ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-08-18525278840 %60 %
2019-08-19580345151 %49 %
2019-08-20418207263 %37 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

::::Erkin m ::لوۋرەنس لەسسيگ. ەركىن مادەنيەت

كىتاپحاناعا قايتۋ

لوۋرەنس لەسسيگ. ەركىن مادەنيەت ->
اپتورى:
لوۋرەنس لەسسيگ. ەركىن مادەنيەت - كورىلىم: (1150)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

العى ءسوز

XXI عاسىردىڭ اقپاراتتىق رەۆوليۋتسيا داۋىرىنە اينالاتىنى الدەقاشان بەلگىلى بولعان. جاڭا مىڭجىلدىققا زەر سالعان فۋتۋرولوگتاردىڭ قاي-قايسىسى دا اقپاراتتىق جانە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا ەرەكشە ءۇمىت ارتتى. ەندى، مىنە، سول تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان كوپتەگەن جاڭالىقتار ادامزاتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋدە.

اسىرەسە، ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قۇرالدارىنىڭ دامۋ قارقىنى مەن ءتۇرلى سالاداعى شىعارماشىلىق الىس-بەرىس ۇدەي ءتۇستى. ءتىپتى، شىعارماشىلىقتىڭ ءوزى دە جاڭاشا سيپات الدى. ادەبيەت، كوركەم سۋرەت، مۋزىكا، كينو مەن جۋرناليستيكاداعى كاسىبيلىك پەن اۋەسقويلىقتىڭ اراسىنداعى ايىرما بۇرىنعىداي ايقىن بولماي قالدى. اقپارات پەن شىعارماشىلىقتى تاراتۋدىڭ الەمدىك ينتەرنەت جەلىسى سەكىلدى قۋاتتى ۇدەتكىشى بارىنشا تەز قانات جايۋدا.

وسىنىڭ بارلىعىنا سەبەپكەر بولعان تەحنولوگيالار - قازىرگى تاڭدا كوپ ايتىلاتىن، اسا تارتىستى، سويتە تۇرا انىق-قانىعى از تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. ءبىز ءوز ەلىمىزدە ينتەرنەتتى دامىتۋ، ونى ءار ەلدى مەكەنگە، ءار شاڭىراققا جەتكىزۋ ماسەلەسىن شەشۋگە مىقتاپ كىرىستىك. ءبىراق، قازاقستاندا ينتەرنەت جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى قۇبىلىستاردىڭ تابيعاتى مەن دامۋ پروبلەمالارى، ونىڭ جەكە ادام مەن قوعامعا، ءتىلىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە، ونەر مەن شىعارماشىلىققا، ءبىلىم مەن عىلىمعا بەرەرى مەن تيگىزەر اسەرى تۋرالى تەرەڭ تالقى ەندى عانا باستالىپ كەلەدى. شەشىمىن تابۋدى تىلەيتىن تۇيىندەردىڭ ءىرىسى – ينتەرنەتتەگى زياتكەرلىك مەنشىك ماسەلەسى.

كوپ جىلدان بەرى وسى سالانى زەرتتەپ، بەلسەندى ارەكەتىمەن كوزگە ءتۇسىپ كەلە جاتقان عالىم، قوعام قايراتكەرى، پروفەسسور لوۋرەنس لەسسيگتىڭ “ەركىن مادەنيەت” اتتى كىتابى اتالعان تاقىرىپ توڭىرەگىندەگى الەمدىك دەڭگەيدەگى تالقىعا جاڭا لەپ، ەرەكشە كوزقاراس اكەلگەن شىعارمالاردىڭ بىرەگەيى بولىپ سانالادى.

قازاق ءتىلى مەن مادەنيەتىنە جاناشىر ورتانىڭ دا وسى تالقىعا كەڭىرەك ارالاسۋىنا جول اشۋ ماقساتىندا ءبىز اتالعان كىتاپتىڭ قازاق تىلىنە اۋدارىلۋىنا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋدى ۇيعاردىق. الدارىڭىزداعى كىتاپ ءبىز ءۇشىن قىر-سىرى كوپ زياتكەرلىك دودانىڭ شەڭبەرىن كەڭەيتىپ، ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن شىعارماشىلىقتىڭ جاڭا سيپاتتا، جاڭا باعىتتا ىلگەرىلەۋىنە سەپتىگى تيەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

ك.ق. ءماسىموۆ

قر پرەمەر-مينيسترى

قازاق وقىرمانىنا

لوۋرەنس لەسسيگ1

1لوۋرەنس لەسسيگ – گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنە قاراستى ەدموند دج.سافرا اتىنداعى ەتيكا ورتالىعى مەن قورىنىڭ ديرەكتورى، ءارى وسى ۋنيۆەرسيتەت قۇرامىنداعى قۇقىقتانۋ مەكتەبىنىڭ پروفەسسورى. ول 1989 جىلى يەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىقتانۋ مەكتەبىن تامامداعاننان كەيىن سوت سالاسىندا قىزمەت ەتكەن. 2002 جىلى Creative Commons جوباسىنىڭ نەگىزىن قالاپ، اقش جوعارعى سوتىندا قارالعان ەلدرەد پەن اشكروفت اراسىنداعى ىستە نەگىزگى كەڭەسشى بولعان. ل.لەسسيگ “كود جانە كيبەر كەڭىستىكتىڭ باسقا دا زاڭدارى” (1999)، “ەركىن مادەنيەت” (2004)، “رەميكس” (2008) جانە الەمگە كەڭ تانىلعان باسقا دا كىتاپتاردىڭ اۆتورى.

2003 جىلى “ەركىن مادەنيەت” قولجازباسىنىڭ سوڭعى نۇسقاسىن باسپاعا بەردىم. رەداكتور “كىتاپتى ەركىن ليتسەنزيامەن (Creative Commons) شىعارىپ، نە بولارىن كورسەك قايتەدى؟” – دەدى. بۇل مەنىڭ دە ويىمدا بار ەدى، ءبىراق ايتۋعا باتىلىم جەتپەي جۇرگەن. تۇك بولماعانداي كەيىپ ساقتاۋعا تىرىسىپ، اقىرىن عانا “كورسەك كورەيىك، قىزىق ەكسپەريمەنت بولادى” – دەدىم.

كوپ ۇزاماي كىتاپ باسىلىپ شىقتى. ونى ەركىن تاراتۋعا جول اشقان Creative Commons ليتسەنزياسى بارشامىزدى تاڭعالدىرعان ناتيجە بەردى. قىسقا عانا ۋاقىتتا وقىرماندار كىتاپتىڭ ءتۇرلى فورماتتاعى كوشىرمەلەرىن جاساپ، تاراتا باستادى. ءماتىندى بىرنەشە تىلگە اۋدارۋ جوبالارى قاتار ءجۇرىپ جاتتى. ءبىر توپ ادام ءار تاراۋدى كەزەكتەسىپ داۋىستاپ وقۋ ارقىلى كىتاپتىڭ اۋديونۇسقاسىن دايىندادى. وسىلايشا بىرنەشە اپتانىڭ ىشىندە كىتاپتىڭ ەلەكتورندى نۇسقاسى ورنالاستىرىلعان ۆەب-سايتتان وقىرماندار شىعارمامنىڭ مىڭداعان كوشىرمەسىن تەگىن جۇكتەپ الدى.

كىتاپتىڭ ساتىلىمى دا جامان بولعان جوق. ەلەكتروندى نۇسقانى تەگىن تاراتۋ قاعاز نۇسقانىڭ ساتىلىمىن ارتتىرادى دەگەن باسپاگەردىڭ ءۇمىتى اقتالدى. ايتپاق ويىمدى اڭعارۋ قيىن ەمەس بولار. مۇندا “ا” جانە “ب” دەپ بەلگىلەۋگە بولاتىن ەكى توپ بار: “ا” توبىنا كىتاپ تەگىن تاراعاندىقتان، ونى ساتىپ الماعاندار جاتادى، ال “ب” توبىنا تەگىن تاراعان كىتاپتار ارقىلى شىعارما تۋرالى ەستىپ، ونى ساتىپ العاندار جاتادى. ەگەر “ب” > “ا” دەگەن شارت ورىندالسا، كىتاپتى تەگىن تاراتۋ ءتيىمدى دەگەن ءسوز.

مەنىڭ مۇنى جاساۋداعى باستى ماقساتىم يدەيانى تاراتۋ ەدى. البەتتە، “ب” > “ا” بولعانىن دا قالادىم، ءبىراق نەگىزگى مۇددە كىتاپتا ايتىلعان وي مەن ۇستانىمدى مەيلىنشە كوپ ادامنىڭ نازارىنا جەتكىزۋ بولاتىن. سول ارقىلى دۇنيە جۇزىندە ءجۇرىپ جاتقان اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى پىكىرتالاستا كىتاپتا كەلتىرىلەتىن دايەكتەردىڭ وتىمدىرەك، پىكىردىڭ سالماقتىراق بولۋىن ويلادىم.

مەنىڭشە، كىتاپتا ءسوز بولاتىن يدەيالار، اسىرەسە قازاقستان سياقتى ەلدەر ءۇشىن ماڭىزدى. ءبىز ورتا ازيانى اسا باي ءارى ەرەكشە مادەنيەت وشاعى دەپ بىلەمىز. سوندىقتان وسى يدەيالاردىڭ جەرگىلىكتى جەردە، سونىڭ ىشىندە قازاقى مادەني ورتادا قالاي قابىلداناتىنىن كورۋ مەن ءۇشىن اسا ماڭىزدى. امەريكالىقتار زياتكەرلىك مەنشىككە كەلگەندە قاتال پىكىر ۇستانادى. جانە وزدەرى دۇرىس دەپ ۇعاتىن زاڭنىڭ تالاپتارى بارلىق جەردە بىردەي قولدانىلۋى ءتيىس دەپ سانايدى. سوندىقتان دا ونى كەيدە “يمپەرياليستىك” ۇستانىم دەپ اتايدى. الەمدە ءدال ءقازىر سول ۇستانىم باسىمدىققا يە. اتالعان امەريكالىق كوزقاراس پەن ءبىزدىڭ كىتاپقا ارقاۋ بولعان يدەيالار اراسىنداعى ايىرماشىلىققا قازاقستاندىق ورتانىڭ پىكىرىن ءبىلۋ دە قىزىق بولار ەدى.

كىتاپتى قازاق تىلىنە اۋدارۋدى قولعا الىپ، ونى ىسكە اسىرۋعا اتسالىسقان بارلىق ارىپتەستەرگە ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. وسى جوباعا جول اشىپ، وعان جاعداي جاساعان قازاقستاننىڭ ۇكىمەتىنە العىسىم ەرەكشە. قازاقستانداعى Creative Commons-تى تاراتۋشى توپتىڭ جەرگىلىكتى اۆتورلىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە قوسىپ جاتقان ۇلەسىن دە اتاماسقا بولمايدى.

اۆتورلاردى قورعاپ، قولداۋ قاجەتتىگى جانە شىعارماشىلىققا جاعداي جاساۋ كەرەكتىگى داۋ تۋعىزبايتىن قاعيدا. ءبىراق حح عاسىردا پايدا بولعان اۆتورلىق قۇقىقتىڭ ءححى عاسىردا وزگەرىسسىز قالۋى قاعيدالى شارت ەمەس. ونىڭ بارلىق ەلدە بىردەي قولدانىلۋى دا استە مىندەتتى ەمەس. ۇسىنىلىپ وتىرعان كىتاپ وسى تاقىرىپتاعى تارتىسقا تىڭ وي قوسادى دەگەن ۇمىتتەمىن. ورايى كەلسە، قازاقستاندىق ارىپتەستەرمەن تاجىريبە الماسىپ، جۇزبە-جۇز پىكىرلەسۋگە اسىقپىن.

بىز ءۇشىن اۆتورلىق قۇقىق (كوپيرايت) تۋرالى پىكىرتالاس ەندى عانا باستالدى. جاڭالىق ەنگىزۋگە قارسىلار مەن بۇل ماسەلەنى قايتا قاراۋعا قۇلقى جوقتار وتە كوپ. ءبىراق ءدال وسى ماسەلە ءار ۇرپاق قايتا قاراپ، زامان تالابىنا قاراي يكەمدەۋى ءتيىس تاقىرىپتار ساناتىندا. ەگەر مەنىڭ يدەيالارىم قازاقستانداعى شىعارماشىلىقتى زاڭ تۇرعىسىنان رەتتەۋدى كەمەلدەندىرۋگە سەپتىگى ەتىپ، قازاقستان ارقىلى باسقا دا ەلدەردەگى شىعارماشىلىق ورتادا جاڭعىرىپ جاتسا، ەڭبەگىمىزدىڭ زايا كەتپەگەنى.

اۆتوردان

مەنىڭ قىزىعۋشىلىعىمدى وياتقان جانە وسى

جولعا ءتۇسىپ، ءىسىن جالعاستىرۋىما سەبەپشى بولعان

ەريك ەلدرەدكە ارنالادى

كورنەكتى جازۋشى، تەحنيكا مەن كومپيۋتەر عىلىمى تاقىرىبىنا جازىلعان سانسىز ماقالالاردىڭ اۆتورى دەۆيد پوۋگ مەنىڭ «كود جانە كيبەر كەڭىستىكتىڭ باسقا دا زاڭدارى» اتتى العاشقى كىتابىما جازعان رەتسەنزياسىن بىلاي دەپ ءتامامداپ ەدى: «باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ تورابىنىڭ قولدانىستاعى زاڭنان ەرەكشەلىگى – ونىڭ جازالاۋ قىزمەتىنىڭ جوقتىعىندا. ونىڭ زاڭدىلىقتارى (الەم حالقىنىڭ تىم از بولىگى عانا قوسىلعان) توراپتان تىس ادامدارعا جۇرمەيدى. ال ەگەر عالامتور جۇيەسى ۇناماسا، قاي كەزدە دە مودەمدى اعىتىپ تاستاۋعا بولادى».1

پوۋگ كىتاپتىڭ، باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ نەمەسە «كودتىڭ» وزىنشە ءبىر زاڭ تارتىبىندە جۇمىس ىستەيتىنى تۋرالى نەگىزگى وزەك-يدەياسىنا كۇمانمەن قارايدى. ونىڭ پىكىرىندە مىناداي ءبىر تاماشا وي ايتىلعان: ەگەر كيبەر كەڭىستىكتە ءىسىڭ قاتتى ناشارلاسا، قاشان بولسىن «كريبلە-كرابلە-بۋمس!» دەپ، كومپيۋتەردىڭ ءوشىرۋ تەتىگىن باسىپ، مودەمدى اجىراتىپ تاستاساڭ جەتىپ جاتىر. سوسىن جايباراقات ۇيىڭە قايتا بەرسەڭ بولادى. ءسويتىپ، ءبىز سول كەڭىستىكتە كەزدەسكەن كەلەڭسىزدىك اتاۋلىدان مۇلدەم الشاقتايمىز.

بۇل تۋرالى 1999 جىلى جازعان پوۋگ قاتەلەسپەگەن بولار. مەنىڭ بۇعان تولىق سەنىمىم جوق، ءبىراق ماعان سولاي كورىنەدى. دەگەنمەن، ونىكى سول كەزدە دۇرىس بولسا دا، قازىرگى ماسەلە مۇلدەم باسقا نارسە تۋرالى. «ەركىن مادەنيەت» عالامتوردىڭ مودەمدى اعىتىپ تاستاعاننان كەيىن دە ومىردە تۋدىراتىن كەلەڭسىز ماسەلەلەرى جايىندا ءسوز ەتەدى. بۇل كىتاپ عالامتور اينالاسىنداعى بىتپەيتىن قىزۋ تارتىستاردىڭ «جەلىدە وتىرماعانداردىڭ» دا ومىرىنە قالاي تۇبەگەيلى اسەر ەتەتىندىگى تۋرالى. ءبىزدى عالامتور اسەرىنەن وقشاۋلايتىن بىردە ءبىر ءوشىرۋ تەتىگى جوق ەكەندىگى تۋرالى.

بۇل كىتابىمنىڭ «كود» كىتابىمنان ايىرماشىلىعى سول – مۇندا عالامتوردىڭ ءوزى تۋرالى ەمەس، ونىڭ ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىزدىڭ مەيلىنشە ىرگەلى سيپاتتارىنا قالاي اسەر ەتكەنى تۋرالى جازىلعان. مەن سىندى «گيككە»2 بۇلاي دەۋ جاراسپاس، ءبىراق تا اڭگىمە عالامتوردىڭ ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدىڭ مەيلىنشە ماڭىزدى سيپاتىنا اسەر ەتكەنى تۋرالى.

ارينە، اڭگىمە مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى تۋرالى بولىپ وتىر. تومەندە تۇسىندىرەتىنىمدەي، ءبىز «ەركىن مادەنيەت» ءداستۇرىن نەگىزدەيمىز. ەركىن، ءبىراق، «اقىسىز» ەمەس مادەنيەت ءداستۇرىن3. «ەركىن» دەگەنىمىز - ءسوز بوستاندىعى، ادىلەتتى نارىق، ەركىن ساۋدا، ىسكەرلىك ەركىندىگى، ەرىك بوستاندىعى مەن سايلاۋ ەركىندىگى دەگەن ءسوز. ەركىن مادەنيەت شىعارماشىلىق يەلەرى مەن جاڭاشىلداردى قولدايدى جانە قورعايدى. ونى تىكەلەي، ينتەللەكتۋالدىق مەنشىككە قۇقىق بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. ءبىراق، ول بۇل قۇقىقتاردىڭ قولدانىلۋ اياسىن شەكتەۋ ارقىلى جاناما تۇردە دە اسەر ەتەدى. مۇنىڭ ءوزى بولاشاق شىعارماشىلىق يەلەرى مەن جاڭاشىلداردى بۇرىنعى جەتىستىكتەر اۆتورلارىنىڭ باقىلاۋىنان تيىسىنشە ەركىن بولۋعا كەپىلدىك بەرەدى. ەركىن نارىق ءبارى دە تەگىن دەگەندى بىلدىرمەيتىنى سياقتى، ەركىن مادەنيەت تە مەنشىك يەسىنسىز مادەنيەت ەمەس. ەركىن مادەنيەتتىڭ قارسىلاسى – جاڭا شىعارماشىلىق يەلەرى تۋىندىلارىن وتكەننىڭ بارىنە بيلىك قۇرعىش اۆتورلاردىڭ رۇقساتىمەن عانا دۇنيەگە اكەلەتىن – «رۇقساتتى» مادەنيەت بولىپ وتىر.

1David Pogue، «Don't Just Chat، Do Something»، New York Times، 30.01.2000

2 گيكتەر - عىلىم مەن كومپيۋتەردى جاقسى بىلەتىن ادامدار (geeks).

3Richard M. Stallman، Free Software، Free Societies 57 (Joshua Gay، ed. 2002).

ەگەر دە ءبىز وسى باعىتتا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى زەردەلەي الساق، بۇعان قارسى تۇرار ەدىك. بۇل جەردە ماسەلە ناقتى ءبىر ادام تۋرالى عانا ەمەس، اڭگىمە حح عاسىردا پايدا بولعان بۇقارالىق مادەنيەت سالالارىنىڭ ءبىرتالايى جونىندە، قولىندا كاپيتالى جوق ءبىزدىڭ بارلىعىمىز تۋرالى بولىپ وتىر. قانداي ساياسي كوزقاراستا بولماڭىز مەيلى، وڭشىلسىز با، سولشىلسىز با – ءبارىبىر، ەگەر بۇل ماسەلەدە كوممەرتسيالىق مۇددەڭىز بولماسا، وندا مەن ايتىپ وتىرعان ماسەلەلەر ءسىزدى جايباراقات قالدىرا المايدى. ويتكەنى مەن بايانداعالى وتىرعان وزگەرىستەر ءبىزدىڭ ساياسي مادەنيەتىمىزدەگى ەكى كوزقاراستى تانىتاتىن پارتيالارىمىز دا ىرگەلى دەپ سانايتىن قۇندىلىقتارعا ءقاۋىپ تۋدىرادى.

ەكى پارتيانىڭ ادەتتەن تىس، ءبىر باعىتتا جۇمىس جاساعانىن ءبىز 2003 جىلدىڭ جازىندا بايقادىق. اقش-تىڭ بايلانىس جونىندەگى فەدەرالدى كوميسسياسى اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءبىر نۇكتەگە شوعىرلانۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن مەنشىك زاڭدارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى قاراستىرىپ جاتقاندا، بۇرىن-سوڭدى مۇنداي قۇرامدا بولماعان كواليتسيا بۇل وزگەرىستەرگە قارسى 700 000-نان اسا حات جولداعان. ۋيليام سافير ءوز كەزەگىندە بۇل وقيعانى: «ايەلدەر بەيبىتشىلىك ءۇشىن» ۇيىمىنىڭ بەلسەندىلەرىنىڭ «اتقىش قارۋ سۇيەتىندەردىڭ» ۇلتتىق اسسوتسياتسياسىنىڭ مۇشەلەرىمەن قاتار شەرۋ تارتۋى ساياساتتاعى ليبەرال ايەل وليمپيا سنوۋ مەن كونسەرۆاتور تەد ستيۆەنسوننىڭ قاتار تۇرعانىنداي جايسىزدىق تۋدىردى» دەپ باياندايدى. جۋرناليست ءوز ماقالاسىندا قوعامنىڭ الدىندا تۇرعان اسا وتكىر ماسەلە - بيلىكتىڭ ءبىر ورتالىققا جيناقتالۋى تۋرالى مەيلىنشە ايقىن تۇجىرىمدادى:

«كونسەرۆاتيۆتى دەۋگە بۇل جەتكىلىكسىز بە؟ تەك مەن ءۇشىن ەمەس. ساياسي بولسىن، كورپوراتيۆتى بولسىن، مەديالىق بولسىن، مادەني بولسىن - ءبارىبىر، كونسەرۆاتورلار بيلىكتىڭ قاي ءتۇرىنىڭ دە ءبىر ورتالىققا شوعىرلانۋىنا ەش جول بەرمەۋى كەرەك. جەرگىلىكتى ءوزىن-وزى باسقارۋ، وعان ءاربىر جەكە تۇلعانىڭ قاتىسۋىن ىنتالاندىرۋ ارقىلى بيلىكتىڭ ءبىر ورتالىققا جيناقتالۋىن سەيىلتۋ – فەدەرالدىقتىڭ ماڭىزدى جانە ناعىز دەموكراتيانىڭ شىنايى كورىنىسى بولىپ تابىلادى4».

William Safire، «The Great Media Gulp»، New York Times، 22.05.2003

بۇل يدەيا «ەركىن مادەنيەتتىڭ» اجىراماس بولىگىنە اينالدى. سونىمەن قاتار مەن بۇل كىتاپتا وقىرمان نازارىن مەنشىكتىڭ ءبىر نۇكتەگە جيناقتالۋى سالدارىنان تۋىنداپ وتىرعان بيلىكتىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋى تۋرالى ماسەلەگە عانا ەمەس، ودان دا ماڭىزدى (كوزگە ۇرىپ تۇرماعانىمەن دە)، ياعني قۇقىقتى قولدانۋ اياسىنداعى راديكالدى وزگەرىستەردەن تۋىنداپ وتىرعان بيلىكتىڭ ورتالىقتانۋى ماسەلەسىنە اۋدارامىن. زاڭ وزگەرەدى ءارى سول وزگەرىستەر مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسىنە دە اسەر ەتەدى جانە وسىنىڭ ءبارى – ءسىزدى عالامتور تولعاندىرسىن-تولعاندىرماسىن مەيلى، ءوزىڭىزدى ءسافيردىڭ وڭ جاعىندا الدە سول جاعىندا سەزىنىڭىز مەيلى – ءسىزدى تولعاندىرۋى، الاڭداتۋى قاجەت.

كىتاپتىڭ وسىلاي اتالۋىنا جانە مۇنداعى كوپتەگەن يدەيالار مەن دۇنيەلەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ جازىلۋىنا مەنى شابىتتاندىرعان ريچارد ستوللمەن مەن ەركىن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ قورىنىڭ قايراتكەرلىك ىس-قارەكەتى، قولداۋ بولدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ستوللمەننىڭ كىتابىن، اسىرەسە ەركىن باعدارلامالىق كود، قامتاماسىز ەتۋ، ەركىن قوعام جونىندەگى بولىمدەرىن مۇقيات وقي وتىرىپ، وسى كىتاپتاعى تەوريالىق نەگىزدە ايتىلاتىن بارلىق ويلاردىڭ يدەياسى ستوللمەن كىتابىنىڭ اسەرىمەن، وسىدان بىر-ەكى جىل بۇرىن قالانعانىن ايتىپ وتەمىن. سوندىقتان بۇل كىتاپتى تازا «تۋىندى» جۇمىس دەپ ەسەپتەسە دە بولادى. مەن مۇنداي سىندى دۇرىس كورەمىن ءارى قابىل الامىن. قورعاۋشىنىڭ ەڭبەگى قاشان دا تۋىندى ەڭبەك، مىنە، وسى تۋرالى جانە عۇمىر بويى تۋىندى ونىڭ زاڭدىلىقتارىمەن ءومىر ءسۇرىپ، سونىڭ ءنارىن بويىنا ءسىڭىرىپ، وسى ءداستۇردى ۇنەمى ۇستانىپ كەلگەنى تۋرالى، ءارى سول ءداستۇر ارقىلى ساقتالىپ ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقاندىعى تۋرالى قازىرگى مادەنيەتتىڭ ەسىنە تاعى ءبىر سالعىم كەلەدى. ستوللمەن سىندى، مەن دە ءداستۇردى قۇندىلىقتار تۇرعىسىنان جاقتايمىن ءارى قورعايمىن. ستوللمەن سىندى مەن دە بوستاندىقتىڭ قۇندىلىعىن ناسيحاتتايمىن. ستوللمەن سىندى مەن دە ءبىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان قۇندىلىقتارىمىزدىڭ جويىلۋىنا قارسىمىن ءارى ولاردىڭ كەلەشەكتە دە قورعالۋى ءتيىستى ەكەنىنە سەنەمىن. ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز ەجەلگى كەزدەردەن ەركىن بولدى، ال بۇل ەركىندىگىن ول ءبىز ءقازىر تاڭداپ العان جولىمىزدان باس تارتقان جاعدايدا عانا ساقتاپ قالا الادى.

ستوللمەننىڭ باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدى ەركىن قولدانىسقا ەنگىزۋگە جاقتاساتىنى سىندى، مەن دە ەركىن مادەنيەتتى جاقتايمىن. ول ءۇشىن دالەلدەر كەلتىرەمىن. ءبىراق دالەل ءۇشىن ۇسىنىلاتىن ارگۋمەنتتەردى قىم-قيعاش جاڭىلىس، تۇسىنبەستىكتەردەن ارشىپ الۋ، ال ءتىپتى بۇدان دا كۇردەلىسى ولاردى ۇعىنۋدىڭ ءوزى قيىندىق تۋدىرادى.

ەركىن مادەنيەت دەگەنىمىز مەنشىك ۇعىمى جوق مادەنيەت ەمەس، ياعني شىعارماشىلىق يەسىنە اقى تولەمەۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى. مەنشىكسىز، ياعني شىعارماشىلىق يەلەرىنە اقى تولەمەيتىن مادەنيەت ەركىندىك ەمەس، ول – انارحيا. مەن انارحيانى جاقتامايمىن.

كەرىسىنشە، وسى كىتاپتا مەن قورعايتىن، جاقتايتىن ەركىن مادەنيەت -انارحيا مەن باقىلاۋدىڭ التىن ورتاسىن، ۇيلەسىمىن تابۋ بولىپ تابىلادى. ەركىن مادەنيەت ەركىن نارىق سياقتى مەنشىككە نەگىزدەلەدى. ول مەملەكەت قابىلداعان مەنشىك جانە كەلىسىمشارتتىق قارىم-قاتىناستار اياسىندا دامىپ، كۇن كەشەدى. دەي تۇرعانمەن، فەودالدىق مەنشىكتىڭ ەركىن نارىقتىق قاتىناستاردى بۇزاتىنى سياقتى، ەركىن مادەنيەتتى دە قازىرگى كەزدەگى ەكسترەمالدى سيپاتتاعى مەنشىك قۇقىقتارى جارىمجان ەتىپ وتىر. قازىرگى زامان مادەنيەتىندە مەنى الاڭداتاتىن ماسەلە وسى. بۇل كىتاپ وسى ءتارىزدى ەكسترەميزمگە قارسى جازىلدى.

كىرىسپە

1903 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا سولتۇستىك كارولينانىڭ دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان بىردەي جەل سوعاتىن جاعاجايىندا اعايىندى رايتتار 100 سەكۋندتان اسا ۋاقىت بويى اۋادان دا اۋىر، وزدىگىنەن قوزعالاتىن اپپاراتتىڭ ۇشا الاتىنىن دالەلدەدى. بۇل اسا ماڭىزدى ءسات ەدى ءارى ونىڭ تاريحيلىعىن كوپ ادام سەزىندى. مۇنىڭ ءوزى باسقارىلاتىن ۇشاقتىڭ وسى جاڭا تەحنولوگياسىنا دەگەن ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى جانە اۋەدە ۇشۋ سالاسىن يگەرۋگە قىزىعۋشىلار توپ-توپ بولىپ كوبەيدى.

اعايىندى رايتتار ۇشاقتى ويلاپ تاپقانعا دەيىن، مەنشىك تۋرالى امەريكالىق زاڭ بويىنشا، مەنشىك يەسى ءوز يەلىگىندەگى جەرگە عانا ەمەس، ونىڭ بايلىقتارىنا جانە سونىمەن قاتار سول جەر ۇستىندەگى اۋە كەڭىستىگىنە دە يە بولاتىن1. عالىمدار كوپتەگەن جىلدار بويى جەرگە دەگەن يەلىكتى قايتكەن كۇندە جاقسىلاپ ناقتىلاۋعا بولاتىن ءارى جەر يەسىن ونىڭ ۇستىندەگى اسپانعا دا يە ەتەتىن مەنشىك زاڭىن ويلاستىرىپ، باس قاتىردى. بۇل مەنشىك يەسى جۇلدىزدارعا دا يە دەگەندى بىلدىرە مە؟ ال سول اۋە كەڭىستىگىن ۇنەمى كەسىپ ۇشاتىنى ءۇشىن قازداردى سوتقا بەرۋگە بولا ما؟

St. George Tucker، Blackstone's Commentaries 3. (South Hackensack، N.J.: Rothman Reprints، 1969)، 18.

وسىلاي دەپ جۇرگەندە ۇشاقتار پايدا بولدى دا، مىنە، وسى ساتتەن باستاپ امەريكالىق قۇقىق قاعيدالارى العاش رەت اسا ايتۋلى ماڭىزعا يە بولدى. داستۇرلەرىمىزدەن تەرەڭ تامىر تارتاتىن بۇل قاعيدالاردى وتكەن كەزەڭدەردەگى ءبىزدىڭ كوپتەگەن كورنەكتى زاڭگەرلەرىمىز مويىنداعان بولاتىن. ەگەر مەنىڭ مەنشىگىم اسپانعا دەيىن سوزىلاتىن بولسا، وندا مەنىڭ ەگىستىگىمنىڭ ۇستىمەن ۇشىپ وتكەن United اۋە كومپانياسىنا نە ىستەۋىم كەرەك؟ وعان مەنىڭ مەنشىك يەلىگىمنىڭ ۇستىنەن ۇشۋعا تىيىم سالا الامىن با؟ ايتالىق، Delta اirlines-پەن ليتسەنزيالانعان كەلىسىمشارت جاساي الامىن با؟ وسى قۇقىقتىڭ باعاسىن ايقىنداۋ ءۇشىن اۋكتسيون ۇيىمداستىرا الامىن با؟

بۇل ساۋالدار 1945 جىلى فەدەرالدى سوت قاراستىرعان داۋلى ماسەلەلەردىڭ باستىسى بولدى. سولتۇستىك كارولينا فەرمەرلەرى توماس لي مەن تايمي كوسبيدىڭ تاۋىقتارى اسكەري ۇشاقتاردىڭ تىم تومەن باۋىرلاپ ۇشۋىنان قىرىلا باستاعاندا (شوشىنعان تاۋىقتار تاۋىققورا قابىرعاسىنا سوقتىعىپ قىرىلىپ قالعان) كوسبيلەر سوتقا شاعىم ءتۇسىردى ءارى شاعىمدا ۇكىمەتتىڭ ولاردىڭ مەنشىك اۋماعىنا قول سۇققانىن اتاپ كورسەتتى. ۇشاقتار، ارينە، كوسبيلەردىڭ جەرىنە قونعان ەمەس. ال ءبىراق بلەكستوۋن، كەنت، كاۋك سىندى بەلگىلى ادامدار ناقتىلاپ كەتكەندەي، «جەردەگى مەنشىك اۋماعى ونىڭ ۇستىندەگى اسپان الەمىنىڭ شەكسىزدىگىنە دەيىن سوزىلاتىن» بولسا، وندا ۇكىمەت شىنىمەن دە فەرمەرلەر جەرىنە رۇقساتسىز ەنگەن بولىپ تۇر. سوندىقتان دا كوسبيلەردىڭ وسى زاڭسىزدىقتاردى توقتاتۋدى تالاپ ەتۋى زاڭدى. كوسبيلەردىڭ ءىسىن قاراۋعا جوعارعى سوت كەلىسىم بەردى. كونگرەسس اۋە جولدارىن قوعامعا ورتاق دەپ جاريالادى، ءبىراق مەنشىك كولەمى اسپان كەڭىستىگىنە دەيىن سوزىلادى دەگەن زاڭدىلىقتى ەسكە الساق، وندا كونگرەسس دەكلاراتسياسى قالىپتاسقان كونستيتۋتسياعا قايشى بولىپ شىعادى جانە مەنشىككە ەشبىر وتەماقىسىز-اق قول سۇعۋ بولىپ تابىلادى. سوت «مەنشىككە جەردىڭ اۋماعى جانە ونىڭ ۇستىندەگى اسپان كەڭىستىگى دە كىرەتىنى تۋرالى جالپى زاڭ دوكتريناسىن ەسكىردى» دەپ مويىندادى. ءبىراق سۋديا دۋگلاس ەجەلگى دوكترينانى جاقتىرتپاعانى سونشالىق، جۇزدەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان مەنشىك تۋرالى زاڭدى ءبىر عانا ازات جولمەن جوق ەتتى. ول قاۋلىدا بىلاي دەپ جازدى:

«قازىرگى زاماندا بۇل دوكتريناعا ورىن جوق. كونگرەسس قاۋلى ەتكەندەي، اۋە كەڭىستىگى قوعامنىڭ ورتاق يگىلىگى بولىپ تابىلادى. ەگەر بۇلاي بولماعان جاعدايدا، ءاربىر ترانسكونتينەنتالدى ۇشۋدىڭ ناتيجەسىندە اۋە تاسىمالداۋشىسى سوتقا تۇسكەن شاعىمداردىڭ استىندا قالاتىن بولىپ شىعادى. بۇل اقىلعا سىيىمسىز. اۋە كەڭىستىگىنە جەكە مەنشىكتىكتى مويىنداۋ – اۋە كولىك جولىنا كەدەرگى كەلتىرىپ، اۋە جولدارىن باسقارۋ جانە بۇكىل قوعام مۇددەسى جولىندا اۆياتسيانىڭ دامۋى مۇمكىندىگىنەن ايىرادى، سونىمەن قاتار نەگىزىنەن زاڭ بويىنشا بۇكىل قوعامعا تيەسىلى دۇنيەنى جەكەنىڭ يگىلىگىنە اينالدىرادى»1

اقش كوسبيگە قارسى.، U.S. 328 (1946): 256، 261. سوت شىن مانىندە، ەگەر مەملەكەت پايدالانعان جەر كوسبيلەردىڭ يەلىكتەرىن قۇنسىزداندىرسا عانا، مەنشىككە قول سۇعىلدى دەپ ەسەپتەلەدى دەپ شەشتى. بۇل مىسالدى مەن كيت اوكيدىڭ «زياتكەرلىك مەنشىك جانە تاۋەلسىزدىك: اۆتورلىقتىڭ مادەني جاعراپياسى بويىنشا جازبالار» دەپ اتالاتىن تاماشا ەڭبەگىنەن الدىم. سونىمەن قاتار مىنا ەڭبەكتى دە قاراڭىز: Paul Goldstein، Real Property (Mineola، N.Y.: Foundation Press، 1984)، 111213

بۇل اقىلعا سىيىمسىز.

مىنە، قۇقىق قاشاندا وسىلاي جۇمىس ىستەيدى. ارينە، ۇنەمى وسىلايشا قاتتى كەتپەيدى ءارى اسىعىس قابىلدانبايدى، ءبىراق اقىرىندا ءدال وسىلاي جۇمىس ىستەي باستايدى. دۋگلاس شەشىمدى كوپ جالتاقتاپ، ويلانىپ-تولعانىپ جاتپاستان بىردەن قابىلدايتىن. وزگە سۋديالار، دۋگلاستىڭ «بۇل اقىلعا سىيىمسىز» دەپ ءبىر جولمەن عانا جەتكىزگەنىندەي قورىتىندىعا كەلۋى ءۇشىن بىرنەشە بەت پىكىر جازار ەدى. ءبىراق قانشا بەت جازىلسىن مەيلى، بىزدىكىندەي قۇقىقتىق جۇيەنىڭ نەگىزگى رۋحى زاڭنىڭ زاماناۋي تەحنولوگياعا بەيىمدەلەتىنىن ايتۋ كەرەك. جانە دە زاڭ، بەيىمدەلە وتىرىپ، وزگەرەدى. ءبىر كەزدەرى ماڭگىلىك جارتاستاي مىقتى بولعان زاڭدىلىقتار كەلەسى زامان اعىمىندا بىت-شىتى شىعىپ قۇلايدى. شىن مانىسىندە سوت: «كوسبيدىڭ مەنشىك قۇقىعى جەر مەملەكەت پايدالانعان كەزدە قۇنسىزدانىپ قالعان جاعدايدا عانا بۇزىلعان بولىپ سانالار ەدى» دەگەن قاۋلى شىعاردى. (بۇل مىسالدى مەن كيت اوكيدىڭ «زياتكەرلىك مەنشىك جانە تاۋەلسىزدىك: اۆتورلىقتىڭ مادەني جاعراپياسى بويىنشا جازبالار» اتتى تاماشا تۋىندىسىنان الدىم).

ەگەر دە مۇنداي وزگەرىستەرگە قارسى شىعاتىندار اناۋ ايتقان ىقپالدى تۇلعا بولماسا ءبارى دە وسىلايشا جالعاسا بەرمەك-تى. كوسبيلەر قاراپايىم فەرمەرلەر ەدى. ولار سياقتى وزگە دە كوپتەگەن جان اۋە قوزعالىسىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنا نارازىلىعىن بىلدىرگەنىمەن، الەمنىڭ بارلىق كوسبيلەرى بىرىگۋى جانە پروگرەستى توقتاتۋى، اعايىندى رايتتار جاساپ شىعارعان تەحنولوگياعا تىيىم سالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. اعايىندى رايتتار ۇشاقتى تەحنيكالىق يدەيالاردىڭ قايناپ تۇرعان قازانىنا سالىپ جىبەردى، سودان كەيىن ولاردىڭ تەحنولوگياسى تاۋىق قوراداعى ۆيرۋس سىندى تەز تارالدى.

كوسبي سىندى فەرمەرلەر اعايىندى رايتتار ۇشاعىنىڭ «اقىلعا سىيىمدى» دۇنيەلەردى وزگەرتىپ جىبەرۋ جاعدايىنا قالدى. ولار ءوز فەرمالارىندا وتىرىپ وسى ءبىر ءساندى جاڭالىقتار ءۇشىن قاتتى اشۋ شاقىرىپ، جۇدىرىقتارىن ءتۇيىپ ىزالانا الار ەدى. ولار ءوز كونگرەسمەندەرىنەن كومەك سۇراسىن، ءتىپتى سوتقا دا شاعىمدانسىن مەيلى، ءبىراق ناتيجەسىندە ءبارىبىر، جوعارىدا ايتىلىپ وتكەندەي، جۇرتتىڭ بارىنە ايدان انىق «اقىلعا سىيىمدى» دۇنيەنى جەڭە المادى. ولاردىڭ «جەكە مۇددەسىنىڭ» كوزگە انىق كورىنىپ تۇرعان «قوعام مۇددەسىنەن» جوعارى تۇرۋىنا ەشقاشان دا مۇمكىندىك بەرىلمەۋشى ەدى.

ەدۆين گوۆارد ارمسترونگ – امەريكانىڭ ادىلەتسىز ۇمىتىلعان كەمەڭگەر ونەرتاپقىشتارىنىڭ ءبىرى. ول امەريكالىق جاڭاشىلدار ساحناسىندا توماس ەديسون، الەكساندر گرەم بەلل سىندى الىپتاردان كەيىن بىردەن پايدا بولدى. ونىڭ تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى راديو پايدا بولعاننان كەيىنگى العاشقى 50 جىلدا مەيلىنشە ماڭىزدى بولدى. ول 1831 جىلى كىتاپ تۇپتەۋشىنىڭ كومەكشىسى بولا ءجۇرىپ، ەلەكترلىك يندۋكتسيانى اشقان مايكل فارادەيدەن الدەقايدا جاقسى ءبىلىم الدى. الايدا ارمسترونگ راديو جۇمىسىنىڭ قاعيداتتارىنداعى ەڭ ءبىر كوزگە كورىنبەس، قولعا ۇستاتپاس ۇساق-تۇيەكتىڭ بۇگە-شەگەسىنە دەيىن بىلەتىن. ول راديو سالاسىن الدەقايدا العا جىلجىتقان نەگىزگى جانە ماڭىزدى ءۇش جاڭالىق اشتى. 1933 جىلى روجدەستۆونىڭ ەرتەڭىنە ارمسترونگقا اسا ماڭىزدى ونەرتابىسى - جيىلىكتى مودۋلياتسيالى راديو (FM) ءۇشىن 4 پاتەنت بەرىلدى. بۇعان دەيىن قالىڭ كوپشىلىككە امپليتۋدالىق مودۋلياتسيالى (ام) راديو عانا قولجەتىمدى بولاتىن. سول كەزەڭ تەورەتيكتەرى جيىلىك مودۋلياتسياسىنداعى راديو ەشقاشان جۇمىس ىستەمەيدى دەپ سەندىرەتىن. ولاردىڭ سپەكتردىڭ جىڭىشكە سىزىعى تۋرالى ويى دۇرىس تا بولاتىن. ال ارمسترونگ بولسا جيىلىك مودۋلياتسياسىنداعى راديو، بەرىلەتىن سيگنالدىڭ قۋاتى جانە اتموسفەرالىق شۋىلى ەداۋىر كەم بولعان جاعدايدا، سپەكتردىڭ جالپاق سىزىعى ارقىلى سىڭعىراعان تازا سيگنال بەرە الاتىنىن تاپتى.

1935 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا ول ءوزىنىڭ ويلاپ تاپقان تەحنولوگياسىن نيۋ-يوركتەگى «ەمپايەر ستەيت» ۇيىندە ورنالاسقان راديوينجەنەريا ينستيتۋتىندا كورسەتتى. ول راديوقابىلداعىشتىڭ بارلىق امپليتۋدالىق مودۋلياتسيا ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن ارنالارىن بۇراپ شىعىپ، سوڭىندا وسىدان 17 ميل قاشىقتىقتاعى ستانتسيادان جىبەرىلىپ وتىرعان ترانسلياتسيانى ورنىقتىردى. كەنەت بەينە بۇزىلىپ قالعانداي، راديو ءۇنسىز قالدى، بىرەر ساتتەن سوڭ راديوقابىلداعىشتان بۇرىن ەشكىم ەستىمەگەن ساف تازا داۋىسپەن ديكتور سويلەي جونەلدى! «بۇل - نيۋ-يورك شتاتىنداعى يونكەرستە ورنالاسقان، جيىلىك مودۋلياتسياسىندا جانە جانە 2،5 مەترلىك تولقىندا جۇمىس ىستەيتىن W2AG اۋەسقوي ستانتسياسى».

اۋديتوريا بۇرىن مۇمكىن ەمەس دەپ جۇرگەن جاڭالىقپەن تانىستى.

«يونكەرستەگىلەر ميكروفون الدىندا توستاققا سۋ قۇيىپ ەدى، قۇيىلىپ جاتقان سۋ سارىلى ەستىلدى... ءبىر پاراق قاعازدى مىجعىلاپ جىرتىپ ەدى – بارلىعى دا الدىمەن مىجعىلانىپ، سونسوڭ جىرتىلعان قاعاز دىبىسىن ەستىدى. كۇيتاباقتان سوۋزدىڭ مارشتارى وينالدى، فورتەپيانو مەن گيتارادا جەكە نومەرلەر ورىندالدى... مۋزىكانىڭ تابيعي كۇيىندە تازا ەستىلگەنى سونشا، راديودان مۇندايدى بۇرىن-سوڭدى ەشكىم ەستىمەگەن ەدى.»1

اقىلعا سىيىمدى دەپ قاراستىرساق، ارمسترونگ تاماشا راديو ويلاپ تاپتى. ءبىراق سول كەزەڭدە ارمسترونگ امپليتۋدالىق مودۋلياتسيالى ترانسلياتسيا سالاسىندا باسىمدىق تانىتىپ جۇرگەن RCA كومپانياسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن بولاتىن. 1935 جىل قارساڭىندا بۇكىل قۇراما شتاتتار اۋماعىندا مىڭداعان راديوستانتسيا جۇمىس ىستەدى، الايدا بارلىق ءىرى قالالارداعى حابار تاراتقىش جەلىلەر از عانا كومپانيالاردىڭ قولىنا جيناقتالعان-تىن.

RCA پرەزيدەنتى، ارمسترونگتىڭ دوسى دەۆيد سارنوفف، عالىمنىڭ امپليتۋدالىق مودۋلياتسيادا تازا سويلەيتىن راديو ويلاپ تابۋىن اسىعا كۇتكەن ەدى. سوندىقتان دا ارمسترونگ وعان دىبىستى تازا بەرەتىن قۇرىلعى ويلاپ تاپتىم دەگەندە قاتتى قۋاندى. ءبىراق ارمسترونگتىڭ ءوز ونەرتابىسىن جاريا ەتكەنى سول-اق ەكەن، سارنوففتىڭ قۋانىشى سۋ سەپكەندەي باسىلدى.

«مەن، ارمسترونگ ءبىزدىڭ امپليتۋدالىق مودۋلياتسيالى راديوداعى شۋدى تازالايتىن فيلتر ويلاپ تاباتىن شىعار دەپ ۇمىتتەنگەن ەدىم. مەن ودان رەۆوليۋتسيا باستاپ، RCA-مەن باسەكەلەسەتىن، شايتان العىر، شەكسىز-شەكسىز يندۋستريانى تۋىنداتادى دەپ كۇتپەگەن ەدىم».2

ارمسترونگتىڭ ونەرتابىسى RCA-نىڭ امپليتۋدالىق مودۋلياتسيالى يمپەرياسىنا ءقاۋىپ ءتوندىردى. سوندىقتان كومپانيا قولىنان كەلگەنشە بارلىق تاسىلدەردى قولدانا وتىرىپ، جيىلىك مودۋلياتسياسىندا جۇمىس ىستەيتىن راديونى تۇنشىقتىرا باستادى. FM – عاجايىپ تەحنولوگيا بولا الار ەدى، الايدا سارنوفف تاماشا تاكتيك بولاتىن. بۇل وقيعانى ءبىر اۆتور بىلاي سۋرەتتەيدى:

«FM-دى قولداۋشىلار نەگىزىنەن ينجەنەرلەردىڭ كۇشى – ماركەتولوگتاردىڭ، پاتەنت بەرەتىن بيۋرولاردىڭ، زاڭ كەڭسەلەرىنىڭ ستراتەگيالىق كۇش-قۋاتىنا قارسى تۇرا المادى. ال سوڭعىلارىنىڭ ءبارى جابىلىپ قوعامعا پايدا اكەلەتىن، ءبىراق كورپوراتيۆتى مۇددەلەرىنە قايشى، ياعني جەكە كومپانيالارعا شىعىن اكەلەتىن وسى جاڭالىقتى باسىپ تاستاۋعا بار كۇش-قايراتىن جۇمسادى. ەگەر دە FM راديونىڭ دامۋىنا كەدەرگى جاسالماعاندا، بۇل راديويندۋسترياداعى كۇشتەردىڭ تولىعىمەن قايتا بولىنىسكە تۇسۋىنە اكەلىپ سوعار ەدى دە... اقىر سوڭىندا بۇكىل قۇدىرەتى جان-جاقتان تولىعىمەن زاڭمەن قارۋلانىپ قورعالعان امپليتۋدالىق مودۋلياتسيالى راديونىڭ تۇبىنە جەتەر ەدى، ال RCA -نىڭ بارلىق قۇدىرەت كۇشى وسى راديونىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان-تىن3.

RCA العاشىندا „زەرتتەۋ ءالى تولىق اياقتالعان جوق، سوندىقتان ونى ارى قاراي جالعاستىرۋ كەرەك„ دەگەن جەلەۋمەن، تەحنولوگيانى ەشكىممەن بولىسپەدى. ەكى جىلعا سوزىلعان زەرتتەۋلەردەن كەيىن، ارمسترونگتىڭ ءتوزىمى تاۋسىلعاندا، جيىلىك مودۋلياتسياسىنداعى راديونىڭ كەڭىنەن تارالۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن RCA ۇكىمەتتەگى ىقپالىن پايدالانا باستادى. 1936 جىلى RCA اقش-تىڭ بايلانىستار جونىندەگى فەدەرالدى كوميسسيانىڭ (FCC) بۇرىنعى جەتەكشىسىن جالداپ، وعان كوميسسيانى FM راديوسىنا ونى مۇلدەم ەستىرتپەيتىندەي جيىلىك سپەكترىن بەرۋگە، ءسويتىپ، ونى ءىس جۇزىندە جيىلىكتىڭ مۇلدە وزگە كەڭىستىگىنە اۋىستىرۋعا كوندىرۋدى تاپسىردى. العاشىندا بۇل قيمىل-قارەكەتتەن ەش ناتيجە شىقپادى. ءبىراق ارمسترونگ جانە بۇكىل ۇلت وكىلدەرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ جاتقاندا، RCA بىرتىندەپ دەگەنىنە قول جەتكىزە باستادى. سوعىس اياقتالعان سوڭ كوپ ۇزاماي-اق فەدەرالدىق كوميسسيا بارلىعى بىردەي انىق ءبىر ماقساتقا قول جەتكىزۋدى - FM راديوسىن تۇبەگەيلى جويۋدى كوزدەيتىن بىرنەشە نورماتيۆتىك اكت قابىلدادى. مۇنى لوۋرەنس لەسينگ بىلايشا باياندايدى:

«سوعىستان كەيىن راديوالپاۋىتتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن FCC ارقىلى قابىلدانعان ءبىرقاتار قاۋلىمەن FM راديوسىن قۇرتۋعا باعىتتالعان بىرنەشە قاتتى سوققى كۇشى مەن جاۋىزدىعى جاعىنان ەش اقىلعا سىيمايتىن.»4

RCA سوڭعى اۆانتيۋراسى - تەلەديدارعا جيىلىك سپەكترىندەگى ورىندى بوساتۋ ءۇشىن FM راديوسى تىڭداۋشىلارىن سپەكتردىڭ مۇلدەم جاڭا كەڭىستىگىنە اۋىستىرىپ تاستادى. FM راديو ستانتسيالارىنىڭ قۋاتتىلىعى دا ازايتىلدى، بۇل ەندى ولار باعدارلامالارىن ەلدىڭ ءبىر شەتىنەن ەكىنشى شەتىنە تاراتا المايدى دەگەن ءسوز ەدى. (بۇل شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا بار كۇشىن سالىپ جاقتاسقان ات&ت كومپانياسى بولدى، ويتكەنى تاراتۋ باعانالارىنسىز راديوستانتسيالار حابار تاراتا الماس ەدى، سوندىقتان كابەلدى جەلى جۇرگىزۋگە ءماجبۇر بولاتىن، ال بايلانىستىڭ بۇل ءتۇرىن ات&ت كومپانياسى ساتاتىن). وسىلايشا FM راديو ۋاقىتشا بولسا دا، مۇلدە جانشىلىپ قالدى. ارمسترونگ RCA-مەن شاماسى جەتكەنشە كۇرەسىپ باقتى. ەسەسىنە RCA ارمسترونگتىڭ پاتەنتتەرىن سوتقا بەردى. تەلەديدار ستاندارتىنا ارنالعان جاڭا جيىلىك مودۋلياتسياسىنىڭ تەحنولوگيالارىن ەنگىزگەننەن كەيىن RCA ارمسترونگتىڭ پاتەنتتەرىن، بەرىلگەنىنە ون بەس جىل وتكەنىنە قاراماستان، ەشبىر نەگىزسىز-اق جارامسىز دەپ تاپتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اۆتور تولەماقىلاردان قاعىلدى. پاتەنتتەرىن قايتارۋ ءۇشىن ارمسترونگ التى جىل بويى زاڭ جۇزىندە، قىمباتقا تۇسكەن مايدان اشتى. پاتەنتتەردىڭ مەرزىمدەرى بىتكەندە، RCA ارمسترونگتى كەلىسسوزگە شاقىرىپ، اقى تولەيتىن بولدى. ءبىراق ول سوما ارمسترونگتىڭ ادۆوكاتتارعا كەتكەن شىعىنىن جابۋعا دا جەتپەيتىن. بۇل تەكەتىرەستە وڭباي جەڭىلگەن، ابدەن قاجىعان، ەڭ سوڭىندا تاقىرعا وتىرعان ونەرتاپقىش 1954 جىلى ايەلىنە قىسقا عانا حات قالدىرىپ، 13 قاباتتان سەكىرىپ كەتتى.

زاڭ كەيدە مىنە، وسىلايشا جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي تراگەديالاردى ءجيى تۋدىرماس تا، مۇنداي قاھارماندىق پەن ءدراماتيزمدى دە سيرەك تۋدىراتىن زاڭنىڭ قولدانىستا وسىلاي دا بولاتىنى بار.

ۇكىمەت پەن ۇكىمەتتىك اگەنتتىكتەر اۋەل باستان-اق ىقپالعا تۇسكىش بولادى. مۇنداعى ەڭ شەتىن ءسات – قۇقىقتىق نەمەسە تەحنولوگيالىق وزگەرىستەردىڭ بىرەۋلەردىڭ ماڭىزدى مۇددەلەرىنە زيان كەلتىرۋى بولىپ تابىلادى. وسى مىقتى مۇددە ءوزىن قورعاۋدى تالاپ ەتىپ بيلىككە تىم ءجيى قىسىم كورسەتەدى. ارينە، بۇل جاعدايدا ولار قوعامنىڭ مۇددەسىن العا تارتادى، ءبىراق مۇنىڭ ءبارى دە جالعان ءسوز. ءبىر كەزدەرى جارتاستاي مىعىم تۇرعان تۇسىنىكتەردىڭ ءوزى دە كەلەسى ءبىر داۋىردە تاريحي وزگەرىستەردىڭ نەگىزىندە قۇم بولىپ ۇگىتىلەدى. الايدا ولارعا سىبايلاس جەمقورلىققا باتقان ساياسي جۇيەمىز كومەك قولىن سوزادى. RCA دا كوسبيلەردە بولماعان ارتىقشىلىق – تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە قارسى تۇرا الاتىن ىقپال بولدى.

عالامتوردا بەلگىلى ءبىر ونەرتاپقىش قانا جۇمىس ىستەمەيدى، سول سياقتى ونىڭ پايدا بولعان ناق ۋاقىتى دا كورسەتىلمەيدى. دەگەنمەن، قىسقا عانا مەرزىمنىڭ ىشىندە عالامتور قاراپايىم ءاربىر امەريكالىق ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ ورنىعىپ ۇلگەردى. Rew Internet American Life Project زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك، 2002 جىلى عالامتورعا امەريكالىقتاردىڭ 58 پايىزىنىڭ قولى جەتكەن. بۇل الدىڭعى ەكى جىلمەن سالىستىرعاندا 49 پايىزعا كوپ دەگەندى ءبىلدىردى.5 ال 2004 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي عالامتور اقش حالقىنىڭ 3-تەن 2 بولىگىن ەركىن قامتۋى مۇمكىن6.

كۇندەلىكتى ومىرىمىزگە ەنگەن عالامتور بارلىعىن وزگەرتتى. تەحنيكالىق سيپاتتاعى كەيبىر وزگەرىستەردى اتاساق - عالامتور كوممۋنيكاتسيا جىلدامدىعىن ۇدەتتى، اقپارات جيناۋدىڭ قۇنىن ارزانداتتى جانە ت.ب. بۇل كىتاپتا تەحنيكالىق ماسەلەلەر قاراستىرىلمايدى. ولار، ءسوز جوق، ماڭىزدى ماسەلەلەر ءارى ولاردى تولىق تالداپ، ءتۇسىنىپ بولعانىمىز جوق، ءبىراق عالامتوردان قول ءۇزدىڭىز بولدى، بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى ەكىنشى قاتارداعى بولىپ شىعادى. جانە عالامتوردى پايدالانبايتىندارعا تىكەلەي قاتىسى جوق، قاتىسى بولعان كۇندە دە تىكەلەي اسەرگە يە ەمەس. بۇل ماسەلەلەر – عالامتور تۋرالى كىتاپ قاراستىراتىن باستى دۇنيەلەر. ءبىراق ءبىزدىڭ كىتابىمىز ول تۋرالى ەمەس. كەرىسىنشە، بۇل كىتاپ – عالامتوردى اعىتىپ تاستاعاننان كەيىن دە ونىڭ ادامدارعا ەتەتىن ىقپالى تۋرالى، ونىڭ مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىنە تيگىزەر اسەرى تۋرالى. مەن، عالامتور بۇل ۇدەرىستە تۇبەگەيلى جانە بەيسانا وزگەرىس جاسادى دەپ نىق ايتا الامىن. ول رەسپۋبليكانىڭ ومىرگە كەلۋىمەن بىرگە قالىپتاسقان ءداستۇردى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. مۇنى تۇسىنگەن كوپتەگەن ادام وعان قارسى شىقتى، ومىرلەرىنەن الشاقتاتىپ تاستادى. دەگەنمەن، ادامداردىڭ بارلىعى دەرلىك عالامتوردىڭ بۇل قاتەرلى قاسيەتىن سەزبەيدى دە.

بۇل وزگەرىستىڭ ماعىناسىن ولاردىڭ ءارقايسىسىنا بايلانىستى قولدانىلاتىن قۇقىقتىق نورمالار اياسى ايقىنداعان كوممەرتسيالىق جانە كوممەرتسيالىق ەمەس مادەنيەتتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتان بايقاۋعا بولادى. «كوممەرتسيالىق» مادەنيەت دەپ مەن، ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ وندىرىلەتىن جانە ساتىلاتىن نەمەسە ساتۋ ءۇشىن شىعارىلاتىن بولىگىن تانيمىن. ال بۇدان وزگەسىنىڭ ءبارىن «كوممەرتسيالىق ەمەس» مادەنيەت دەپ تۇسىنەمىن. قارتتارىمىز ساياباق ورىندىقتارىنا جايعاسىپ نەمەسە قالا كوشەلەرىنىڭ قيىلىستارىنداعى اياداي ورىندارعا وتىرىپ الىپ بالالار مەن ۇلكەندەرگە تاريحات، شەجىرە ايتسا، بۇل كوممەرتسيالىق ەمەس مادەنيەت. ال نوي ۆەبستەر ءوزىنىڭ «وقىرمانىن»، دجوەل بارلوۋ ولەڭدەرىن باسپادان باستىرىپ شىعارعاندا بۇل كوممەرتسيالىق مادەنيەت بولدى.

امەريكالىق داستۇردە كوممەرتسيالىق ەمەس مادەنيەت اۋەل باستان-اق رەتتەلمەيتىن سالا ەدى. ارينە، ەگەر ءسىزدىڭ ايتقان اڭگىمەلەرىڭىز ادەپسىز نەمەسە ءانىڭىز اينالاداعى تۇرعىنداردىڭ تىنىشتىعىن بۇزسا، بۇعان زاڭ ارالاساتىن. ءبىراق زاڭ ەش ۋاقىتتا دا مادەنيەتتىڭ بۇل ءتۇرىنىڭ تۋىنداۋى مەن تارالۋ اسپەكتىلەرىنە تىكەلەي ارالاسقان ەمەس. مادەنيەتتىڭ بۇل قىرى «ەركىن» بولىپ قالا بەردى. وزدەرىنىڭ مادەنيەتىن تاراتۋ ءۇشىن جانە ءوزارا الماسۋ ءۇشىن ادامداردىڭ قاراپايىم ءادىس قولدانۋى – قايتادان اڭگىمەلەپ بەرۋ، مازمۇنداۋ، پەسا نەمەسە تەلەشوۋدان ءۇزىندى ويناپ بەرۋ، فان-كلۋبتارعا قاتىسۋ، مۋزىكا جازبالارىمەن الماسۋ قۇقىقتىق رەتتەۋدەن تىس ءومىر ءسۇرىپ كەلدى.

زاڭ ءوزىنىڭ بۇكىل نازارىن كوممەرتسيالىق مادەنيەتكە اۋداردى. زاڭ شىعارماشىلىق ىنتالاندىرۋدى باستا از-ازداپ، ال كەيىننەن بەلسەندى تۇردە قورعاۋعا كىرىستى. اۆتورلار ەكسكليۋزيۆتى قۇقىقتارىن كوممەرتسيالىق نارىقتا ساتا الۋى ءۇشىن ولاردى ءوز شىعارماشىلىعىنا دەگەن ەرەكشە قۇقىقپەن قامتاماسىز ەتتى.7. ارينە، بۇل دا شىعارماشىلىق قىزمەت پەن مادەنيەتتىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. ال امەريكادا ونىڭ ماڭىزدىلىعى وتە جوعارىلادى. دەگەنمەن، ول ءبىزدىڭ داستۇرىمىزدە بەلەڭ الىپ كەتكەن جوق. ەشۋاقىتتا ولاي بولعان ەمەس. كەرىسىنشە، ول ۇيلەستىرىلگەن ەركىن مادەنيەتتىڭ باعىنىشتى بولىگى بولىپ قالا بەردى.

ەندى ەركىن مادەنيەت پەن باسقارىلاتىن مادەنيەتتىڭ اراسىنداعى بۇرىنعىشا ايقىن دا انىق شەكارا جويىلدى.8 عالامتور بۇل شەكارالاردىڭ جويىلۋىنا جاعداي جاسادى، مىنە، وسى ساتتەن باستاپ بۇل ماسەلەگە مەديوكونتسەرندەر ۇيىمداستىرعان زاڭ ارالاستى. ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىزدىڭ تاريحىنداعى مادەنيەتتىڭ پايدا بولۋى مەن ونىڭ تارالۋىنا اسەر ەتەتىن ادەتتەگى ادىستەر العاشقى رەت قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ قاراماعىنا ءوتتى. زاڭ بۇرىن باسقارۋعا قۇزىرەتى جەتپەگەن مادەنيەت پەن شىعارماشىلىقتىڭ كەڭ سالاسىن قامتي وتىرىپ، ءوزىنىڭ وكىلەتتىلىگىن كەڭەيتتى. مادەنيەتكە دەگەن ەركىن قولجەتىمدىلىك پەن باسقارىلاتىن قولجەتىمدىلىك اراسىنداعى تاريحي تەپە-تەڭدىكتى ساقتاپ تۇرعان تەحنولوگيا جويىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە، ءبىزدىڭ مادەنيەتكە ءقازىر قول جەتكىزۋىمىز قيىن، ءبىراق باسقارىلۋى، شەكتەۋى ودان دا كوبىرەك مادەنيەتكە اينالىپ بارا جاتىر.

بۇل كوممەرتسيالىق مادەنيەتتى قورعاۋ ءۇشىن كەرەك دەپ اقتالادى. ارينە، بۇل ساياساتتىڭ ناعىز پروتەكتسيونيستىك ءتۇرى. ءبىراق مەنىڭ كىتابىمدا قاراستىرىپ وتىرعان وسى پروتەكتسيونيزم ءبىز بىلەتىن، بارلىق سالاعا قاتار قولدانىلمايتىن جانە تەڭگەرىلگەن پروتەكتسيونيزم ەمەس. ول جانە سۋرەتكەرلەردى ءتىپتى دە قورعامايدى. كەرىسىنشە، ول ءبىر بيزنەستىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرلەرىن قورعايدى. عالامتوردىڭ كوممەرتسيالىق جانە كوممەرتسيالىق ەمەس مادەنيەتتى دە تاراتاتىن قۇرالداردىڭ قىزمەتىن ءبىر ءوزى جالعىز اتقارا الاتىن كۇشىنەن جانە وزگەرتە الاتىن مۇمكىندىگىنەن ۇرەيلەنگەن كورپوراتسيالار بىرىگىپ، زاڭ شىعارۋشىلاردان زاڭداردى وزدەرىن، ياعني مەدياالپاۋىتتاردى قورعاۋ ءۇشىن قولدانۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بۇل - RCA مەن ارمسترونگ تۋرالى تاريح. بۇل – كوسبيلەردىڭ ارمانى.

ويتكەنى عالامتور كوپشىلىككە مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا جانە دامىتۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋىنا ادام ايتقىسىز زور مۇمكىندىكتەر تۋدىردى. بۇل كۇش-قۋات تۇتاستاي العاندا مادەنيەتتى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ نارىعىندا توڭكەرىس جاسادى جانە وسى توڭكەرىس قالىپتاسىپ قالعان كونتەنت-يندۋسترياعا ءقاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. وسىلايشا امپليتۋدالىق مودۋلياتسيالى راديوعا FM راديوسى قالاي جاۋ بولعان بولسا، حح عاسىردىڭ مەديا كومپانيالارىنا عالامتور دا سولاي جاۋ بولىپ تۇر. نەمەسە بۇل جاعدايدى تاعى بىلايشا سۋرەتتەۋگە بولادى: ءحىح عاسىردىڭ تەمىرجولدارى ءۇشىن جۇك كولىگى قالاي باسەكەلەس بولعانىن ەلەستەتىپ كورىڭىز. ءبىراق بۇل باسەكەلەستىك تەمىرجولدىڭ جويىلۋىنا ەمەس، وزگەرىسكە تۇسىرىلۋىنە اكەلدى. ساندىق تەحنولوگيالار دا عالامتورمەن بايلانىستىرىلا دامىتىلا وتىرىپ، مادەنيەتتىڭ دامۋىنا كۇشتى ىقپال ەتەتىن باسەكەلەستىك پەن العا ۇمتىلىسى وراسان نارىق ۇيىمداستىرا الادى. مۇنداي نارىق – شىعارماشىلىقتىڭ بارىنشا مول ءتۇرىن جاساۋعا جانە تاراتۋعا قابىلەتتى اۆتورلاردى مەيلىنشە مول سىيعىزا الار ەدى. ال كەيبىر فاكتورلارعا بايلانىستى بۇل اۆتورلار بۇگىنگىسىنە قاراعاندا، ورتاشا ەسەپپەن العاندا، قازىرگىدەن الدەقايدا كوپ تابىس تابار ەدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ RCA-لارى زاڭدى وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن پايدالانۋىن باستاماسا بۇل جاعداي وسىلاي ساقتالادى.

الايدا كىتاپتىڭ كەلەسى تاراۋلارىندا كورسەتىلەتىندەي، قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز تاپ وسىنى باستان كەشۋدە. حح عاسىردىڭ باسىنداعى راديوكومپانيالاردىڭ نەمەسە 1971 جىلدىڭ تەمىرجولدارىنىڭ مۇراگەرلەرى ءوز قولدارىنداعى بارلىق مۇمكىندىكتەرى مەن ىقپالدارىن پايدالانا وتىرىپ، زاڭدى وزدەرىن قورعاۋعا ماجبۇرلەپ وتىر. ولار وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەلەرىن مادەنيەت دامۋىنا ىقپال ەتەتىن پايدالى، پروگرەسسيۆتى تەحنولوگيالاردان بيىك قويىپ وتىر. ازىرگە عالامتور ولاردىڭ وزدەرىن وزگەرتپەي تۇرعاندا، ولار عالامتوردى ءوز ىڭعايىنا قاراي وزگەرتىپ وتىر.

مەن اسىرا ايتىپ وتىرمىن دەپ ويلامايمىن. كوپيرايت پەن عالامتور ءۇشىن كۇرەس كوبىنە تىم الىس جاتقان بۇلىڭعىر ماسەلە بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. ال بۇل تارتىستى باقىلاپ وتىرعاندار ءۇشىن بار ماسەلە مىنا ءبىر قاراپايىم ساۋالدارعا كەلىپ تىرەلەدى: «قاراقشىلىقتى» زاڭداستىرۋ كەرەك پە، الدە «مەنشىكتى» قورعاۋ كەرەك پە؟ عالامتور تەحنولوگيالارىمەن ءجۇرىپ جاتقان «سوعىس» (امەريكا كينەماتوگرافيا اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دجەك ۆالەنتي مۇنى ء«وزىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى جەكەمەنشىك سوعىسى» دەپ اتايدى)9 بەينە ءبىر زاڭسىزدىققا قارسى ءارى مەنشىككە دەگەن قۇرمەتكە قول جەتكىزۋ ءۇشىن كۇرەس سياقتى بولىپ كورىنەدى. كوپتەگەن ادام بۇل تارتىستا قاي جاققا شىعاتىنىڭىزدى شەشۋ وڭاي، ول ءۇشىن مەنشىكتى جاقتايسىز با نەمەسە وعان قارسىسىز با – وسىنى انىقتاپ الساڭىز بولعانى، - دەپ ويلايدى.

ەگەر ءبارى وسىلاي وڭاي بولسا، مەن دجەك ۆالەنتيدى جانە كونتەنت يندۋسترياسىن جاقتار ەدىم. مەن دە مەنشىكتىڭ قۇرمەتتەلۋىن جاقتايمىن، اسىرەسە ميستەر ۆالەنتي ماڭىزدانا «ينتەللەكتۋالدى» دەپ اتايتىن تۇرىنە جانىم اشيدى، ارينە. «قاراقشىلىق» - تەرىس دۇنيە، ال دۇرىس قۇرىلعان زاڭ ونى قايدا بولسا دا، جەلىدە مە، جەلىدە ەمەس پە - ءبارىبىر تاۋىپ، جازاعا تارتۋى كەرەك.

بىراق وسى ءبىر قاراپايىم تۇسىنىكتەردىڭ استارىندا بۇدان دا اۋىر، ءارى وتە ماڭىزدى وزگەرىستەر جاسىرىنىپ جاتىر. ەگەر ءبىز ولاردى جاقسىلاپ تۇرىپ وي ەلەگىنەن وتكىزبەسەك، عالامتوردى «قاراقشىلىقتان» تازارتۋ جولىنداعى مايدان - ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى عاسىردان عاسىرعا ساقتاپ، الىپ كەلە جاتقان نەگىزدەردىڭ كۇل-تالقان بولۋىنا اكەلە مە دەپ قورقامىن. ءبىزدىڭ ءجۇز سەكسەن جىلدىق رەسپۋبليكالىق قۇرىلىمىمىزدىڭ داستۇرلەرىنە نەگىزدەلگەن بۇل قۇندىلىقتارىمىز - اۆتورلارعا ءبىزدىڭ وتكەن كەزەڭدەرىمىزدىڭ يگىلىكتەرىن ىرگەتاس ەتە وتىرىپ، ەركىن شىعارماشىلىعىنا كەپىلدىك بەردى جانە شىعارماشىلىق يەلەرىن زاڭنىڭ ادىلەتسىزدىكتەرىنەن قورعادى. پروفەسسور نيل نەتانگەل ايتقانداي،10 كوپيرايت تۋرالى جاقسى تەڭگەرىلگەن زاڭ اۆتورلاردى جەكەلەپ باقىلاۋدان قورعايدى. وسى سەبەپتى دە ءبىزدىڭ داستۇرلەرىمىز كەڭەستىك تە، مەتسەناتتىق تا بولعان جوق. كەرىسىنشە، ول اۆتورلارىمىز مادەنيەتىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ، دامىتا الاتىنداي اۋقىمدى كەڭىستىك الىپ بەردى.

وسىعان قاراماستان قۇقىق عالامتور جانە ونىمەن بايلانىستى تەحنولوگيالىق وزگەرىستەرگە امەريكاداعى شىعارماشىلىق قىزمەتتى رەتتەيتىن ەرەجەلەردى قاتايتۋىمەن «جاۋاپ قاتتى». ءبىزدى قورشاعان مادەنيەتتى دامىتۋ نەمەسە سىناۋ ءۇشىن ءبىز ەندى وليۆەر تۆيست سياقتى الدىمەن رۇقسات سۇراۋىمىز كەرەك بولدى.

ادەتتە رۇقساتتى ارينە، بەرەدى. ءبىراق سىنشىلار مەن تاۋەلسىز اۆتورلارعا رۇقساتتى تىم سيرەك بەرەدى. ءبىز وزىمىزشە مادەني اقسۇيەك، ىعاي مەن سىعايلار ورتاسىن قۇرىپ الدىق. بۇل اقسۇيەكتەر ىشكەنى الدىندا، ىشپەگەنى ارتىندا بولىپ ءومىر سۇرسە، وزگە اۆتورلار كۇندەرىن ارەڭ كورىپ ءجۇر. ءبىراق اتاپ ايتاتىن نارسە - اقسۇيەكتىكتىڭ قاي ءتۇرى بولسىن ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە جات.

مەن ايتقالى وتىرعان تاريح - سوعىس تۋرالى. اڭگىمە «بۇكىل ماڭىزدىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان تەحنولوگيالار» تۋرالى ەمەس. ءوز باسىم قۇدايلارعا -ساندىق بولسىن مەيلى، وزگە بولسىن مەيلى - سەنبەيمىن. مەن بەلگىلى ءبىر تۇلعانى نەمەسە ادامدار توبىن اردان بەزگەندەر دەگەلى دە وتىرعان جوقپىن، سەبەبى مەن ازازىلگە دە، ول ءبىر ادامنىڭ ءىسى نەمەسە توپتىڭ ءىسى بولسىن سەنبەيمىن. بۇل اقىلگويلىك ەمەس. بۇل يندۋسترياعا قارسى جيھادقا شاقىرۋ دا ەمەس. كەرىسىنشە، بۇل – جاي عانا باعدارلامالىق كودتاردان الدەقايدا الىسقا كەتكەن ينتەرنەت-تەحنولوگيالار تۋدىرىپ وتىرعان الاپات سوعىستىڭ ءۇمىت قالدىرمايتىنىن زەردەلەۋگە ۇمتىلۋ. وسى تەكەتىرەستى زەردەلەگەن سوڭ كەلىسىمگە كەلۋدىڭ جولدارىن تابۋعا بولادى. عالامتورلىق تەحنولوگيالار اينالاسىندا ايتىس-تارتىستاردى جالعاستىرا بەرۋگە دالەلدى سەبەپتەر دە جوق. ولاي ەتكەن جاعدايدا ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىزگە زور نۇقسان كەلەدى، ارينە ەگەر مادەنيەتىمىز بۇل سىننان وتە السا. ءبىز بۇل سوعىستىڭ ءتۇپ سەبەپتەرىن ىزدەپ تابۋىمىز كەرەك. بۇل تارتىستىڭ شەشىمىن تابۋ كەرەك.

كوسبيلەردىڭ داۋ-شارى سەكىلدى، بۇل سوعىس، ءبىر ەسەپتەن، «مەنشىك» ءۇشىن بولىپ جاتىر. بۇل سوعىستاعى مەنشىك كوسبيلەردىكى سىندى قولعا ۇستاپ كورەتىن نارسە ەمەس جانە ءبىر دە ءبىر بالاپان زارداپ شەككەن جوق. الايدا بۇل «مەنشىككە» دەگەن كوبىمىزدىڭ كوزقاراسىمىز كوسبيلەردىڭ ءوز مەنشىكتەرىنە دەگەن كوزقاراسىمەن بىردەي. ءبىز بەن ءسىز – تاپ سول كوسبيلەرمىز. بۇگىنگى كۇندە «ينتەللەكتۋالدى مەنشىك» يەلەرىنىڭ تىم شەكتەن شىققان تالاپتارىنا كوبىمىز مويىنسۇنىپ كەتتىك. ال كەيبىرىمىز كوسبيلەر سىندى بۇل تالاپتاردى قاتە دەپ ەسەپتەيمىز. ياعني، سول فەرمەرلەردىڭ ءىزىن الا وتىرىپ، ءبىز جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ءبىزدىڭ مەنشىگىمىزدەگى دۇنيەلەرگە قول سۇقپاۋىن تالاپ ەتەمىز. كوسبيلەر سياقتى، ءبىز ءۇشىن دە عالامتور تەحنولوگيالارى ءبىزدىڭ ءاۋ باستان-اق زاڭ قورعاعان «مەنشىگىمىزگە» باسا كوكتەپ ەنىپ بارا جاتقانى ايدان انىق بولىپ وتىر.

ولار ءۇشىن دە، ءبىز ءۇشىن دە باسى اشىق جايت - وسى زاڭسىزدىقتاردى توقتاتۋعا زاڭ ارالاسۋى قاجەت. ارينە، اقىلدىلار مەن تەحنوكراتتار وزدەرىنىڭ ارمسترونگتىق جانە رايتتىق تەحنولوگيالارىن قورعاعاندا، كوپشىلىك ولاردى سونشالىقتى ءبىر جاقتاي قويمايتىنى انىق. ءجون-جوسىق بۇعان قارسى شىقپايدى. بايعۇس كوسبيلەر وقيعاسىمەن سالىستىرعاندا، اقىلدىڭ ءوزى بۇل سوعىستا مەنشىك يەلەرىنىڭ جاعىنا شىعادى. ال جولى بولعىش اعايىندى رايتتارعا قاراعاندا، عالامتور ءوز رەۆوليۋتسياسىن تۋعىزعان جوق.

مەن اقىلعا سالعان ادامعا دۇرىس باعىت سىلتەۋدى ءجون كوردىم، ماقسات ەتىپ قويدىم. مەن وسى ءبىر «ينتەلەكتۋالدى مەنشىك» اتتى يدەيانىڭ ادامدارعا اسەرى ۇلعايعان ۇستىنە ۇلعايىپ بارا جاتقانىنا، ءارى ەڭ باستىسى ونىڭ ساياساتكەر بولسىن، جاي قاراپايىم ادام بولسىن سىني ويلاۋ جۇيەسىن مۇلدە جويىپ جىبەرەتىنىنە كوز جەتكىزىپ، تاڭ قالدىم. «مادەنيەتىمىزدىڭ» وسىنشالىقتى مول بولىگىنىڭ بىرەۋدىڭ «مەنشىگىنە» اينالۋى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا ەش ۋاقىتتا بولماعان دۇنيە. سونىمەن قاتار، مادەنيەتتى پايدالانۋعا رۇقسات بەرۋ بيلىگىنىڭ ورتالىقتاندىرىلۋىن قوعامنىڭ تاپ قازىرگىدەي ەش ءشۇباسىز قولداۋ جاعدايى دا بولعان ەمەس.

نەلىكتەن؟ - دەگەن ساۋال تۋىندايدى. الدە بۇل ءبىزدىڭ يدەيا مەن مادەنيەتكە دەگەن ابسوليۋتتىك مەنشىكتىڭ قۇندىلىعى مەن ماڭىزدىلىعىنىڭ شىن مانىندە باسىمدىعىن سەزىنگەندىكتەن بە؟ الدە بۇل، بۇرىننان بەرى كەلە جاتقان، باسقارۋدى سۇيمەيتىن مادەنيەتىمىز وزگەردى دەگەن ءسوز بە، ياعني مادەنيەت تۋرالى تۇسىنىگىمىز قاتە بولعاندىقتان با؟

مۇمكىن يدەيا مەن مادەنيەتتى تولىعىمەن مەنشىكتەپ الۋ ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ RCA-لارىنا شاشەتەكتەن پايدا اكەلەتىندىكتەن جانە ءبىز ءالى زەردەلەپ بولماعان ۇعىمىمىزعا جاۋاپ بەرەتىندىكتەن شىعار. ەركىن مادەنيەت داستۇرىندەگى مۇنداي كۇرت بەتبۇرىس، قۇل يەلەنۋشىلىككە قارسى قانتوگىس سوعىستان كەيىنگىدەي، وتكەننىڭ قاتەسىن تۇزەتۋ بولىپ تابىلا ما نەمەسە تەڭسىزدىكتى قازىرگىدەي بىرتىندەپ جويۋ كەزىندە ءجۇرىپ جاتىر ما؟ الدە قۇبىلانى وسىلايشا بىردەن وزگەرتۋ - ات توبەلىندەي الپاۋىتتاردىڭ ساياسي جۇيەنى وزبىرلىقپەن باسىپ الۋىنىڭ كەزەكتى ءبىر كورىنىسى مە؟

اقىلعا سىيىمدى، ءجون-جوسىق دەگەننىڭ شەكتەن شىعاتىنى سونشالىقتى – شىنىمەن دە سولارعا ارقا سۇيەي مە؟ الدە ارمسترونگ پەن RCA جاعدايىنداعىداي، قاي جاق كۇشتى بولسا – سونىڭ سويىلىن سوعۋى اقىلعا سىيىمدى ءجون بولىپ سانالا ما؟ مۇنداي جاعدايلاردا ءجون-جوسىق دەگەنىڭىز سىرتتاي باقىلاۋشى عانا بولىپ قالا بەرە مە؟

مەن جۇمباقتاپ وتىرعان جوقپىن. ءوزىمنىڭ جەكە كوزقاراسىم الدەقاشان ايقىندالعان. مەن اقىلعا سىيىمدى دۇنيە، ءجون-جوسىق كوسبيدىڭ ەكسترەميزمىن جەڭىپ شىعۋى ءتيىس بولعانىنا سەنىمدىمىن. مەنىڭ انىق بىلەرىم سول - بۇگىنگى تاڭدا «ينتەلەكتۋالدى مەنشىك» دەگەندى جاقتاۋشىلاردىڭ قيسىنسىز تالاپتارىنا قارسى شىقسا بۇل اقىلعا سىيىمدى، وتە ورىندى بولىپ شىعادى.

بۇگىنگى تاڭدا «مەنشىك» تۋرالى قابىلدانعان زاڭدار – كوسبيلەر زامانىندا شەريفتىڭ ۇشاقتى بوتەن بىرەۋدىڭ مەنشىگىنىڭ ۇستىنەن ۇشىپ وتكەنى ءۇشىن تۇتقىنعا العان جاعدايداعى اقىماقتىعىنان دا وتكەن سوراقىلىق. ءبىراق وسى سوراقىلىق، اقىماقتىقتىڭ سوڭى اۋىر قاتەلىكتەرگە سوقتىرۋى مۇمكىن.

قازىر بار تارتىس نەگىزىنەن ەكى نەگىزگى ۇعىم - «قاراقشىلىق» جانە «مەنشىك» ۇعىمدارىنىڭ توڭىرەگىندە ءجۇرىپ جاتىر. كىتابىمنىڭ كەلەسى بولىمدەرىندە مەن وسى اتالعان ەكى تۇسىنىكتى زەرتتەپ قاراستىرماقپىن.

مەن ادەتتەگى اكادەميالىق تاسىلگە جۇگىنبەيمىن. جارتىلاي ۇمىت بولعان فرانتسۋز عالىمدارىنا سىلتەمە جاساپ قۇنارلاندىرىلعان كۇردەلى پىكىرتالاستارمەن (بۇل قازىرگى اپەندىلەۋ عالىمدار ءۇشىن عانا قىزىق) وقىرمانداردىڭ باسىن قاتىرماق ەمەسپىن. ونىڭ ورنىنا، مەن ءار بولىمدە وسى ءبىر ەڭ قاراپايىم تۇجىرىمدامالاردى جەتە تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن كونتەكستى قۇراۋ ءۇشىن ىرىكتەلىپ الىنعان وقيعالاردى تالداۋدان باستايمىن.

بۇل كىتاپتىڭ نەگىزىن ەكى ءبولىم قۇرايدى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا عالامتور شىنىمەن دە ادام سەنگىسىز جاڭا دۇنيەلەر جاساپ جاتسا، بۇعان مەدياالپاۋىتتاردىڭ تۇرتكىلەۋىمەن ارالاسىپ وتىرعان بيلىك تاريحي تۇردە قالىپتاسقان «كونەمىزدى» جويۋمەن ءۇن قاتىپ وتىر. ءبىز عالامتوردىڭ پايدا بولۋىمەن كەلگەن وزگەرىستەردى جەتە تۇسىنۋگە ۇمتىلساق، وعان «اقىل تاپقانشا»، نەنى قالدىرىپ، نەنى الىپ تاستاۋىمىز كەرەكتىگىن ۇعىنعانشا كۇتە تۇرساق بولاتىن ەدى. ونىڭ ورنىنا ءبىز پروگرەسستەن شوشىنعان جانداردىڭ وزدەرىنىڭ بۇكىل ىنتا-ىقپالىن زاڭداردى قايتا كەسىپ-پىشىپ، جازۋىنا جانە ەڭ باستىسى، ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىن وزگەرتۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ وتىرمىز.

بىز بۇعان وسى دۇرىس بولعاندىقتان، مۇنىڭ جاقسىلىققا باستايتىن وزگەرىس ەكەنىنە باسىم كوپشىلىك شىن مانىسىندە سەنەتىندىكتەن جول بەرىپ وتىرماعانىمىزعا سەنىمدىمىن. ءبىز، وكىنىشكە قاراي، بەدەلى تۇسكەن زاڭ شىعارۋشىلىق ۇدەرىسىمىزدە كۇشتى ويىنشىلاردىڭ مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلمەسىن دەگەن پيعىلدان عانا جاۋىردى جابا توقىپ وتىرمىز. بۇل كىتاپ سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تاپ وسى ءتۇرىنىڭ، كوپشىلىكتىڭ ويىنا كەلە دە بەرمەيتىن تاعى ءبىر سالدارى تۋرالى دا باياندايدى.

«قاراقشىلىق»

«قاراقشىلىقپەن» كۇرەس اۆتورلىق قۇقىقتى رەتتەيتىن زاڭ پايدا بولعاننان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. «قاراقشىلىق» تۇجىرىمداماسىنىڭ انىق سيپات-بەلگىلەرىنىڭ ناقتى شەكاراسىن ايقىنداپ بەرۋ وتە كۇردەلى، الايدا ونىڭ كورەر كوزگە ادىلەتسىزدىگىن تانۋ وڭاي. نوتالىق جازبالار كوپيرايتى تۋرالى اعىلشىن زاڭىن جۇزەگە اسىرعان ىستە لورد مەنسفيلد بىلاي دەپ جازادى:

«الدەكىم كوشىرمەنى ويناۋ ءۇشىن پايدالانا الادى، ءبىراق ونىڭ كوشىرمەلەردى كوبەيتىپ، ءوز پايداسى ءۇشىن ساتا وتىرىپ، اۆتوردىڭ تابىسىنا قول سالۋعا قۇقى جوق.»11

بىز بۇگىن «قاراقشىلىققا» قارسى جۇرگىزىلىپ جاتقان كەزەكتى «مايداننىڭ» تۋرا بەل ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل سوعىستىڭ تۋىنداۋىنا كونتەنتتىڭ جىلدام تارالۋىنا جاعداي جاساعان عالامتور سەبەپشى بولىپ وتىر. پيرينگتىك فايل الماسۋ (ر2ر) – بۇگىندە كۇشتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ناتيجەلى عالامتور تەحنولوگيالارىنىڭ ءبىرى. بولىنگەن جەلىلەردى پايدالانا وتىرىپ ر2ر جۇيەسى كونتەنتتى، وسىدان ءبىر بۋىن بۇرىنعى تەحنولوگيالار ءۇشىن ميعا سىيماستاي وڭايلىقپەن تاراتادى.

مۇنشالىقتى ناتيجەلىلىك كوپيرايتقا دەگەن ءداستۇرلى سىيلى كوزقاراسپەن ونشا ۇيلەسپەيدى. جەلىدە ورنالاستىرىلعان ماتەريالداردى اۆتورلىق قۇقىعى قورعالعان جانە اۆتورلىق قۇقىعى قورعالماعان دەپ جىكتەپ، الماسۋلار جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. سونىمەن، زاڭمەن قورعالعان كونتەنتتەرمەن الماسۋ وتە تەز دامىپ كەتتى دە، بۇل ءوز كەزەگىندە قارسى ارەكەتتەر تۋدىردى. قۇقىق يەلەرى فايلدار الماسۋ «اۆتورلاردى پايدادان قاعادى» دەپ الاڭداۋلى.

كوپيرايتقا قارسى سوعىسۋشىلار سوتتارعا، زاڭ شىعارۋشى ورگاندارعا قاتارىنان ارىز تۇسىرۋدە، ءسويتىپ وزدەرىنىڭ «مەنشىكتەرىن» «قاراقشىلىقتان» قۇتقارۋ ءۇشىن بارلىق تەحنولوگيالاردى ىسكە قوسۋدا. «امەريكانىڭ تۇتاس ءبىر ۇرپاعى «مەنشىك» دەگەن «تەگىن» بولۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىكپەن ءوسىپ كەلە جاتىر. مۇنىڭ قاسىندا تاتۋيروۆكا، پيرسينگ دەگەندەرىڭىز ەشتەڭە ەمەس، ءبىزدىڭ بالالارىمىز ۇرى بولىپ ءوسىپ كەلەدى! بۇدان ساقتانۋىمىز كەرەك!» - دەپ دابىل قاعادى ءوز «مەنشىكتەرىن» قورعاۋشىلار.

«قاراقشىلىقتىڭ» زيان ەكەنى داۋ تۋدىرمايدى، ال قاراقشىلار سازايىن تارتۋى كەرەك. ءبىراق، جەندەت شاقىرماس بۇرىن «قاراقشىلىق» ۇعىمىن الدەبىر كونتەكستكە قويىپ، ياعني ونىڭ نە ەكەنىن ۇعىنىپ كورەلىك. ويتكەنى، بۇل تەرمين كوپ قولدانىلاتىن بولدى، ال، ونىڭ نەگىزىندە عاجايىپ دەرلىك، الايدا تولىعىمەن قاتە وي جاتىر. ونىڭ ءمانىسى مىنادا:

شىعارماشىلىقتىڭ ءوز قۇنى بار. مەن ونى مەيلى قالاي بولسىن، ايتەۋىر قولدانسام، كوشىرىپ السام، بەلگىلى ءبىر اۆتوردىڭ تۋىندىسى نەگىزىندە ءبىر نارسە تۋىنداتسام - ودان باعالى ءبىر دۇنيەنى الىپ وتىرمىن دەگەن ءسوز. ال بىرەۋدەن باعالى دۇنيە الساڭ، رۇقسات سۇراۋ قاجەت. رۇقساتسىز يەمدەنۋ - جاقسى نارسە ەمەس. بۇل - قاراقشىلىقتىڭ ءبىر ءتۇرى.

ماسەلەگە وسىنداي كوزقاراس ءقازىر ءجۇرىپ جاتقان پىكىرتالاسپەن ۇندەسىپ وتىر. بۇل – نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى روشەل درەيفۋستىڭ مۇنى شىعارماشىلىق (كرەاتيۆتىك) مەنشىكتىڭ تەورياسى رەتىندە ايىپتاۋىمەن «قۇندىلىق بار جەردە وعان دەگەن قۇقىق تا بار»12 دەۋىمەن پارا-پار.

ەگەر قۇندىلىق بار بولسا، وندا ول قۇندىلىققا الدەبىرەۋدىڭ قۇقىعى دا بولۋى كەرەك. مىنە، ءدال وسى كوزقاراس كومپوزيتورلار قۇقىعىن قورعاۋشى ASCAP ۇيىمىنىڭ سوتقا ارىز بەرۋىنە نەگىز بولدى. ونىڭ سەبەبى، سكاۋت قىزدار ۇيىمىنىڭ مۇشەلەرى كوككە شىققاندا وت باسىندا اينالا وتىرىپ ءان شىرقاعان، سول ءاندى شىرقاعانى ءۇشىن اقىسىن تولەۋدى ۇمىتىپ كەتكەن.13

ولەڭدەردە «قۇندىلىق» بار، دەمەك ءتىپتى سكاۋت قىزدار ءۇشىن دە سول اندەردى ايتۋ ءۇشىن قۇقىعى بولۋ كەرەك. ارينە، بۇل يدەيادا شىعارماشىلىق مەنشىك تۇجىرىمداماسىنىڭ مۇمكىن ينتەرپرەتاتسياسى بولۋى مۇمكىن. الايدا «ەگەر قۇندىلىق بولسا، وعان قۇقىق تا بار» تەورياسى ەشقاشان دا شىعارماشىلىق مەنشىكتىڭ امەريكالىق تەورياسى بولعان ەمەس. ءبىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەمىزدە مۇنداي تەوريانىڭ ءيىسى دە جوق بولاتىن.

كەرىسىنشە، ءبىزدىڭ داستۇرىمىزدە ينتەلەكتۋالدىق مەنشىك - بۇل قۇرال. ول قارەكەتشىل اۆتورلىق قوعامداستىقتىڭ نەگىزىندە جاتاتىن، ءبىراق شىعارماشىلىق قۇندىلىعىنا باعىنىشتى بولىپ قالا بەرەتىن. قازىرگى كەزدە ءجۇرىپ جاتقان قىزۋ پىكىرتالاس ءبارىن باسىنان اياعىنا ءبىر-اق شىعاردى. ءبىزدىڭ قۇرالدى قورعاۋعا جانتالاسا كىرىسىپ كەتكەنىمىز سونشا – قۇندىلىق دەگەننىڭ ءوزىن ۇمىت قالدىردىق.

بۇل تۇسىنبەستىككە نەگىز بولىپ وتىرعان جايت - زاڭنىڭ بەلگىلى ءبىر ەڭبەكتى قايتا باسىپ شىعارۋدىڭ اراسى مەن سول ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە وزگە دۇنيە جاساپ شىعارۋدىڭ اراسىنا ەشقانداي شەك قويماۋىندا، ياعني بۇل ماسەلە زاڭمەن انىقتالماي وتىرعانىندا. جالپى اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى زاڭ العاش رەت شىققاندا تەك جاريالانىم سالاسىنا عانا قولدانىلعان، ال ءقازىر ەكەۋىن دە رەتتەستىرىپ وتىر.

عالامتور پايدا بولعانعا دەيىن مۇنداي ايىرىم جاساۋدىڭ ەش ءمانى جوق بولاتىن. باسپا تەحنولوگيالارى وتە قىمبات تۇراتىن ەدى، مۇنىڭ ءوزى جاريالانىمداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ كوممەرتسيالىق سيپاتتا بولۋىن تالاپ ەتەتىن. كوممەرتسيالىق قۇرىلىمدار زاڭ سالعان اۋىرتپالىقتى كوتەرە الاتىن حالدە بولاتىن، ءتىپتى كوپيرايت تۋرالى زاڭنىڭ قۋلىعى كوپ قالتارىستارىنا بايلانىستى شىعىنداردى دا تولەي الاتىن. ويتكەنى بۇل بيزنەس ءۇشىن ادەتتەگى شىعىن قاتارىنا كىرەتىن.

عالامتوردىڭ پايدا بولۋىمەن زاڭنىڭ قالىپتاسقان ارەكەت ەتۋ شەكاراسى جويىلىپ كەتتى. زاڭ ەندى كوممەرتسيالىق اۆتورلاردىڭ ىس-ارەكەتىن عانا ەمەس، ءوز مانىسىندە ءاربىر جەكە ادامنىڭ شىعارماشىلىعىن قاداعالاۋعا كوشتى. قۇزىرەتتىلىك اياسىن بۇلايشا كەڭەيتۋ، ەگەر كوپيرايت تۋرالى زاڭ تەك «كوشىرۋ» سالاسىنا عانا قاتىستى بولسا، ماڭىزدى بولار ەدى. الايدا زاڭ وسىنشالىقتى كەڭ ايادا جانە بۇلىڭعىر تۇسىندىرىلەر بولسا، وندا ونىڭ ارەكەت ەتۋ اياسى قانشالىقتى كەڭەيە تۇسەرى بەلگىسىز، ءارى بۇل ءقاۋىپتى دە. ەندى بۇل زاڭنىڭ اۋىرتپاشىلىعى قانداي دا ءبىر كوزدەگەن پايدادان اسىپ تۇسەدى. جاعدايدىڭ وسىلاي ۋشىعۋى، ارينە بۇل زاڭنىڭ كوممەرتسيالىق ەمەس شىعارماشىلىق قىزمەتكە دە قاتىستىلىعىندا بولىپ وتىر. ءتىپتى بۇل ۇدەرىس كوممەرتسيالىق شىعارماشىلىقتاعى سياقتى كۇن وتكەن سايىن قارقىن الىپ تا بارادى. كەلەسى تاراۋلاردان بايقالاتىنداي، قۇقىق شىعارماشىلىقتى قولداۋدى مەيلىنشە ازايتىپ، ەسەسىنە بەلگىلى ءبىر يندۋستريانى باسەكەلىستىكتەن قورعاۋعا كۇش سالاتىن بولىپ وتىر. ءارى بۇل ساندىق تەحنولوگيا كوممەرتسيالىق جانە كوممەرتسيالىق ەمەس شىعارماشىلىقتىڭ الۋان ءتۇرىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىندا وركەندەۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرعان شاقتا، ءتۇر-تۇرىن جايىپ سالاتىن مۇمكىندىك تۋعاندا ىسكە اسىپ جاتىر. زاڭ اۆتورلاردى ءوزىنىڭ انىق ەمەس نورمالارىمەن، اقىلعا سىيىمسىز قاتاڭ جازاعا تارتۋ مۇمكىندىگىمەن ۇرەيلەندىرىپ وتىر.

ساندىق تەحنولوگيا كوممەرتسيالىق جانە كوممەرتسيالىق ەمەس شىعارماشىلىقتىڭ الۋان تۇرىنە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىندا وركەندەۋىنە مۇمكىندىك تۋدىرىپ وتىرعان شاقتا، بۇل زاڭ، اقىلعا سىيىمسىز قاتاڭ جازالاۋلار قولداندىراتىن ەكىۇشتى جانە كومەسكى نورمالارىمەن اۆتورلىق جۇمىستى اۋىرلاتا تۇسەدى.

مۇمكىن ءبىز، ريچارد فلوريدا جازعانداي، «تۋىندىگەرلەر تابىنىڭ پايدا بولۋىنىڭ» كۋاسى بولىپ وتىرعان شىعارمىز. بۇعان قوسا ءبىز، وكىنىشكە قاراي، وسى تۋىندىگەرلەر تابىنىڭ ىقپال ەتۋ اۋقىمىنىڭ ۇلعايىپ بارا جاتقانىنىڭ دا كۋاسى بولىپ وتىرمىز.14

مۇنداي قۇقىقتىق اۋىرتپالىقتار ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە جات. ماسەلەنى ءبىزدىڭ ءداستۇرىمىزدى تەرەڭىرەك تۇسىنۋدەن جانە «قاراقشىلىق» اتالاتىن قۇبىلىس توڭىرەگىندە ءجۇرىپ جاتقان قازىرگى ايتىس-تارتىستاردى ءتيىستى كونتەكستكە قويۋدان باستاۋ كەرەك.

ى تاراۋ. شىعارماشىلىق يەلەرى

1928 جىلى ءبىر مۋلتيپليكاتسيالىق كەيىپكەر دۇنيەگە كەلدى. سول ءبىر ميككي ماۋس العاش رەت مامىر ايىندا «ۇشاقتارعا عاشىقتىق» اتتى دىبىسسىز فيلمدە كورىنىس بەردى. ال سول جىلدىڭ قازانىندا نيۋ-يوركتىڭ كولونيالدىق قالالىق تەاترىندا العاشقى دىبىستى مۋلتفيلم «ۋيللي كەمەسى» كورسەتىلدى. سول مۋلتفيلمدە كەيىننەن ميككي ماۋس دەپ اتالعان كەيىپكەر پايدا بولدى. پروكاتقا كەڭ تارالعان دا سول بولدى.

سينحروندى دىبىستاۋ كينو سالاسىندا بۇدان ءبىر جىل بۇرىن، «دجاز ءانشىسى» اتتى فيلمدە پايدا بولعان ەدى. كارتينانىڭ تابىسقا جەتۋى ۋولت ديسنەيگە وي سالدى. ءسويتىپ، ول تەحنولوگيانى كوشىرىپ الۋ ارقىلى، دىبىستى انيماتسيامەن ارالاستىرا قولداندى. بۇنىڭ تابىستى بولار-بولماسىن، تابىستى بولعان كۇندە دە كورەرمەنگە ۇنار-ۇناماسىن ەشكىم بىلمەدى. ءبىراق 1928 جىلعى العاشقى سىناق كورسەتىلىمنىڭ ناتيجەسى جەمىستى بولدى. ديسنەي العاشقى تاجىريبەسىن بىلاي سۋرەتتەيدى: «مەندە جۇمىس ىستەيتىن ەكى جىگىت سىبىزعىدا ويناي الاتىن، ال بىرەۋى سازسىرنايدا وينايتىن. ءبىز ولاردى ەكران كورىنىپ تۇراتىن بولمەگە وتىرعىزدىق تا، داۋىستارى بۇكىل زالعا ەستىلىپ تۇراتىنداي ەتتىك. زالدا كارتينانى تاماشالاۋعا ايەلدەرىمىز بەن دوستارىمىز جينالعان-تىن. جىگىتتەر مۋزىكاسى جانە دىبىستىق ەففەكتىلەرى بار پارتيتۋرانى قولداندى. بولعان بىرنەشە فالستارتتاردان كەيىن دىبىس پەن ءىس-قيمىل بىر-بىرىمەن سايكەسىپ ءجۇرىپ وتىردى. سازسىرنايداعى ادام اۋەنىن ويناپ وتىرسا، قالعاندارى شوڭكەلەردى تارسىلدا ۇرىپ، ىسقىرىق جىبەرىپ ريتمگە سايكەس تولىقتىرىپ وتىردى. سينحرونىمىز تۇپ-تۋرا مۋلتفيلمدەگى ىس-ارەكەتپەن دالمە-دال ءجۇرىپ وتىردى دەسەم ارتىق ەمەس. كورەرمەندەرىمىزدىڭ العان اسەرىندە شەك بولمادى. ولاردىڭ دىبىس پەن كارتينانىڭ ۇيلەسىمىنە بىردەن كوڭىلدەرى قۇلادى. ال مەن بولسام، ولاردى قالجىڭداپ تۇرعان شىعار دەپ تە ويلادىم. سوندا مەنى كورەرمەن زالىنا وتىرعىزدى دا كورىنىستى قايتا باستادى. بۇل ءبىر كەرەمەت بولدى! ءارى بۇل ءبىر جاڭالىق ەدى!»15

ديسنەيدىڭ سول كەزدەگى ارىپتەسى ءارى جولداسى، انيماتسيا سالاسىنىڭ ۇلى دارىندارىنىڭ ءبىرى اب ايۆەركس بۇل ءساتتى بۇدان دا ايشىقتى ەتىپ سۋرەتتەيدى: «ەشقاشان دا مۇنداي سەزىمدى باسىمنان وتكەرگەن ەمەسپىن. سودان بەرى ەشقاشان دا ءدال سولاي اسەرلەنىپ كورگەنىم جوق».

ديسنەي بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەگى جاڭاعا سۇيەنە وتىرىپ، مۇلدەم جاڭا دۇنيە جاساپ شىعاردى. سينحروندى دىبىس شىعارماشىلىقتىڭ وسى ءبىر تۇرىنە وزگە فيلمدەرگە باسەكەلەس بولۋدان دا بيىك ءبىر ەرەكشە احۋال ورناتتى (مۇمكىن ول تەك ديسنەيدىڭ ءوز قولىمەن جاسالعاندىعىنان دا سولاي بولعان شىعار). ەرتەرەكتە پايدا بولعان مۋلتفيلمدەردى قوسا العاندا جالپى بۇكىل مۋلتفيلم تاريحىندا ديسنەي ونەرتابىسى وزگەلەرگە ۇلگى بولار ستاندارتتى بەكىتتى ءارى ەندى ءبارى سوعان جەتۋگە ۇمتىلدى. ديسنەيدىڭ ۇلى دانىشپاندىعى، ونىڭ شىعارماشىلىق جارىعى كوپ جاعدايدا وزگە ادامداردىڭ ەڭبەگىنىڭ نەگىزىندە جارقىراي جاندى.

ونىڭ كوپ مىسالدارى جاقسى ءمالىم. ەسەسىنە، سول 1928 جىلدىڭ تاعى ءبىر ايتۋلى وزگەرىس كەزەڭى بولعانى كوپشىلىككە ونشا بەلگىلى ەمەس. سول جىلى ءبىر ۇلى كوميك ءوزىنىڭ جەكە پروديۋسەرلىگىمەن سوڭعى دىبىسسىز ءفيلمىن جارىققا شىعاردى. ول كوميك – باستەر كيتون، ال فيلم «كىشى بيلل كەمەسى» دەپ اتالادى.

كيتون 1895 جىلى ەسترادالىق اكتەرلەر وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. دىبىسسىز كينو داۋىرىندە ول دورەكى دەنە قيمىلدارىنا قۇرىلعان كومەديا جانرىن تاماشا پايدالانا وتىرىپ، كورەرمەنىن كۇلكىگە قارىق قىلاتىن. كينو بىلگىرلەرىنىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ ادام نانعىسىز تريۋكتەرىمەن بەلگىلى «كىشى بيلل كەمەسى» وسى جانردىڭ كلاسسيكاسى ەدى. وتە تانىمال جانە وسى سيپاتتى فيلمدەردىڭ اراسىنداعى ۇزدىكتەردىڭ ءبىرى بولعان بۇل تۋىندى ناعىز كيتوندىق فيلم ەدى.

«كىشى بيلل كەمەسى» ەكرانعا ديسنەيلىك «ۋيللي كەمەسى» مۋلتفيلمىنەن بۇرىن شىقتى. اتاۋلاردىڭ سايكەس كەلۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. «ۋيللي كەمەسى» كيتون كارتيناسىنىڭ انىق انيماتسيالىق پارودياسى16، بۇل رەتتە ەكى ءفيلمنىڭ نەگىزىنە دە ءبىر ءان الىنعان. ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز «دجاز ءانشىسى» فيلمدەگى سينحروندى دىبىستاۋدى مۋلتفيلمگە كوشىرگەن العاشقى مۋلتفيلم «ۋيللي كەمەسىمەن» عانا بايىعان جوق، سونىمەن قاتار بۇل ءمۋلتفيلمنىڭ ءوزى باستەر كيتوننىڭ «كىشى بيلل كەمەسى» كارتيناسىنىڭ ءداستۇرلى جالعاسى بولىپ تابىلسا، ال باستەر كيتون ءوز كەزەگىندە بۇل ءفيلمدى «بيلل كەمەسى» ءانىنىڭ جەلىسىنەن الىپ تۇسىرگەن. ءسويتىپ، ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە «ۋيللي كەمەسى» جانە ونىمەن بىرگە كەيىپكەر ميككي ماۋس تا ەندى.

وسىلايشا پايدالانۋ، بەيىمدەپ الۋلاردىڭ ەشقايسىسى دا ديسنەيگە دە، بۇكىل يندۋسترياعا دا اناۋ ايتقانداي شەكتەن شىققاندىق دەپ ەسەپتەلمەيتىن، بۇل ادەتتەگىدەي شىعارماشىلىق ۇدەرىس-تىن. ديسنەي سول زاماننىڭ تولىق مەتراجدى فيلمدەرىن ۇنەمى پاروديالاۋ ارقىلى كوشىرمە جاساۋمەن اينالىساتىن.17 بۇلاي جاسايتىن جالعىز ول عانا ەمەس، كوپشىلىگى وسىلاي ەتەتىن.

بۇرىنعى مۋلتفيلمدەر كوشىرمەلەرگە تولى، ولار نەگىزىنەن وتە كونە اڭگىمەلەردىڭ ەڭ ۇتىمدى ساتتەرىنە نەگىزدەلىپ تۇسىرىلگەن. ال ولاردىڭ ساتتىلىگى ءبىر عانا وقيعانىڭ بىرنەشە ادامنىڭ كوزقاراسىمەن ءارتۇرلى نۇسقادا تۇسىرىلۋىندە بولدى. ديسنەيدىڭ ءمۋلتفيلمى «سويلەپ»، وزا شاپتى. كەيىنىرەكتە بىرىنەن سوڭ ءبىرى توقتاماي شىعىپ جاتاتىن مۋلتفيلمدەرمەن باسەكەلەستىكتە ول ساپاسىمەن باسىم ءتۇسىپ وتىردى. الايدا وسى تولىقتىرۋلارىنىڭ بارىندە دە ول وزگەلەردىكىن بەيىمدەي، جاڭعىرتا وتىرىپ جاسادى. ديسنەي الدەبىر كونەدەن جاڭا دۇنيە تۋدىرا وتىرىپ، ءوزىنىڭ الدىنداعىلاردىڭ جۇمىسىنا جاڭاشا قارقىن بەردى.

مۇنداي جاڭعىرتۋلار كەيدە ماردىمسىز، ال كەيدە ەلەۋلى بولدى. اعايىندى گريممدەردىڭ ەرتەگىلەرىن ەسكە ءتۇسىرىن كورىڭىزدەرشى. ەگەر سىزدەر دە مەن سياقتى ۇمىتشاق بولماساڭىزدار، وسى ەرتەگىلەردى بالالارىڭىزعا ۇيقىعا جاتار الدىندا وقىپ بەرۋ كەرەك دەپ ويلايسىزدار. ال، شىنتۋايتىنا كەلگەندە، اعايىندى گريممدەردىڭ ەرتەگىلەرى قورقىنىشتى. سوندىقتان دا، قاندى وقيعالارعا، اقىلگويلىككە تولى وسى ەرتەگىلەردى ءوز بالاسىنا ۇيقى الدىندا بولسىن، باسقا ۋاقىتتا بولسىن وقىپ بەرۋگە بىرەن-ساران، ونىڭ وزىندە دە تىم كەۋدەمسوق اتا-انانىڭ عانا باتىلى جەتەر ەدى.

ديسنەي وسى ەرتەگىلەردى الىپ، تاماشا بوياۋ-رەڭك بەرە جارقىراتىپ قايتادان اڭگىمەلەپ شىقتى. ول ەرتەگىلەردى كەيىپكەرلەرمەن جانداندىردى، ساۋلە بەردى. ەرتەگىلەردەگى قورقىنىشتى ساتتەردى تولىعىمەن الىپ تاستاماستان، ول جابىرقاڭقى ساتتەردى كۇلدىرگىگە اينالدىرسا، ۇرەي تۋدىراتىن ساتتەردە كەيىپكەرلەر ءۇشىن كۇيىنىپ-سۇيىنەتىندەي ەتتى. ديسنەي مۇنداي جاڭعىرتۋلاردى تەك اعايىندى گريمم ەرتەگىلەرىنە عانا جاساعان جوق. ءىس جۇزىندە ديسنەيدىڭ وزگەنىڭ شىعارماشىلىعىمەن جاساعان جۇمىستارىنىڭ ءتىزىمى تاڭعالدىرارلىق: «اقشاقىز» (1937)، «قيال» (1940)، «پينوككيو» (1940)، «دامبو» (1941)، «بەمبي» (1942)، «وڭتۇستىك ءانى» (1946)، «كۇن قىز – كۇل قىز» (1950)، «پيتەر پەن» (1953)، «حانىم مەن قاڭعىباس قىز» (1955)، «مۋلان» (1998)، «ۇيقىداعى ارۋ» (1959)، «101 دالماتيندىك» (1961)، «تاسقا قادالعان قانجار» (1963). «دجۋنگلي كىتابى» (1967)، جاقىندا عانا شىققان، بىزگە، مۇمكىن، ۇمىتۋعا تۋرا كەلەتىن «قازىنا عالاماتتارى» (2003) تۋرالى ايتپاساق دا بولادى. وسى جاعدايلاردىڭ بارلىعىندا دا ديسنەي (نەمەسە «ديسنەي ينكورپورەيتەد» كومپانياسى) اينالامىزداعى ءبىزدى قورشاعان مادەنيەتتەن شابىت الدى، وعان ءوزىنىڭ قايتالانباس، دارا تالانتى قوسىلدى دا، بۇل قوسپانى بالقىتىپ، وزگەشە تۋىندى جاسادى. ياعني يدەيانى الدى، ارالاستىردى، قايتا جاساپ شىقتى.

بۇل – شىعارماشىلىقتىڭ ءبىر ءتۇرى. شىعارماشىلىق قىزمەتتىڭ بۇل ءتۇرىن ەسىمىزدەن شىعارماۋىمىز كەرەك ءارى قولداۋىمىز قاجەت. كەيبىرەۋلەرى ءتىپتى شىعارماشىلىقتىڭ وزگە ءتۇرى بولمايدى دەپ تە ايتىپ ءجۇر. ونىڭ ماڭىزدىلىعىن تانۋ ءۇشىن تىم الىسقا بارماي-اق قويالىق. ونى جاي عانا «ديسنەي شىعارماشىلىعى» دەپ اتاساق تا بولۋشى ەدى، ءبىراق مۇنداي تەرمين شاتاسۋعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. ال دالىرەك ايتقاندا، بۇل – «ۋولت ديسنەيدىڭ شىعارماشىلىعى» ءوز ويىن ءبىلدىرۋ مەن ءبىزدى قورشاعان، اينالاداعى مادەنيەتپەن نارلەنگەن جانە ونى دامىتىپ، ودان دا جاقسىراق ەتەتىن شىعارماشىلىق دارىندىلىقتىڭ فورماسى.

1928 جىلى ديسنەي ەمىن-ەركىن بەيىمدەپ الىپ جۇرگەن مادەني قاينار سالىستىرمالى تۇردە جاس، جاڭا مادەنيەت بولدى. 1928 جىلى قوعامدىق يگىلىك دەگەن ۇعىم ونشا ەسكىرە قويماعان، سوندىقتان دا بارىنشا ماڭىزدى ەدى. كوپيرايت تەرمينىنىڭ قولدانىلا باستاعانىنا 30-جىلداي عانا بولعان-تىن.18 ونىڭ وزىندە دە شىن مانىسىندە اۆتورلىق قۇقىقپەن قورعالعان از عانا شىعارمالارعا عانا قاتىستى بولدى.

بۇل دەگەنىمىز، ورتاشا ەسەپپەن العاندا، 30 جىلداي اۆتورلار نەمەسە قۇقىق يەلەرى «ەكسكليۋزيۆتى قۇقىققا» باقىلاۋ جۇرگىزە الاتىن جانە ول ءوز جۇمىستارىنىڭ پايدالانۋىنىڭ تەك كەيبىر ادىستەرىن عانا قاداعالايتىن. مىنە، سول الدىن-الا انىقتالعان كوشىرمە ادىستەرىنە عانا قۇقىق يەسىنەن رۇقسات سۇراۋعا مىندەتتەيتىن.

كوپيرايتقا بەرىلگەن مەرزىم اياقتالعان كەزدە كونتەنت قوعامدىق يگىلىككە اينالاتىن. وسىدان كەيىن ونى پايدالانۋ ءۇشىن ەشقانداي رۇقسات سۇراۋدىڭ قاجەتى بولمايتىن. ەشقانداي رۇقسات كەرەك ەمەس، دەمەك زاڭگەرلەردىڭ دە بۇل ماسەلەگە قاتىسى بولمايدى. قوعامدىق يگىلىك اياسى دەگەنىمىز - بۇل «زاڭگەرلەردەن ادا ايا». وسىعان سۇيەنسەك، ديسنەي ءحىح عاسىردىڭ بارلىق كونتەنتىن 1928 جىلى قالاعانىنشا ەركىن پايدالانا العان بولىپ شىعادى. تەك ول عانا ەمەس، تۋىستىق دەڭگەي، بايلىق دارەجەسى، قولداۋشىسىنىڭ بار-جوعى، ت.ب. جاعدايلارعا قاراماستان بارلىعى دا قالاعانىنشا قولدانا جانە وڭدەي الاتىن. مىنە از ۋاقىت بۇرىن عانا جاعداي وسىلاي بولاتىن. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ كوپ بولىگى وسىلاي قوعامدىق يگىلىككە اينالدى. 1978 جىلعا دەيىن وسىلايشا بولدى. كوپيرايتتىق ورتاشا مەرزىمى ەشقاشان دا 32 جىلدان اسپايتىن. بۇل دەگەنىمىز - ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدىڭ كوپ بولىگى ۋاقىتى (شامامەن ءبىرجارىم بۋىنداي) وتكەن سوڭ پايدالانعىسى كەلگەن كەز كەلگەن ادام ءۇشىن ەمىن-ەركىن قول جەتكىزۋگە بولاتىن دۇنيە، قالاعان ادام ونىڭ نەگىزىندە ەشقانداي رۇقساتسىز جاڭا دۇنيەلەر جاساپ شىعارا الاتىن. ءبىزدىڭ ۋاقىتقا سايكەس ەسەپتەگەندە، ولار الپىسىنشى، جەتپىسىنشى جىلدار شىعارمالارى بولۋى ءتيىس-تى. سولاردىڭ نەگىزىندە ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ۋولت ديسنەيلەرى اۆتورلارىنان رۇقسات سۇراماي-اق جاڭا دا جارقىن دۇنيەلەر جاساپ شىعارا الار ەدى. الايدا، بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق قۇندىلىق دەگەن ۇعىم تەك ۇلى دەپرەسسياعا دەيىن دۇنيەگە كەلگەن تۋىندىلارعا عانا قاتىستى قولدانىلادى.

ارينە، ۋولت ديسنەي «ۋولت ديسنەيدىڭ شىعارماشىلىعىنا» مونوپوليا جۇرگىزبەيتىن. ونداي مونوپوليا امەريكانىڭ وزىندە دە جوق. ەركىن مادەنيەت نورمالارى وسى ۋاقىتقا دەيىن توتاليتارلىق جۇيەدەگى ەلدەردەن باسقا جەرلەردىڭ بارىندە كەڭىنەن قانات جايىپ، ورنىققان بولاتىن.

مىسال ءۇشىن، امەريكالىقتاردىڭ كوبىسىنە قىزىق بولىپ كورىنەتىن، ءبىراق جاپون مادەنيەتىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلاتىن مانگانى الىڭىز، بۇل دا كوميكستىڭ ءبىر ءتۇرى، سوعان ۇقسايدى. جاپوندار كوميكس دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قويادى. باسىلىپ شىعاتىن شىعارمالاردىڭ قىرىق پايىزدان استامى كوميكستەر، ال باسپا ۇيلەرىنىڭ پايداسىنىڭ وتىز پايىزى كوميكستەردەن تۇسەدى. جاپون قوعامىندا كوميكستەر كەڭىنەن تاراعان – ولاردى جۋرنال ساتاتىن ۇستەلشەلەردەن كورەسىز، ەرەكشە جۇيەدەگى قوعامدىق كولىكتەرىمەن جۇرەتىن جاپوندىقتاردىڭ باسىم بولىگى جولعا كوميكس الادى. امەريكالىقتارعا مادەنيەتتىڭ وسى تۇرىنە ۇناتپاي جوعارىدان قاراۋ ءتان جانە بۇل بىزگە جاراسپايدى. وسىعان قاراعاندا، مانگادا ءبىز تۇسىنبەيتىن دۇنيەلەر كوپ سياقتى، ويتكەنى ءبىزدىڭ ەشقايسىسىمىز وسىعان ۇقساس شىعارمالاردى، ياعني «گرافيكالىق پوۆەستەردى» وقىپ كورمەگەنبىز، بىلمەيمىز. جاپوندار ءۇشىن مانگا قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق قىرىن قامتيتىن جانر. ال ءبىز ءۇشىن كوميكستەر بار بولعانى «تريكو كيگەن ەركەكتەر» عانا. دەي تۇرعانمەن، مانگانى بىلاي قويعاندا، نيۋ-يوركتىك جەراستى جولدارى ۆاگوندارىندا ادامداردىڭ دجويستان نەمەسە حەمينگۋەيدەن باس الماي وتىرعانىن دا كورمەيسىڭ. ءارتۇرلى مادەنيەتتىڭ ادامدارى كوڭىلدەرىن ءارتۇرلى كوتەرەدى، ال جاپوندار كوڭىل كوتەرۋدىڭ وسىنداي قىزىقتى، ەرەكشە ءادىسىن تاڭداعان. مەن مانگانى ناسيحاتتاماقشى بولىپ وتىرعان جوقپىن. مەن تەك ونىڭ ءبىزدىڭ زاڭگەرلەرگە اقىلعا سىيىمسىز بولىپ كورىنۋى مۇمكىن، ال ەسەسىنە، ديسنەيدىڭ كوزقاراسىنشا، قالىپتى، مەيلىنشە تانىس جاعداي بولىپ قالا بەرەتىن نۇسقالانۋ تۇرلەرىن بايانداپ بەرمەكپىن.

بۇل قۇبىلىستى دودزينسي دەپ اتايدى. دودزينسي - بۇل دا كوميكستەر، ءبىراق بۇل وزىنشە ءبىر ەلىكتەۋدەن تۋعان، ياعني ءتۇپنۇسقاداعى كوميكستىڭ وزگەرتىلگەن ءتۇرى. ءدودزينسيدىڭ تاريحى ارىدەن باستاۋ الادى. ەگەر جاي عانا كوشىرمە بولسا، ول دودزينسي ەمەس، سۋرەتشى كوشىرمەسىن جاساپ وتىرعان ونەر تۋىندىسىنا مىندەتتى تۇردە ءوز تاراپىنان ازداعان نەمەسە ەلەۋلى تۇردە وزگەرىس ەنگىزۋى كەرەك. وسىلايشا، دودزينسي كوميكسى وزىنە نەگىز رەتىندە كەز كەلگەن كادۋىلگى كوميكستى الا جانە ونى باسقا سيۋجەتتىك جەلىمەن دامىتا الادى. نەمەسە كوميكس ەڭ سوڭعى كەيىپكەرىنە دەيىن ءتۇپنۇسقالىعىن ساقتاۋى، ەسەسىنە ءتۇرىن ەپتەپ وزگەرتۋى مۇمكىن. ءدودزينسيدى وتە ماڭىزدى وزگەرىسى بار تۋىندىعا اينالدىرۋدىڭ فورمۋلاسى جوق. ءبىراق، ولار، ناعىز دودزينسي دەپ تانىلۋى ءۇشىن، ەرەكشەلەنىپ تۇرۋى كەرەك. جاپونيادا ءتىپتى ءدودزينسيدىڭ قالاي جاسالعانىن تەكسەرەتىن كوميسسيا دا بار، ەگەر كىمدە-كىم كوميكستى وزگەرتپەگەن كۇيىندە جاي عانا كوشىرە سالسا، وندا تارالۋىنا رۇقسات ەتىلمەيدى.

وسىنداي ەلىكتەمە كوميكستەر نارىقتىڭ ۇلكەن بولىگىن ۇستاپ تۇر. ولار وتە كوپ. بۇكىل جاپونيا بويىنشا 33 مىڭنان استام اۆتورلىق «ۇيىرمە» كوشىرۋدىڭ وسى تۇرىمەن مىقتاپ تۇرىپ اينالىسادى. امەريكادا بۇنىڭ مىسالىن ۋولت ديسنەي شىعارماشىلىعى كورسەتىپ كەتتى. 450 مىڭنان اسا جاپوندىق جىلىنا ەكى رەت دودزينسيلەرمەن الماسۋ جانە ساتۋدىڭ ءىرى قوعامدىق فورۋمىنا جينالادى. بۇل نارىق مانگانىڭ نەگىزى كوممەرتسيالىق نارىعىمەن قاتارلاسا ءجۇرىپ وتىر. دودزينسي ءبىر جاعىنان مانگامەن باسەكەلەس تە بولىپ وتىرعانى انىق، ءبىراق مانگانىڭ كوممەرتسيالىق نارىعىن باقىلايتىندار ونى جاۋىپ تاستاۋدى ويلامايتىن دا سياقتى.

دودزينسي باسەكەلەستىك پەن زاڭدارعا قاراماستان، تاۋەلسىز دامۋىن جالعاستىرۋدا. دودزينسي نارىعىنىڭ ءومىر سۇرۋىندەگى ەڭ ءبىر كەرەمەت جاعدايى – بۇل اسىرەسە بىزدەگى زاڭ سالاسىنىڭ مايىن ىشكەندەردى تاڭ-تاماشا قالدىرۋى كەرەك - ونىڭ ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك جاسالىپ وتىرىلعاندىعىندا. جاپون اۆتورلىق قۇقىق زاڭى بويىنشا دودزينسي نارىعى زاڭدى نارىق بولىپ ەسەپتەلمەيدى. ءدودزينسيدىڭ «تۋىندى شىعارماشىلىق» ەكەنى انىق. دودزينسي سۋرەتشىلەرىندە مانگانىڭ اۆتورلارىنان رۇقسات سۇراۋ ادەتى جوق. كەرىسىنشە، ولار كەز كەلگەن وزگە اۆتوردىڭ جۇمىسىن الىپ، ۋولت ديسنەي «كىشى بيلل كەمەسىن» ءوز قالاۋىنشا وزگەرتكەنى سياقتى، ءوز قالاۋىنشا وزگەرتەدى. جاپوندىق زاڭ بويىنشا دا، امەريكالىق زاڭ بويىنشا دا اۆتوردىڭ رۇقساتىنسىز بۇلايشا «بەيىمدەۋ» زاڭسىز بولىپ تابىلادى. ءتۇپنۇسقا اۆتورىنىڭ رۇقساتىنسىز كوشىرمە جاساۋ نەمەسە وزگە تۋىندى جاساپ شىعۋ كوپيرايت زاڭدىلىقتارىن اياققا تاپتاۋ دەگەن ءسوز.

وسىعان قاراماستان، وسى ءبىر زاڭسىز نارىق ءومىر سۇرۋدە، ءتىپتى ول جاپونيادا وركەندەۋ ۇستىندە. كوپتەگەن ادامنىڭ پىكىرىنشە، جاپون مانگاسى نارىعى وسى سەبەپتەن دە قارقىندى دامىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى امەريكالىق كوميكس سۋرەتشىسى دجاد ۋينيك بىلاي دەيدى: «امەريكاداعى كوميكستەردىڭ العاشقى تۋىنداعان جىلدارىنداعى دامۋى قازىرگى جاپونياداعىداي بولاتىن... امەريكالىق كوميكستەر بىر-بىرىنە ەلىكتەۋدەن تۋىندادى... سۋرەت سالۋدى (سۋرەتشىلەر) ءدال وسىلايشا ۇيرەنەدى، كوميكسكە قاراپ وتىرىپ، ونى كوشىرۋگە تىرىسادى نەمەسە ونى نەگىزگە الادى».19

قازىر امەريكالىق كوميكستەر مۇلدەم باسقاشا بولىپ كەتتى، - دەيدى ۋينيك. ويتكەنى ولاردى دودزينسي سياقتى جاريا تۇردە بەيىمدەۋ وتە قيىن. مىسالى، سۋپەرمەن تۋرالى ايتساق، - دەپ تۇسىندىرەدى ۋينيك: «وعان قاتىستى بەلگىلى ءبىر ەرەجەلەر بار، ولاردان اۋىتقىماۋ كەرەك». كەيبىر نارسەلەردى سۋپەرمەن «جاساي المايدى». «شىعارماشىلىق ادامى ءۇشىن بۇل ناعىز ازاپ، سەبەبى، ورنىققانىنا 50 جىل بولعان كونە ءبىر قاعيدالاردى ۇستانۋىڭ كەرەك».

قۇقىقتىق بۇل كۇردەلىلىكتى جاپونيادا ەرەجە جەڭىلدەتەدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر، مۇنىڭ ءمانىسى جاپوندىق مانگا نارىعىنىڭ قوسىمشا تابىس اكەلىپ وتىرعانىندا، جەڭىلدىك وسى سەبەپتەن بەرىلىپ وتىر دەگەندى ايتادى. مىسالى، تەمپل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىق پروفەسسورى ساليل مەرا، مانگا نارىعى دودزينسي نارىعىن جاۋىپ تاستاماي وتىرعانىنىڭ سەبەبى، سوڭعىسى الدىڭعىسىن قامشىلاپ وتىردى، بۇل ءوز كەزەگىندە مانگا نارىعىنداعى ساپا مەن ءوندىرىستى كۇشەيتەدى. ەگەر دودزينسيگە تىيىم سالسا، بارىنە دە جاقسى بولماس ەدى، زاڭ سوندىقتان دا دودزينسيگە تيىسپەيدى، - دەگەن بولجام ايتادى.20

الايدا بۇل قۇبىلىستاعى ماسەلە، دەپ اشىق مويىندايدى مەرا، وسى پروتسەسكە ارالاسپاۋ جاعدايىن تۋدىرىپ وتىرعان مەحانيزمنىڭ انىق ەمەستىگىندە بولىپ وتىر. مۇمكىن، تۇتاس العاندا، نارىق ءۇشىن تىيىم سالىنعان دودزينسيدەن گورى زاڭدى دودزينسي ءتيىمدى شىعار، الايدا مۇنىڭ ءوزى دە جەكەلەگەن قۇقىق يەلەرى نەگە سوتتاسپايتىنىن ايقىنداپ بەرە المايدى. ەگەر دە زاڭدا دودزينسي ءۇشىن جالپى جەڭىلدىك قاراستىرىلماسا، ال، تاجىريبەدە مانگا سۋرەتشىلەرىنىڭ دودزينسي جاساۋشىلار ۇستىنەن شاعىم-تالاپ تۇسىرگەن جەكەلەگەن جاعدايلار كەزدەسكەن بولسا، وندا دودزينسي مادەنيەتىنىڭ «ەركىن بەيىمدەۋىنە» وسىلايشا جاپپاي قارسىلىق تانىتۋ نەگە جالپى ەرەجەگە اينالمادى؟

مەن جاپونيادا ءتورت ايىمدى تاماشا وتكىزدىم جانە وسى ساۋالدى مۇمكىندىگىنشە ءجيى قويىپ وتىردىم. بالكىم، بەرىلگەن جاۋاپتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ وزىعى جاپوندىق ءىرى زاڭ فيرماسىنداعى جاقسى تانىسىمدىكى بولعان شىعار. «بىزدە ادۆوكاتتار جەتىسپەيدى، - دەدى ول ماعان بىردە. – مۇنداي ىستەردى جۇرگىزۋگە رەسۋرستار جەتكىلىكسىز.»

بۇل تاقىرىپقا ءبىز تاعى ورالامىز. شىندىعىندا دا قۇقىقتى قولدانۋ دەگەنىمىز – ول كىتاپتا جازىلعان ءسوزدىڭ قىزمەت اتقارۋى، سونىمەن قاتار سول سوزدەردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى. وسى ساتتە جاۋابى وزىندە تۇرعان ساۋال تۋىندايدى. زاڭگەرلەرى كوپ بولسا جاپونياعا جاقسى بولار ما ەدى؟ ەگەر دودزينسي سۋرەتشىلەرىن تۇراقتى تۇردە سوتتاپ وتىرسا، ودان مانگا باي تۇسە مە؟

ەگەر دودزينسي سالاسىنا تىيىم سالسا، جاپونيا ەلى بۇدان ۇتا ما، ۇتىلا ما؟ وسى جاعدايدا قاراقشىلىق ءوزىنىڭ تۇتىنۋشىلارىنا كەسىر تيگىزىپ وتىر ما، الدە تۇتىنۋشىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ وتىر ما؟ قاراقشىلىقپەن كۇرەس جۇرگىزەتىن ادۆوكاتتار ءوز كليەنتتەرىنە وسى ىس-ارەكەتتەرى ارقىلى كومەكتەسە مە، الدە شىعىنعا ۇشىراتا ما؟ وسى جايىندا ويلانايىق. ەگەر سىزدەر وسىدان 10 جىل بۇرىنعى ماعان ۇقساساڭىزدار نەمەسە وسى سۇراقتار تۋرالى العاش ويلانىپ تۇرعان وزگە دە ادامدار سياقتى بولساڭىزدار، وندا سىزدەر بۇرىن سوڭدى ەشقاشان دا ويلانىپ كورمەگەن ساۋالدارمەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇرسىزدار. ءبىز «مەنشىكتى» دارىپتەيتىن الەمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مەن دە سول مەنشىكتى سىيلايتىنداردىڭ ءبىرىمىن. مەن دە سول مەنشىكتى سىيلايتىنداردىڭ، ماداقتايتىنداردىڭ ءبىرىمىن. مەن جالپى مەنشىك ۇعىمىنىڭ قۇندىلىعىنا سەنەمىن، سونىمەن قاتار مەن ونىڭ زاڭگەرلەر «ينتەللەكتۋالدى مەنشىك» دەپ اتايتىن تۇسىنىكسىزدەۋ فورماسىنىڭ قۇندى ەكەنىنە دە سەنەمىن.21 ءار الۋان ۇلكەن قوعام مەنشىكسىز كۇن كەشە المايدى، ال ءىرى، سان ءتۇرلى جانە قازىرگى زامانعى قوعامنىڭ ينتەللەكتۋالدى مەنشىكسىز گۇلدەنۋى مۇمكىن ەمەس.

دەگەنمەن، وزگە دە كوپتەگەن باعالىنى «مەنشىككە» جاتقىزۋدىڭ ەش مۇمكىن ەمەستىگىن زەردەلەۋ ءۇشىن ءبىر سەكۋند ويلانىپ كورۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى بولار ەدى. بۇل جەردە مەن «ماحابباتتى اقشاعا ساتىپ الا المايسىڭ» دەگەندى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. كەرىسىنشە، اڭگىمە كوممەرتسيالىق تا، كوممەرتسيالىق ەمەس تە ءونىمدى جاساۋ ۇدەرىسىنە قاتىساتىن انىق قۇندىلىق تۋرالى بولىپ وتىر. ەگەر دە ديسنەي انيماتورلارى «ۋيللي كەمەسىن» سالۋ ءۇشىن ءبىر قوراپ قارىنداش ۇرلاپ الار بولسا، ءبىز ولاردى، تۇككە تۇرمايتىنداي، ءتىپتى بايقالماي دا قالعان، وسى جامان ارەكەتتەرى ءۇشىن ايىپتار ەدىك. وسىعان قاراماستان ديسنەيدىڭ باستەر كيتون مەن اعايىندى گريممدەر شىعارمالارىنان پايدالانۋىندا، قالاي دەگەندە دە، سول كەزەڭنىڭ زاڭدارى بويىنشا، قىلمىستىق ارەكەت جوق بولاتىن. كيتوننان الىپ پايدالانۋىندا تۇرعان جاماندىق جوق ەدى، ويتكەنى ديسنەيلىك پايدالانۋ «ادال نيەتتى» دەپ سانالدى. گريممدەردەن الىپ پايدالانۋدا تۇرعان دا ەش جاماندىق جوق-تى، ويتكەنى، ولاردىڭ ەڭبەكتەرى قوعامدىق قۇندىلىققا جاتاتىن. وسىلايشا، ءتىپتى ديسنەيدىڭ وزگەدەن الىپ پايدالانعانى (ەگەر جالپىلاي ايتقاندا، ۋولت ديسنەيدىڭ شىعارماشىلىق ءتاسىلىن تاجىريبە ەتىپ العان كەز كەلگەننىڭ پايدالانۋعا العانى) قۇندى نارسە بولعاننىڭ وزىندە دە، ءبىزدىڭ ءداستۇر مۇنداي قارەكەتتى قىلمىس دەپ ەسەپتەمەيدى. ەركىن مادەنيەتتىڭ اياسىنداعى ءبىراز نارسەنى ەركىن پايدالانۋعا بولادى جانە دە بۇل ەركىندىك – يگىلىك.

دودزينسي مادەنيەتىندە دە تاپ وسىلاي. ەگەر دودزينسي سۋرەتشىسى باسپاگەردىڭ كەڭسەسىنە باسا كوكتەپ كىرىپ، ودان سوڭعى شىققان كوميكستىڭ مىڭداعان داناسىن ء(تىپتى تەك بىرەۋىن) اقىسىن تولەمەستەن الىپ قاشسا، ءبىز سۋرەتشىنىڭ جامان ارەكەتكە بارعانىنا ءشۇبامىز بولماس ەدى. جەكەمەنشىك ايماققا رۇقساتسىز كىرگەنىمەن قوسا ول قۇندى الدەنەنى ۇرلاعان بولىپ شىعار ەدى. ال، زاڭ قانداي دا ۇرلىق ءۇشىن، ونىڭ ۇلكەندى-كىشىلىگى، جەڭىلدىگى-اۋىرلىعىنا قاراماستان جازالايدى. وسىعان قاراماستان ءبىز، ءتىپتى جاپون ادۆوكاتتارىنىڭ دا كوميكستەردەن كوشىرمە جاسايتىن سۋرەتشىلەردى «ۇرىلار» دەپ تانۋعا قۇلىقسىز ەكەنىن ايقىن كورەمىز. ۋولت ديسنەيدىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ مۇنداي ءتۇرى، زاڭگەرلەر ءتىپتى نەلىكتەن ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ بەرە الماسا دا، ادال نيەتتى جانە دۇرىس دەپ سانالادى.

بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارساڭىز بولعانى – مۇنداي مىسالداردى مولىنان تاباسىز. عالىمدار ءوز ەڭبەكتەرىن وزگە عالىمدار ەڭبەكتەرىنە نەگىزدەپ جازادى، ولاردان رۇقسات سۇراماي-اق جانە ونداي قۇقىعى ءۇشىن اقى تولەمەي-اق جازادى (كەشىرىڭىز، پروفەسسور ەينشتەين، كۆانتتىق فيزيكادا قالاي قاتەلەسەتىنىڭىزدى كورسەتۋ ءۇشىن ءسىزدىڭ سالىستىرمالىلىق تەورياڭىزدى پايدالانسام بولا ما؟»). تەاتر ترۋپپالارى شەكسپيردىڭ شىعارمالارى بويىنشا ساحناعا بەيىمدەلگەن سپەكتاكلدەردى ەشكىمنەن رۇقسات سۇراماي-اق قويادى (نەمەسە شەكسپير، نە ونىڭ قۇقىن قورعايتىن ورتالىق كەڭسە بولعان جاعدايدا، ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىزگە كەڭىرەك ەنەر ەدى جانە شەكسپيردىڭ بۇكىل قويىلىمدارى ەڭ الدىمەن ماقۇلداۋدان ءوتۋى ءتيىس ەدى دەپ ەسەپتەر مە؟) گولليۆۋد تا تسيكلدى تۇردە تيپتىك كارتينالار تۇسىرەدى: توقسانىنشى جىلدار سوڭىندا استەرويد تۋرالى بەس فيلم، 1997 جىلى جانارتاۋ تۋرالى ەكى اپات-فيلم ءتۇسىردى.

اۆتورلار بارلىق جەردە دە، قازىرگى جانە بارلىق كەزدە دە وزدەرىنىڭ الدىنداعى جانە قازىرگى زامانعى شىعارماشىلىقتارعا سۇيەنەدى. جانە دە بۇل قاشان دا، قايدا بولسا دا، ەڭ بولماعاندا شامالى بولىگى ءتۇپ اۆتور - ءتول اۆتوردىڭ كەلىسىمىنسىز جانە اقىسىز جاسالادى. ەشبىر قوعام، ول ەركىن نەمەسە باقىلاۋدا بولسىن مەيلى، ءارتۇرلى پايدالانۋعا ەشقاشان دا اقى تولەۋدى تالاپ ەتكەن ەمەس جانە ۋولت ديسنەي ۇلگىسىمەن شىعارما تۋدىرۋ ءۇشىن رۇقسات سۇراۋعا ماجبۇرلەگەن ەمەس. كەرىسىنشە، قانداي دا بولسىن قوعام ءوز مادەنيەتتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن ەركىن پايدالانۋ اياسىندا قالدىرىپ وتىردى. ەركىن قوعامدار، مۇمكىن، ەركىن ەمەستەرگە قاراعاندا كوبىرەك قالدىرعان بولار، ءبىراق بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قالدىرىپ وتىردى.

سوندا كىلتيپان مادەنيەتتىڭ ەركىندىگىندە ەمەس ەكەن. بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بارلىق مادەنيەت ەركىن. بۇل تۇستا ماسەلە وسى مادەنيەتتىڭ ءوزىنىڭ قانشالىقتى ەركىن ەكەندىگىندە بولىپ شىعادى. مادەنيەت، پايدالانا الۋ جانە كوبەيتە ءتۇسۋ ءۇشىن، قانشالىقتى كەڭ اۋقىمدا جانە قانداي دەڭگەيدە ەركىن؟ الدە ەركىندىك تەك پارتيا قايراتكەرلەرىنە عانا تيەسىلى مە؟ الدە كورول وتباسىنىڭ مۇشەلەرىنە مە؟ مۇمكىن نيۋ-يورك قور بيرجاسىنىڭ ءىرى ون كورپوراتسياسىنا قاتىستى شىعار؟ الدە وسى ەركىندىك كەڭىرەك ۇعىنىلىپ، ونى نيۋ-يورك ونەر مۋزەيىنىڭ مۇشەلەرى عانا ەمەس، جالپى سۋرەتشىلەر قاۋىمى پايدالاناتىن بولار؟ اق نەمەسە وزگە ءناسىلدى ەكەنىنە قاراماستان مۋزىكانتتار پايدالانا ما؟ الدەبىر ستۋديانىڭ قىزمەتكەرلەرى عانا ەمەس، بۇكىل كينوگەرلەر رەتىن كورە مە؟

ەركىن مادەنيەتتەر كوپ نارسەنى پايدالانۋعا بولاتىنداي ەتىپ ەركىن قالدىرادى. ەركىن ەمەس نەمەسە رۇقسات ەتىلەتىن مادەنيەتتەر بارىنشا از قالدىرادى. ءبىزدىڭ مادەنيەت ەركىن بولعان-دى، ءبىراق سول ەركىندىگىنەن بىرتىندەپ ايىرىلىپ بارادى.

II تاراۋ. قاراپايىم ەلىكتەۋشىلەر

1839 جىلى لۋيس داگگەر ءبىز «فوتوسۋرەت» دەپ اتاپ جۇرگەندى جاساۋعا ارنالعان العاشقى قولدانبالى تەحنولوگيانى ويلاپ شىعاردى. ولاردىڭ «داگەرروتيپتەر» دەپ اتالۋى ورىندى ەدى. ۇدەرىس مەيلىنشە كۇردەلى بولدى جانە قىمباتقا ءتۇستى، سوندىقتان دا ونى ءاۋ باستا كاسىبيلەر جانە ءال-اۋقاتى جاقسى اۋەسقويلار عانا قولدانا الدى. (ەلدە وسى ءوندىرىستى رەتتەۋگە كومەكتەسكەن داگگەردىڭ امەريكالىق قاۋىمداستىعى دا جۇمىس ىستەدى. بۇكىل قاۋىمداستىقتار باعانىڭ تۇسپەۋى جانە باسەكەلەستىككە جول بەرمەۋ جولىندا وسىلاي جاسايدى.)

الايدا، باعاسىنىڭ قىمبات ەكەنىنە قاراماستان، داگەرروتيپتەرگە سۇرانىس وتە جوعارى بولدى. بۇل ونەرتاپقىشتاردى «اۆتوماتتى كارتينالاردى» شىعارۋدىڭ قاراپايىم دا ارزان جولدارىن ىزدەستىرۋگە العىشارت. كوپ ۇزاماي ۋيليام تولبوت «نەگاتيۆ» جاساۋدىڭ ءادىسىن تاپتى. ءبىراق تا نەگاتيۆتەردىڭ شىنى بولۋى جانە ولاردى دىمقىل قالىپتا ۇستاۋ كەرەكتىگىنە بايلانىستى بۇل بۇرىنعىسىنشا قىمبات ءارى قيىندىعى كوپ پروتسەسس بولدى. XIX عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى قۇرعاق پلاستينالار ويلاپ تابىلدى، مۇنىڭ ءوزى ءتۇسىرىلىم مەن فوتوسۋرەتتى شىعارۋدى بىر-بىرىنەن بولەك پروتسەسس ەتۋدى جەڭىلدەتتى. پلاستينالار ءالى دە شىنى ەدى، سوندىقتان دا بۇل ۇدەرىس تۇتىنۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن كۇيىندە قالا بەردى.

فوتوسۋرەتتى شىن مانىسىندە بۇقارالىق ونەرگە اينالدىرۋعا مۇمكىندىك تۋدىرعان تەحنولوگيالىق سەرپىلىس 1888 جىلى عانا جاسالدى جانە ول جەكەلەگەن ءبىر ادامنىڭ عانا «پەرزەنتى» ەدى. ءوزى اۋەسقوي-سۋرەتشى بولا ءجۇرىپ دجوردج يستمەننىڭ سۋرەتتەردى پلاستينكالار كومەگىمەن شىعارۋ تەحنولوگياسىنا كوڭىلى تولمايتىن. ءبىر جولى يستمەنگە مىناداي وي ساپ ەتە قالدى: ەگەر ءۇلبىردى جۇمساقتاۋ ماتەريالدان جاساسا، ونى وراماعا وراپ قويۋعا بولادى. مۇنداي ورامدى ايقىنداۋعا جىبەرۋگە بولار ەدى دە، مۇنىڭ ءوزى بۇكىل سۋرەتكە ءتۇسىرۋ پروتسەسىن مىقتاپ ارزانداتار ەدى. يستمەن باعانى ءتۇسىرۋ ارقىلى فوتوسۋرەتشىلەردىڭ سانىن ارتتىرامىن دەپ ۇمىتتەندى. يستمەن دوڭگەلەكتەپ وراۋعا بولاتىن، بەتى ەمۋلسيامەن قاپتالعان قاعاز ءۇلبىر جاساپ شىعاردى دا، ونى كاتۋشكامەن بىرگە كىشكەنتاي دا قاراپايىم كوداك كامەرالارىنا ورنالاستىردى.

نارىقتا بۇل قۇرىلعى قاراپايىمدىلىقتىڭ ەڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە تانىستىرىلدى:

«سىز تەك تۇيمەنى باساسىز، قالعانىن ءبىز جاسايمىز»22. بۇل «كوداك: جاڭادان ۇيرەنۋشىلەر ءۇشىن» كىتاپشاسىندا بىلاي دەپ تۇسىندىرىلەدى: «كوداك جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتى فوتوسۋرەتپەن جۇمىس جاساۋ بارىسىن – كەز كەلگەن ادام جاساي الاتىن جانە ساراپشى جاسايتىن بولىگى دەپ ەكىگە بولىنۋىندە بولىپ تابىلادى... ءبىز ەر ادام با، ايەل نەمەسە جاس بالا ما، ءبارىبىر، كامەرانى باعىتتاپ، تۇيمەسىن باسۋعا ەپتى كەز كەلگەن جاننىڭ ارنايى ماشىقتانۋى نەمەسە ەرەكشە ءبىر ونەرلى بولۋىن تالاپ ەتپەيتىن قۇرال بەرە الامىز. ەندى كامەرانى قالاي قولدانۋدى الدىن-الا ءوقىپ-بىلۋدىڭ دە، قاراڭعى بولمەنىڭ دە، حيميكاتتاردىڭ دا قاجەتى جوق.»23

جيىرما بەس دوللارعا كەز كەلگەن ادام فوتوسۋرەتكە تۇسىرە الاتىن بولدى. كامەرالار ىشىنە ورنالاستىرىلعان ۇلدىرلەرمەن ساتىلدى دا، ولارعا ءتۇسىرىلىپ بىتكەندە كامەرالار يستمەننىڭ فابريكاسىنا قايتارىلاتىن دا، ۇلدىرلەر ايقىندالاتىن. ۋاقىت وتە كەلە، ارينە، كامەرانى قولدانۋ باعاسى ارزانداپ، ونى قولدانۋ نەعۇرلىم قاراپايىمداندىرىلا ءتۇستى. ورامدى ءۇلدىر، وسىلايشا، حالىقتىڭ فوتوسۋرەتپەن جاپپاي اينالىسۋىنا جانە مۇنىڭ عالامات دامۋىنا نەگىز بولدى.

يستمەن كامەراسى ساتىلىمدا 1888 جىلى پايدا بولدى، ال وسىدان ءبىر جىل وتكەندە كوداك كۇنىنە التى مىڭنان اسا نەگاتيۆ شىعاراتىن بولدى. 1888 جىلدان 1909 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا ءوندىرىس 4.7%-عا وسكەندە، فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرۋ قۇرال-جابدىقتارى مەن ماتەريالدارىنىڭ ساتىلىمى پايىزدىق جاعىنان وسە ءتۇستى.24 يستمەن كوداك كومپانياسىنىڭ وسى كەزەڭدەگى ساتىلىمى جىلىنا ورتاشا ەسەپپەن العاندا 17 %-دان استى.25

دەگەنمەن، يستمەننىڭ ونەرتابىسىنىڭ ەكونوميكالىق ماڭىزىنان گورى الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى ەدى. كاسىبي فوتوسۋرەت (ونەرى) قاراپايىم ادامداردى بۇدان باسقاشا جولمەن قولى جەتۋى مۇمكىن ەمەس دۇنيەمەن تانىستىردى. بۇعان دەيىن بولماعان مۇمكىندىككە قول جەتتى - ادامدار ءومىرىنىڭ قالاعان ءساتىن سۋرەتكە تۇسىرە الاتىن بولدى. بۇل تۋرالى برايان كوۋ بىلاي دەپ جازادى: «فوتوسۋرەتتەرى بار البوم العاش رەت ادامداردىڭ بارلىعىنا ءوزىنىڭ جانە وتباسىنىڭ ءوز شەجىرەسىن جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. تاريحتا العاش رەت قاراپايىم ادامدار ءومىرى مەن قىزمەتىنىڭ، ادەبي ينتەرپرەتاتسيا نەمەسە اسىرا اسەرلەۋسىز شىنايى كورىنىستەرىنە كۋاگەر-سۋرەتتەر پايدا بولدى.»26

وسى جاعىنان العاندا، كوداكتىڭ كامەراسى مەن ءۇلدىرى ادامنىڭ ءوز ويىن ءبىلدىرۋ، ءوزىن ءوزى تانىتۋ تەحنولوگياسىنا اينالدى. ارينە قارىنداش پەن قالام دا ادامنىڭ جان دۇنيەسىن تانىتۋ قۇرالى ەدى، ءبىراق ولاردى ءوزىن-وزى تانىتۋدا پايدالى ءارى ءتيىمدى پايدالانا الۋ ءۇشىن كوپ جىلدار ۇيرەنۋگە كەتەتىن. كوداكتىڭ ارقاسىندا ادامداردىڭ ءوزىن ءوزى تانىتۋ جولى جىلدامدادى ءارى وڭايلاندىرىلدى. قويىلاتىن تالاپتار تومەندەدى. ول سۋرەتتەردىڭ ساپاسىنا سنوبتار مىسقىل بىلدىرسە، كاسىبيلەر ونشا مەنسىنبەدى. ءبىراق، ءسىز سۋرەت ءتۇسىرۋدى ۇيرەنىپ جۇرگەن بالانى سىرتتاي باقىلاساڭىز، ءسوز جوق، كوداكتىڭ بالا بويىنداعى شىعارماشىلىق الەۋەتتى اشقانىن سەزىنەر ەدىڭىز. دەموكراتيالىق قۇرالدار قاراپايىم ادامدارعا ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن اشۋدا بۇرىنعىلارىمەن سالىستىرعاندا مەيلىنشە جەڭىل قۇرال سىيلادى.

بۇل تەحنولوگيا گۇلدەنە ءتۇسۋى ءۇشىن نە قاجەت ەدى؟ مۇنداعى ەڭ ماڭىزدىسى يستمەننىڭ ءتولتۋما دانىشپاندىعى ەكەنى، ارينە، تۇسىنىكتى. سونىمەن قاتار، يسمەننىڭ وسى ونەرتابىسى پايدا بولعان قۇقىقتىق ورتانىڭ دا ماڭىزى بۇدان كەم ەمەس-تى. فوتوسۋرەت پايدا بولعان ەرتە كەزەڭدەگى ءبىرقاتار سوت شەشىمدەرى فوتوسۋرەتتىڭ دامۋىنا ەلەۋلى تۇردە اسەر ەتە الار ەدى. سوتتار فوتوسۋرەتشى اۋەسقوي بولسىن، مەيلى كاسىبي بولسىن، مەيلى سۋرەتتى رۇقسات سۇراماي-اق، ءوز قالاۋىنشا ءتۇسىرىپ، ءوز قالاۋىنشا باسىپ شىعارا الا ما دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەدى. سوت ءاربىر ازامات سۋرەتتى ءوز ەركىنشە جانە قالاۋىنشا ءتۇسىرىپ، شىعارۋعا قۇقىلى دەپ شەشتى27.

رۇقسات سۇراۋ مىندەتتى دەگەندى قولدايتىنداردىڭ ارگۋمەنتتەرى بىزگە بارىنشا تانىس. ولار مىناداي:

فوتوسۋرەتشى ءوزى سۋرەتكە تۇسىرگەن جەكە تۇلعادان الدەنە «الادى»، نەمەسە بىرەۋگە تيەسىلى عيماراتتى تۇسىرگەندە دە الدەبىر قۇندىلىققا «يە» بولدى، دەمەك، الدەبىر ماڭىزدىنى ۇرلادى. كەيبىرى وسىلايشا ءتىپتى ادامدى رۋحىنان دا ايىرۋعا بولدى دەپ ءبىلدى. تاپ ءبىر ديسنەيگە، ونىڭ انيماتورلارى ميككيدى سالعان قارانداشتاردى ۇرلاۋعا بولمايتىنى سياقتى، فوتوسۋرەتشىلەرگە دە الدەبىر قۇندى نارسەلەردى ءوز ەركىنشە تۇسىرۋگە بولمايدى.

دەگەنمەن دە، بىزگە تانىس ارگۋمەنتتەر قارسى جاقتان دا ايتىلدى. ءيا، فوتوسۋرەتتە الدەبىر قۇندىلىق پايدالانىلعان بولۋى مۇمكىن. ءبىراق تا، ازاماتتاردىڭ، ەڭ بولماعاندا، كوز الدىندا كورىنىپ تۇرعاندى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ قۇقى دا بولۋى ءتيىس (كەيىننەن جوعارى سوتتىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانعان لۋيس براندايس، جەكە ادامداردىڭ ءومىرىن سۋرەتكە ءتۇسىرۋ وزگەشە زاڭمەن رەتتەلۋى ءتيىس دەگەن قاۋلى قابىلدادى28).

بۇل - وسىلايشا فوتوسۋرەتشى الدەنەنى سۋ تەگىن الادى، دەگەندى ءبىلدىرۋى مۇمكىن. ديسنەيدىڭ «كىشى بيلل كەمەسىنەن» نەمەسە اعايىندى گريممدەردەن شىعارماشىلىق شابىت الاتىنى سياقتى، فوتوسۋرەتشى دە سۋرەتكە، ءوز شىعارماشىلىعىنىڭ باستاۋ-كوزىنە اقى تولەمەي-اق، ەركىن ءتۇسىرۋ قۇقىعىنا يە بولۋى ءتيىس.

ميستەر يستمەننىڭ جانە جالپى فوتو ونەرىنىڭ باعىنا وراي، ەرتەرەكتەگى بۇل سوت شەشىمدەرى قاراقشىلاردىڭ پايداسىنا شەشىلدى. فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىپ، ونى وزگەلەرگە كورسەتۋ ءۇشىن ەشقانداي رۇقسات الۋدىڭ قاجەتى جوق. ەرەكشە ءبىر جاعدايلاردا عانا تىيىم سالىنۋى مۇمكىن-دى، ال، وزگەلەي رەتتەردە سۋرەتكە ەركىن تۇسىرۋگە بولاتىن ەدى (اقىرىندا، زاڭ اتاقتى ادامدار ءۇشىن ەرەكشە ەرەجەلەر بەكىتتى. ءبىزدىڭ بارلىعىمىزعا قاراعاندا اتاقتى ادامداردى كوممەرتسيالىق ماقساتتا سۋرەتكە تۇسىرەتىن كوممەرتسيالىق فوتوسۋرەتشىلەردە شەكتەۋ كوپ. ال ادەتتە فوتوسۋرەتكە ارنايى رۇقسات الماي-اق تۇسىرە بەرۋگە بەرەدى29).

ەگەر زاڭ باسقا پوزيتسيانى قورعاعاندا جاعدايدىڭ قالاي بولاتىنى تۋرالى ءبىز ويشا عانا ەلەستەتە الامىز. ەگەر زاڭ فوتوسۋرەتشى جاعىنا شىقپاعاندا، ول ءار سۋرەتكە ءتۇسىرۋ الدىندا رۇقسات سۇراۋعا ءماجبۇر بولار ەدى. ءۇلدىردى ايقىنداۋ ءۇشىن مۇمكىن يستمەن كوداكتىڭ وزىنەن دە رۇقسات سۇراۋعا مىندەتتى بولار ما ەدى. ال سوڭىندا رۇقسات بەرىلمەيتىن بولسا، يستمەن كوداك سۋرەتشى جاساعان «ۇرلىق» ارقىلى پايداعا كەنەلەر ەدى. عالامتوردى پايدالانۋشىلاردىڭ كوپيرايت ەرەجەلەرىن بۇزۋى ارقاسىندا پايدا تاباتىن «ناپستەر» سىندى، كوداك تا فوتوسۋرەتشىلەردىڭ ء«تۇسىرۋ ەرەجەلەرىن» بۇزعانىنان پايدا تاۋىپ وتىرار ەدى.

اربىر ءۇلدىردى ايقىنداۋ ءۇشىن زاڭنىڭ الدەبىر رۇقساتتى تالاپ ەتىپ وتىرعان جاعدايىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. مۇنداي رۇقساتتى الۋدىڭ ابدەن جولعا قويىلىپ، تارامدالعان جۇيەسىن دە ويشا ەلەستەتىپ كورۋگە بولادى.

بىز مۇنداي رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن ەلەستەتە العانىمىزبەن، فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرۋ مىندەتتى تۇردە رۇقسات الۋ جۇيەسىمەن رەتتەستىرىلەتىن قىزمەت بولعان جاعدايدا، فوتوونەردىڭ دامىپ-گۇلدەنۋىن ەلەستەتۋ وتە قيىنعا سوعادى. فوتوسۋرەت ارينە، بولار ەدى. ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەر ەدى. كاسىبي ماماندار تەحنولوگيانى پايدالانار ەدى، ويتكەنى ولار رۇقساتتىق جۇيەنىڭ اۋىرتپاشىلىعىنا توتەپ بەرە الادى. الايدا فوتوسۋرەت قاراپايىم ادامدار ءۇشىن قولجەتىمدى ونەر بولماس ەدى. جانە ءوزىن-وزى تانىتۋدىڭ دەموكراتيالىق تەحنولوگياسى وسىنشا شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلمەس ەدى.

ەگەر ءسىز سان-فرانتسيسكونىڭ پرەزيديو اۋدانىنان ءجۇرىپ وتسەڭىز، ادەتتە مەكتەپ اتى جازىلىپ تۇراتىن جەرىندە «جاي عانا ويلان!» دەگەن جازۋى بار ءتۇرلى ءتۇستى سۋرەتتەرمەن اشەكەيلەنگەن اۆتوبۋستى بىردەن بايقايسىز. وسى اۆتوبۋستاردىڭ «قاتىسى بار» جوبا ادەتتەگى دامىتۋ باعدارلامالارىنان وزگەشە. بۇل اۆتوبۋستار بالالاردى فوتوسۋرەت بولسىن، بەينەتاسپاعا بولسىن تۇسىرۋگە ۇيرەتەتىن تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان. يستمەننىڭ ۇلدىرىنە دە ەمەس، ءتىپتى بەينەكاسسەتاعا دا ەمەس، قازىرگى كەزدەگى ساندىق كامەرالارعا تۇسىرۋگە ۇيرەتەدى. «جاي عانا ويلان!» - بالالاردى فيلمدەر تۇسىرۋگە جانە سول ارقىلى ولاردىڭ كەڭىستىگىندەگى كينومادەنيەتتى تۇسىنۋگە جانە ونى سىني تۇرعىدان قاراستىرۋعا ۇيرەتەتىن جوبا. بۇل اۆتوبۋستار جىل سايىن 30-دان اسا مەكتەپتى ارالايدى جانە سانى 300-دەن 500-گە دەيىنگى بالالارعا مەديامەن جۇمىس جاساتا وتىرىپ مەدياعا تارتادى. بالالار مەديامەن جۇمىس جاساي وتىرىپ ويلانادى. ولار جۇمىس بارىسىندا ۇيرەنەدى.

بۇل اۆتوبۋستار ارزان ەمەس، الايدا تەحنولوگيالىق قۇرىلعىلار تۇراقتى تۇردە ارزانداپ كەلەدى. جوعارعى ساپالى ساندىق بەينەجۇيەنىڭ قۇنى تاڭعالارلىقتاي ارزاندادى. ءبىر ساراپشى اتاپ وتكەنىندەي، «وسىدان بەس جىل بۇرىن ناقتى ۋاقىتتى مونتاجدى بەينەتۇسىرىلىم جاسايتىن ساپالى ساندىق جۇيە 25 مىڭ دوللار تۇراتىن ەدى. ال بۇگىندە ءقازىر كاسىبي دەڭگەيدەگى اپپاراتۋرا 595 دوللار عانا تۇرادى»30. بۇل اۆتوبۋستاردىڭ ىشىندە جاساقتالعان تەحنيكا وسىدان نەبارى ون جىل بۇرىن عانا جۇزدەگەن مىڭ دوللار تۇراتىن. ال ءقازىر مۇنداي اۆتوبۋستار عانا ەمەس، ەلدىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەردەگى مەكتەپتەردە، بالالار، مۇعالىمدەر «مەديالىق ساۋاتتىلىق» دەپ اتايتىن ءپاننىڭ بۇكىل قىر-سىرىن وقىپ-بىلەتىن وسىنداي سىنىپتاردىڭ بولۋى دا ەشكىمدى تاڭ قالدىرمايدى. «مەديالىق ساۋاتتىلىق دەگەنىمىز - مەديالىق بەينەلەردى ءتۇسىنۋ، ساراپتاۋ جانە تالداي ءبىلۋ قابىلەتى، - دەپ تۇسىندىرەدى «جاي عانا ويلان!» جوباسىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دەيۆ يانوفسكي. - ماقسات بالالاردى مەديا جۇمىسىنىڭ قاعيداتتارىمەن، قۇرىلعىلارىمەن جانە وعان قول جەتكىزۋ قۇرالدارى مەن قولجەتىمدىلىگىن تانىستىرۋ بولىپ تابىلادى».

مۇنىڭ «ساۋاتتىلىق» دەپ اتالۋى قۇلاققا توسىن ەستىلۋى مۇمكىن. كوپتەگەن ادامدار ساۋاتتىلىق دەگەندى وقۋ مەن جازا الۋ دەپ ۇعادى. فولكنەر، حەمينگۋەي جانە جەكەلەگەن ينفينيۆتەر - «ساۋاتتى» ادامداردىڭ بىلەتىنى، مىنە وسى بولىپ كەلەدى.

بۇل دۇرىس تا شىعار. الايدا بالالار ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 390 ساعات تەلەۆيزيالىق جارناما نەمەسە 20-دان 45 مىڭعا دەيىنگى جارنامالىق روليك31 كورىپ شىعاتىن الەمدە مەديانىڭ «گرامماتيكاسىن» ءتۇسىنۋ ۋاقىت وتكەن سايىن ماڭىزدى بولا تۇسۋدە. جازۋدىڭ گرامماتيكاسى بولاتىنى سياقتى، مەديانىڭ دا «گرامماتيكاسى» بار. بالالار جاقسى جازۋدى ۇيرەنۋ ءۇشىن الدىمەن بۇرقىراتىپ سۇرقاي پروزا جازاتىنى سياقتى، مەديانى دا الدىمەن وتە ناشار تۇسىرىلىمدەردى كوپتەپ جاساي ءجۇرىپ ۇيرەنىپ، مەڭگەرەدى.

وسى سالانىڭ كۇن ساناپ قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقان عالىمدارى مەن بەلسەندىلەرى كەلەسى ۇرپاقتىڭ مادەنيەتى ءۇشىن نەگىزگىسى مەديا ساۋاتتىلىق بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى، جازۋعا دەن قويعان ءاربىر ادام – جۇيەلەپ بايانداۋ، وقىرماننىڭ نازارىن وزىندە ۇستاۋ، ءتىلدى مەيلىنشە ۇستارتۋدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن بىلەدى، الايدا مەديا جاساۋدىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن ءبىزدىڭ ارامىزدا بىلەتىن ادام از. جالپى العاندا مەديانىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن، ولاردىڭ اۋديتوريانى قالاي جينايتىنىن جانە ءوز ماتەريالدارىنا قالاي نازار اۋدارتاتىنىن، كورەرمەندى قالاي جاۋلايتىنىن جانە قالايشا سۇيىنىش-كۇيىنىشىن تۋدىرىپ، ەموتسيالىق كۇش-قۋاتىن جوعالتپاي ۇستاپ تۇرا الاتىنىن ازداعان ادام عانا بىلەدى.

مۇنىڭ بارىنە قول جەتكىزۋ، شەبەرلىكتى شىڭداۋ جولىندا كينەماتوگرافشىلاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى ەڭبەك ەتتى. بۇل رەتتە ءبىلىم كينەماتوگراف تۋرالى كىتاپتار مەن ماقالالاردان ەمەس، ءتۇسىرۋ پروتسەسى ارقىلى مەڭگەرىلەدى. جازۋدى جازا وتىرىپ جانە جازعانى تۋرالى ويلانا وتىرىپ ۇيرەنەدى. بەينەلەرمەن جازۋدى بەينەلەردى جاساي وتىرىپ جانە جاسالعان بەينەلەر تۋرالى ويلانا وتىرىپ ۇيرەنەدى.

گرامماتيكا مەديامەن وزگەرىپ وتىردى. وڭتۇستىك كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنداعى اننەنبەرگ كوممۋنيكاتسيا ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى جانە سونداعى كينەماتوگرافيا مەن تەلەۆيدەنيە فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ەليزابەت دەيلي تۇسىندىرگەندەي: «بۇكىل گرامماتيكانىڭ كىلتى «وبەكتىلەردىڭ ورنالاسۋىندا، تۇر-تۇستە، قارقىن جانە تەكستۋرادا ەدى»32. الايدا كومپيۋتەرلەر، تاريح تەك «وينالىپ» قانا قويماي، كورەرمەن ونى ءوز باسىنان وتكەرگەندەي كۇيگە تۇسەتىن، ينتەراكتيۆتىلىككە جول اشقاننان كەيىن گرامماتيكا دا وزگەردى. جاي عانا بايانداپ وتىرۋ كەشەگى كۇننىڭ ءىسى بولىپ قالدى دا، جاڭا تەحنولوگيالار قاجەتتىلىگى تۋدى.

مايكل كرايتون – فانتاست-جازۋشى شەبەرلىگىن بارىنشا جەتىك مەڭگەردى، ءبىراق ءوز كىتاپتارىنىڭ ءبىرىنىڭ نەگىزىندە ويىن جاساپ شىعارۋعا تالپىنىپ كورگەندە، وعان مۇلدەم جاڭا ونەردى ۇيرەنۋى كەرەك بولدى. ادامداردى ويىننان، كورىپ وتىرعانى ويىن ەكەنىن ەش سەزدىرمەي الىپ شىعۋعا بولاتىنىن ءتۇسىنۋ ەرەكشە تانىمال اۆتوردىڭ وزىنە دە وڭايعا تۇسكەن جوق.33

كينەماتوگراف ءدال وسىنداي شەبەرلىككە ۇيرەتەدى. دەيلي مۇنى بىلايشا باياندايدى: «ادامدار وزدەرىن ءفيلمنىڭ سوڭىنا دەيىن قالاي «ۇستاپ وتىرعانىنا» قاتتى تاڭعالادى. كينونىڭ شەبەر مونتاجدالعانى سونشالىق، ءسىز ونى بايقامايسىز نەمەسە ول تۋرالى ەش تۇسىنىگىڭىز دە جوق. ەگەر كينەماتوگرافيست مىقتى جۇمىس جاساعان بولسا، ءسىز ونىڭ جەتەگىنە ىلەسىپ وتىردىم-اۋ، دەپ سەزىكتەنبەيسىز دە. ال ەگەر ءسىزدى ءفيلمنىڭ سيۋجەتىمەن الدارقاتپاق بولسا، فيلم «قۇلادى» دەگەن ءسوز.

الايدا، ساۋاتتىلىقتى ءماتىن اياسىنان كەڭگە شىعارۋ، دىبىستىق-بەينەلىك (اۋديو-ۆيزۋالدىق) ەلەمەنتتەردى ەنگىزۋ جولىنداعى قوزعالىستار تانىمال رەجيسسەرلەر دايىنداپ شىعارۋ ءۇشىن ەمەس. ماقسات – ءتىپتى دە كينەماتوگرافيستەردىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرۋ ەمەس. بۇل مىندەتتى دەيلي بىلاي تۇسىندىرەدى: «مەنىڭ كوزقاراسىمشا، ساندىق تەحنولوگيانىڭ كەرەمەتى وعان دەگەن قولجەتىمدىلىكتە ەمەس. ونىڭ ەڭ كەرەمەتى - وسى ساندىق تەحنيكا ءتىلى ارقىلى ادامنىڭ شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋى. ايتپەگەن كۇندە، ول تىلدە ادامداردىڭ ازداعان توبى عانا سويلەسە الاتىن بولار ەدى دە، وزگەلەرى وقىرماندار دەڭگەيىندە عانا قالا بەرمەك ەدى».

«وقىرماندار عانا». قانداي دا ءبىر جەردە وندىرىلگەن مادەنيەتتى سەلسوق (پاسسيۆ) قابىلداۋشىلار. ديۆانعا وتىرىپ الىپ، ەكى كوزىن تەلەديداردان الماي، ءبارىن كورە بەرەتىن انشەيىن تۇتىنۋشىلار. بۇل – جيىرماسىنشى عاسىردىڭ مەديا الەمى.

ال ءححى عاسىر وزگەشە بولا الادى. بار ماسەلە وسىندا. ادام وقىرمان دا، جازۋشى دا بولا الادى، ال ەڭ كەم دەگەندە جازۋشىلىق ونەردى جاقسى تۇسىنەتىن وقىرمان بولا الادى. ال بۇدان دا جاقسىسى – ول جازۋشىنىڭ ءوزىن نەندەي ادىس-تاسىلدەرمەن الداقارتاتىنىن جاقسى بىلەتىن وقىرمان بولا الادى. ساۋاتسىزدىقپەن كۇرەستىڭ قانداي دا ءتۇرىنىڭ جانە اسىرەسە، ساۋاتسىزدىقتىڭ وسىنداي تۇرىمەن (مەدياساۋاتسىزدىقپەن) كۇرەستىڭ ماقساتى – «ادامداردىڭ ءوز شىعارماشىلىعىن نەمەسە ءوزىن-وزى تانىتۋعا ىڭعايلى ءتىل تاڭداي ءبىلۋ قابىلەتىن اشۋ34. بۇل شارا ستۋدەنتتەردىڭ XXI عاسىردىڭ تىلىندە سويلەسە بىلۋگە ۇيرەنۋى ءۇشىن جاسالىپ وتىر35.

كەز كەلگەن تىلدەگى سياقتى، بۇل ءتىلدى دە بىرەۋلەر وڭاي مەڭگەرەدى، بىرەۋلەر قيىندىقتارعا تاپ بولادى. كوركەم ءتىلدى مىقتاپ مەڭگەرگەندەر تابىسقا جەتەدى دەۋ قيىن. دەيلي جانە اننەنبەرگ ورتالىعىنىڭ جانىنداعى مۋلتيمەديالىق ساۋاتتىلىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ستەفاني بەريش وزدەرى الدەبىر كوللەدجدە جۇرگىزگەن جوبانىڭ ەرەكشە ءبىر قىزعىلىقتى مىسالى تۋرالى باياندايدى. بۇل – لوس-اندجەلەستەگى وتە كەدەي قالالىق كوللەدج. بارلىق ءداستۇرلى الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا دا ەشبىر ءۇمىت كۇتۋگە بولمايتىن مەكتەپ دەۋگە بولادى. ءبىراق دەيلي مەن بەريش سول وقۋ ورنىندا بالالاردىڭ ءوز ويىن فيلمدەر ارقىلى جەتكىزەتىن جوبا ۇيىمداستىردى. بالالارعا ولاردىڭ بالا ەكەندىكتەرىنە قاراماستان، وزدەرى جاقسى بىلەتىن، اتىس قارۋىن قولدانۋ ارقىلى كورسەتىلەتىن زورلىق-زومبىلىق تاقىرىبى بەرىلدى.

ساباق جۇما كۇنىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنا قويىلدى. بۇل وسى ءبىر سورلى مەكتەپكە جاڭا ءبىر قيىندىق اكەلدى. سەبەبى، وزگە كوپتەگەن ساباققا ەشقانداي جولمەن دە قىزىقتىرا المايتىن بولسا، بۇل ساباققا قاتىساتىنداردىڭ وتە كوپ بولاتىنى سونشا، سىيماعاندارىن شىعارىپ جىبەرۋگە تۋرا كەلەتىن. «بالالار تاڭعى التىدا كەلىپ، ەرتەڭگى ساعات تاڭعى بەستە قايتاتىن» دەيدى بەريش. ولار باسقا كەز كەلگەن ساباققا قاراعاندا مۇندا بار جان-تاندەرىمەن جۇمىس ىستەيتىن. ءبىلىم بەرۋدىڭ مىندەتى – ءوزىن، ءوز ويىن تانىتۋعا باۋلۋ بولسا، ءبىزدىڭ ۇيىرمەمىزدە ولار ناق وسىمەن اينالىستى.

بەريشتىڭ ايتۋىنشا، «عالامتور جەلىسىندە ەركىن پايدالانۋعا بولاتىن قۇرالداردىڭ ءبارىن» جانە بەينەنى، دىبىستى، ءماتىندى ميكستەيتىن قاراپايىم قۇرالداردى پايدالانۋدا وقۋشىلار وسى ساباقتاردا اتقىش قارۋدى قولدانا وتىرىپ، كورسەتەتىن زورلىق-زومبىلىق تۋرالى كوپشىلىك مۇلدەم بىلە بەرمەيتىن كوپ نارسەلەردىڭ بەتىن اشقان بىرنەشە جوبا جاساپ شىعاردى. بۇل بوزبالالىق ءومىردىڭ تىنىسىن كورسەتەتىن ءارى ومىردەن الىنعان دۇنيەلەر بولدى. جوبا ولارعا «ومىردەگى تۇسىنگەندەرىن ايتۋعا جانە ونى تالقىلاۋدى ۇيرەتتى. وسىعان جەتۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن قۇرالدارى پايدالانۋى ۇيرەندى» دەپ تۇسىندىرەدى بەريش.

مەدياقۇرالدار بالالارعا ءوز ويىن ايتۋدى ءماتىن جازۋعا قاراعاندا تەز ۇيرەتتى. «ەگەر ءبىز ولارعا وسى تاقىرىپتا شىعارما جازىڭدار دەپ بۇيىرساق، ولار ارنارسەنى سىلتاۋ ەتىپ ساباقتان سۇرانىپ ءوز جوندەرىمەن كەتەر ەدى» - دەپ ەسەپتەيدى بەريش. ءبىر جاعىنان، ونىڭ ايتىپ وتىرعاندارى دۇرىس، ويتكەنى، جازبا جۇمىسى ارقىلى ءوز ويىن جەتكىزە بىلۋگە بۇل وقۋشىلار سونشالىقتى قابىلەتتى دەي الماس ەدىك. ءوزىن، ءوز ويىن جەتكىزۋ، تانىتۋ ءۇشىن ەڭ قولايلى فورما ءماتىن دەپ تە ايتا المايمىز. بۇل تۇستاعى بار ماسەلە – ءوزىن تانىتا ءبىلۋدىڭ فورماسىندا بولىپ وتىر.

«بىلىم بەرۋ دەگەنىمىز – بالالاردى جازۋعا ۇيرەتۋ ءۇشىن قاجەت ەمەس پە؟» – دەپ سۇراعانىمدا، «ارينە، ءبىر ەسەپتەن وسىلاي. ءبىراق ءبىز بالالاردى جازۋ-سىزۋعا نە ءۇشىن ۇيرەتەمىز؟ ءبىلىم - بالالارعا ومىرىمىزدەگى «ماعىنانى قۇرۋدىڭ» ادىس-تاسىلدەرىن ۇعىندىرۋ ءۇشىن قاجەت، دەپ ءتۇسىندىردى دەيلي. – جازۋدى يگەرسەڭ ءبىلىمدى بولاسىڭ دەۋ – جازۋدى ۇيرەتۋ وقۋشىلارعا سوزدەردى قاتە جازباۋ ماقساتىن عانا ۇستانادى دەۋمەن پارا-پار. ال ءماتىن – «ماعىنا قۇرۋدىڭ» ءبىر بولىگى جانە ونىڭ ماڭىزى عانا، ال ول كۇن ساناپ كەتىپ بارادى». دەيلي سۇحباتىنىڭ ەڭ قىزعىلىقتى بولىگىندە وسىلاي دەپ تۇجىرىمدادى.

وقۋشىلارعا «ماعىنا قۇرۋ، تۋدىرۋ» ءۇشىن قاجەتتى قۇرالدارى ۇسىنۋ كەرەك. ەگەر ولارعا تەك ءماتىن عانا بەرسەڭىز، ولار ەشتەڭە دە جاسامايدى. ويتكەنى قولدارىنان كەلمەيدى. تاراتىپ تۇسىندىرگەندە بىلاي: ءسىزدىڭ ۆيدەونى كورە، پريستاۆكادا ويناي الاتىن، قابىرعالارىڭىزدى گراففيتيمەن الەمىشتەپ، ماشيناڭىزدى بۇزىپ بەرە الاتىن... قولىنان باسقا دا كوپ نارسە كەلەتىن دجونني ەسىمدى بالاڭىز بار دەلىك. ول تەك ءسىزدىڭ ماتىندەرىڭىزدى عانا وقي المايدى. سول دجونني مەكتەپكە كەلگەندە، ءسىز وعان: «دجونني سەن ساۋاتسىزسىڭ. سەنىڭ قولىڭنان ءجىبى ءتۇزۋ ەشتەڭە كەلمەيدى» دەرسىز. ال دجونني نە ىستەيدى - ول نە ءسىزدى، نە ءوزىن مىقتاپ ءبىر سىباپ الا سالادى. ەگەر ونىڭ نامىسى بار بولسا، ءسوز جوق، ول ءسىزدى سىباپ سالادى. ال الگىندەيدىڭ ورنىنا ءسىز: «سەنىڭ قولىڭنان وسىنشاما دۇنيە كەلەدى ەكەن، وندا اڭگىمەنى بىلاي قيسىندالىق. ماعان وسى ماتىندەگىنىنىڭ ءبارىن جەتكىزەتىن اۋەندى ويناپ بەر نەمەسە وسىنىڭ ءبارىن بەينەلەيتىن سۋرەتتەردى كورسەت نەمەسە وسىلار تۋرالى ءبىر سۋرەت سال» دەسەڭىز قالاي بولار ەدى. بالاعا «كەل، ەكەۋمىز بەينەكامەرامەن ءبىراز وينايىق، شاعىن فيلم تۇسىرەلىك» دەپ كامەرانى اشەيىن ۇستاتا سالماي، كەرىسىنشە: وزىڭىزگە تۇسىنىكتى دۇنيەلەردى، وزىڭىزگە تانىس ءتىلدى الىپ، تاقىرىبى جاعىنان ماڭىزدى الدەنە جاساپ شىعۋىنا كومەكتەسىڭىز...

بۇل بالاعا ۇلكەن كۇش بەرەدى. مۇنداي ساباقتاردىڭ ناتيجەسىندە وسىعان قول جەتكىزۋگە بولادى. ءبىراق ادەتتە وقۋشىلارعا: «مىنا نارسەنى ءتۇسىندىرۋ قاجەت، مىنانى جازىپ كەلۋ كەرەك» دەگەن سىندى تاپسىرمالار بەرۋگە تۋرا كەلگەن. مۇنداي جاعدايدا، سول مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەرىنىڭ ءبىرى ستەفانيدىڭ اڭگىمەلەگەنىندەي، ولار ءبىر ازات جولدىڭ ءوزىن دۇرىس نۇسقاسىنا جەتكەنشە بەس، التى، جەتى، سەگىز رەت جازادى ەكەن.

ال ولارعا بۇل كەرەك-تى. ولاردىڭ بۇلاي ەتۋگە سەبەپتەرى بولدى. ولار ءسىز قويعان كەدەرگىلەردەن انشەيىن عانا سەكىرىپ ءوتۋ ءۇشىن ەمەس، ءوز ويلارىن جەتكىزگىسى كەلدى. شىن مانىسىندە ولار بۇل رەتتە وزدەرى ونشا مەڭگەرە قويماعان جازۋ ءتىلىن پايدالانعىسى كەلدى. ءبىراق ولار وزدەرىنىڭ وسى تىلدەگى مۇمكىندىكتەرىن ۇعىندى.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن، ەكى ۇشاق بۇكىلالەمدىك ساۋدا ورتالىعىنىڭ مۇنارالارىن، ءۇشىنشىسى پەنتاگوندى سوققىلاپ، ال ەندى بىرەۋى پەنسيلۆانياداعى الاڭعا قۇلاعاندا، بۇكىل الەمنىڭ مەدياسى جاڭالىقتارعا بارىن سالدى. وقيعا بولعان سول اپتانىڭ ءاربىر كۇنىنىڭ كەز كەلگەن ساتىندە جانە ودان بىرنەشە اپتا كەيىن دە تەلەۆيدەنيە، ءتىپتى بۇكىل مەديا دا ءبىز كۋاگەر بولعان سول وقيعالاردىڭ حرونيكاسىن قايتالاپ بايانداۋمەن اينالىستى. بۇل قايتالاپ بايانداۋ ەدى، ويتكەنى ول باياندالعاننىڭ ءبارىن ءبىز كورگەنبىز. بۇل قورقىنىشتى لاڭكەستىك ارەكەتتىڭ جەتە ويلاستىرىلعان جەرى - ەكىنشى شابۋىلدىڭ ءسال كەشىگىپ بارىپ جۇزەگە اسقانىندا بولدى، سەبەبى، ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ۋاقىت ونى بۇكىل الەم كورۋى ءۇشىن ادەيى ەسەپتەلگەن. سول جايىنداعى رەپورتاجدار بىر-بىرىنە قاتتى ۇقساس-تىن. بارىندە پاۋزالاردى تولتىرۋعا ارنالعان وركەسترلىك مۋزىكا، ەكراندا جارقىلداعان كومپيۋتەرلىك گرافيكا. ءبىر سارىنداس سۇحباتتار. «سابىرلىلىق» پەن سالماقتىلىق. جاڭالىقتار ءبىز كورىپ ۇيرەنگەن حورەوگرافيادا جانە دە ءبىز ءۇشىن «جاڭالىقتار كوڭىل كوتەرۋ» قۇرالىنا اينالدى، كوڭىل كوتەرۋ – تراگەديا ەكەنىنە قاراماستان...

بىراق اتالعان «11 قىركۇيەك تراگەدياسى» جونىندە ابدەن جاتتاندىعا اينالعان جاڭالىقتارعا قوسا، عالامتورعا شىعىپ، وقيعا بارىسىن قاداعالاعاندار، مۇلدە وزگە نارسەلەردى كورە الدى. عالامتور سول وقيعا تۋرالى كۋاگەرلىكتەرگە، مالىمەتتەرگە تولى بولاتىن. ءبىراق، عالامتورداعى حابار-مالىمەتتەردىڭ بوياۋ-رەڭكى مۇلدە وزگە ەدى. كەيبىرەۋلەر الەمنىڭ ءار بۇرىشىنان جينالعان سۋرەتتەردىڭ گالەرەياسىن جاساعان جانە ونى ءماتىنى بار سلايد-شوۋ تۇرىندە كورسەتكەن. ەندى بىرەۋلەر اشىق حاتتار جازعان. دىبىس جازبالارى دا بولدى. اشىنۋ مەن تورىعۋ. وسى وقيعانىڭ ءتۇپ ءمانىسىن اشۋعا ۇمتىلعاندار دا بولدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇكىل جەر شارىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان جاڭالىققا بايلانىستى ءبىز بۇكىل الەم بولىپ ساراي تۇرعىزۋ (بۇل ۇعىمدى مەن مايك گۋدۆيننىڭ «كيبەرقۇقىقتار» كىتابىنداعى ماعىناسىندا پايدالاندىم) جاعدايىنا كەلدىك. اۆس پەن سۆS تا بولدى جانە سونىمەن قاتار بۇعان عالامتور دا اتسالىستى.

مەن عالامتوردى ءوزىن-وزى تانىتۋدىڭ وسى فورماسىنا قاتىسى بار ادامدار ماقتاۋعا لايىقتى دەپ ەسەپتەسەم دە جايدان جاي ماداقتاماق ەمەسپىن. ونىڭ ورنىنا، مەن ءوز ويىڭدى ءبىلدىرۋدىڭ وسى جولىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتپاقپىن. سەبەبى، كوداك سىندى، عالامتور دا ادامدارعا بەينە جاساۋ مۇمكىندىگىن سىيلادى. ماسەلەن، «جاي عانا ويلان!» جوباسىنداعى مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ ءفيلمى سياقتى، ۆيزۋالدى بەينەلەر دىبىسپەن جانە ماتىنمەن بىتە قايناستى.

ونىڭ ۇستىنە، بەينەنى ءتۇسىرىپ قانا الاتىن كەز كەلگەن تەحنولوگياعا قاراعاندا، عالامتور ءوز شىعارماشىلىعىڭدى كوپتەگەن وزگە ادامدارمەن اپ-ساتتە تانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءبىزدىڭ ءومىر-سالتىمىزداعى جاڭا نارسە. ماسەلە، ارينە، مادەنيەتتى مەحانيكالىق تۇردە كامەراعا ءتۇسىرىپ الۋدا نەمەسە وقيعالاردى سىني تۇرعىدا بايانداۋدا ەمەس. ونىڭ ءمانىسى سۋرەتتەر، دىبىستار جانە تۇسىندىرمەلەردى ارالاستىرا وتىرىپ اپ-ساتتە كەڭىنەن تاراتۋعا بولاتىنىندا.

11 قىركۇيەك ابەرراتسيا ەمەس-تىن. بۇل باسى عانا ەدى. شامامەن سول كەزدەن باستاپ قوعامدىق ساناعا ۆەب-لوگ نەمەسە بلوگ كوممۋنيكاتسيا جۇيەسى كەڭىنەن ەندى. كوممۋنيكاتسيانىڭ بۇل ءتۇرى كەيىننەن وتە تەز جىلدامدىقپەن دامىدى. بلوگ دەگەنىمىز – كوپشىلىككە ارنالعان كۇندەلىكتىڭ ءبىر ءتۇرى. كەيبىر مادەنيەتتەردە، مىسالى، جاپونيادا ول كوبىنە كۇندەلىك رەتىندە جۇرگىزىلەدى. بلوگ ول ەلدە جەكە ادامدار ءومىرىنىڭ كوپشىلىككە ارنالعان حرونيكاسى، قۇرىلىقتىڭ كەز كەلگەن بولىگىنەن «تاۋىپ الۋعا» بولاتىن وزىنشە ءبىر ەلەكتروندى دجەرري سپرينگەر دەسە بولادى.

الايدا، قۇراما شتاتتاردا بلوگتار مۇلدەم باسقاشا سيپات الدى. بلوگتى ءوزىنىڭ جەكە ءومىرى تۋرالى ايتۋ ءۇشىن جۇرگىزەتىندەر دە بار. الايدا كوپتەگەن ادام بلوگپەن اشىق لەكتسيالار وقۋمەن اينالىسادى. وندا قوعامدىق ماڭىزى بار ماسەلەلەر تالقىلانادى، وزگەلەردى قاتە كوزقاراستارى ءۇشىن سىنايدى، قابىلداعان شەشىمدەرى ءۇشىن ساياساتكەرلەردى سىناپ، كوپشىلىككە باسى اشىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ جولدارىن ۇسىنادى. بلوگتار – ۆيرتۋالدى ۆەچە (كوپشىلىك جيىنى) تۇسىنىگىن قالىپتاستىرادى. بۇل ۆەچەنىڭ ەرەكشەلىگى جيىنعا ءبارى بىردەن ءارى ءبىر ۋاقىتتا جينالمايدى، اڭگىمەلەر اراسى بايلانىسسىز بولۋى دا مۇمكىن. ەڭ جاقسى جازبالار قىسقا جازبالار بولىپ تابىلادى ءارى ولار وزگەلەردىڭ پىكىرلەرىنە سىن ايتۋ نەمەسە تولىقتىرۋ تۇرىندە بولادى. بلوگتار، شاماسى، ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە بار قوعامدىق پوليلوگتىڭ الدىن الا ۇيىمداستىرىلماعان ەڭ ماڭىزدى ءتۇرى بولىپ تابىلادى.

بۇل ارينە، اسىرا ايتىلعان مالىمدەمە بولۋى دا مۇمكىن. الايدا ول تەك بلوگتار تۋرالى عانا ەمەس، ءبىزدىڭ دەموكراتيامىز تۋرالى دا كوپ نارسە ايتا الادى. بۇل امەريكانىڭ – ءبىزدىڭ، امەريكانى سۇيەتىندەردىڭ قابىلداۋى قيىن ءبىر بولشەگى. قابىلداۋىمىزدىڭ قيىن بولۋى - ءبىزدىڭ دەموكراتيا جانسىزدانا باستاعان. ارينە، بىزدە سايلاۋ بار جانە كوپ جاعدايدا سوتتار ولاردىڭ ناتيجەلەرىن دۇرىس دەپ تانيدى. وسى سايلاۋلاردا ادامدار اناعۇرلىم از داۋىس بەرەدى. سايلاۋ تسيكلى ءبىرجولاتا كاسىبيلەندىرىلدى دە، جاڭالىعى از، ءىش پىستىراتىن شارۋاعا اينالىپ كەتتى. بىزدە كوبىسى وسىنى دەموكراتيا دەپ تۇسىنەدى.

الايدا دەموكراتيا دەگەنىمىز تەك قانا سايلاۋلاردان عانا تۇرمايدى. دەموكراتيا دەگەنىمىز - حالىقتىق باسقارۋ، ال باسقارۋ دەگەنىمىز - جاي عانا سايلاۋ دەگەننەن الدەقايدا كەڭ ۇعىم. ءبىزدىڭ داستۇرىمىزدە دەموكراتيا، سونىمەن بىرگە ويلى تالقىلاۋلار ارقىلى باقىلاۋ دەگەندى دە بىلدىرەدى. بۇل - XIX عاسىرداعى فرانتسۋز ادۆوكاتى الەكسيس دە توكۆيللدىڭ ساناسىن جاۋلاپ العان، «امەريكاداعى (ەرتە) دەموكراتيانىڭ» ماڭىزدى سيپاتتاماسىن قۇراعان يدەيا ەدى. ونى سۇيسىندىرگەن حالىقتىق سايلاۋلار ەمەس، القابيلەر سوتى، ياعني قاراپايىم ادامدارعا وزگە ازاماتتاردىڭ تاعدىرىن شەشۋگە قۇقىق بەرەتىن ينستيتۋت ەدى. بارىنەن دە بۇرىن ونى القابيلەر ءوز شەشىمدەرى ءۇشىن داۋىس بەرىپ قانا قويمايتىنى تاڭعالدىردى. قازىلار القاسىنىڭ قىراعى مۇشەلەرى قابىلداعان شەشىمدەرىنىڭ «دۇرىستىعىنا» بايلانىستى پىكىر تالاستىردى، ءبىرىن-بىرى ءوز كوزقاراستارىنىڭ دۇرىستىعىنا سەندىرۋگە، ال ءتىپتى بولماعاندا، قىلمىستىق ىس-ارەكەت بار بولعان جاعدايدا سوت پروتسەسىن اياقتاۋ ءۇشىن بارلىعى ءبىر شەشىمگە كەلۋگە ءتيىستى-تىن36.

بىراق، قازىرگى امەريكادا ءتىپتى وسى ينستيتۋت تا باسەڭسىپ كەتتى. ال ونىڭ ورنىنا ازاماتتاردى پىكىرتالاسقا ارالاستىراتىن جۇيەلى قۇرالدار اقىرى ويلاپ تابىلعان دا جوق. كەيبىر تۇلعالار وسى سىندى قوعامدىق ينستيتۋتتىڭ قۇرىلۋىنا شاقىرادى37. جانە دە جاڭا انگليانىڭ كەيبىر قالالارىندا قوعامدىق تالقىلاۋدىڭ جۇرناقتارى ءالى دە ساقتالعان. ءبىراق ءبىزدىڭ كوبىمىزگە، كوپ جاعدايدا «دەموكراتيالىق پروتسەدۋرالار» ءۇشىن نە ۋاقىت جوق، نە ورىن جوق بولىپ شىعادى.

ەڭ قىزىعى، مۇنداي جيىندار وتكىزۋگە ءتىپتى رۇقسات تا كەرەك ەمەس. ءبىز الەمدەگى ەڭ مىقتى دەموكراتياسى بار ەل، مۇنداي قاتاڭ ەرەجە ورنىقتىردىق – نەنى ايتساڭ-تالقىلاساڭ دا بولادى، ءبىراق ساياسات جونىندە اۋىز اشپا. ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىزبەن كەلىسەتىندەرمەن ساياسات تۋرالى سويلەسۋ تاماشا. ءبىراق وپپونەنتتەرمەن ساياسات تۋرالى تالقىلاۋ ادەپسىزدىك بولىپ تابىلادى. ساياسي ديسكۋرسىمىز وقشاۋلاندى. ال وقشاۋلانعان ديسكۋرس شەكتەن شىعۋشىلىققا ۇرىناتىنى بار.38 ءبىز دوستارىمىزدىڭ ەستىگىسى كەلەتىنىن عانا ايتامىز جانە ءوز دوستارىمىزدىڭ ايتقانىنان باسقانى تىم-تىم از ەستيمىز.

بلوگقا كىرىڭىز. بلوگتىڭ قۇرىلىمىنىڭ ءوزى وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن شەشەدى. ادامدار قالاعان كەزدەرىندە جازبا قالدىرىپ، قالاعان كەزىندە وزگەلەر قالدىرعان پىكىرلەردى وقيدى. مۇنداعى ەڭ كۇردەلىسى – سينحرونداۋ. حابارلامالاردى بەيسينحروندى تۇردە جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ەلەكتروندى پوشتا سىندى تەحنولوگيالار كوممۋنيكاتسيا مۇمكىندىگىن كەڭەيتىپ وتىر. بلوگتار ادامداردى ءبىر ورىنعا جيناماي-اق قوعامدىق تالقىلاۋ وتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

سونداي-اق بلوگتار ءوز قۇرىلىمىنان تىس ەرەجەلەر ماسەلەسىن شەشىپ بەرىپ وتىر. بلوگتىق كەڭىستىكتە ساياسات تۋرالى ايتۋعا بولمايدى دەگەن ەرەجە (ازىرگە) جوق. شىن مانىسىندە بلوگتار مەيلى سولشىل باعىتتا بولسىن، مەيلى وڭشىل باعىتتا بولسىن، ساياسي پىكىرتالاستارعا تولى. كەيبىر تانىمال سايتتار كونسەرۆاتيۆتىك كوزقاراسقا جاقىن كەلسە، كەيبىرى ليبەرالدىققا جاقىندىعىن تانىتىپ جاتىر، ءبىراق كوبىندە ساياسي سپەكتردىڭ بۇكىل بوياۋ-رەڭكى بىردەن كورىنىس بەرەدى. ءتىپتى ساياسات سالاسىنان الىس جاتقان بلوگتاردىڭ ءوزى دە قوعام ءۇشىن ماڭىزدى دەگەن ساياسي ماسەلەلەردەن قالىس قالمايدى.

بۇل بلوگتاردىڭ ماڭىزى بۇگىنگى تاڭدا ايتارلىقتاي جوعارى ەمەس، ءبىراق، ماردىمسىز دا ەمەس. ەگەر بلوگتار بولماسا 2004 جىلعى پرەزيدەنتتىك جارىستان بەرى گوۆارد ءديننىڭ ەسىمى ۇمىت بولار ەدى. وقىرماندار سانى كوپ بولماسا دا، ول تۋرالى وق ۇلكەن اسەر بەرەدى.

داستۇرلى مەدياعا قاراعاندا قىزمەت ەتۋ تسيكلى وزگەشە بولىپ كەلەتىن مەديانىڭ اسەر قانداي بولاتىنىنا ءبىر مىسال ترەنت لوتتىڭ ءىسى. لوتت سەناتور ستروم تەرموندتىڭ قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرىلعان كەشتە سويلەگەن سوزىندە ونىڭ سەگرەگاتسيونيستىك ء(دىني نەمەسە ناسىلشىلدىك كەمسىتۋشىلىك-اۋد.) كوزقاراستارىن جاقتاپ، «بايقاماي ايتىپ قالعان» بۇل پىكىرىنىڭ ءداستۇرلى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ەڭ كوپ دەگەندە ەكى كۇندە جوق بولاتىنىنا انىق سەنگەن-تىن. وسىلاي بولدى دا. ءبىراق ول بۇل وقيعانىڭ بلوگ كەڭىستىگىندە ومىرشەڭدىگىن ۇمىتىپ كەتكەن ەدى. بلوگشىلار بولسا، بۇل وقيعانىڭ ءتۇبىن قازۋدى قويمادى. ۋاقىت وتە كەلە، وسىنداي «بايقاماي ايتىپ قالعان» وزگە دە جاعدايلارى بوي كورسەتتى. مۇنىڭ ءبارى جينالا كەلە قايتادان ءداستۇرلى باق-قا تاقىرىپ بولىپ ورالدى دا، لوتتقا سەنات كوپشىلىگىنىڭ كوشباسشىسى وكىلەتتىلىگىن توقتاتۋعا تۋرا كەلدى39. مۇنداي كەرەمەت تسيكلدىڭ بلوگتا ءومىر ءسۇرۋى وعان دەگەن كوممەرتسيالىق قىسىمىنىڭ جوقتىعىنان بولىپ وتىر. ال مۇنداي ەركىندىك وزگە مەديالاردا جوق. تەلەارنالار مەن گازەتتەر – كوممەرتسيالىق ۇيىمدار. ولار ءوز اۋديتوريالارىن ساقتاپ قالۋعا ۇمتىلادى. ەگەر ولار وقىرمانىن جوعالتسا، وندا پايدادان دا ايىرىلادى. سوندىقتان دا ولار اكۋلالار سىندى ۇنەمى قوزعالىستا بولۋى كەرەك.

الايدا بلوگشىلارعا مۇنداي قىسىم كورۋ دەگەن جوق. ولار ءوز ويلارىن قانشا رەت قايتالاسا دا وزدەرى بىلەدى، ءتىپتى الدەبىر يدەيالارمەن «اۋىرا» دا الادى. وندا جەڭىل-جەلپى كوزقاراس تا، ساليقالى كاسىبي پىكىرلەر دە بار. ەگەر قانداي دا ءبىر بلوگشى الدەبىر قىزىقتى دۇنيە تۋرالى جازسا، وندا كوپ ادامدار وعان سىلتەمە جاسايدى. ال سىلتەمە سانى كوبەيگەن سايىن پوستينگتىڭ رەيتينگى دە كوتەرىلەدى. ادامدار كوپشىلىككە تانىمال نارسەلەردى وقيدى، ولاردىڭ پسيحولوگياسى وسىلاي قۇرىلعان. ال تانىمال جازبا تسيتاتالاۋ ارقىلى تازا دەموكراتيالىق جولمەن تاڭدالادى. بلوگتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ىرعاعىن ءداستۇرلى مەديا تسيكلىنان ەرەكشەلەيتىن تاعى ءبىر قىرى بار. قوزعالىس كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى (سوڭعى كەزدە كوپتەگەن باعدارلاما جاساعان) دەۆيد ۋاينەر بلوگتىڭ ەكىنشى ءبىر ەرەكشەلىگىن – وندا قارجىلىق «مۇددەلەر قاقتىعىسىنىڭ» بولمايتىندىعى دەپ اتاپ كورسەتتى. «مەنىڭشە، مۇددەلەر قاقتىعىسى» دەگەن ۇعىمدى جۋرناليستيكادان الىپ تاستاۋ كەرەك، - دەپ ويىن انىقتاي ءتۇستى مەنىمەن اڭگىمەسىندە ۋاينەر. - اۋەسقوي تىلشىدە مۇددەلەر قاقتىعىسى دەگەن مۇلدەم بولمايدى. ال ەگەر، ول بىرەۋدىڭ مۇددەسىن قورعاپ وتىرعان بولسا، ونىڭ بۇل ءىسىنىڭ تەز-اق كوزگە ءتۇسىپ قالاتىنى سونشا، ونى شەتكە ىعىستىرىپ تاستاۋ وپ-وڭاي.»

وسىنداي قاقتىعىستاردىڭ ماڭىزى مەديانىڭ ءبىر جەرگە نە قولعا شوعىرلانۋ ۇدەرىسى (بۇل تۋرالى تومەندە ناقتىراق ايتاتىن بولامىز) كورىنىس بەرە باستاعاننان بەرى ارتىپ كەلەدى. ءبىر ورتالىققا شوعىرلانباعان مەدياعا قاراعاندا شوعىرلانعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى حالىقتان وتە ماڭىزدى دۇنيەلەردى جاسىرا الادى. CNN قىزمەتى يراكتاعى سوعىستان كەيىن ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءومىرى ءۇشىن قورىققاندىقتارىن جاسىرمادى40. ونىڭ ۇستىنە شوعىرلاندىرىلعان باق جاڭالىقتى مەيلىنشە «ۇستامدى» تۇردە تاراتۋعا ءماجبۇر (يراكتاعى سوعىس قىزىپ تۇرعان كەزدە مەن عالامتوردان ءبىر ادامنىڭ پوستينگىن وقىدىم. ول جەرسەرىكتىك بايلانىس ارقىلى يراكتان نيۋ-يوركتەگى شتابقا بەرىلىپ جاتقان حابارلامانى تىڭداعان. شتابتاعىلار جۋرناليستكە ونىڭ رەپورتاجدارىنىڭ تىم ءبىرقالىپتى، سۇرەڭسىز ەكەندىگىن قايتا-قايتا ەسكەرتۋمەن بولعان. ونىڭ ورنىنا وپتيميستىك سارىنداعى وقيعالار تۋرالى اڭگىمەلەۋ قاجەتتىگىن وتىنگەن. جۋرناليست قىز ونداي ەشتەڭە بەرە المايتىنىن جەتكىزگەندە، نيۋ-يورك شتابىنداعىلار ونداي رەپورتاجدى وعان وزدەرى دايىنداپ جاتقانىن ايتقان).

بلوگ كەڭىستىگى اۋەسقويلارعا ءوز ويلارىن ورتاعا سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇندا ءبارى «اۋەسقوي»، ءبىراق بۇل تاجىريبەسى جوق دەگەندى بىلدىرمەيدى. وليمپيادا اتلەتى سياقتى بلوگشى دا ءوزىنىڭ رەپورتاجدارى ءۇشىن ەشكىمنەن اقى المايدى. مۇنداي ەرەكشەلىك بلوگقا ەنگىزىلەتىن اقپارات سپەكترىن كەڭەيتەدى. بۇعان دالەل رەتىندە «كولۋمبيا» شاتتلىنىڭ اپاتقا ۇشىرعانى تۋرالى رەپورتاجداردى كەلتىرۋگە بولادى. قۇراما شتاتتاردىڭ وڭتۇستىك-باتىسىنان جۇزدەگەن ادام كورگەن-بىلگەندەرىن جەتكىزۋ ءۇشىن عالامتورعا سۇيەنگەن41. وسىنىڭ ءوزى-اق وقىرماندى كەلتىرىلگەن كۋاگەرلىكتەردىڭ، ياعني اقپاراتتاردىڭ بارلىعىن دا وقىپ شىعۋعا جانە ۋاينەر ايتپاقشى، اقيقاتقا «تريانگۋلياتسيا» ارقىلى جەتۋگە يتەرمەلەيدى. ۋاينەردىڭ پىكىرىنشە، بلوگ «سايلاۋشىلارمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعۋ جانە بۇل جەردە ورتاشا ادامعا ورىن جوق». ويتكەنى كەلەر پايدا مەن كەتەر شىعىن وراسان كوپ.

ۋاينەر بلوگپەن اۋىراتىن جۋرناليستيكانىڭ بولاشاعىنا ءۇمىت كۇتە قارايدى. ول تانىمال ادامدار ءۇشىن بلوگ جۇرگىزە ءبىلۋ «اسا ماڭىزدى ونەرگە» اينالادى; ۋاقىت وتە كەلە مۇنىڭ جەكە ادامدار ءۇشىن دە ماڭىزدىلىعى ارتادى دەپ بولجايدى. ال بۇعان جۋرناليستيكا قانشالىقتى قۋانىشتى ەكەنى بەيمالىم: كەيبىر جۋرناليستەر وزدەرىنىڭ بلوگتارىن كەسكىلەپ (قىسقارتىپ – كرومسات) تاستايدى دەگەن دە سوزدەر بار42. ەسەسىنە، ءبىر جايتتىڭ بەتى اشىق - ءبىز ءقازىر وتپەلى كەزەڭدى باستان كەشىرىپ وتىرمىز. ء«بىزدىڭ ءقازىر جاساپ جاتقان كوپ نارسەلەرىمىزدى جاي عانا جاتتىعۋلار دەۋگە بولادى»، - دەپ تۇسىندىرەدى ۋاينەر. تولىققاندى جۇمىس ىستەمەس بۇرىن كوپ نارسە پىسىپ-جەتىلۋى كەرەك. ال بلوگ كەڭىستىگىندە جاريالاناتىن كونتەنتتەردىڭ جاريالانۋى ينتەرنەتتى قولدانۋداعى مەيلىنشە از زاڭسىزدىق (كوپيرايتقا قول سۇعۋ ماعىناسىندا) بولعاندىقتان، ء«بىزدى ەڭ سوڭىنان جابادى» دەپ مالىمدەيدى ۋاينەر.

مۇنداي دۇنيەلەر دەموكراتياعا اسەر ەتەدى. ۋاينەردىڭ ايتۋىنشا، بلوگتىڭ وركەندەۋىنىڭ ءبىر سەبەبى «مۇندا ادامدار ءوزىن باقىلاپ، قاداعالايتىن الدەبىرەۋگە قىزمەت ەتۋگە ءماجبۇر ەمەس». بۇل دۇرىس. ءبىراق بۇل ءادىس دەموكراتياعا باسقا ءبىر جاعىنان دا اسەر ەتەدى. كۇننەن-كۇنگە ءوز ويلارىن اشىق ايتاتىن جانە كوزقاراستارىن جازباشا تۇردە بىلدىرەتىن ازاماتتار سانى كوبەيىپ كەلەدى جانە مۇنىڭ ءوزى ادامداردىڭ قوعامدىق ماڭىزدى ماسەلەلەرگە دەگەن قارىم-قاتىناستارىن وزگەرتىپ وتىر. ءوز وزىڭنەن ويعا شومعاندا قاتەلىككە ۇرىنۋ قيىن ەمەس، ال سەنىڭ ويلارىڭنىڭ ناتيجەلەرى وزگەلەردىڭ سىنىنا اشىق بولعان جاعدايدا قاتەلەسۋ قيىنىراق. ارينە، ءوزىنىڭ كوزقاراسىنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن مويىندايتىندار سيرەك. ءبىراق ءوز ويىنىڭ جوققا شىعارىلعانىنا مۇلدەم نازار اۋدارمايتىن ادامدار مۇلدەم سيرەك. يدەيالار، پىكىرتالاستار جانە سىننىڭ جاريالانۋى دەموكراتيانى نىعايتادى. بۇگىنگى تاڭدا، شاماسى، وسى ۇدەرىس ءجۇرىپ جاتقان كەزەڭدە ەكى ميلليوننان اسا بلوگ بار. ال ەندى ولاردىڭ سانى ون ميلليونعا جەتكەندە، ايتپاسقا-مالىمدەمەسكە بولماس الدەبىر ەرەكشە احۋال پايدا بولادى.

(جاڭالىقتار قىزمەتى تۇگەلدەي دەرلىك ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ بلوگ جۇرگىزەتىنىنە جايدان جاي قاراپ وتىرا المايدى. CNN ءتىلشىسى كەۆين سايتس ءوزىنىڭ يراكتاعى تىلشىلىك جۇمىسى جونىندە جۇرگىزە باستاعان بلوگىن، باسشىلىقتىڭ تاباندى تۇردە تالاپ ەتۋىمەن، تۋرا ون ەكى كۇننەن كەيىن توقتاۋعا ءماجبۇر بولدى. بىلتىر «حيۋستون حرونيكلدىڭ» ءتىلشىسى ولافسون ستيۆ جەلىدە بۇركەمە اتپەن كۇندەلىك جۇرگىزگەنى ءۇشىن جۇمىستان بوساتىلدى. جۋرناليست كۇندەلىگىنىڭ كەيبىر جەرلەرىندە قىزمەتتىك مىندەتى بويىنشا جازۋعا ءتيىستى بولعان كەيبىر ادامدار تۋرالى ءسوز اراسىندا ايتىپ وتكەن).

دجون سيلي براۋن «Xerox» كورپوراتسياسىنىڭ جەتەكشى عالىمى. ونىڭ جۇمىسى، ول ءوزىنىڭ جەكە سايتىندا تۇسىندىرگەنىندەي، «ادام تانىمى جانە... جاڭالىقتار جاساپ شىعارۋ ءۇشىن عىلىم ەكولوگياسىن جاساۋ» بولىپ تابىلادى. وسىلايشا براۋن، ساندىق شىعارماشىلىق تەحنولوگياسىنا جوعارىدا مەن كەلتىرگەن كوزقاراستان وزگەشە ءبىر كوزقاراس تانىتادى. مەن ونىڭ دەموكراتيانى جەتىلدىرەتىن كەز كەلگەن تەحنولوگيا ءۇشىن وتە قۋانىشتى بولارىنا سەنىمدىمىن. ءبىراق، ول وسى تەحنولوگيالاردىڭ تانىم ۇدەرىسىنە قالاي اسەر ەتەتىنىنە شىنىمەن تاڭعالادى.

براۋننىڭ سەنىمىنشە، ادام ءبىر نارسەمەن اينالىسا وتىرىپ قانا ۇيرەنەدى. ءجاسوسپىرىم كەزىمىزدە ءبارىمىز دە «موتوتسيكل قوزعالتقىشىن، گازون ماشينالارىن، اۆتوموبيلدەردى، راديوقابىلداعىشتاردى جانە ت.ب. شۇقىلاپ، ارى-بەرى قاراستىرعانىمىز انىق» دەيدى ول. ءبىراق ساندىق تەحنولوگيالار بىزگە وسىنداي اۋرەشىلىكتىڭ وزگە ءبىر ءتۇرىن - ناقتى تۇردە بولسا دا ابستراكتىلى يدەيالاردى تاۋىپ بەردى. «جاي عانا ويلان!» جوباسىنداعى بالالار جارنامالىق روليكتىڭ ساياساتكەردى قاي قىرىنان كورسەتەتىنى تۋرالى جاي ويلانىپ قانا قويمايدى. ساندىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ ولار جارنامانى بولشەكتەپ، ولاردى وزدەرىنشە قايتا قۇراستىرىپ، ونىمەن اۋرەگە تۇسە الادى. ءسويتىپ ونىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن، وزگەلەرگە قانداي جولمەن، ادىسپەن اسەر ەتەتىنىن تۇسىنەدى. ساندىق تەحنولوگيالار وزىندىك ءبىر ەرەكشە بريكولاج نەمەسە براۋن ايتقانداي «ەركىن كوللاجدى» تۋىنداتىپ وتىر. كوپ ادامدار وعان ءوزىنىڭ ۇلەسىن قوسادى نەمەسە وزگەلەردىڭ وي-يدەيالارىن ترانسفورماتسيالايدى.

وسىنداي قوزعالىستى ءومىردىڭ تاماشا دا اۋقىمدا مىسالى دەپ ەركىن باعدارلامالاۋ نەمەسە اشىق كودتى باعدارلامالاردى (ەركىن سوفتتى) ايتۋعا بولادى. ەركىن سوفت دەگەنىمىز – باستاپقى كودى بارلىق قولدانۋشىلارعا قولجەتىمدى باعدارلامالار. كەز كەلگەن ادام اشىق كودتى باعدارلامانىڭ جۇمىس جاساۋىنا قاجەتتى تەحنولوگيانى وزىنە جۇكتەپ الا الادى. ءارى وسى ەركىن تەحنولوگيانىڭ جەكەلەگەن مودۋلدەرىنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن بىلگىسى كەلەتىن ءاربىر ادام ونى، ياعني كودتى، ەركىن تۇردە زەرتتەي الادى.

وسى مۇمكىندىك «وقىتۋ تۇعىرناماسىنىڭ مۇلدەم جاڭا ءتۇرىن تۋدىرىپ وتىر»، - دەپ جازادى براۋن. «وسى نارسەمەن اينالىسا باستاعاننان-اق ءسىز... ۇيىمداعى جاڭا كوللاجداردى تۋىنداتاسىز. ەندى ءسىزدىڭ كودىڭىزدى وزگەلەر دە كورە، زەرتتەي الادى، ونى جەتىلدىرۋگە بولار ما ەكەن دەگەن دەپ، وسى تۇرعىدان تەكسەرە دە الادى.» وسىنداي ءاربىر جۇمىس باعدارلامانى جەتىلدىرە تۇسۋگە دەگەن ۇمتىلىس. «اشىق كودتى بق (باعدارلامالىق قامتۋ) دامۋىنىڭ ءىرى پلاتفورماسىنا اينالىپ وتىر».

وسى ۇدەرىستە ء«سىز اۋرەگە تۇسەتىن، ياعني زەرتتەيتىن دۇنيە ابستراكتىلى. ول – كود». بالالار «ابستراكتىلى تۇردە شۇقىلاپ-زەرتتەۋ قابىلەتىنە يە بولادى، ال بۇلايشا اۋرەگە ءتۇسۋ – ءوز گاراجىڭدا وقشاۋ، جەكە ءوزىڭ جۇمىس جاساۋ ەمەس. سەن ەندى قوعامداستىق تۇعىرناماسىمەن اۋرەگە تۇسەسىڭ... وزگەلەردىڭ جاساعانىن زەرتتەيسىڭ، زەردەلەيسىڭ. ونى نەعۇرلىم كوپ جاقسارتىپ، جەتىلدىرگەن سايىن، ءوزىڭ دە كوبىرەك بىلەتىن بولاسىڭ.

مىنە، كونتەنتتە دە تاپ وسىنداي ۇدەرىس ءجۇرىپ جاتىر. ول دا تۋرا وسىنداي ۇلگىدە جۇزەگە اسىپ وتىر. ياعني قوعامنىڭ بىرىگە وتىرىپ قاتىسۋمەن كونتەنت دامۋ ۇستىندە، ويتكەنى سەنىڭ كونتەنتىڭ جەلىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. براۋن مۇنى بىلاي سۋرەتتەيدى. «جەلى – ول اقىل ويدىڭ سان مىڭداعان فورماسىن شىن مانىندە تانيتىن العاشقى ورتا». بۇنىڭ الدىنداعى جازۋ ماشينكاسى نەمەسە ماتىندىك جادى (پروتسەسسور) سىندى تەحنولوگيالار ءماتىندى دامىتۋعا قىزمەت ەتتى. ءبىراق جەلى ماتىننەن دە ماڭىزدى دۇنيەنى دامىتىپ وتىر. «جەلى» سەنىڭ قانشالىقتى مۋزىكاعا بەيىم ەكەندىگىندى، قانشالىقتى ارتيستىك قابىلەتىڭ بار ەكەنىن، قانداي دارەجەدە ۆيزۋال ەكەنىڭدى، كينونى قانشالىقتى تۇسىنەتىندىگىڭدى وزىڭە ايتىپ بەرە الادى... (سوندىقتان دا) وسى ورتادا نەمەن اينالىسامىن دەسەڭ دە مۇمكىندىك بار. ول ەندى اقىل-ويدىڭ سان مىڭداعان فورمالارىن دامىتادى جانە قۇرمەت تۇتادى. بۇل رەتتە براۋن ەليزابەت دەيلي، ستەفاني بەريش جانە «جاي عانا ويلان!» باعدارلاماسىنىڭ نەنى ۇيرەتەتىنىن ايتىپ وتىر: مادەنيەتپەن وسىلايشا اۋرەلەنۋدىڭ جاسامپازدىعى قانشالىقتى بولسا ۇيرەتەتىنى دە سونشالىقتى. ياعني بۇل باعدارلاما مادەنيەتتى تۋىنداتۋعا، ونى ءوز قولىمەن جاساۋعا ۇيرەتەدى. ول تالانتتاردى وزگەشە جولمەن دامىتىپ-جەتىلدىرەدى جانە باعالانۋ-مويىندالۋدىڭ وزگە ءتۇرىن جاساپ شىعادى.

الايدا وسى نىسانداردىڭ بارلىعىندا دا ەركىن وتىرۋعا قىزىعىپ-زەرتتەي بەرەتىنىڭىزگە كەپىلدىك جوق. شىن مانىسىنە كەلگەندە، تومەندە كەلتىرىلەتىن مىسالداردان بايقاي الاتىنىمىز، مۇنداي ەركىندىككە قارسىلىق كوبىرەك. ءسىزدىڭ اكەڭىزدىڭ ماشينا موتورىن قالاي بولشەكتەۋگە دە قۇقى بولعان بولسا، ايتالىق، قىزىڭىزدىڭ جەلى جۇيەسىندە وسىنداي زەرتتەۋ ىسىمەن اينالىسۋىنا رۇقسات بولار ما ەكەن. زاڭمەن كوپ جاعدايدا تەحنولوگيا ەركىندىككە كەدەرگى كەلتىرەدى، ال باسقاشا جاعدايدا بۇل ەركىندىكتى تەحنولوگيا مەن اۋەستىك قامتاماسىز ەتە الار ەدى.

مۇنداي شەكتەۋلەر زەرتتەۋشىلەر مەن مامانداردىڭ نازارىن اۋداردى. پرينستون پروفەسسورى ەد فەلتەن (ول تۋرالى ءبىز ونىنشى تاراۋدا ايتاتىن بولامىز) كومپيۋتەرلىك عىلىم مەن جالپى تانىمعا قاتىستى «اۋرە بولۋ قۇقىعىن» قورعايتىن مىقتى ارگۋمەنت جاساپ شىعاردى43. الايدا بۇل ماسەلەگە دەگەن قىزىعۋشىلىق براۋندا ەرتەرەك وياندى. مۇمكىن ول جاس نەمەسە تىڭعىلىقتىلاۋ بولعاندىقتان شىعار. ول قازىرگى ۋاقىتتا زاڭ تيىم سالعان، ءبىراق بالالارعا قولجەتىمدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قامقورلىققا الىپ ءجۇر. «XXI عاسىردىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بەت الىپ وتىرعان باعىت وسى، - دەيدى براۋن. – ءبىز بالالارىمىزدىڭ ساندىق ويلاۋ جۇيەسىن وقىپ-ۇيرەنە وتىرىپ قالاي وسەتىنىن جانە بىلىمگە قالاي ۇمتىلاتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك».

«الايدا دەپ جالعاستىرادى ويىن براۋن جانە وسى كىتاپ دالەلدەگەنىندەي، ءبىز قازىرگى ساندىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن بالالاردىڭ بىلىمگە دەگەن تابيعي قىزۋ ۇمتىلىستارىن جوياتىن زاڭ جۇيەسىن جاساپ وتىرمىز. ءبىز ميدىڭ الەۋەتىنىڭ 60 %-ىن جۇمىس ىستەتپەيتىن قورعان جانە سونىمەن قاتار ميدىڭ بۇل سالاسىن تارس بەكىتەتىن جۇيە قۇرۋدامىز».

بىز كوداك سيقىرىن پايدالانا وتىرىپ بەينە مەن دىبىستى ارالاستىرىپ جىبەرەتىن، تۇسىنىكتەمەلەر ءۇشىن ورىن قالدىراتىن جانە بۇل شىعارماشىلىقتى بارلىق جەرگە تاراتۋ مۇمكىندىگىن بەرەتىن تەحنولوگيانى ويلاپ تابۋدامىز. ءبىراق ءبىز وسى تەحنولوگيالارعا تىيىم سالاتىن زاڭدار قابىلداپ جاتىرمىز.

«مادەنيەتتىڭ قانات جايۋىنا ەش ورىن جوق» - دەپ ازىلدەدى بريۋستەر كال مەنىمەن اڭگىمەسىندە ءبىرتۇرلى تورىعىپ. توعىزىنشى تاراۋدا ءبىز ونىمەن ءالى كەزدەسەمىز.

III تاراۋ. كاتالوگتار

2002 جىلدىڭ كۇزىندە نيۋ-يورك شتاتىنىڭ وۋشەنسايد قالاسىنىڭ تۇرعىنى دجەسسي دجوردان سول نيۋ-يورك شتاتىنىڭ ترويا قالاسىنداعى رەنسەللەر پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ 1-كۋرسىنا قابىلدانادى. ونىڭ تۇسكەن ماماندىعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار بولاتىن. سول جىلدىڭ قازان ايىندا دجەسسي باعدارلاماشى بولماسا دا، ينستيتۋت جەلىسىنىڭ ىزدەۋ قىزمەتىن ءبىراز زەرتتەمەك بولىپ قاراي باستادى.

رەنسسەللەر پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتى – امەريكاداعى ەڭ الدىڭعى قاتارلى عىلىمي-زەرتتەۋ جوو-داردىڭ ءبىرى. وندا ارحيتەكتۋرا مەن ينجەنەريادان باستاپ اقپاراتتىق عىلىمدار ماماندارىنا دەيىن دايىندايدى. ينستيتۋتتىڭ بەس مىڭ ستۋدەنتىنىڭ 65 %-ى مەكتەپتى ۇزدىك تامامدانعان 10%-دىق كورسەتكىشكە كىرەدى. وسىلايشا بۇل جوو-دا جەلىلىك عاسىردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنىنىڭ دارىن مەن ۇشقىر قيال جانە شىعارماشىلىق تاجىريبەسىنىڭ كەرەمەت ۇيلەسىمىن ۇشتاستىرا دامىتۋىنا تولىق مۇمكىندىك بار.

ينستيتۋتىنىڭ كومپيۋتەرلىك جەلىسى ستۋدەنتتەردى، فاكۋلتەتتەردى جانە اكىمشىلىكتى بىر-بىرىمەن تولىق بايلانىستىرىپ تۇرادى. ول سونىمەن قاتار جوو-نىن عالامتورمەن بايلانىستىرادى. ينستيتۋتتىڭ جەلىسىندەگى باردىڭ بارلىعى ينتەرنەتتە تابىلا بەرمەيدى. دەي تۇرعانمەن، جەلى ستۋدەنتتەردىڭ عالامتورعا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ ءارى رەنسسەللەر پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ وزگە مۇشەلەرىمەن تىعىز بايلانىسقا شىعۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان. ىزدەۋ قىزمەتتەرى جەلىلەر اراسىنداعى جاقىندىقتى دامىتا ءتۇستى. Google عالامتوردى بارىمىزگە جاقىن ءارى وڭاي ەتتى، سونىمەن قاتار ساپالى ىزدەۋدى قامتاماسىز ەتتى. ال ارنايى مامانداندىرىلعان ىزدەۋ قىزمەتتەرى بۇدان دا جاقسى. عالامتورعا ارنالعان جەكە ءبىر ۇيىم ىشىندەگى اقپاراتتى ىزدەۋگە قۇرىلعان ىزدەۋ قىزمەتتەرىنىڭ نەگىزگى يدەياسى - وسى ۇيىم ماتەريالدارىنا وزگەلەردىڭ ساپالى ءارى تەز قول جەتكىزۋىن بارىنشا جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى. بۇل جاعدايدى كومپانيالار ۇنەمى دامىتىپ وتىرادى. ول ءۇشىن قىزمەتكەرلەرىنە وزگە ادامدار الا المايتىن اقپاراتتارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۋنيۆەرسيتەتتەر دە وسىلاي جاسايدى.

وسى اتالعان ىزدەۋ قىزمەتتەرى جەلىلىك تەحنولوگيانىڭ ارقاسىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. ماسەلەن، «مايكروسوفت» ىزدەۋشىلەرگە قول جەتىمدى اقپاراتتاردى، كونتەنتتى ىزدەۋگە ۇلكەن كومەك كورسەتەتىن جەلىلىك فايلدار جۇيەسىن جاساپ قويعان. دجەسسي بولسا وسى تەحنولوگيانىڭ تاماشا مۇمكىندىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ ءوز ىزدەۋ قىزمەتىن ۇيىمداستىردى. ناقتىراق ايتقاندا، ول مۇنى «مايكروسوفتتىڭ» جەلىلىك فايل جۇيەسىن قولدانا وتىرىپ، ينستيتۋت جەلىسىنىڭ ىشىندەگى قولجەتىمدى تۇگەل فايلداردى يندەكستەۋ ارقىلى جاساعان.

دجەسسيدىڭ ىزدەۋ قىزمەتى رەنسسەللەر پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا العاشقى ەمەس-تىن. شىن مانىندە ونىڭ جاساعانى - وزگەلەر جاساعان ىزدەۋ قىزمەتتەرىنىڭ موديفيكاتسياسى عانا بولاتىن. ءبىراق، ونىڭ ەڭ ءبىر ماڭىزدى جاڭالىعى – «مايكروسوفت» فايلالماسۋ جۇيەسىندەگى جەكە كومپيۋتەرلەرى ىستەن شىعارىپ جىبەرەتىن كەيبىر باعدارلامالىق قاتەلىكتەردى جويۋىندا ەدى! دجەسسي وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن، جۇيەنى ءسال وزگەرتتى. ول جەلىنىڭ قاجەتتى فايلمەن بىرگە جوعالىپ كەتپەگەنىن تەكسەرۋگە ارنالعان تاعى ءبىر نۇكتە-بەلگى قوستى.

دجەسسيدىڭ ىزدەۋ قىزمەتى قازان ايىنىڭ سوڭىندا ىسكە قوسىلدى. سوڭعى جارتى جىلدا ول ونى جەتىلدىرۋمەن اينالىستى. ناۋرىز ايىندا ونىڭ ىزدەۋ قىزمەتى سەنىمدى تۇردە جۇمىس جاسادى. دجەسسيدىڭ ىزدەۋ قىزمەتىنىڭ قورىنا جەكە كومپيۋتەرلەردە ساقتالعان ءتۇرلى كونتەنتتىڭ ميلليوننان اسا فايلى جينالدى.

وسىلايشا، ىزدەۋ كاتالوگىنا ستۋدەنتتەر ءوز ۆەب-سايتتارىنا قولدانا الاتىن سۋرەتتەر، زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كوشىرمەلەرى، اقپاراتتىق پروسپەكتىلەر، ستۋدەنتتەر تۇسىرگەن بەينەكليپتەر، ۋنيۆەرسيتەت بروشيۋرالارى، ت.ت.، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، جوو-نىڭ جەلىسىن قولدانۋشىلار ورتاق قولجەتىمدى پاپكاعا نە سالسا، سونىڭ ءبارى كىردى.

سونىمەن قاتار كاتالوگتارعا مۋزىكالىق فايلدار دا كىردى. نەگىزىندە دجەسسيدىڭ ىزدەۋ قىزمەتى يندەكستەگەن فايلداردىڭ تورتتەن ءبىرى مۋزىكالىق فايلدار ەدى. الايدا قالعان 75 % وزگە فايلدار-تىن. دجەسسيدىڭ وزگە پايدالانۋشىلاردى ورتاق قولجەتىمدى پاپكالارعا مۋزىكالىق فايلداردى سالىپ قويۋعا ۇگىتتەمەگەنى ارينە، ايدان انىق. ول وسى فايلداردى عانا ىزدەۋدى رەتتەگەن جوق، كوزدەگەن دە جوق. بوزبالا ءوزى ينفورماتيكا ماماندىعىنا وقىپ جۇرگەن ينستيتۋتىنىڭ Googlە سىندى تەحنولوگياسىن قاراستىرىپ-زەرتتەۋمەن عانا شۇعىلداندى. ونىڭ ماقساتى كودتاردى ۇيرەنۋ، زەرتتەۋ بولدى. ءبىراق ول بۇل جۇمىسى ءۇشىن Googlە نەمەسە «مايكروسوفت» سياقتى ەشقانداي دا اقى المايتىن. دجەسسي ءوزىنىڭ تاجىريبەسى ارقىلى پايدا كورۋى مۇمكىن ەشقانداي دا بيزنەسكە قاتىسى جوق بولاتىن. جاس جىگىت بۇل تەحنولوگيالاردى وزىنە تيەسىلى اۋقىمدا عانا زەرتتەپ قاراستىردى، ياعني بۇل ىسپەن ءوز ماماندىعى اياسىندا عانا اينالىستى.

2003 جىلدىڭ 3 ساۋىرىندە دجەسسيدى ينستيتۋتىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتورى شاقىردى. پرورەكتور ستۋدەنتكە امەريكا دىبىس جازۋ كومپانيالارى اسسوتسياتسياسى RIAA ونى جانە تاعى ءۇش ستۋدەنتتى (دجەسسي ول ءۇش ستۋدەنتتى ءتىپتى تانىمايتىن – ولاردىڭ ەكەۋى ءتىپتى وزگە جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقيدى ەكەن) سوتقا بەرگەنىن حابارلادى. بىرەر ساعاتتان سوڭ دجەسسي اقى تالاپ ەتكەن شاعىم ماتىنىمەن تانىسىپ شىقتى. بۇل قۇجاتتاردى جانە اقى تالاپ ەتىپ سوتقا تۇسىرىلگەن شاعىم تۋرالى جاڭالىق اقپاراتتاردى وقي وتىرىپ جاس جىگىت اڭ-تاڭ بولدى.

«بۇل ميعا سىيمايتىن جايت ەدى، - دەپ اڭگىمەلەيدى دجەسسي. - مەن جامان بىرنارسە جاساپ قويعان جوق سياقتىمىن... مەنىڭ ىزدەگىشىمدە نەمەسە ونى تۇزەتكەنىمدە تۇرعان جامان ەشتەڭە دە جوق. ياعني مەن ونى قاراقشىلىق كونتەنتتى تاراتۋ نەمەسە وسىعان كومەك بەرۋ ماقساتىندا جەتىلدىرگەن جوقپىن... مەن تەك ىزدەگىشتى پايدالانۋ ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن عانا موديفيكاتسيالادىم..» بايقاپ قاراڭىز، تاعى قايتالالىق: دجەسسيدىڭ ءوزى جاساپ شىقپاعان ىزدەۋ قىزمەتى Windows فايل الماسۋ جۇيەسىن قولدانادى. ونى ويلاپ تاپقان، باعدارلاماسىن قۇرعان دجەسسي ەمەس، وعان ءتىپتى قاتىسى جوق بۇل جۇيە ينستيتۋتتاعى قوعامداستىق مۇشەلەرىنىڭ كونتەنتكە قول جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى، ال ول كونتەنتتىڭ اۆتورى دا دجەسسي ەمەس. ول سول كونتەنتتەردى كومپيۋتەرلەرگە ادەيى ءوزى جۇكتەگەن جوق. بۇعان قوسا ونىڭ كوپشىلىك بولىگى مۋزىكاعا ەش بايلانىستى ەمەس.

بىراق RIAA دجەسسيدى قاراقشى دەپ ايىپتادى. ولاردىڭ مالىمدەۋىنشە، دجەسسي جەلىنى باسقارعان جانە وسىلايشا كوپيرايت تۋرالى زاڭدى «ادەيىلەپ» بۇزعان. لەيبلدار كەلتىرگەن شىعىنى ءۇشىن بوزبالادان تولەماقى تالاپ ەتتى. اۆتورلىق قۇقىق تۋرالى زاڭدا اۆتورلىق قۇقىق ادەيىلەپ بۇزىلعان جاعدايلاردا، زاڭگەرلەر «ستاتۋتتى شىعىن» دەپ اتايتىن ەرەجەنى پايدالانىپ، قۇقىق يەسى زاڭ بۇزۋشىدان ءار وسىنداي زاڭبۇزۋشىلىعى ءۇشىن 150 000 دوللار كولەمىندە وتەماقى تالاپ ەتە الادى دەپ كورسەتىلگەن. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ RIAA ءوزىنىڭ ارىزىندا 100-دەن اسا كوپيرايتقا قاتىستى زاڭ بۇزۋشىلىقتى اتاپ شىققان. سوندا ولار دجەسسيدەن كەم دەگەندە 15 ميلليون دوللار كولەمىندە وتەماقى تالاپ ەتىپ وتىر دەگەن ءسوز.

وسى سياقتى شاعىم وزگە ءۇش ستۋدەنتتىڭ دە اتىنا تۇسكەن. ولاردىڭ بىرەۋى وسى رەنسەللەر پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى، بىرەۋى – ميچيگان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ستۋدەنتى، ءۇشىنشىسى – پرينستوننان. ولاردىڭ باسىنداعى حيكايا دا دجەسسيدىكىنە ۇقساس. بارلىعىندا دا دەتالدارى تۇرعىسىنان ايىرماشىلىقتارى بولعانىمەن، ۇشەۋىنىڭ باسىنا تۇسكەن جاعدايدىڭ قورىتىندىسى بىردەي بولىپ شىققان. RIAA وزىنە وراسان شىعىن كەلدى دەپ ەسەپتەپ، اقىلعا ەش سىيماستاي مولشەردەگى وتەماقى تالاپ ەتتى. ەگەر سوتقا بەرىلگەن ءتورت شاعىمداعى تالاپ ەتىلگەن سومالاردىڭ باسىن قوسسا - سوتقا ارىزدانۋشىلارعا 100 ميللياردتاي اقش دوللارىنداي وتەماقى تولەنۋى ءتيىس بولادى. بۇل دەگەنىمىز – امەريكاداعى كينويندۋستريانىڭ 2001 جىلعى جالپى تابىسىنان التى 6 ەسە ارتىق سوما44.

دجەسسي اتا-اناسىنا تەلەفون سوققان. ولار بالاسىن قولداعان، ءبىراق شامالى قورقىپ تا قالعان. دجەسسيدىڭ اعاسى ادۆوكات بولاتىن. سونىمەن ول دجەسسيدە قانشا اقشا بار ەكەنىن بىلگىسى كەلگەن RIAA- مەن كەلىسسوز جۇرگىزە باستادى. جازدا جۇمىس ىستەگەن جانە وزگە دە تىرلىكتەر جاساعان دجەسسي 12 000 دوللار جيناپ قويعان ەدى. سودان RIAA ءىستى توقتاتۋ ءۇشىن وسى سومانى تالاپ ەتتى.

اسسوتسياتسيا دجەسيدىڭ ءوزىن كىنالىمىن دەپ مويىنداتقىسى كەلدى، ءبىراق ستۋدەنت بۇعان كونبەدى. ولار ونى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تەحنولوگيانىڭ كوپتەگەن سالالارىندا جۇمىس ىستەۋىنە تىيىم سالاتىن سوت شەشىمىنە قول قويدىرۋعا كوندىرگىسى كەلدى. دجەسسي ۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتى. وعان بۇل سوت پروتسەسىنىڭ وڭاي شارۋا بولمايتىنىن ايتىپ شوشىتقىسى دا كەلدى (دجەسسيدىڭ اكەسىنىڭ ماعان ايتقانىنداي، بۇل ءىس بويىنشا باس ادۆوكات مەتت وپەنگەيمەر جاس جىگىتكە: «سەن مەن سياقتى دانتيستكە قايتا-قايتا كەلە بەرۋدى قالامايتىن شىعاراسىڭ» دەگەن). وسى ءىستىڭ ەڭ سوڭىنا دەيىن RIAA ءوزىنىڭ تالاپ-ارىزىن دجەسسيدىڭ بار جيعان-تەرگەنىنىڭ تۇگىن قالدىرماي تارتىپ المايىنشا قايتىپ المايتىنىن قايتا-قايتا ايتۋمەن بولدى).

بۇل سيپاتتاعى تالاپتار جاس جىگىت وتباسىنىڭ اشۋىن كەلتىردى. ولار قارسى كۇرەسكىسى كەلدى. ءبىراق دجەسسيدىڭ ادۆوكات اعاسى امەريكانىڭ قۇقىق جۇيەسىنىڭ نەگىزگى تابيعاتىن ءتۇسىندىرىپ، ولاردىڭ ءبىراز كوزىن اشتى، بۇل كۇرەستەن ەشتەڭە ونبەيتىنىن جاقسىلاپ تۇرىپ ايتقان. دجەسسي RIAA-مەن كۇرەسكە تۇسە، ءتىپتى ولاردى جەڭە دە الار ەدى. ءبىراق، مۇنداي ىسكە بايلانىستى تەكەتىرەس وعان ەڭ از دەگەندە 250 مىڭ دوللارعا تۇسەر ەدى. ەگەر دجەسسي سوتتا جەڭىپ شىققاننىڭ وزىندە جۇمساعان قارجىسىن قايتارا الماس ەدى، وعان جەڭىپ شىققانى تۋرالى جازىلعان ءبىر جاپىراق قاعاز عانا بەرىلەر ەدى دە، ونىڭ وتباسى مەن ءوزى بانكروت بولار ەدى. سەبەبى جۇمسالعان اقشا قايتارىلمايدى.

وسىلايشا دجەسسيدىڭ الدىندا ەكى جول تۇردى: 250 مىڭ دوللار جۇمساپ جەڭىستەن ءۇمىتتى بولۋ نەمەسە تەكەتىرەستى توقتاتۋ ءۇشىن 12 000 دوللار تولەۋ.

دىبىس جازۋ يندۋسترياسى ءوز ىس-ارەكەتىن زاڭ مەن ءمورالدى قورعاۋ دەپ سەندىرىپ باعادى. ءسىز بەن ءبىز زاڭعا بايلانىستىنى ءبىر ساتكە قويا تۇرىپ، مورال، ياعني ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان ويلانىپ كورەلىكشى.

مۇنداي تالاپ-شاعىمداردىڭ ادامگەرشىلىك سيپاتى قانشالىقتى؟ كىنالىنى ىزدەپ تابار ىزگى، راقىمشىمىز كىم سوندا؟ RIAA – وتە كۇشتى لوببي. قولدا بار مالىمەتتەرگە قاراعاندا، بۇل اسسوتسياتسيانىڭ پرەزيدەنتى جىلىنا ميلليون دوللاردان ارتىق تابىس تابادى ەكەن. سونىمەن قاتار ارتيستەرگە ءاماندا اقىسىن تولىق تولەمەيدى. مۋزىكا جازۋمەن اينالىساتىن ارتيست ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 45 900 دوللار تابادى.45

RIAA-نىڭ وزىنە ىڭعايلى ساياسات جۇرگىزۋىنە جانە زاڭعا ءوز قالاۋمەن اسەر ەتۋىنە زور مۇمكىندىگى دە، قۇرالدارى دا بار. سوندا، ىزدەۋ قىزمەتىن موديفيكاتسيالاۋمەن اينالىسقان ستۋدەنتتىڭ اقشاسىن تارتىپ الۋدا نەندەي ادامگەرشىلىك بار؟46

23 ماۋسىمدا دجەسسي بار جيعان اقشاسىن RIAA-عا جۇمىس ىستەيتىن ادۆوكاتقا جىبەردى. سودان سوڭ وعان قارسى قوزعالعان ءىس توقتاتىلدى. كومپيۋتەرمەن اينالىسامىن دەپ 15 ميلليوندىق تالاپ-ارىزعا تاپ بولعان جاس جىگىت وسى وقيعادان كەيىن بەلسەندى كۇرەسكەرگە اينالدى:

«مەن بۇدان بۇرىن ەشقاشان بەلسەندى بولعان ەمەسپىن. بەلسەندى بولايىن دەگەن وي ميىما كىرىپ-شىققان دا ەمەس. الايدا مەنى وسىعان ءماجبۇر ەتتى. مەن تاپ وسىلاي بولادى دەپ ەشقاشان دا ويلاعان ەمەسپىن. ءبىراق، مەن RIAA-نىڭ جاساپ وتىرعان بۇل ءىسى – بارىپ تۇرعان جونسىزدىك دەپ ەسەپتەيمىن».

دجەسسيدىڭ اتا-اناسى ماجبۇرلىكتەن بەلسەندى بولعان ۇلدارىن ماقتان ەتەتىندەرىن ايتادى. ونىڭ اكەسى ماعان بىلاي دەگەن ەدى: «دجەسسي دە ءوزىن مەن سياقتى بارىنشا كونسەرۆاتورمىن دەپ ەسەپتەيدى... ول ءتىپتى دە تابيعات قورعاۋشىسى ەمەس... مۇنداي سىناق كوپتىڭ اراسىنان ونىڭ ماڭدايىنا جازىلعانىنا تاڭىم بار. ءبىراق ەندى ول لەيبلداردىڭ وزدەرىنە جالعان مىندەت جۇكتەپ العاندارىن ادامدار بىلسە ەكەن دەيدى. جانە ول مۇنداي ويىن ەرەجەلەرىن وزگەرتۋدى قالايدى».

ىV تاراۋ. قاراقشىلار

ەگەر «قاراقشىلىق» دەگەنىمىز وزگەلەردىڭ شىعارماشىلىق مەنشىگىن رۇقساتسىز قولدانۋ بولىپ تابىلسا، ءارى «ەگەر قۇندىلىق بولسا، ياعني وعان دەگەن قۇقىق تا بار» دەگەن پوستۋلات دۇرىس بولسا، وندا كونتەنت يندۋستريانىڭ بۇكىل تاريحى - بۇل قاراقشىلىق تاريحى «ۇلكەن مەديانىڭ» بارلىق زامانداعى باعىتتارى كينو، دىبىس جازۋ، راديو، كابەلدى تەلەديدار – وسىلاردىڭ ءبارى قاراقشىلىقتىڭ ارقاسىندا پايدا بولعان دۇنيەلەر. ەگەر جوعارىدا ايتىلعان ەرەجەلەرگە سۇيەنسەك ول ءۇشىن تاريحتى ساتى-ساتىسىمەن قايتا قاراستىرۋ ارتىق بولمايدى.

كينو

گولليۆۋدتىڭ كينويندۋسترياسىن قاشقىن قاراقشىلار قۇردى.47 پروديۋسەرلەر مەن رەجيسسەرلەر XX عاسىردىڭ باسىندا شىعىس جاعالاۋدان كاليفورنياعا قونىس اۋدارا باستادى. ويتكەنى كينو وندىرۋگە قۇقىق بەرەتىن قۇجات ونەرتاپقىش توموس ەديسونعا تيەسىلى-تىن، ولار سول قاداعالاۋ شارالارىنان قۇتىلۋ ءۇشىن دە وسىلاي اۋدى.

قاداعالاۋ مونوپوليالىق «ترەست»، كينەماتوگرافيالىق پاتەنتتىك كومپانيا (مررس) ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىن جانە توموس ەديسوننىڭ شىعارماشىلىق مەنشىكتەرى - ونىڭ پاتەنتتەرىنە نەگىزدەلەتىن. ەديسون بۇل كومپانيانى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق مەنشىگىنىڭ نەگىزىندە الىنعان قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن قۇرعان بولاتىن، سوندىقتان دا MPPC بۇل ىسكە شىنداپ كىرىستى.



تالەيىڭىزگە كەز كەلگەن كىتاپتار لەگى

         
1 الەمدىك فيلوسوفيالىق مۇرا
2 سايىن مۇراتبەكوۆاڭگىمە
3 ماحامبەت وتەمىسۇلىاۋدارما
4 زەرتتەۋلەر
5 اسقار التاياڭگىمە
6 مارحابات بايعۇتاڭگىمە
7 قۇس قاناتىاڭگىمە
8 قاليجان بەكحوجينتولعاۋلار
9 داستان
10 تاريح

پىكىرلەر:


قوناق: #109، ۋاقىتى: 23:20 - 2019/05/05

Не болд бул сонда?


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.