіреп, құр сүлдері отырған би үстіндегі бөз көйлектің омырауын қалай қақ айырғанын білмейді. Бар ашуы уысына жиналғандай, тес етін мытып қалғанда, емшегінен қып-қызыл қан шапшып кетті. «Жаным ауырмаса — мынау не? Екі қолым байлаулы, амалым құрып тұр ғой...» Соны айтқанда Бекарыстанның дауысы әзер шықты.

Бекер келген екем-ау. Хан қаһарына ұшырап, Жанқожаның мойнына құрық түскендей күн туса, осы отырғандардың ішніде ара түсе алатын бірі жоқ. Ал батыр шет жайлап жүрсе де хан оның айбарынан сескенеді...

Ашуланып келе жатқан Бекбауылды Бекарыстан тоқтатты.

Байшоқы көзімен жер шұқиды.

— Ханы құрысын! - деді күрсініп. — Менің жаным саған ашиды, Жәке. Ел іші — алтын бесік. Сені халқың іздеп отыр. Жалғыз ауыл қашанғы отырасың?

— Құдай жалғыздықтан сақтасын. — Жанқожа кейіп қалды. — Киікбай мен Жұмағұл отыз үй. Былтыр Ақтан нағашым келді. Биыл Сегіз балуан қосылды. Жаңа көрдің, Қарасақал ағайындар да бар. Ханның алдағы жиынынан кейін тіпті көбейеміз бе деп отырмыз. Біз де бір тайпа ел болып қалдық.

— Ханға не бетімізді айтып барамыз? — Бекбауыл етегін қағынып орнынан тұрды.

— Жамандап баруға тілің жетпей тұр ма? Жанғазының соңына еріп қашқан сен едің, жылы орынды тапқан екенсің! — Жанқожа қатуланды. — Мені жау алмайды. Аспан асты кең, тақа қысылып кетсем, түрікпеннің Қарақұмы жақын...

Бұлардың алдында Бәйділда келіп кетті. Жанғазы сұлтанның сәлемін әкеліп еді. Жанқожа оны да біраз сілкілеп алды. Жанғазы Шектіні соңғы бес жылда екі рет шапқыншылыққа ұшыратқан екен. Қасындағы сарбазының көпшілігі Кішкененің жігіттері... Соның ішінде Асанға қараған ауылдардан жиналғанын естіп отыр. Нұрымбет шал Бәйділданың ит терісін басына қаптады.

Егер Қожамбердінің биі сөзінде тұрса, биыл Жанғазы сұлтаннан ірге айыруы керек...

Бірақ ондай сыр Шекті билеріне айтылмайды. Сыпайы сөзбен шығарып салды.

Кешкісін Боқан тауын жайлайтын Әлімнің жақсылары Ақтан батырдың үйінде бас қосты. Батырдың жолаушылап кететіні бекер, хан жіберген елшілермен кездесуден бой тартқан... Ақтан батыр Қарақұмға оралғысы келетінін айтты.

Дабыл мен Жанқожа бір жақ. Ал Сегіз болса, Сыр бойына жақындайтын ойы жоқ. Қарақалпақтағы қарындасы Қаракөзді қимайды. Ол жақта Жабы беделді еді. Атасы Күржібай өліп, бар дәулеті Сегізде қалды. Бұрын дөңгелек шаруалы Топының балалары қазір кеуде байдың қатарына қосылып отыр.

Жанқожа қарт нағашысын тағы бір жыл күтуге әзер көндірді. Арынғазы тірі тұрса, әлі де талай жиын болар... Әзір аңдысын аңдыған дұрыс... Сөз осылай байланды.

Рахметәлі Құралайдың салқынын өткізіп барып атқа қонды. Қасында он сегіз жігіт, бәрінің де ер қаруы бойында, жиынға емес, түрікпеннен жылқы алуға аттанып бара жатқан адамға ұқсайтын еді.

Мерзімді уақыты әлдеқашан болып, ендігі маусым айы туса да, күн жиі-жиі жаңбырлатып қойып, қабағын ашпастан тұр. Биылғы көктем жаңбырлы, алдағы жаздың мал баққан шаруаға жайлы болатынын аңғартқандай еді. Көк жусанның салалы шашағы аттың шашасынан келіп, еркек шептің сабағы жел лебімен желкек қағады. Ұшы-қиырсыз дала төсін таспадай тіліп, ирелендеп жатқан жалғыз аяқ жолдың екі жағы бұп-бұйра, таң атқалы ала бұта көк шағыр жолаушылармен жарысып келе жатыр.

Бұлар шыққан Қалбаның Қаратауы мен Ақсақалтәуіп көлінің арасы салт атты жолаушыға онша қашық емес, арада төрт қонып жете беретін еді. Рахметәлі тіпті суыт жүрді. Ат мойнын талдырар ұзақ жолды үш күннің ішінде қусырып-ақ тастады.

Соңғы түні далаға қонып шыққан жолаушылар түске шейін хан ордасына жетуді меже қылған. Рахметәлі арқан бойындай жер алда, Шалбурылды соқтырта аяңдатады. Үстінде қара мауытымен әдіптеткен түйе жүнді шекпен, ішінен жұқа қамзол киіпті. Ат үстінде сыптай болып түп-түзу отыр. Аяғында Бұхардың текекісінен тіктірілген ұзын қоныш мәсі. Оның сыртынан киген кебісін көксауырлатып тіктіргені, мосқал жасты осы кісінің әлі де кәрілікті мойындай қоймағанын көрсеткендей еді. Басында киіз қалпақ, оны да қара мауытымен әдіптетіп, сай-сайын қызыл мақпалмен бастыртыпты. Әлі ат үстінде жортудан қалмаған кісінің он екі мүшесінде арам еттен ырымға жоқ, қағылез қалпы қайраты қайтпағанын көрсетіп тұр.

Жолаушылар түс қызғанша ат басын іріккен жоқ. Шалбурыл қаттырақ аяңдағанда, басқа аттар желіп отырады. Рахметәлі таңертеңгі қалпы, ер үстінде ең болмаса бөксесін де бұрып отырған жоқ. Көз алдында биік қоңыр төбе, сәскеден бері жеткізбей келе жатыр еді. Түс қызды. Қоңыр төбенің баурайында Рахметәлі Шалбурылдың тізгінін тартты. Қамшысының сабымен кек бас ердің қасын тық-тық ұрып тұр. Басқалары да тоқтады.

— Ақсақалтәуіп осы төбенің астында... Рахметәлі содан соң үнсіз қалды.

Жолаушылар қоңыр төбенің басына көтерілді.

Әрірек сары жонның бөктерінде аппақ шағаладай үйлер... Көптігі соншалық, көз сүрінгендей екен. Торы төбелді тебініп, ағасын жанамалай түскен Мелдебектің түсі бұзылды. Ақырын күңк етті.

Хан қанадан кетіп тұр екен-ау. Мынаусы ең кемі екі жүз үй бар ғой...

Сары жонның арғы еңкеуінде жалтырап көл көрінеді. Жағалау жап-жасыл, балғын құрақ ақырын толқып басылады. Ол маңайда жиырма шақты үйдің қарасы көзге шалынады. Бәрі де қоңырқай үзікті жұпыны үйлер. Ас-су сақтау үшін әдейі тіккізгені байқалады.

Ауылдың алдында жалғыз шоқат. Көк шоқаттың басында жалғыз кісі, қарауылдай қақшиып тұрғаны алдақашан. Бұлар қасына келгенде қозғалған жоқ.

Мал баққан қазақтың көзі қырағы келеді.

Ана тұрған жалғыз кісі хан иеңнің өзі, - деді Рахметәлі, тізгінін қымтыңқырай ұстап, аттың жүрісін баяулатты.

Қаһарлы хан туралы талай қорқынышты аңыздарды естіп, жүректері шайылып қалған жігіттер селк етті. Бәрінің де түстері оңған, дыбыстарын шығаруға қорқады. Рахметәлі оңына бір, солына бір қарады.

— Әуелі хан иеге сәлем бере кеткеніміз жөн болатын шығар. Соны айтып тұрып күлді. — Алдарында аранын ашып ажал тұрғаннан бетер құтанайларың қашқаны қалай, жігіттер. Қазір ханға сәлем беріп тұрған жерде бұттарыңа жіберіп қойып жүрмеңдер...

Жігіттер қысылды. Рахметәлінің қасында еріп жүріп, талай мәрте тура ажалмен бетпе-бет келіп байқағандары бар. Осы кісінің сасқалақтап сыр берген жерін осы тұрғандардың ішінде білген жан жоқ. Мінезі қандай салқын болса, қимылға соншалықты шапшаң, сақтықты бір мезгіл естен шығармайтын. Бұл жерде де қысылып тұрған түрі байқалмайды. Көк шоқаттың басында тұрған жалғыз адамға қарай Шалбурылдың басын бұрды.

Жолаушыларды Арынғазы да көрді. Өкше іздері Қалбаның Қаратауынан шыққан екен. Ол жақтан келетін қазақ билері санаулы. Топтың алдында арқан бойы озық келе жатқан батырды ешкімге ұқсата алмай тұр еді. Есіне Сары бидің баласы Рахметәлі түсті.

Ханның қабағында кірбің білініп, аққұба жүзі суын алған болаттай сұрланды. Арынғазының жасы алдына қырыққа шығады. Қарашығынан көрі ағы молырақ ұялы келген үлкен көзі сұп-суық қарайды. Бет сүйегі шығыңқылау, монгол тұқымдас болғанмен, хан ажарлы еді. Онсыз да ортадан биік бойын етегі жерге сүйретілген Хиуаның қызыл жібек шапаны тіпті биіктетіп көрсетеді.

Рахметәлінің өзіне қарай тіке келе жатқанын көргенде, жыны тіпті құрыстады. Енді қыңырая түсіп, жолаушыларға сыртын беріп еді.

— Ассалаумалейкүм, хан ием!

Қазақ батырының дауысында діріл байқалған жоқ. Әлі де зыбандығын өткізе түсуді ойлаған хан Рахметәлінің сәлемін алған жоқ.

— Сарының баласы тым асқақтап кеткен екенсің. — Арынғазы көмейінде тұрған ашуды іріккен жоқ. — Мен хан тағына отырғалы бес жыл, төбеңді бір көрсеткенің жоқ. Екі рет шақыртып әзер келдің ғой!

— Тақсыр-ай, келмейін деп жүрген мен жоқ-ау... Рахметәлінің шегір көзі кірпік қақпайды, ханға қадала қарап тұр еді, бір сәт арбасып қалды. - Қалай келейін, ұлы төбені шандайсың, кіші төбені қандайсың. Қай жағыңнан шығып қаламым деп қорыққаннан, Қаратауда бойымды бағып жата бергенім жоқ па?

— Ештен де кеш жақсы, — деді хан

Ер көкірек Арынғазы өр мінезді еркекті сыйлайтын еді Рахметәлінің жауабына ырза болды. Сол екі ортада төлеңгіттері де жиналып қалған. Ханның назары түзу екені қабағынан-ақ белгілі. Төлеңгіттер Рахметәлінің шылбырына оралып жатыр.

Сегіз қанат ақ боз үй. Күтушілер қонақтарды сонда бастап алып барды.

Көзіне жұдырық сыймайтын тар көз керегелерінің түсі қып-қызыл. Түскиіздерін көк масатымен оюлатыпты. Басқұрдан бастап, үйдің уық бауларына шейін қызыл мен сары түс жарыстыра шабыстырылып, шашақтары шым жібектен өрілген еді. Аяқтарының астында түрікпені атлас кілем, былқ-былқ етеді. Үстінде жайылған көрпелердің тысы қызыл ала батсайы. Ханның әдейілеп тіктірген үйлерінің бірі екені көрініп тұр.

Ат-көлікті жайғастыруға Айбас бастаған екі жігіт қалып басқалары үйге кірді. Ат соқты болып жеткен қонақтар бір-бір тай тері жастықты бастарының астына тастап, қисайып-қисайып жатыр.

Біраз күттіріп қымыз келді.

Сәлем беретін адамдар бір-бірлеп төбе көрсетті. Рахметәлі екі жылдан бері шет жайлап жүр. Сағынысқан ағайын осындайда жүздеседі.

Жаманқұл келді. Бәрі де жақын туыс, жалбырақтасын құшақтасып жатыр. Бұл жақтағы Жаманкөз тұқымының амандығы сұралды. Ауыл жылдағы жайлауы Шықыман төңірегіне көшіп келіпті. Ас келгенше шаруа сөз болды.

Түннің бір уағында қонақасы ішілді.

Төсекке кештетіп бас қойған, ұйқысы қалың Балпан сияқты жігіттер сәскелетіп оянды.

Хан мәжілісті бүгін түстен кейінге жобалап қойыпты. Жолаушылар соны сөз қылып отырып, сыздықтатып қымыз жұтады. Тағы да сәлем беретін жұрт қаптады.

Құм ашық. Бүгін әуе айналып жерге түскендей ыстық еді. Көл жағалай тігілген қоңырқай үйлердің алдында қазылған жерошақтар. Үйіткен бастың көңірсі иісі алып кетті. Тай қазандар бұрқ-бұрқ қайнап жатыр.

Сыр бойында жүрген Бәлдір осынау жиынның хабарын осыдан бір ай бұрын есіткен. Сол күні шабан торыға ер салды. Суыт жүріп кетсе бір аптада жетіп келер еді. Бірақ жол бойы

талай жылдан жолы түспей жүрген ағайындар отыр... Бір ауылда түстенеді, бір ауылда қонады. Жағдайы келіп, қарны тойса, апталап жатып та қалады... Бәлдір әйтеуір жеткеніне қуанады.

Кеше түсте Толыбайдың аулынан шығып, далада түнеді... Бәлдір аш. Шабан торы оның аржағында, жануар түйе сияқты, қысылып кетсе, жүріп келе жатып шалып оттайды. Қамшы батса, тұрып қалатын «ауруы» тағы бар...

— О, арам қат, арамқатқыр! Бекбауыл қайдан оңды атын мінгізе қойды деп едім-ау...

Оны түсініп жатқан торы ат жоқ. Түнде қонған жерде тас қылып байлап қойған ақыреті бар, Бәлдір балағаттап жатқанда, ал басын бір көтермейді.

Бәлдірдің көзі ақ ордалардан бұрын қоңыр үйлерге түседі. Ас қайда ырыс та сонда. Қоңыр үйлердің алдында қаздай тізілген жерошақтарды көргенде, жалақ ернін жаланып-жаланып қойды.

Бір тай қазан басқасынан оқшаулау қайнап жатыр еді. Соған тура келді. Бәлдір ұмар-жұмар аттан түсті.

— Ассалаумалайкүм!

Қазаншы оған бұрылып та қараған жоқ. Бәлдір сәлем берді, міндетінен құтылды. Бәлкім, байғұстың құлағы тас керең шығар. Есітпесе обалы өзіне, қазанның беті ашық тұр, бір жамбас Бәлдірдің көзіне жылы ұшырай кетті. Әрі бет жағында жатыр екен. Сұрағанмен саңырау неме есітпес... Қазаншының қасында жатқан темір істікті ала салып, жамбасты шаншып келіп қалды!

Әй-әй! — Қазаншы барқ етті.

Ондай-ондайды ілестіре берсе Бәлдір бола ма, өзі саңырау қазаншыға жағдай айтып түсінісіп жатқанша не заман... Қойдың жамбасы түйе жүн жыртық шапанның шалғайында кетті. Анда санда ауызды салып қалып, апыл-құпыл жұлмалайды. Қазаншы барқырап жүр.

— Бұл ханға асылып жатқан қазан деп тұрмын ғой саған! Әй, мынау керең неме екен ғой!

Қазаншы төбенің басында тұрған бір топ салт аттыға қарай жүгірді. Әлі байбайлап барады. Бұл екі арада ішіне ел қонып, есін жинап алған Бәлдір қазаншының айтқан сөзін ақылға салуға жарап қалған. Ханға асылып жатқан қазан деді-ау... Оның ішіндегі ең аталықты мүшесі қарнында жатқаны есіне түсті. Хан қаһары қатты екенін құлағы шалғаны бар. Ана қазаншы жасауылдарға жеткізіп барса, бір зобалаң дайын тұр. Бәлдір састы.

Қарны ашқан кезде түтін шыққан түндікті қиядан байқайтын көзі енді ақ үйлерде еді. Өзі де солай қарай емпеңдеп барады. Байғұс торы ат ханға асылып жатқан қазанды күзетіп қала берді.

Арт жағында дабырласқан дауыс естілді.

— Ана бара жатқан сол!

— Ананы ұстаңдар!

Қатер жақындағаны анық еді. Бәлдір ең бірінші кездескен үйге зып берді.

— Ағатайлар, ара түсе көріңдер!

— Е, не болды?

Бәлдір «не болғанын» айта бастап еді, төрде теңкиіп жатқан шүй желкелер үрпиісе бастады.

— Ойбай, құры! Басымыз кетеді!

Бәлдір үйден атып шықты. Анадай жерден қылыштары сартылдап екі жасауыл жақындап қалыпты.

Бәлдір екінші үйге кірді. Онда да сол «ханға асылып жатқан қазанның» жайы ауызға алынса, жұрттың көзі атыздай болып, қуып шығады.

— Ойбай, қаранды батыр!

Бәлдір төртінші үйден шыққан кезде, жасауылдар елу қадамдай жерде өкшелеп келіп қалып еді. Алдындағы үйдің босағасынан аттай беріп, құлай кетті.

— Ей, не болды?

Бәлдір айтып болған жоқ жасауылдар да келді.

— Мынау ғой!

— Жүр, сұмырай!

Жасауылдар Бәлдірдің үстіне төніп қалған кезде терде жатқан шегір көзді сары кісі басын көтерді.

— Оны қайтесіңдер, жігіттер?..

— Ханға айдап алып барамыз!

— Ендеше, жолдарыңнан қалмаңдар. Қонақ менікі. Бәлдірді ханға өз қолыммен апарып табыс етемін...

Жасауылдар төрде самсап отырған жігіттерді көрді, шегір көзді шалдың сұсынан да ығысқан. Бәлдірге қарай-қарай үйден шықты.

Қойдың жамбасынан шыққан даудың соншалықты ұшынғанын есіткенде, әркімнің-ақ түсі бұзылды.

— Ал, бауырым, мін менің мойныма!

Рахметәлі қарсы алдында тізерлеп отыра кеткенде, Бәлдірдің көзі атыздай болды.

— Аға-еке!...

— Доғар сөзді! Мін мойынға! — Бәлдір сасқалақтап орнынан тұрды.

Рахметәлінің көзі шақшиып кеткен екен, мойнына мініп жатқанда Бәлдірдің буын-буыны қалтырап, көзі бұлдырады. Батыр ағасының талай оғаш мінезін көре жүретін Балпан, тап осы жолғыдай сүйсінген емес. Ана екеуі үйден шығып бара жатқанда, қасындағы Мелдебекті түртіп қалды.

— Ал енді біз де сақтықты ұмытпайық. Рахметәлі ағам хан ордасынан тегін қайтпайды. Не әлгі байғұсты тірі әкеледі, не сол деліқұлмен бірге басын алдырады.

Жігіттер қаруына жармасты.

Айбас жайылып жүрген аттар жаққа жүгіріп барады. Көзі хан ордасында... Рахметәлі сол арқаланған күйі ордаға кіріп бара жатыр екен.

...Арынғазының қолында домбыра, саусағына көз ілеспейді. Қаперінде түк жоқ-ты. Мейіздей қатқан домбыра өзі сөйлеп тұр. Сары шанақтан күмбірлеген үн келді. Әлде бір үдере көшкен елдің сарынындай. Көш асығыс, жетер меже алыс, тартып барады... Күй тынысында тарығу, талықсу байқалмайды. Көш алдында дүркіреп үйір-үйір жылқы бара жатқандай, ара-тұра ат тұяғының дүбіріне ұқсас дыбыс естіліп қалады.

Домбыра да бір кәрі әруақ, анда-санда осылай буып-буып кететіні бар. Одан кейін бүкіл дүние ұмытылады. Хан алда-жалда домбыра қызығына түсіп кеткендей болса, күзетші бектер алдиярдың үстіне адам кіргізбейтін еді. Айбарынан арыстан ығысатын Арынғазының екі иығы бүлкілдеп домбыра тартып отырғаны сырт көзге ерсі көрінеді.

Қазір де оңаша, ханның қасында ханымы Балым ғана еді. "Қазан басындағы жанжалдың» хабарын алып келген жасауылдар есіктің сыртында күтіп қалған. Күзет бастығы екі рет бас сұғып, бір ауыз тіл қатуға батылы жетпей қайта шықты.

Күй арындап барып, кілт аяқталды.

Соны күтіп тұрған бас уәзір есіктен зып берді.

Ханға асылып жатқан қасиетті қазанға қара бұқараның қол сұққаны - адам құлағы есітпеген сұмдық еді. Оның жалғыз жазасы өлім болуы ләзім... Қазан бұзар тентекті жасауылдар ұстап алған жерде бір шегір көзді шал ара түсіп жібермей қойыпты... Хан аузын аша беріп тоқтады. Есіктен арқаланған екеу кіріп келе жатыр екен.

Тағы да Рахметәлі... Сарының тентек ұлы бүгін алдынан екінші рет шығып отыр.. Және жай келмей, тәртіп бұзған қылмыстыны арқалап кірді. Желкесіне мінгізгені — алдымен өз басын шаптырып барып, Бәлдірді өлімге содан соң беретінінің ишарасы еді.

Күй сиқырымен балқып отырған ханым сол әсерленген күйі соқталдай адамды арқалап кірген Рахметәліге сүйсіне қарады. Ер көңілді Арынғазы жайылып сала берді.

— Рахметәлі мырза, тентегіңді қайтара бер. Пақырдың бір қасық қанын кештім, — деді.

Бәлдір ыржия күліп, Рахметәлінің арқасынан түсті. Екі езуі құлағында, алдына отырған ханға алғыс айтып, бас ию салтында жоқ, есіктен шыға берді.

Орнынан тұрып жатқан батырға хан иек қақты.

— Батыр, өзің отыр.

Хан ордасының түскі қонақасы ішіліп болып, Дәрменқұл қожа ас қайырды. Бүгін төрт күнге созылған кеңес қорытындыланатын күн еді. Хан үнсіз ойға шомып қалған. Оның қабағын баққан қожекең да қалғып-мүлгіп отыр.

Арынғазы әрісі Әбілқайырдан бастап, кіші жүз ордасында таққа мінген бүкіл ханның тарихын бес саусақтай біледі. Төре тұқымында Әбілқайырдан басқа сұлтанның біреуіне де көңілі бітпейді. Әсіресе Нұралы... Орыс патшасынан алған жалақысына қызығып, хан тағының қадірін кетіргенін еске алса, жыны құрыстайды.

Әбілқайыр тұқымы түгел азғындайды. Ерәлі, Есім, Айшуақ... бәрі де сырттан жау іздеу орнына, халық ортасынан шыққан аяулы ерлермен ұстасты. Ең аяғы Қаратайға шейін Сырымның соңына шырақ алып түсіп еді.

Хан алдында қалтырап тұру қара бұқара үшін парыз екені рас. Бірақ тақ иесі ел тірегі батырлары мен халық тұтқасы батагөй билерді ренжітпегені ләзім. Қонысына қол салсаң, елдің тынысы тарылады. Арынғазы талай тентекті елім жазасына кесті. Бәрінде де қылмысын шаршы топтың алдында мойындатып алып жазалайды. Әлі күнге әруақты ерлер мен ауызы дуалы билердің маңдайынан шерткен жері жоқ. Айып салғанда да, аз аталықтан шыққан, арқа сүйер ешкімі жоқ байларды таңдап алады. Ал хан ордасы нөкерлердің шығыны мен қонақасыға қажет мөлшерде ғана мал ұстайды. Сондықтан Арынғазыға басы артық қоныс іздеп, біреуді жәбірлеудің қажеті болған жоқ.

Қазір-ақ кіші жүздің қақ жарымы, орта жүздің бір бөлегі уысына жиналды. Жалғыз Нұрымбеттің баласы... Ақтан батыр... Биылғы жиынға екеуі ғана келмей қалған. Олар да қашанғы жүреді? Қасынан ел кете бастаса, өздері-ақ келеді.

Кеше бір тентектің қанын кешіп, әділдік көрсетті. Сол үшін абырой тапқан Сарының баласы Арынғазыға өмір бақи қарыздар болып өтеді. Бұдан былай хан ордасына жақын жүруге тырысатыны анық.

Бірлік осылай бірте-бірте басталса керек...

Кеше ханның алдынан талай-талай дау тарады. Біреу барымтаға кеткен малын іздейді, біреу жесір даулайды... Қазақ арасында құдық таласы басталыпты... Арынғазы ешкімді ренжітпеудің әрекетін қарастырды. Жиналған көпшілік ырза болып тараған сияқты...

Күрделі кеңес бүгінге қалдырылған.

Терістікте орыс патшалығы, қолынан келсе, Арынғазының басына Шерғазы мен Бөкейдің кебін кигізуге дайын отыр. Оңтүстікте Хиуа ханы... Жанғазы сұлтанды бетке ұстап, бес жылдың бедерінде Әлімді екі рет шауып алды. Қоқан болса, түп іргесінде Ақмешіт қамалын тұрғызып, көк желкесінен қарауыл қарайтын сыңайын байқатады...

Жанғазыны қолтығының астына паналатып отырған Хиуа ханымен Арынғазы сөйлеспейді. Қоқанның да ырымы жаман... Қоластындағы Қоңырат ауылдарын қан қақсатып жатыр...

Ендігі қалғаны орыс... Арынғазы шылбыр ұшын содан сұрауға бекініп отыр. Бөкей елді. Жәңгір шіп-шикі бала... Айшуақ тағының мұрагері Шерғазы болса, күпі кигізіп әремнің шетіне қалқитып қойған қарақшыдай ғана қауқары бар. Оны хан тұтып, мойындап отырған қазақ баласы да жоқ.

Қызылдың құмы арқылы Бұхараға қарай шыққан орыс керуендері жылда тоналады. Тонап отырғандар да Хиуа мен Қоқанның бектері... Керуен жолын қауіпсіз ұстай алатын құдіретті біреу орыстарға да керек шығар...

Арынғазы биыл жаз ортасынан ауа қол жинап Қызылға қарай аттанады. Хиуа мектерлерінің зекет жинауды сылтау қылып жаппай қаптайтын кезі... Былтырғы Сегіз балуанның сөзі есінде. Хиуалықтарды тұтқынға алуды ойлап отыр.

Келер жазда хан Орынборға аттанады. Ең алдымен орысқа өзінің адалдығын көрсетуі керек. Қолға түскен хиуалықтарды Орынборға жөнелтпекші еді. Өзінің хан екенін солайша мойындатады...

Орыстың зеңбірегі мен мылтығын алу үшін ол Әбілқайырдың саясатын ұстануға бекінді.

Оған тек қару керек. Ал сарбаз қазақ даласында жетіп артылады...

Қырық мың үй Әлім-Шөмен ашса алақанында, жұмса жұдырығында. Оған көрші отырған Жетіру мен Байұлы ауылдарын, Арғын мен Қыпшақты қосқанда, үй саны сексен мыңнан асып кетеді екен. Арынғазы шын қозғалса, сексен мың жігітті атқа қондыра алатын еді...

Көрші хандықтардың бәрінде де мылтық бар, зеңбірек бар... Қарағай сапты найза, қара сойылмен құрулы мылтық құрсанған жауға қарсы шаппақ қиын.

Арынғазы билердің алдында шын ниетін жайып салды. Хан қара қазақтың қайткенде қабырғалы ел болатынын айтып берген кезде, отырған жұрт аузын ашып, көзін жұмған. Арынғазы шешен сөйлейтін еді. Әрі білікті билердің көкейіндегісін тап басып тауып айтып отыр. Былтырғы Хиуа шапқыншылығынан кейін көзі қорқып қалған жұрт бұл сөзге имандай ұйиды.

Арынғазы былтыр күзден бері Жәнкент қамалын жөндетіп, соған орай бұл өңірде бұрын жоқ «ханның қазуы» атты салық шыққан. Қара жұмысқа жігіт, байлардан сойыстық жиналады... Жәнкентте Арынғазының туы желбіреп тұрғанда, Сыр бойындағы елге сырт дұшпанның аяғын аңдап-аңдап басатыны бәріне де анық еді. Ешкім де тартынып қалған жоқ.

Арынғазының бүгінгі сөзінен үлкен бір жақсылық нышаны сезіледі. Орыстың атын есітіп үркектей бастаған Жетіру мен Арғын-Қыпшақ билері, ханның шын ниетін байқаған кезде, бас шұлғысты.

Арынғазы көкейін тескен шындықты мойындатып алған соң, түпке сақтап отырған ойын ортаға салды. Орыс қару-жарағын тегіннен тегін ұстата салмайды. Оның ақыры есепсіз шығынға соққалы тұр. Оған қоса хан тұрақты сарбаз санын көбейтіп, алдағы жылы бір мың жігіттен қосын ұйымдастыруды жобалап қойған-ды.

Сарбаздарға ат-көлік керек, азық керек...

Жылдағы зекеттің үстіне хан атақты-атақты байларға биыл да қолқа салмақ...

Сойыстық сұрап отырған жоқ, жылу жинатады...

Жиынға келген бай-бағландардың ішінде жасы кішісі Жаманқұл жұрттың бәрінен төмен отыр еді. Хан жағдай айтқан кезде көпшілік тосырқап қалғандай, суырылып шыға қоятын ешкім табылмады. Бір жылы шапқыншылыққа ұшырайды. Біресе зекет, біресе сойыстық, қазақтың еңсесін көтертпей-ақ қойған. Оған мынау жылу қосылған соң, елде не берекет қалады. Билер бірінің қабағын бірі бағып, кібіртіктей бергенін көрген кезде, Жаманқұл бір ауыз сөз сұрады.

— Көріп отырмын, хан ием бір игілікті істі қолға алған екен. Нас иіп құп алу біз сияқты қара бұқараның борышы ғой. Дүниемен бітетін жұмыс болса, қазақ одан тартынып қалмайды. Ілләһи, хан ордасының іргесі берік болсын. Мен өз тарапымнан ханның қазынасына бес жүз қой, жиырма бес жылқы, он түйе қосам...

Жаманқұлдың байлығынан хабары аз жұрт ішегін тартты.

Байдың бір ауыз сөзі мұрындық болды. Басқалар да қозғалақтай бастап еді. Біреу аз, біреу көп, әркім өзінің шама-шарқына қарай зияпатын атап жатыр.

Осы жерде Бекбауыл сөз қосты. Осы ханның көп уәзірінің бірінен саналатын еді.

— Біраз малдың басы көрінді. Бірақ беретіндердің аты жылқы болмасын, ханға сарбаз мінуге жарайтын ат керек. Сұлама өркеш, қисық төс, күлге шөгетін қоспақ беріп құтыла алмайсыңдар, жүк артуға жарамды, сүт те беретін түс айырдан болғаны артық. Ақ ауыз қой айдатып, алдай салып жүрмеңдер. Сарбазға азық алатын болған соң, оның да қоңдысы жақсы...

— Зекет күз түсе жиналады. Ал мына малды осы қырық күн шілденің ішінде жеткізіп беріңдер. — Арынғазы өзінің келер жылы тамыз айы туа орыс патшасына аттанатынын айтты.

Содан кейін жорық жайы сөз болды.

Арынғазы әр рудың аталықты билеріне тапсырма берді. Қару ұстайтын жігіттерді түгел атқа қондырып, сүмбіленің басында жиналып бітуі керек... Тұрақты сарбаздар да кейін солардың ішінен іріктелініп алынатын еді.

Кейбір билер сарбазға алынатын жігіттерді ру-руға бөліп беретін ниет байқатқан. Рахметәлі қарсы шықты.

— Біздің Әйдербекте екі жүз елу үй, Кішкенеде екі мың бес жүз үй бар. Тағы да жігіт болған жігіт найза ұстап, жау қайтармайды. Қазақта жау түсіріп жүрген батырдың басы санаулы ғой. - Рахметәлі өзі білетін отыз адамның атын атады. — Басқа ер көңілді жігіттер де осылардың айналасына жиналады. Жаңағы аты аталған батырлар бас-басына отыз адамнан ертіп келсе, жетіп артылмай ма?

— Бұл да жөн!

— Бәрі де қасына өз аталығының жігітін ертіп жүр!

— Дұрыс айтады!

Арынғазы Рахметәліге көз тоқтата қарады. Сарының баласын жиынға бекер алдырмаған екен. Тарыққанда шылбыр ұшын беретін, сөзден тосылғанда ақыл тауып кететін мықтылар осындай тентектерден шығады екен-ау.

Арынғазы Әлім ішіне келгенде қасында Сырым батырдың баласы Жүсіп бар еді. Көптен сыралғы, үзеңгілес жолдасын тонның ішкі бауындай көреді. Көп сарбаздың сардарлығына да Жүсіпті сайлап отыр.

Әлгіден кейін Рахметәліге көңілі толды. Әттең, жасы ұлғайыңқырап қалғаны өкінішті. Болмағанда, бір мыңдықтың басына қоятын-ақ адам... Сарбаз ат үстінде күн кешеді, ашаршылық шөл кешеді... Ондайда кәрі сүйек сыр береді-ау...

Ертеңіне жиын тарайтын еді. Арынғазы басты-басты билерге ордасында қонақасы берді.

Жиын тарқаған соң, Балпан Рахметәлі ағасынан рұқсат сұрады. Боқан тауын жайлайтын ауылдарға төрт жылдан бері ат ізін салудың реті келмей жүр еді. Қасында Сайлыбай мен Айбас, Балпан сонда барып қайтқысы келіп отыр.

Бүгін Көкқабақтағы Жақайым ауылдарына қонып шыққан. Күн күйіп тұр. Алдағы құдықтың мойны алыс, ертелетіп атқа қонған жігіттер, жер ұтудың амалын қарастырып, оқтын-оқтын жарысып алады.

Жол нар өркеш құм шоқылардың арасына кірген жерде түс қызды. Шөлге шыдамсыз Балпан жанторсығындағы сусынды елдің алдымен тауысқан. Мауыты шапанын қоржынға салып, қамзолын басына бүркеніп алды. Күн көзінен тығылатын жер жоқ.

Анадай жерде қызыл дүзгеннің тасасынан біреу ербиіп тұрып жатыр. Балпан тани кетті. Кеше хан ордасының көлеңкесінде тоңқайып жатқанын көріп еді. Біреулер бейтаныс осы кісіні Арыстанбаптың шырақшысына ұқсатқан.

— Ассалаумалайкүм!

Бейтаныс жолаушының ерні әзер қыбырлайды. Айбас аттан түсе қалып, жанторсығын аузына тосты.

— Алда пақыр-ай, енді болмағанда өледі екен...

Балпан қоржынынан шапанын алып, қызыл дүзгеннің үстіне жапты. Бір адамның басы сыйғандай көлеңкеде үшеуі тығылысып жатыр.

Жігіттер жолаушыдан жол мәнісін сұрастырды. Есімі — Әбілсейіт, Ақиректе шырақшы екен. Хан жиынға шақыртып, сонан оралған беті...

— Тақсыр-ау, қырық күншілік шөлде жаяу жүргеніңе жол болсын...

— Жаяу жүрмек шайқылардың салты...

— Ақирек қайда, біреу қайда, мынау Қызылқұмда адасып өлем деп қорықпайсың ба?

— Бәрі құдайлық іс...

Айбас ұзақ тәжікелесіп, ақыры қояр да қоймай, шырақшыны артына мінгестірді.

Сол күні зауал ауа жолаушылар Бидай батырдың аулына құлады. Қазақ әулиенің шырақшысын төбесіне хан көтерді. Батыр астына ат мінгізді.

Шырақшыны жиынға шақырған хан да жоқ. Келген өзі еді. Оның хабарын Хиуада Мухаммед Рахым бек күтіп отыр. Атқа мінсе, жұрт көзіне түсіп қаламын деп қорқады...

Қазір Хиуаның жансызына әр өткен күні қымбат. Бидай батырдың ат мінгізгені жақсы болды. Жолда шөлдеп өлуі де мүмкін екен...

Шырақшы жолындағы Ақирекке да соққан жоқ. Хиуа хандығын бетке алып, сызып отырды.

Балпан бастаған жігіттер бір ауылға қонады, бір ауылға түстенеді. Жаздың күні Сыр бойында ел қалмайды. Алтыншы күні Ақиректен құлады. Әулиенің басына зиярат қылып шырақшының үйінде түнеп шықпақ еді. Орнын сыйпап қалды. Жігіттер иесіз тамда түнеп шықты.

Ақсақалтәуіпте өтетін жиынға Мұхаммед Рахым бек үлкен мон беріп отыр. Хиуа сарбаздарының көктемдегі шапқыншылығынан кейін Арынғазы ойлануға тиіс еді...

Сыр бойында қазақ хандығы пайда болып, оның жыл санап күшейе түскені Мухаммед Рахым бектің бір бүйірінен шаншудай қадалып, мазасын кетірді. Осы жиында Арынғазының қалай қарай бет бұратыны біржола анықталады.

Қоқан ханы Омар Ақмешіт қамалын орнатып жатқанда, Мухаммед Рахым бек қыңқ етіп дыбыс шығара алған жоқ. Арынғазының елшісі Бұхарда жүргенін біледі. Әмірге қарсы жалғыз күресу қиын еді, ол одақтас іздегенде Қоқанды тапты.

Сыр бойына бес жылда екі рет жорық жасаған екен. Екеуінде де Жанғазы арандатты. Биылғы жорықтың мақсаты Қызылға қарай көшіп шыққан Арынғазы ордасын қапыда басып, қазақ ханын тұтқынға алу еді. Қате еткенін енді түсініп отыр.

Мухаммед Рахым бекке қолында билігі бар адам керек. Жиырма мың шаңырақ Әлім-Шөменнен Жанғазының соңына екі-ақ мың үй ерген екен. Ондай беделден жұрдай болған сұлтанның шашбауын көтеріп, абырой табуың қиын...

Осылай толқып жүргенде жансызы да жетті.

Арынғазының Қызылдағы қазақ ауылдарына жорыққа шығатын ниеті бар екенін есіткенде, хан онша елеңдеген жоқ. Шапқыншылыққа ұшырайтын Жанғазы сұлтан екен. Сонысының өзі жақсы... Арынғазы икемге келетіндей болса, тентіреген сұлтанды жер соқтыруға алдымен Мухаммед Рахым бек көмектесер еді...

Қазақ ханы Орынборға сапар шекпекші... Жәдік сұлтанның әулеті Әбілқайырдың жолын қуғысы келгені ме? Бұл да орыс қаруына арқа сүйеп, Хиуаның жағасына қол салады. Мухаммед Рахым бек тістеніп отыр.

Жансызы рас айтса, қазақ билері бір ауыздан сөз, бір жеңнен қол шығарғаны анық еді. Көз алдына жер қайысқан қалың қол, салт атты қазақ сарбаздары елестейді... Оның бәріне азық-түлікті қайдан табатыны таң қалдырады.

Атақты байларға жағдай айтып, жылу жинатып жатыр. Хан қазынасына сыйлық есебінде, мал-мүліктерін өз еркімен беріп жатқандар да бар...

— Жауға олжа болғанша, сарбаздардың азығына бергендері, әрине, артық...

Бұл сөзді айтқан Қожанияз еді. Биылғы көктемгі жорық басталар алдында осы Қожанияз сақтық айтқан. Хан сарайының даласындағы іс-әрекетін басқаратын бегі Жанғазыны иттің етіндей керетінін Мухаммед Рахым бек те түсінеді. Қожанияздың болжауы дұрысқа шыққанын қазір біліп отыр.

Арынғазыға елші салу керек... Ол үшін ең алдымен Жанғазыны шеттетуі керек еді.

Құланның қасуына — мылтықтың басуы дәл келді. Күзетші қазақ сұлтаны келіп тұрғанын хабарлады...

Ақсақалтәуіптегі жиынның хабарын есіткенде, алдымен Жанғазы елеңдеді. Сол күні Шорабайды атқа қондырған. Сойырғастың содыры ай жүріп, бүгін оралып отыр.

Өзі ақылды, сөзге шорқақ адам ақылды кеңестен де ештеңе ұғып жарытпайды. Жанғазы ұзақ түрткілеп отырып, өз көңіліндегі көп түйткілдің жауабын әзер ұстады. Арынғазы орыс патшалығына қарай біржола бет қойғаны анық еді. Хиуа ханы Мухаммед Рахым бектің шамына тию үшін сол шындықтың өзі де жетіп артылады. Жанғазы атқа қонды.

Оған бес жүз сыпай керек. Арынғазы Орынборда жүргенде, бұл барып ордасына ойран салады.

Жанғазы қан аңсап жүр.

Бірақ жолы болмады. Хиуа ханы қабылдамай қайтарды.

— Ханның уақыты жоқ!

Сарай уәзірі соны айтқанда, беті қоса тыржиды. Бір жамандықтан секем алған Жанғазы енді кідірген жоқ. Қара сұр жүзі қанын ішіне тартқан, қақпа алдында өзін күтіп тұрған Бәйділданы да аңғармай, ірі аттап сыртқа беттеп еді. Ханның қабылдамай қайтарғаны алғашқы рет... Ал назары бұзылғаны алдақашан болатын. Жанғазы оны жоп-жорта аңғармағансып жүре берді.

Хиуа сарайына сенім жоқ. Хан Арынғазымен жең ұшынан жалғасып алған болды. Осыдан кейін бұл сарайды желкесінің шұқыры көрер...

Мухаммед Рахым бек Арынғазымен тіл табысқан күні Жанғазының басына қатер төнеді. Ертең көшу керек. Қазақ сахарасынан басқа тығылатын пана қалған жоқ. Арынғазы келесі жазда Орынборға қарай сапар шегеді екен. Осы жағдайды пайдаланып, қазақ билерімен тағы бір тілдесіп көреді. Ханның аузы түкті кәпірдің қолтығынан пана іздегені жақсылықтың нышаны емес. Қазақтың шын мұсылман билері Арынғазының бұл әрекетін қалай құптай қояды...

Оған шейін Шерғазы мен Бөкейдің біреуін паналай тұрады. Бастығы өзі болып, Әбілқайыр әулетінің Арынғазыға атарға оғы жоқ екені белгілі...

— Терем, ханның алдынан тез шықтың ғой...

— Оның мәнісін кейін айтармын...

Жанғазы артында сөлектеп келе жатқан Бәйділданы жаңа аңғарып еді. Тез бойын жиып, томсырайып ала қойған. Бәрі арығын білгізбейді. Биге шындығын айтып болмайды. Онда соңындағы төрт-бес жүз үйден айрылады. Енді өзінің қазақ арасына қарай жылжитын сапарын да ханның нұсқауымен болып отырған іс қылып көрсетуі керек...

Арынғазы әмірін жүргізіп отырған елдің үстін басып көше алмайды. Онда қатер... Арал теңізін арғы жағынан орағытып, Үстірт шөліне қарай шыққалы отыр...

Сұлтанның хан алдынан беті қайтып шыққанын Бәйділда да сезді. Былтырғы Жанқожаның сөзінен кейін Жанғазыдан ірге айыруы керек екен... Ақылы қырсықты. Жанғазы алдап соқты ғой. Хиуа сыпайларын алып, Арынғазыға қайта аттанбақшы еді.

Енді Сұлтан Үстіртке қарай бет алатынын айтқанда, Бәйділда да қобалжыды. Жанғазы аулына қарай бұрылған жерде, бұл Раманқұл отырған Аққұдыққа бет қойған. Сұлтанда күштеп көшіріп әкететін қауқар жоқ екенін біледі. Кішкенеге қараған ауылдардың төрт жүз үйін соңына ертіп, Бәйділда мен Раманқұл Сыр бойына қарай жылжыды.

Қасында қырық-елу үй, Жанғазы Әмудариядан жасырынып өтті. Ертерек кеткені абырой болыпты. Сұлтанның көші қозғалған соң, бір апта да өткен жоқ, Арынғазының Қызылға қарай аттанғалы жатқан хабары естілді.

Таспен жапалақты ұрсаң да, жапалақпен тасты ұрсаң да — нәтижесі біреу... Сол сияқты, бұл жолы да қазақ ауылдары таяқ жеді. Арынғазы Хиуа мектерлерін жазалап қана қойған жоқ, Жанғазыны алты жылдан бері белсене қолдап келе жатқан билерді таңбалап шығарып, ауыр айып кесті. Ел Сыр бойына қарай көшірілді. Әлім-Шөменге Жаңадариядан әрі қарай аттап басуға тыйым салынды.

Жанғазы аман-есен Үстірттен әрі асып бара жатыр.

Арынғазы сақтықты да ескерді. Жаңадария бойында үш жерде қарауыл үйшігі белгіленді. Әр төбенің басында он бес жігіт қарауыл шолғыншы ұсталады.

Хиуа беттен қыбырлаған қимыл байқалса, қарауыл үйшігіндегілер хан ордасына хабарлайды.

Орынбор губернаторлары ішінде қара қазаққа тізесі батқан хан тұқымының атақ-абыройдан жұрдай болғанын алғаш байқайтын адам Игельстром еді. Ақылды баронның Кіші жүзде хандық салтанатын біржола жойғысы келген игі ниеті Александр патшаның отарлау саясатымен үйлесе кетті.

Ол кезде Нұралы хан Үпі қаласында ақырғы күндерін бастан кешіп жатыр. Оның намысын жыртқан Ерәлі сұлтан бұл жақта Сырым батырды қолға түсіреді. Кек қайтаратын кезеңі жеткендей еді. Кенет Орынбор әкімшілігі Сырым батырға ара түсіп, тұтқыннан босаттырды... Нұралы өлген соң бір жылдан кейін Ерәлі сұлтан хан сайланады. Өйткені орыс әкімшілігінің аталықты билерге сүйене отырып, қазақ даласын отарлауды жеделдеткісі келген жоспары үдесінен шығатын түрі байқалмайды. Сырым сияқты беделді батырлар ақ патшаға адалдығын сөз жүзінде ғана мойындап, ал іс жүзінде өздерін тәуелсіз ұстады. Қазақ арасы қобалжулы еді. Әрі бұл дағдарыс 1789 жылғы француз революциясымен тұспа-тұс келді де, Орынбор әкімшілігі Сырым батыр бастаған қозғалыстан үркіп қалды.

Ерәлі сұлтан хан сайланатын жиынға губернатордың өзі қатысты. Сонда Сырым батырды қолдайтын Байұлы мен Жетірудың жақсылары төбе көрсеткен жоқ-ты.

Үш жылдан кейін Ерәлі өліп, орыс әкімшілігі Әбілқайырдан қалған алтын таққа Есімді отырғызды. Сырымды бұрын да ата жауы көретін Есім соңына шырақ алып түскен. Ақыры Сырымның семсерінен ажалын тапты.

Есімнен кейін орыстың шөбі сексендегі шал Айшуаққа түскенде, Нұралы балаларының ең пысығы Қаратай сұлтан сыр берді. Салт бойынша тақ әкеден балаға мұра болып қалатын еді. Орынбор әкімшілігі ол дәстүрді бұзып отыр. Нұралының тағын балалары неге баспайды. Әуелі Ерәліге, одан кейін Есімге берді. Енді әкеліп алжыған шал Айшуақты хан қояды...

Қаратайдың мысық тілеуі қабыл болып, Айшуақ көзі тірісінде тақтан түсірілді. Орыс әкімшілігі бұл жерде де Нұралы әулетін айналып өтіп, Айшуақтың баласы Жантөрені хан сайлайды. Қаратай шарт кетті. Бір жылдан кейін хан ордасы шапқыншылыққа ұшырап, Жантөре Қаратайдың қолынан қаза табады.

Бәрінен де Нұралының екінші ұлы Бөкей түкпірлірек болып шықты. Жантөре мен Қаратай Әбілқайырдың тағына таласып, қырылысып жатқанда, ол орыс әкімшілігінен қоныс сұрады.

Еділ мен Жайық екі судың арасында Нарын құмы жатыр.

Бір заманда бұл өңірді қалмақтар қоныстанады екен. Обайшы ханның тұсында қалмақтар қазақтан соққы жеп, Еділдің аржағына өтеді. Бүгіндері қоныстан тарыққан Байұлы ауылдарының анда-санда Нарында қыстап кететіні бар. Онда да Жайық бойындағы орыс бекіністерінен рұқсат керек. Қазақ емес пе, ол тәртіпті бірде ескерсе, бірде естен шығарады. Талай қазақ жүздіктерінің шапқыншылығына да ұшырады...

Бөкей сол Нарын құмын сұрайды.

Орыс әкімшілігі ол тілегін қанағаттандырды.

Бөкей Нарынға көшіп шыққан жылы қасында бір мың үйдей Байұлы бар. Қазір сегіз мың шаңырақ болып отыр. Жан-жағында орыс бекіністері қоршап жатқан кең өлкені орыс әкімшілігі «Ішкі Орда» атайды. Бөкейге хан атағы берілді.

Бұл күндері Бекей өлген. Ішкі Орданы он үш жасар Жәңгірдің атағынан Шығай сұлтан билейді. Қаратай сұлтан да қартайып, бүліктен тыйылды. Жантөренің тағында Шерғазы отыр...

Сыр бойында Арынғазының даңқы қаттырақ шыққан сайын, Шерғазы мен Шығай сұлтан тыныш ұйқыдан айрылған.

Жәдік сұлтан әулеті Әлім ішінде орныққалы қашан. Бірақ Жетіру мен Байұлына жол болсын. Кіші жүзді қойып, Арынғазы қармағын Арғын-Қыпшақ, Керей-Уаққа да салып жатқан көрінеді. Ақсақалтәуіп көлінің жағасында өткен жиынға олардың да ақсақал билері қатысыпты...

Арынғазы былтыр күз бір топ Хиуа мектерлерін тұтқындатып, Орынборға жөнелткенін де есіткен. Қызылдың ішінде талай орыс керуендері талауға түсіп, адамдары тұтқында кеткен... Бәрінің ізі Хиуадан шығады. «Құл қашса, Хиуадан шығадының» кері. Орыс әкімшілігі оларға тісін басулы еді.

Арынғазы бұл жерде де қулығын асырып кетті. Енді Әлім-Шөмен ханына орыс әкімшілігінің назары түзеледі. Шығайдың қаупі сонда... Астраханда оқып жатқан Жәңгір ордаға келген сайын, ағасы құлағына құюдан жалықпайды. Арынғазы өліден Кіші жүздің жарымына ықпалын жүргізіп отыр. Түбі Ұлы Орданың әміршісі болуға жан салып жүргені анық... Бұл ауыр сырқат, алдын алмаса, асқынып кетуі кәдік еді...

Оған жас жігіт Жәңгір де елігеді.

Ақсақалтәуіп көлінің жағасында өткен үлкен жиынның бел ортасында Бекей ордасы салған жансыз да жүрді. Жанғазыға хабар тиетін күні Шығай да бар шындықты естіп отыр еді. Екі жігіт шапқыншы сол түні атқа қонып, Орынборға қарай төпеп бара жатты. Алдыңғысының қойнында Жәңгірдің қолымен жазылған хат. Шығай оны жансызы келмей жатып-ақ дайындатып қойған. Асығыс әрекетке кірісті.

Шығай Жәңгірдің атынан жаздырып, Арынғазының басына бар бәле-жаланы аямай-ақ үйіп-төгіп бақты. Әлім-Шөменнің әміршісі орыс үстемдігін мойындаймын деп бекер айтып жүр. Шын ниеті қару-жарақ алмақ... Орыстың зеңбірек-мылтығымен қаруланып алса, бұл өлкеде онан күшті хан болмайды. Қазірдің өзінде Байұлы мен Жетірудың бүйрегі Арынғазыға бұра бастағаны байқалды. Орта жүз ордасына ылаң салып, Арғынды бөліп алып отыр. Хат әсерін күшейту үшін «Арынғазының сарбазы бес мың жігіттен асады» деген сөзді қосып қойды.

Кешегі жиында ауызға алынбаған талай жәйтті өз жанынан қосқанда, Жәңгірдің беті шіміріккен жоқ. Ханның сөзіне бақса, Арынғазының түпкі мақсаты тіпті әріде көрінеді. Уәли ханның қоластындағы Орта жүз хандығы да ыдырап отыр. Ұлы жүзге қарайтын қазақтардың көбісі Қоқан хандығына алым төлейді. Арынғазы қуатты армия құрғанда, иісі қазақтың басын қосып, өзі хан тағында отыруды көксейді. Әрідегі әз Жәнібек пен Керей, онан қалса әз Тәуке тұсындағыдай ірі мемлекет құратын ойы бар екенін баса айтты...

Ақсақалтәуіпте өткен кеңесте осының бәрі ауызға алыныпты-мыс...

Мазмұны осыдан айнымайтын тағы бір хат Шерғазы Ордасынан да жолға шықты. Жәдік сұлтан мен Әбілқайыр әулетінің арасында хан тағына таласқан қырқыс басталды.

Барон Игольстром Орынбор губернаторлығынан баяғыда тайдырылған. Арынғазының атағы жаңа генерал-губернатор князь Волконскийдің тұсында шықты. Қазір ол да жоқ, әскери губернатор граф Эссен еді. Бүйректен сирақ шығарып, өзін-өзі хан сайлап алып жүрген Жәдік сұлтанның шөбересін Эссен онсыз да жаратпайтын. Сондықтан Әбілқайыр әулетінен шыққан екі ханның ағынан жарылып отырғанына титтей шәк келтірген жоқ.

Кәдік шындыққа көз жеткізуге көмектесетіні рас. Патшалық тәртіпке жан-тәнімен құлшылық етіп үйренген граф онша кемел ақылдың иесі емес еді. Ал алдында ғана Наполеонды тізе бүктіріп, ұлы жорықтан үлкен абырой алып қайтқан Александр патша болса бұл кезде мейманасы тасып дәуірлеп тұрған. Тағы қазақтың ортасынан орыс үстемдігін мойындағысы келмейтін, әлде бір аты-жөні белгісіз сұлтанның тұқымы шығып, өзін-өзі хан сайлап алып отырғаны туралы Орынбордың әскери губернаторы жазған рапортты тыжырына отырып оқыды...

Егер Еуропада француз революциясы басталып, оның аяғы үлкен дүрбелеңге ұласып қолын байламағанда, орыс патшалығы қазақ сахарасын ендігі бір-ақ қылғып қоятыны айдан анық...

Қазақ ханы бері қарай сапар шегетін хабарын есіткенде,

Орынбор әкімшілігі алақанына түкіріп отыр еді.

* * *

Жол Жетірудың үстін басып өтеді. Бұл өңір Арынғазы есіміне қанық, ат басын қай ауылға бұрса да, төбесінен тік тұрып күтіп алып жатыр. Әсіресе Жағалбайлы, Табындар... Бәрі де Жайық бойын жағалай түскен орыс бекіністері ата мекенінен ығыстырып шығарған ауылдар... Шерғазыдан түңіліп отыр.


Мазмұндас кітаптар

1 Қалижан Бекхожинөлеңдер
2 Джонатан Свифтбалалар әдебиеті
3 Шерхан Мұртазаәңгіме
4 Әлкей Марғұланаңыз
5 Асқар Алтайәңгіме
6 дастан
7 Антон ЧеховАнтонЧеховАнтон Чеховпрозаәңгімелер
8 Думан Рамазанәңгіме
9 Әбілқайыр Спанөмірдерек
10 Әбділда Тәжібаевөлеңдер

Пікірлер:


Жолдаушы №: #135, : 03:04 - 2020/03/25

Жалғасы, басын қайдан қараймын?


ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.