ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2019-06-16464218247 %53 %
2019-06-17595188948 %52 %
2019-06-18333109846 %54 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى

::::كەلمەس كۋندەر ەلەسي ::كەلمەس كۇندەر ەلەسى

كىتاپحاناعا قايتۋ

كەلمەس كۇندەر ەلەسى -> شابانبايداي جەر قايدا...
اپتورى: قاليحان ىسقاقەستەلىك
كەلمەس كۇندەر ەلەسى - كورىلىم: (1161)


: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

شابانبايداي جەر قايدا...

الاشقا مەكەن بولعان ءور شابانباي

اڭ قۇرلى قويناۋىڭنان جەر تابا الماي

ارمان جوق، تەكسىز تۋعان كەمباعالداي

اح ۇردىم قارىنداستى مەن باعا الماي

ابدىكەرىم.

... وتىكەن، كۇنتاۋى، التاي... الاشقا قونىس بولعانعا دەيىن التايدىڭ قانشا اتى بولدى ەكەن؟ كىم ءبىلسىن. ايتەۋىر التايعا بىتكەن ءار شوقىنىڭ دا باسىرەلى اتى بار. ەل قونىسى شابانباي دا مىڭ بۇيرەك، مىڭ سيراق: شۇباراعاش، كوكالا ايعىر، كوكجوتا، تالدىبۇلاق، تاسكۇركە، شاشتى، ناۋا، مارالدى كول، وسكەلەڭ، قوڭىرجون، اقتاستى... قالعانىن الىبەك پەن ديداحمەت تولتىراتىن شىعار. وسىلاردىڭ ءبارى بابالاردان قالعان مۇرا ەدى. قانشاما كوپ دەسەك تە كەيىنگى ۇرپاقتارى ساۋساقپەن ساناپ وتىر. زامان سان ولشەپ، سان پىشكەن، سان رەت پۇشپاقتاعان، كەسكەن، كەسىپ اكەتكەن. كەسىپ تە جاتىر... مەنىڭ شەبىم قايسى، شەتىم قايسى دەپ بەرەلدە جيىرما بەس عاسىر ۇيقتاپ، بەتىن كەشە عانا اشقان ساقتىڭ ساردارىنان سۇراي المايسىڭ...

1919 – جىلدىڭ اقپانىندا «قازاق حالقىنا» دەگەن ۇندەۋىندە ۆتسيك مۇشەسى م.فرۋنزە: « براتيا كازاحي، يستوريا ۆسەگدا پريحوديلا ك ۆام زلوي ماچەحوي ي پالاچەم» دەپ جازىپ ەدى. سول باسكەسەر جەندەتتىڭ قاندى شەڭگەلىنىڭ قولقادا قالعان جاراسى ءالى دە ۇڭىرەيىپ تۇر-اۋ. ەگەر تاريح الەمدىك سوتتىڭ ۇلى ماجىلىسىنە شاقىرا قالسا، باسى ءبىرىنشى پەتردەن باستاپ تىزىمدەپ، جاۋاپقا جۇگىندىرۋگە بولار ەدى. التاي وڭىرىنە ەرتىس پەن بۇقتىرمانى بويلاتا ەكى دۇركىن ەكسپەديتسيا جىبەرگەندە پاتشا اعزام جەرۇيىقتى (سترانا بەلوۆودە) عانا ىزدەتكەن جوق، كوزدەگەنى ءۇندىستان، ارمانى ءۇندى مۇحيتى ەدى. ارمان جولىنداعى الىنباس قامال – قازاق ەلى بولدى. تۇراقتى ارمياسى بولماسا دا جاۋ تيسە بۇكىل حالىق بولىپ اتقا قوناتىن فرونتسىز كوشپەلىلەرمەن سوعىسۋدىڭ قيىندىعىن ەسكەرىپ، ءبىرىنشى پەتر ءۇندى مۇحيتىنا جەتۋدىڭ جوسپارىن بولاشاقتىڭ ۇمىتىنە قالدىرىپ ەدى.

قازاق جەرىن قالاي جاۋلاپ الۋعا بولادى دەگەن اننا يواننانىڭ ساۋالىنا نەپليۋەۆ پەن تاۋەكەلوۆ (تەۆكەلەۆ) «تاماشا» جوسپار ۇسىندى: وتىرىقشى حالىقتى باسىپ الۋ بوقتان وڭاي، وعان بىر-ەكى اپتا جالىنسىن، ال قازاقتاردى تۇبەگەيلى جاۋلاپ الماساڭ دا وتارلاۋ ءۇشىن ۇزاق مەرزىم كەرەك; شەكارادان كىرگەن ساتتە-اق بۇكىل حالىقپەن سوعىسۋعا تۋرا كەلەدى دە ەكىنشى شەتىنە جەتكەنشە تۇراقتى ارمياڭدى جۇتىپ قويادى، سەبەبى ولاردىڭ ەركەك-ۇرعاشىسى، كارى-قۇرتاڭىنا دەيىن اتقا قوناتىنىن ۇمىتپالىق; سوندىقتان قازاققا كورشىلەرىن ايداپ سالىپ، ابدەن السىرەگەن كەزدە سىرتتاي قورشاپ، ىشتەن بەكىنىستەر سالۋ كەرەك تە اسكەرمەن تۇنشىقتىرماسا بولمايدى; بۇدان سوڭ حالىقتى سوسلوۆيەسىنە قاراماي ورىستىڭ باسىبايلى شارۋاسىنداي ۇستاۋ كەرەك، ەگەر وعان كونبەسە، حالىق رەتىندە جويىپ جىبەرگەننەن باسقا امال جوق. (تەگى شۇباش، ءوز حالقىن قانعا بوكتىرىپ قىرعانى ءۇشىن جانە وسى پروگرامماسى ءۇشىن تاۋەكەلەۆ يۆان يۆانوۆيچ تەۆكەلەۆ بولىپ گەنەرال شەنىن العان). مۇنان قالعان شارۋانى بۇراتانا ەلدىڭ ءدىنىن بۇزىپ، ءتىلىن كەسەتىن ميسسيونەرلەردىڭ «قۇدىرەتىنە» جۇكتەيمىز دەسكەن. اقىرى قىتايدى شابايىن دەپ تۇرعان جوڭعارلاردى ەكى ەل بولىپ قازاقتارعا ايداپ سالدى.

تۇبەگەيلى ماقساتىنا جەتپەگەن سوڭ 1730- جىلى بىتەيىن دەپ تۇرعان «اقتابان-شۇبىرىندىنى» قايتا قوزدىرىپ، رەسەي كومەگىمەن قالماقتاردىڭ بىرىككەن كۇشىنە چەرەن دون-دۋكتى قولباسشى ەتىپ تاعايىندادى، اسكەرگە نۇسقاۋشى رەتىندە شۆەد وفيتسەرلەرىن اكەلىپ، ءابىلحايىر باستاعان كىشى ءجۇزدىڭ قولىن رەسەيگە ءبولىپ الىپ كەتتى دە 1731- جىلدىڭ 23- مامىرىندا رەسەي مەن تسين يمپەرياسى كەلىسىم جاساستى. بۇل كەلىسىم بويىنشا قىتاي قازاق جەرى ارقىلى ورتا ازيامەن ساۋدا-ساتتىققا جول اشپاق تا ەسەسىنە قىتاي قاراقورىم ارقىلى ورىس ارمياسىن ءۇندىستانعا وتكىزىپ جىبەرمەك بولاتىن. مۇنىڭ نەمەن اياقتالعانى الەمگە ايگىلى. 1881- جىلى جاركەنتتە رەسەي يمپەرياسى قازاققا ءۇشىنشى گراموتانى تاپسىرىپ جاتقاندا تسين يمپەرياسى ءجىپ تارتىپ شىعىس تۇركستاندى كەسىپ الدى دا قازاق جەرىنىڭ قوماقتى پۇشپاعىن يەمدەنىپ، رەسەيگە ساۋساق اراسىنان باسبارماعىن كورسەتتى. «الەمدى سلاۆياندار بيلەۋى كەرەك تە سلاۆيانداردى ورىستار بيلەۋى كەرەك» دەيتىن گەنەرال سكوبەلەۆ امالسىز حيۋادان كەرى قايتتى، شوۆينيست ءدۇر نەمە ءۇندىستانعا جەتسە اعىلشىندارمەن سوعىساتىنىن ويلاعان دا جوق. رەسەي ءۇندىستاننان، ءۇندى مۇحيتىنان كۇدەرىن ءبىرجولا ءۇزدى. قازاقستاننان ەكىنشى ءۇندىستان جاساۋ كەرەك دەگەن يدەيا ءدال وسى كەزدە تۋعان. ماڭگىلىككە جاسالعان بۇل پروگرامما بويىنشا قازاق ەل بولۋدان قالىپ، جارتى ەۋروپانى تەگىن اسىرايتىن تەك قانا شيكىزات قورىنا اينالۋعا كەرەكتى. ول ءۇشىن قازاقتى ەل قىلىپ وتىرعان بۇكىل يگى-جاقسىلاردىڭ ۇرىق-شارقىن، ۇلتتىڭ زيالى قاۋىمىن پاتشا وكىمەتىنىڭ جاندارمەرياسى مەن وحرانكاسى «بولاشاقتا وتاپ تاستاۋ كەرەك» دەگەن ماقساتپەن ءحۇىىى- عاسىردان باستاپ ەسەپكە الىپتى. 1731-جىلى ءبىر گراموتا، 1740-جىلى ەكىنشىسىن، 1881-جىلى ءۇشىنشىسىن تاپسىرىپ تۇرىپ، قازاق بىزگە قوسىلىپ ەل بولادى دەپ ەزۋىنەن كۇلە كەكەتىپ، جارىلقاپ تاستاعانداي جارتى الەمگە جار سالعان كولونيزاتور بىزگە جاساعان «جاقسىلىعىنىڭ» بوداۋىنا قىپ-قىزىل قىرعىن اكەلدى. مەكەنىنەن كوشپەيمىن دەگەن ۇلى ءجۇزدىڭ ەركەك اتاۋلىسىن كيىزگە وراپ وتقا لاقتىرىپ، ۇرعاشىسىن ورتكە قاماپ، قاشىپ شىققاندارىنا وقتى قيماي مىلتىقتىڭ قۇنداعىمەن مىلجالادى، بەسىكتەگى ءسابيدى سيراعىنان سۋىرىپ، باسىن تاسقا ۇرىپ ميىن شاشقان، قۇرساقتاعى بالانى جارىق دۇنيەنى كورسەتپەي اناسىنىڭ ءىشىن جارىپ، جاتىرىندا جوق قىلعان ءساديزمدى بۇرىن-سوڭدى ادامزات ەستىمەگەندى. قازاق دالاسى قان ساسىپ جاتقاندا گەنەرال كولپاكوۆسكي پاتشا اعزامعا: مىناۋ قىرعىندى توقتاتپاساڭىز قولقانى قاپقان كۇڭىرسىكتەن قاقالىپ ولەتىن بولدىق دەپ حات جازعان ەكەن. وسىنىڭ ءوزىن جاناشىرلىق دەپ ۇققان پاتشا اعزام تاشكەنتتەگى گەنەرال فون كاۋفمانعا: «پورا پونيات ليبەرالۋ كولپاكوۆسكومۋ، چتو مى يدەم تۋدا نە رادي تسيۆيليزاتسي تۋزەمتسەۆ، ا رادي زەملي رۋسسكوي!» دەپ جاۋاپ قايىرىپتى.

ارميان اقىنى سيلۆيا كاپۋتيكيان الماتىداعى 1986- جىلعى جەلتوقسان كوتەرلىسىنە بايلانىستى «پراۆدا» گازەتىندە: «يمپەريا نە تولكو پريسۆايۆالا چۋجيە تەرريتوري، نو ي پريپيسىۆالا سەبە چۋجيە يستوري ي چۋجيە كۋلتۋرى» دەپ جازىپ ەدى. قازاق جەرىن بالتامەن شاپقانداي كەسىپ الۋدى يمپەريا ونسەگىزىنشى عاسىردىڭ اياعىندا-اق باستاعان. 1730- جىلى التايدىڭ تەرىسىنەن كىرگەن كەرجاقتاردى ەرتىستىڭ وڭ جاعاسىنا اكەلىپ تىرەپ قويىپ، قازاقتاردى سول جاعالاۋداعى تاۋ-تاسقا اپارىپ تىقتى، ءبىر سوزبەن رەزەرۆاتسياعا قامادى. 1867- جىلى قاراتايدىڭ ەجەلگى قونىسى، وتىكەننىڭ جۇرەگى شابانبايدى اق پاتشا جەكەمەنشىگىم دەپ جاريالاپ قىزىنا تارتۋ ەتتى. بۇقتىرمادان ات سۋارىپ، جاعاسىندا ات شالدىرعان «ابوريگەندەردى» سوتسىز-زاڭسىز اتىپ تاستاپ، «جاكان – ي دۋح دولوي» دەيتۇعىن جازىلماعان زاڭ شىعارعان. زورلىق ستولىپين رەفورماسىنىڭ تۇسىندا شەكتەن شىقتى: 1905-1912 جىلدارى تارتىپ الىنعان جەر كولەمى 65 ميلليون دەسياتينا بولسا، ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن ول ءجۇز ميلليونعا تاقادى. 1910-جىلى قاراتاي ەلىن تايلى-تۇياعىن قالدىرماي قارقارالىعا كوشىرۋ تۋرالى جارلىق جاساپ، قاتىنقاراعايدى تۇتاسىمەن اق پاتشا جەكەمەنشىگىم («كابينەتنايا زەمليا») دەپ جاريالادى. كوشسە كوشسىن، كوشپەسە ايداپ شىعۋ كەرەك، سوسىن قايدا كەتسە وندا كەتسىن دەگەن. قۇداي بەرگەندە 1914- جىلى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالدى دا مۇنىڭ دا ەبى تابىلدى. بۇل ءبىر قاراتايلىقتارعا عانا ەمەس، بۇكىل قازاققا كەلگەن زاۋال ەدى.

رەسەي بۇل سوعىستا قايىرشىلىق پەن قاسىرەتتەن باسقا تۇك ۇتا المايتىنىن كۇنى بۇرىن بىلگەن. سوندىقتان ەسەپتە جوق شىعىننىڭ ەسەبىن باسقادان تولتىرۋ كەرەك بولدى. كىمنەن؟.. ارينە، قازاقتاردان. ول ءۇشىن الدىمەن پەرەسەلەندەرگە كازاچەستۆونىڭ ستاتۋسىن بەردى، سەبەبى پەرەسەلەندەردىڭ اسكەري جاساق قۇرۋعا قاقىلارى جوق ەدى. ودان سوڭ قارۋ-جاراق تاراتىپ، ءار ەركەك كىندىكتىگە بىر-بىردەن مىلتىق ۇستاتتى، بەكىنىس اتاۋلىعا اسكەر اكەلىپ توكتى دە ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋ ءۇشىن كومانديرلەردى شۇباشتار مەن تاتارلارلاردان، باشقۇرتتار مەن قالماقتاردان تاڭدادى، ۇزىن ىرعاسى قازاقستان تەرريتورياسىنداعى اسكەر سانى باتىس مايدانداعى ادام سانىنىڭ ۇشتەن بىرىنە تەڭ بولدى. وسكەمەن-زايسان ۇەزىندەگى بۇقتىرما بەكىنىسىندە ءبىر پولككە جۋىق جازالاۋ وتريادى تۇردى. (كۇنى كەشە عانا ورالدا، جەتىسۋدا، شىعىس قازاقستاندا «بىزدەر كازاكتارمىز» دەپ اسكەري فورما كيىپ ورەكپىگەن سەپاراتيستەردىڭ كازاكتارعا سورپاسى دا قوسىلمايتىن، ويتكەنى، سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كۇرەسكەنى ءۇشىن جايىق كازاكتارىن 1920 – جىلى سىبىرگە جەر اۋدارىپ جىبەردى دە اننەنكوۆ پەن گەنەرال ششەرباكوۆقا ەرىپ قىتاي اسقان بەس مىڭ قولدى قايتا ورالعان كەزدە قارۋسىزداندىرىپ، بۇلارعا دا سىبىردەن ورىن تاۋىپ بەردى. دەمەك، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا بايبالام سالعانداردىڭ ارەكەتى ادەيى ۇيىمداستىرىلعان ساياسي قىلمىس.).

وسى شارالاردى ۇيىمداستىرىپ بولعاننان كەيىن ەكى جىل وتكەن سوڭ اق پاتشانىڭ قازاقتاردان قارا جۇمىسقا سولدات الۋ تۋرالى يۋن جارلىعى شىقتى. جارلىق بويىنشا تۇركستان ولكەسىنەن ءبىر ميلليون، باتىس ءسىبىر مەن دالا ولكەسىنەن ءبىر ميلليون ادامدى الىپ شىعۋ كەرەكتى. تەمىرجول، باسقا دا ترانسپورتتىڭ جوقتىعىن ەسكەرگەندە ەكى ميلليوندىق جاساقتى مايدانعا جەتكىزۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەستى. مۇنىڭ شىن ماقساتى حالىقتى ارانداتۋ ەدى.الدىمەن ەل ىشىندە نارازىلىق تۋدىرىپ، كوتەرلىسكە شاقىرۋ، ونسەگىز بەن ءوتىزبىردىڭ اراسىنداعى اتقا قونار ەركەك كىندىكتىنى سىپىرىپ اكەتكەن سوڭ قالعانىن جازالاۋشى اسكەري كۇشپەن قىرىپ سالۋ. «نا ۆسە چەتىرە ستورونى، ۆوزۆراششات نەوبيازاتەلنو!» دەگەن جاسىرىن بۇيرىقپەن قازاق جەرىن قازاقتاردان تازارتۋ بولاتىن. قاي ۇيەزدەن قانشاما يگى-جاقسىلاردى، ەل ازاماتتارىن اتۋدىڭ ەسەبىنە دەيىن جاسالدى. جارلىقتىڭ استارىن ءبىلىپ قويعان الاش ازاماتتارى (ا.بوكەيحانوۆ، ا.بايتۇرسىنوۆ، م.دۋلاتوۆ) قارۋمەن قارسى شىقپاڭدار، قارا جۇمىسقا كەتكەندەرىڭ دە، ەلدە قالعاندارىڭ دا قىرىلاسىڭدار دەپ ۇندەۋ تاراتتى. ءبىراق زيالى قاۋىمنىڭ سولاقايلارى بۇعان قارسى ۇگىت جۇرگىزدى دە دۇربەلەڭدى توقتاتۋ مۇمكىن بولماي قالدى. اقىرى وكوپقا ايدالعانداردىڭ قاتارىندا الاش وكىلدەرى بىرگە اتتاندى، ماقساتتارى – ايتەۋىر ازداپ بولسا دا بوزداقتاردىڭ ءبىرازىن امان الىپ قالۋ ەدى. سوندا كەتكەندەردىڭ جۇزدەن ءبىرى قايتا ورالدى ما، جوق پا، كىم ءبىلسىن. مايدان شەبىنە جەتپەي جاتىپ جول بويى قىرىلدى، قارۋ-جاراقسىز بەيكۇنا وققا ۇشتى، اشتىقتان ءولدى، كوبىن سۇزەك وتاپ كەتتى. ال كوتەرلىسكە شىققانداردىڭ دا جەتىسكەنى شامالى، سولاردىڭ اتاقتىسى – تورعايدا ءابدىعاپار، كەيكى، امانگەلدى باستاعان، جەتىسۋدا بەكبولات، ۇزاق باستاعان كوتەرلىستەر، بوزاشىدا توبانياز ەلدى كوتەرىپ ەدى، قىلىشتى ەركىن سىلتەي الماي قالدى. شىعىستا ەل دۇرلىگە ارعى بەتكە بوستى. ودان قايتقاندارى جوق. جەتىسۋدا اۋىپ كەتكەن 300 مىڭ ءتۇتىننىڭ 1920- جىلى 40 مىڭ ءتۇتىنى قايتا ورالىپ ەدى، ءوز قونىستارىنا وزدەرى ورنالاسا الماي، سوۆەتتىك ساياساتتىڭ «سوتسياليستىك شاپاعاتىمەن» سەنىمسىز اتانىپ بوق باسىندا شىعىنعا ۇشىرادى (ولاردىڭ اتامەكەنىن پەرەسەلەندەر باسىپ الىپ قويعان، ء«ار ۇلت تەڭ پراۆولى» دەپ ۇكىمەت قايتارىپ بەرمەدى)...

... مويناقتان جەلە-جورتىپ تۇسكەن ەكى اتتىنى كورگەندە بايكوبەك اۋىلى ىرگەسىن جەل كوتەرگەندەي ءۇرپيىسىپ، وشاق باسىنداعى قاتىن-قالاش، ويىن بالاسىنا دەيىن تىسقا ورە شىقتى. ەل حابارى ەتەكتەن كەلسە كەرەك ەدى، ەلسىز يەن توبەدەن جولاۋشى كۇتپەگەن. اسۋ اشىلماي كۇنگەيدەگى اعايىن وتەيلەردىڭ دە ىرگە ءتۇيىستىرىپ، ات ءىزىن سالاتىن مەزگىلى بولعان جوقتى.

شوپ-شولاق جازىن شىبىنسىز تاۋىساتىن قاراتاي ەلىن بيىلعى تابيعات اق پاتشانىڭ جارلىعىمەن جارىسا قىسىپ ەدى. كوكتەم بىردە جاڭبىر، بىردە قارمەن جىلاپ كەلىپ، قارا سۋىعى مەن قارا جەلى قاعىنىپ قاتار ۇردى دا جەتى اي قىستان جۇدەپ شىققان ەل ماۋسىم تۋعانشا كوتەرىلىپ كەتە الماي قىستاۋدىڭ كوڭ-قوقىرىندا وتىرىپ قالعان: ارىق-تۇراق ايداۋعا جاراماي، ءتول كوشكە ەرە الماي، قايىزعاقتىڭ كوپسۋىن كۇتىپ جاباعى جۇنگە قىرىقتىقتى دا كەش سالعان.

قونىسى قاعىر بەس شەرۋشى قۇزعىندى مەن جايداققا قاراي جىلا قونىپ جايلاۋ شەتىنە ەندى جەتكەندە جارىلعاستىڭ ەكى اتاسى توعارىستان مەن بەكارىستان رۋلاسى ارالباي مەن جيەننەن جىرىلىپ، ىرگەدەگى سارالقاعا جاڭا ىلىنگەنى وسى بولاتىن. تەك ورتالارىندا مىڭ قارالى جىلقى بىتكەن سامارحان عانا ءورىس تارىلتپايمىن دەپ بۇقتىرمادان ءوتىپ قوڭىرجونعا كەتىپ ەدى. سىرت كوزگە توساتىن جورتا سەرىلىگى، باردى بايلىققا سانايتىن قامپيما پاڭدىعى، ماقتانعا سەمىرگىش داڭعويلىعى بولماسا، شوڭمۇرىن ىشىندەگى اعايىندى ەكى اتا ۇزىننان كەگىن، قىسقادان ءوشىن قۋماعان، جۋانى ءتورشىل ەمەس، ءبيى بيلىكتەن مال جيماعان، سويتە تۇرا كوشى اۋماعان، كوسەمى كوز الداماعان تىنىش تا وزىنشە توق جۇرت.

بايبىشەدەن ءتورت، توقالدان بەس شاڭىراق كوتەرىپ وتىرعان بايكوبەك تۇقىمى ەنشىلەرىن بولىسپەي بىرگە كوشىپ، بىرگە قونعان جۇگى ورتاق، ءتۇتىنى ءبىر تۇيىق اۋىل جاتتان جاۋشى، جاقىننان داۋشى كۇتپەگەن. جارلىقتان قاشىپ قۇتىلماسىن بىلسە دە بايىز تاۋىپ ءبىر جەرگە تۇراقتاماي، ءبولىنىپ كەتسە ءبورى الاتىنداي بۇقتىرمانىڭ ارعى بەتىندە قالعان اعايىنعا جالتاقتاپ، باياعى بايكوبەكپىز دەپ سىرتتاي سابىر ساقتاعانمەن ىشتە ۇرەي، ەلەگزۋمەن وتىر ەدى.

تەرىستەگى قۇرتتاعان ەسكى قاردىڭ ىزعارى، بيىكتىڭ قىستان قالعان ىزىنان جايلاۋ ءالى دەگدي قويماعان، كيىز ۇيلەرىن تىكپەي، وتكەن جىلدىڭ قازانىندا كوتەرىپ كەتكەن يتارقا شوشالاعا كىرە سالعان اۋىلدىڭ جۇگى دە شەشىلمەگەن. توعىز جەردە توڭقايىپ وتىرعان توعىز شوشالانىڭ ساۋ كوزگە قىلي كورىنەتىن سىعىرايعان ەسىكتەرى ورتاداعى قاراشاڭىراقتىڭ بوز ۇيىنە تەلمىرىسە قاپتى. اۋىل اسپاننان تۇسكەندەي – ماڭايدا ءىز-توزدىڭ شيىرى جوق، شالعىننىڭ شىعىنا دەيىن جاپىراقتىڭ قۇلاعىندا. جارىلعاس جەر توزباسىن دەپ جىل سايىن ءورىس الماستىرىپ، مال بىتكەندى بۇقتىرمانىڭ ارعى بەتىندەگى شابانبايدىڭ تەرىسىنە سالسا، وزدەرى التايدىڭ كۇنگەيىندەگى قۇزعىندى مەن جايداقتى جايلايتىن دا كەلەر جىلى مالدى كۇنگەيگە ايداپ، وزدەرى قاراشاعا دەيىن شابانبايدا جاتىپ الاتىن ادەتى. سيىردان تابىن، قويدان وتار سالىپ كورمەگەن توعىز ءتۇتىننىڭ بار جيعانى مىڭعا جەتپەيتىن قىلقۇيرىقتى ەدى، جەر توزباسىن دەگەن ايتەۋىر سىلتاۋ دا، ايتپەسە مالمەن ارالاسىپ وتىرعان قازاقتىڭ سودان ۇشىنعانى جوق، تەگىندە بايكوبەككە بىتكەن داۋلەتتى وتىرىك يەمدەنگەن جورتا كىرپيازدىق بولسا كەرەك. شەتتەگى جەتىم جەلىنىڭ باسىنداعى ساۋىن مەن سويىسقا دەگەن ازداعان ۇساق-تۇيەكتەن باسقا اۋىل ماڭىندا تۇياق قىبىرى دا جوق.

شوشالانىڭ سيقىنان ۇرىككەندەي مۇسا مەن سامارحان تىزگىندەرىن شەتكى ءبىر وتاۋعا تاستاپ، امان-سۇگىرگە ايالداماستان ورتاداعى قاراشاڭىراققا بەتتەدى. ەركەك كىندىكتىنىڭ قارا-قۇراسى دا وسىندا جينالعان ەكەن، نە جەلى كەرىپ، نە كوگەننىڭ بۇرشاعىن ساناپ كورمەگەن، قۇر يەلىككە ءماز سىبەر-سىلقىم شىركىندەردىڭ ەرتەڭدى-كەش ەرمەگى جاۋىرعا قونعان ساۋىسقاننىڭ ۇيىرىندەي شۇپىرلەسە قالىپ اڭگىمە سوعاتىن، تۇك تاپپاسا تىستەرىن سورىپ، توعىز تۇندىكتىڭ قايسىسىنىڭ ءتۇتىنى بۇرىن سونەر ەكەن دەپ تەلمىرۋمەن كەش باتىراتىن كەسىبى. جاۋ شابادى-اۋ دەپ جاراقتاناتىن، شارۋا قالدى-اۋ دەپ تالاپتاناتىن الىپ-جۇلىپ بارا جاتقان ابىگەر جوق، جاز جايلاۋ دەپ ەلدىڭ ءجۇزىن كورمەي، التى اي قىس قورادان وزباي ابدەن بۇيىعى بوپ العان وشارلى جاندار شوشاڭ ەتىپ اتقا مىنسە دە، ەرتەڭدى-كەش ەتەك تۇرسە دە شارشاپ قالاتىن ەجەلگى ەرىنشەك قازاعىڭ. قۇلاعان مولاقتىڭ شىرىگەن ءدىڭىن بوكسەسىمەن جىلىتىپ وتىرعان توعىز شاڭىراقتىڭ باۋىرىنان دارەتكە وتىراتىن ورەن-جارانى وتىرىك تە بولسا سابىر ساقتاپ، ءارى ەكەۋىن ءوزىم ساناپ ەپەلەكتەي قويعان جوق. وزىمسىنەتىن دە جوندەرى بار ەدى.

مۇسا قاراتايدىڭ توبە ءبيى، ءتۇبى جارىلعاس، اتالاس اعايىن، ءبىر قاراتايدىڭ عانا قامى ەمەس، جالپاق قازاقتىڭ ۋايىمىن جەگەن، قولى قىسقا بولعانمەن ويى وزىق، ويمەن دە، قىرمەن دە، قالامەن دە، دالامەن دە ارالاسىن ۇزبەگەن ازامات. سامارحان بولسا دا توعارىستان مەن بەكارىستاننىڭ قامشى ۇستاعان باسالقاسى، وسى وڭىردەگى ەرەسەن كۇشتىڭ يەسى بولا تۇرىپ تاۋەكەلى مەن ءتوزىمىن تەڭ ۇستايتىن اقىل يەسى. قوڭىرجونعا بارىپ قوس تىكتى دەپ ەدى، اياق-استىنان سارالقادان شىققانىنا «تىنىشتىق پا؟» دەگەندەي تىكسىنىپ قالىستى.

-توبە بي اۋىل اراسىندا جۇرە بەرمەيتىن، اعايىن داۋىنا جۇگىرە بەرمەيتىن ەدى عوي،-دەدى ساپاق، وسى اۋىلدىڭ باسكوتەرەرى، بايبىشە تۇقىمىنىڭ قاشاندا اۋىز مەنىكى دەيتىن ادەتىمەن، - جاقسى حابارىڭ بار ما، الدە جاماندىق ەرتىپ كەلدىڭ بە؟

- اجداحانىڭ قۇيرىعى نارىندا، اۋزى سارىمساقتىعا جەتتى. ەكى وترياد قازاق-ورىسى، ءجۇز مىلتىق سولداتى بار. پريستاۆ ءتىزىم تاپسىرۋعا ءۇش كۇن، جىگىتتەردى جيناۋعا جەتى كۇن مۇرسات بەرىپ وتىر. وسى مەرزىمدە بۇيرىق ورىندالماسا، جەتى اتادان جەتى زالوجنيك قاماتتىرىپ، ەلگە جازالاۋشى وترياد شىعارامىن دەيدى. جارلىقتىڭ كەش جەتكەنىن، ەلدىڭ جايلاۋدا شاشىراپ وتىرعانىن ايتىپ، وسىنىڭ وزىنە دە زورعا توقتاتتىق.

مۇسانىڭ بۇل حابارى ونسىز دا شىعايىن دەپ تۇرعان كوزدى شۇقىپ العانمەن بىردەي بولدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك دەگەنگە كەلگەندە اعايىن بولىپ ايلاسىن تاپپاي ءبىرىنىڭ ءجۇزىن ءبىرى كوزىمەن ءتىنتىپ وتىرىپ قالعان. قاشاندا ءسوزىن ولشەپ، ويىن بولشەكتەپ ساراڭ سويلەيتىن مۇسا بي ابدىكەرىم بولىستا وتكەن ستارشىنداردىڭ توتەنشە جيىنى جايىندا تۋراۋشىعا ەمىنگەن اشقاراق اۋىزداي تىرس ەتپەي، بەتى بۇلك ەتپەي جايباراحات بايانداپ شىقتى. ونىڭ وسى سابىرلى جۇزىنەن الدەبىر ءۇمىتتىڭ نىشانى كورىنگەندەي بولىپ ەدى.

مۇسانىڭ ايتۋىنشا، قاراتايدىڭ يگى-جاقسىلارى مەن ەل ازاماتتارى قايتكەندە دە قارا جۇمىسقا جىگىت بەرمەيمىز دەپ شەشسە كەرەك. ءبىراق كوز الداۋ ءۇشىن بولسا دا ءتىزىم جاسالسىن، وندا دا تەك قاراشاڭىراق قانا ەسەپكە الىنىپ، ونسەگىز بەن ءوتىزبىردىڭ اراسىنداعى تىزىمگە ىلىككەندەر دە، ىلىكپەگەندەر دە ساق وتىرسىن دەپتى. الدا-جالدا ەل باسىنا كۇن تۋسا ارعى بەتكە ءوتىپ كەتۋ ءۇشىن جۇرت ات-كولىگىن سايلاپ، جايلاۋعا تەرەڭدەپ كەتپەي شەكاراعا جاقىنداپ بارىپ قونعانى دۇرىس دەپ ۇيعارعان ەكەن. ساۋساقتى بۇگە كەلگەندە بايكوبەك اۋلەتىنىڭ قاراشاڭىراعىندا كامەلەتكە تولعان ەشكىم بولماي شىقتى دا وتاعاسىنىڭ جاسى وتىزدان اسىپ كەتىپتى.

-نەمەنە، بۇل اۋىلدىڭ قاتىندارى قىزدان باسقا پەرزەنت كوتەرمەگەن بە؟- دەپ مۇسا ءازىل تاستاعان ەدى. سامارحان ىلە:

-مۇسەكە، قاراتايدى ەل قىلىپ وتىرعان شوڭمۇرىننىڭ قىزدارى ەكەنىن ۇمىتتىڭ با؟ – دەپ ءازىل-شىنى ارالاس جاۋابىن تاۋىپ كەتتى.

باقىر باستى ەركەك ساۋداعا تۇسكەندە قىزدىڭ قالقاسىنا تىعىلعان ءبىر اۋلەت كۇنى ەرتەڭ بۋكىل قاراتايدىڭ تاعدىرى قاتىندارعا قاراپ قالاتىنىن قاپەرىنە العان جوق ەدى...

ات اياعىن سۋىتىپ، تۇستەنىپ جاتاتىن ۋاقىت ەمەس، حابار جەتكىزىپ، ساقتاندىرۋعا كەلگەن ەكى بىردەي جاناشىر ءىزىن سۋىتپاي تەز اتتاندى. سامارحان كەتەرىندە عانا ات باسىن بۇرىپ:

-شىلدىڭ بوعىنداي شاشىلماي ءبىر جەردە بولالىق،-دەدى، قيماستىقپەن ايتسا دا ءسوزى قاتقىل شىقتى. – قۇزعىندى مەن جايداق ءداپ كازىر پانا بولمايدى، ول جاقتاعى ەل دە دۇرلىگە كوتەرىلگەن شىعار. تار اسۋعا كەپتەلسەڭدەر قۇزدان سۇيەگىڭدى دە جيناي المايسىڭ. شابانبايدا تابىسالىق. كوپىر ىزدەمەڭدەر، ونىڭ اۋزىندا اتامان باستاعان كازاك-ورىستار وتىر. تۋرا وكپە تۇستاعى توپارعا ءتۇسىپ، بۇقتىرمانى اتپەن كەشىپ وتىڭدەر. ارعى بەتكە اۋا قالساق قوساعاشتاعى اعايىن ارقىلى كەتەرمىز، بەتىمىز مىڭقۇل بولا ما، ءشۇرشىت بولا ما، ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى بىلەدى. اللاعا تاپسىردىم!- دەپ اتتانىپ كەتتى.

وسكەمەن-زايسان ۇيەزىندەگى جەر كولەمى جاعىنان دا، حالقىنىڭ سانى جاعىنان دا ەڭ ۇلكەن بولىس شاڭگىشتاي ەدى. ونىڭ دا ون مىڭ ءتۇتىنى مونعولمەن شەكارالاس قوساعاشتا وتىر. سامارحاننىڭ «اعايىن ارقىلى وتەرمىز» دەگەنى دە وسىدان. ءبىراق مونعولياعا كەتە مە، قىتاي اسا ما، ول جاعىن ەجىكتەپ ەشكىم شەشكەن جوق بولاتىن. ايتەۋىر اجەپتاۋىر قاراتاي ەلى ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە التايدىڭ ورمانى مەن قۋىس-قۋىسىنا ءسىڭىپ جوق بولدى. تەك ويداعى ورنىنان تاپجىلماعان بولىس ابدىكەرىمنىڭ اۋىلى عانا.

تۇتىن سالىعىنان قۇتقارامىن دەپ قاراشاڭىراقتى عانا ساناققا قوسقان ابدىكەرىم ءتىزىم بويىنشا دا سولداتتىققا تۇسكەن جوسپاردىڭ ۇشتەن ءبىرىن دە ورىنداعان جوق. جازالاۋشى وترياد شىعا قالسا مەنى عانا تاپسىن دەپ ورنىنان قوزعالماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. ءتىزىمىڭدى تاپسىردىم، جايلاۋدى مالمەن بىرگە ەندەپ كەتكەن جۇرتتى ءوزىڭ بار دا جيناپ ال دەمەك ەدى.

بايبىشەسى قايتىس بولىپ، ءبىرىنشى توقالدان بالا ءسۇيىپ وتىرعان ابدىكەرىم ەل دۇرلىگىپ جاتقاندا اياق-استىنان ەكىنشى توقال الدى. اياق-استىنان قىزىن ۇزاتتى. قاتىنسىراپ بارا جاتقانى شامالى ەدى. ايتەۋىر ءبىر كەزدە ەن-تاڭبا سالدى دەگەنى بولماسا قىزىنا قالىڭمال دا الماعان. قاراتايدىڭ قىرىق اتاسىنان جيناعان قىرىق نارعا قىزدىڭ جاساۋى دەپ جۇك ارتتى. قىرىق ناردىڭ نوقتاسىن قىرىق جىگىتكە ۇستاتىپ، ايداۋشىعا قىرىق جىگىتتى جانە قوستى. قىز ۇزاتىپ بارادى دەگىزىپ ۇلكەن قاتىنىن كوش باسىنا وتىرعىزدى دا زامان تۇزەلگەنشە ارعى بەتتەگى جىگىتتەردىڭ وشاعىنا تاس بولاسىڭ دەدى. مەن زامان تۇزەلسە دە، تۇزەلمەسە دە ەلمەن بىرگە بولامىن، ولسەم اسىمدى سول جاقتا بەرگىزۋدى ۇمىتپا دەدى. قىرىق تەڭنىڭ ىشىندە جاساۋ تۇرماق جاماۋ دا جوق ەدى: اسۋدا كولىكتىڭ اياعىنا توسەر كيىز بەن كۇل، ازداعان قارۋ-جاراق قانا بولاتىن. ءسويتىپ، اسۋىنان ازاسى بيىك الاشتىڭ اتامەكەنىنەن العاشقى كوشتى ونسەگىز بەن ءوتىزبىردىڭ اراسىنداعى قاراتايدىڭ بوزداقتارى باستاعان.

«... سانالى الاش!.. قازاقتىڭ باسىنا تاعى دا قيامەت-قايىم كۇندەر تۋدى. تاعى دا وققا ۇشىپ، ءوز جەرىندە قىرعىن كورىپ، ەل باسشىلارى دارعا اسىلدى. مال-مۇلكى ورىس اسكەرىنە ولجاعا ءتۇسىپ، مۇجىقتار جاۋ بولىپ تال تۇستە تونادى، ءولتىردى، ادامىن بايلاپ، مالىن ايداپ الدى. راحىمسىز وكىمەتتىڭ قارۋلى اسكەرىنە قارسى تۇرا الماي كوبى قىتاي جەرىنە بوستى. وندا دا جان اشيتىن جان تابا الماي، اشتان ءولىپ بارا جاتقان سوڭ قالماق، قىتايلارعا بالا-شاعاسىن ساتا باستادى. بالانىڭ قۇنى ءبىر شەلەك بيدايعا شىقتى. بويجەتكەن قىزدارىن، جاس كەلىنشەكتەرىن قانى قارا قالماقتار قاتىندانىپ كەتتى. باقىتسىز سورلىلاردىڭ مۇڭ-زارىن، كوز جاسىن ەستىر قۇلاق، كورەر كوز بولمادى. اتادان ۇل، انادان قىز، جاردان جار ايرىلدى. جۇرەك قانعا، كوز جاسقا تولدى. سانالى الاش! اتقا مىنگەن ازامات! سەندەرگە ەل كەرەك، جۇرت كەرەك بولسا، باسشىلىق قىلىپ، الاشتى امان ساقتاۋ قامىنا كىرىسىڭدەر. نامىستان الاش! جىگەرلەن الاش! بارشاڭا ۇران تاستاپ وتىرعان – باۋىرىڭ ماديار.»...

بۇل مىرجاقىپ دۋلاتوۆ. قان جىلاعان جۇرەگى قاق ايرىلىپ، قىستالىقتان شىققان اششى داۋىسى بولاتىن. ەلدە قالعاننىڭ كۇنى مەن ەلدەن كەتكەننىڭ كۇنى بىر-بىرىنەن وزباپتى...

قاراتايداي ەل قايدا...

قىردان دا، قىرىمنان دا پانا كورمەي،

جاتقا دا، جاقىنعا دا باعا بەرمەي.

باسپىن دەپ ءبىر تايپا ەلگە ءماز بولىپپىن،

ازابىڭ الدا شىعار قالساڭ ولمەي.

ابدىكەرىم.

-قالاعا، بۇل جولى اتامەكەندى اتپەن ارالاتامىن،-دەدى. الماتىدا وتىرىپ التايدا جۇرگەندەي، الاتاۋدى كورىپ وتىرىپ التايدى ساعىناتىن ديداحمەت قوي. «تاس مونشا» ەسىنە تۇسسە قاراپ وتىرىپ قاسىنىپ، مۇزبەلدىڭ توبەسىنەن شارشاپ قايتقانداي «سارى ساماۋىردىڭ» كۇرەڭ شايىن تاڭدايىمەن ساعىناتىن ديداش قوي. استاناعا قىزمەتكە شاقىرعاندا ءۇش اي ءجۇرىپ قايتىپ كەلىپ ەدى. «كوزگە تياناق بولار تاۋى جوق ەكەن» دەگەن.

- ءبىر ۇيدەن توعىز قابات تون تاۋىپ كيەتىن باياعىداي بارشىلىق جوق، ەتىك بولسا الا ءجۇر، ەلدە كەرزىنىڭ قۇنى ەكى قوي، وندا دا تابىلسا عانا،- دەپ ەدى. اتىشۋلى «پەرەسترويكانىڭ» زاردابىنان ەل تىر جالاڭاش قالعان، ارالاسا قالعان كورشى-قولاڭ ەسىكتەن ارتىمەن كىرىپ، ارتىمەن شىعاتىن كەز.

يا، ات اياعى جەتكەن جەردىڭ ءبارى دە اتامەكەن. قۇس قاناتى جەتكەن جەردىڭ قياسىن دا اتالارىمىز مەكەن ەتكەن. يرەكتەن تارباعاتاي جايلاۋىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلسەڭ ەتەككە قاراپ باسىڭ اينالادى. اسپان اينالىپ جەردە جاتقانداي. ەتەككە ۇڭىلسەڭ – كوز جەتپەيتىن شىڭىراۋ. ەنسىز بۇقتىرما ەدەنگە ءتۇسىپ قالعان جالعىز تال قىلشىقتاي، جاعاسىندا قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي ءبىر شوعىر قاراۋىتادى – ورالحاننىڭ اۋىلى، ارىدەن ساناساق ابدىكەرىم بولىستىڭ ورداسى، بۇگىنگى شىڭعىستاي، كەشەگى شاڭگىشتاي.

تارباعاتاي، شابانباي،

ايرىلدىم ەلدەن باعا الماي

ساعىنىپ مۇندا جاتىرمىز

ماڭايىڭا بارا الماي.

ابدىكەرىمنىڭ ەلگە جازعان سوڭعى حاتىنان. ابدىكەرىم اقىندىقتان دا قۇرالاقان ەمەستى. بولىستىعىنان سەرىلىگىن بۇرىن وتكىزگەن كىسى. قۇلقى بار قۇلدى دا قوي سوڭىنا سالماعان. ءبىراق مەنىڭ كوكەيىمدە ابدىكەرىمنىڭ اقىن قىزى باعيلانىڭ ۇزاتىلارداعى زارى تۇردى:

مۇزبەلدىڭ مۇزارتىنان شاڭ تۇرماعان

قولىما سۇڭقار قونعان ساڭقىلداعان.

سول سۇڭقارىم قاپىدا ۇشىپ كەتىپ،

اپەكە مەن بولدىم قاز قاڭقىلداعان...

باعيلانىڭ سۇڭقارى – سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ەدى. ەل اۋزىندا اپەكە اتانىپ كەتكەن ابدىكەرىم ەل ءۇشىن جانقيارلىق جاساعان، دۋمانىڭ دەپۋتاتى، «الاش» پارتياسىنىڭ اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، 1920- جىلى سەمەيدە پارتيانىڭ جاڭا پروگرامماسى قابىلدانعاندا ءاليحان بوكەيحانوۆقا قوسالقى بايانداماشى بولعان، سوۆەت داۋىرىندە ءۇش رەت تۇرمەگە قامالىپ، اقىرى تۋعان جەردەن توپىراق تا بۇيىرماي مۇردەسى جات جەردە قالدى. ىبىراي التىنساريننەن سوڭ 1907- جىلى قازاق بالالارىنا ورىس-تۋزەم مەكتەبىن سالدىرعان اعارتۋشى. وكپە اۋرۋىنا شالدىققان ۇلى اقىنعا شيپا بولا ما دەپ ابدىكەرىم ونى شىڭعىستايعا الىپ كەلىپ، بوز بيەنىڭ سۇتىنە شومىلدىرىپ، قارا بيەنىڭ توسابىمەن ەمدەگەن ەكەن. ابدىكەرىم مەكتەبىندە ۇستازدىق ەتىپ ءجۇرىپ اقىن باعيلاعا عاشىق بولىپتى. ونجەتىدەگى ەستى قىز دا اقىنعا قۇلاپ قالسا كەرەك. ونالتىنشى جىلدىڭ تاۋقىمەتىندە ازاماتتارىن قايدا جاسىرارىن بىلمەي قىسىلعان ابدىكەرىم باعيلانى بوزداقتاردىڭ بوداۋىنداي قىلىپ قالىڭسىز ۇزاتقان. باعيلا ايتىس اقىنى بولعان.

كەشىرەر سەرتتەن تايسام اقىن اعا

بوداۋعا بايلانىپ تۇر باسىم اعا

ىلەتىن اق سۇڭقارعا قاز تابىلار

قاناتىم قايرىلدى دەپ جاسىما اعا

كوز جاسىن اعايىننىڭ اتتاي الماي

التىنعا باقىر باستى ساقتاي الماي

كوز جۇمىپ كورمەگەنگە كەتىپ بارام

توپىراعىن تۋعان جەردىڭ داتتاي الماي.

جەتكەنشە باسىم جەرگە ساعىنارمىن

مىڭ مارتە سۋرەتىڭە تابىنارمىن

ارشىعان جۇمىرتقادان ارىم تازا

الدىنان تاڭداماقشار تابىلارمىن.

ەل باسىنا ەرتەڭ قانداي كۇن تۋادى، قىرعىن بوپ جاتسا قوساق اراسىندا كەتپەسىن دەپ ابدىكەرىم سۇلتانماحمۇتتى ەلىنە قايتاراتىن بولىپتى. قوساردان ات مىنگىزىپ، قاسىنا ونەكى جاسار بالانى سەرىك قىلىپتى دا جول بويىنداعى يگى-جاقسىلارعا: سۇلتانماحمۇت ەلىنە قايتىپ بارادى، قارسى الىڭدار، اقبەتكەيدە وعان دا پابەسكە كەلىپ جاتىر ەكەن، مۇمكىندىك بولسا زايساندا ۇزاعىراق ۇستاپ قالىڭدار دەپ كۇنى بۇرىن حابارشى جىبەرگەن ەكەن. جاسى ۇلكەن بىرەۋدى ەرتپەدىڭىز بە دەگەن اقىن وتىنىشىنە ابدىكەرىم: قىر اسپاي مەزى قىلاتىن قىرت شالداردان كورى مىنا بالا ساعان ەرمەك بولادى دەگەن ەكەن. ديحان ابىلەۆ ءوزىنىڭ كىتابىندا بولىس پەن اقىن اراسىندا ءبىر كيكىلجىڭ بولعان دەگەندى ايتادى. بەكەر. سۇلتانماحمۇت «الاشتىڭ» ءۇش كوسەمىنىڭ ۇندەۋىنە قارسى بولىپ، «سارالا تۇيمە تاققانداردىڭ قازاقتى ساتقانى ءبىر بۇل ەمەس» دەپ قاتتى سوزگە دەيىن بارعان. بوكەيحانوۆپەن پەتەربۋرگتەن تانىس، ءارى الاش قوزعالىسىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى ابدىكەرىم اقىننىڭ پىكىرىمەن كەلىسپەگەن. ابدىكەرىم مەكتەبىندە ۇستازدىق ەتكەن سۇلتانماحمۇت ءوزى دە ورىس تىلىنەن ساباق العان. بولىس وقىتۋشىلاردى ساياسي سەبەپپەن جەر اۋدارىلىپ كەلگەن رازنوچينتستەردەن جيناپ، ساياسي ناۋقاندارعا ارالاسپايدى دەپ گۋبەرناتورعا قولحات بەرگەن ەكەن. دەنساۋلىعىن تۇزەتۋ ءۇشىن سۇلتانماحمۇدتىڭ شىڭعىستايعا كەلۋى دە بوكەيحانوۆتىڭ وتىنىشىنە بايلانىستى بولسا كەرەك. ەگەر ەكەۋ ارا ءبىر وكپە بولا قالسا، ول باعيلا ءۇشىن. سۇلتانماحمۇد ەلىنە قايتار الدىندا ابدىكەرىم:

-ار زامانعا ءبىر سۇرقىلتاي، زامان قالاي قۇبىلسا دا اكىم تابىلار، اقىن تابىلماس. اقىن ەلىنە قايتسىن،- دەپتى. – بۇكىل قاراتايدىڭ قىزدارىن كوگەندەپ قويىپ تاڭداتسام دا ءبىر باعيلاداي بولمايتىنىن بىلەمىن. وكپەڭ مەن وكىنىشىڭدى قوسا الىپ باراسىڭ. كوڭىلىڭدى تاپپاعانىما كەشىرىم وتىنەمىن. ءبىراق ءبىر سەنىڭ كوڭىلىڭە بولا بولىس ءبىر قىزىن قاراشاسىنىڭ قۇرباندىعىنا بايلاپ بەرمەسە ادىلەت بولار ما ەدى؟ ءبىر قىزدىڭ باي تاپقانى قىمبات پا، الدە ءبىر قىزدى قۇرباندىققا شالىپ، الاشقا پانا تاپقانىم قىمبات پا؟ قيسىنى قايسى؟

سۇلتانماحمۇتتىڭ:

قايتەرمىن ىشتە دەرتى سيماعانمەن

بولار ما كوز جاسىمدى تيماعانمەن

دۇعاعا، جالىنعانعا تاعدىر ساڭىراۋ

داۋا جوق اشۋ قىلىپ قيراعانمەن.

«ول سەنىكى» دەپ مەنى نانعىزا الماس

جۇز اۋليە مىڭ كەلىپ ميلاعانمەن

جان قيماق پەن جار قيماق ءبارى ءبىر ءباس

قيدىم، قيدىم، امال جوق قيماعانمەن... –

دەيتىن ولەڭىن اقىن وسى كەزدە جازعان. جالپى ونىڭ عاشىقتىق جىرلارىنىڭ بارلىعى دا باعيلاعا ارنالعان.

«قامار سۇلۋ»، «كىم جازىقتى» روماندارىنا وزەك بولعان دا ءتور التاي، سول التايدىڭ تىرشىلىگى مەن تراگەدياسى. التايدىڭ ءار تومپاعى زيرات، ءار سوقپاعى ەل تاريحى. اۆستريالىق تۇتقىندار سالعان «يرەكتىڭ سەرپانتينىندە» ەل تاعدىرىنىڭ كۋاگەرى بولعان ءىز جاتىر – قاندى ءىز: ونالتىسى بار، ونجەتىسى بار، جيىرما سەگىزى بار، وتىزەكىسى مەن وتىزجەتىسى بار – بۇل جول قاسىرەتپەن قازىلعان، قابىرعاسى قورعاسىنمەن، تابانى قاراتايدىڭ جەتى اتاسىنىڭ قاڭقاسىمەن تاپتالعان...

... ءبىرىنىڭ يىعىنا ءبىرى مىڭگەسىپ، كوك اسپانعا نايزاسىن قاداعان سەڭگىر-سەڭگىر تاۋ سىلەمدەرى تەڭىزدىڭ قاتىپ قالعان جال-جال تولقىندارىنداي ۇرەيلى، الدىڭ ارتىڭنان بيىك، ارتىڭ الدىڭنان بيىك، تاۋدىڭ ۇستىندە تۇرىپ تاۋعا قاراساڭ سۇراپىل تولقىن توبەڭنەن كەلىپ باساتىنداي تىنىسىڭ تارىلىپ، دەنەڭ ءزىل تارتادى. قوڭىر سامالدا مۇزدىڭ ىزعارى، قاردىڭ ءيىسى بار. قاعىرعا شىقساڭ كۇن جالاپ، تەرىسكە تۇسسەڭ تەر قاتىپ، ءبىر ىستىق، ءبىر سۋىقتا تاس مونشانىڭ بۋىندا وتىرىپ توبەڭنەن تاستاي سۋدى توگىپ جىبەرگەندەي تىتىرەنەسىڭ.

التاۋ ەدىك: جەرگىلىكتى اكىم شايمەردەن ورازاەۆ، شورناۋانىڭ ورمانشىسى نيازبەك ابىشەۆ، ديداشتىڭ ءوزى، مەنىڭ قۇرداسىم – ءديداشتىڭ ءونتورت جاسار ۇلى داۋلەت، سوسىن باياعى مەن. بۇل جولعى بەتىمىز شابانباي. سونىڭ شەتى – شۇباراعاش. «شاپقان جولمەن» استىق. جامبىل وبلىسىنداعى قۇلاننىڭ جايلاۋىنان «كوتەنۇزگەن» دەگەن اسۋدى كورگەن ەدىم. مىنا اسۋ كوتەننەن دە زورعىنى ۇزگەندەي ەكەن. الدىڭا قاراساڭ اسپاننان باسقا تۇك كورىنبەيدى، ارتىڭا قاراساڭ باسىڭ ايلانادى. استىما نيازبەك جيرەن قاسقا جورعا مىنگىزىپ ەدى، سىيلاعانى دا، بۇل شىركىن قىزعانشاق نەمە ەكەن، ورگە كەلگەندە الدىما جان سالمايمىن دەپ ىرسىلداپ-كۇرسىلدەپ جانتالاسادى دا ەڭىسكە تۇسكەندە جورعاسىمەن لوقىلداپ ارقاسىنا ەر توقتاتپاي لاقتىرادى كەلىپ. شاپقانجولدى ديداحمەت بالتابايدىڭ جولى دەپ جازىپ ەدى. «بالتابايدىڭ جولى» شۇباراعاشتاعى «بالتابايدىڭ جارتاسىنا» جەتكىزىپ سالدى. بۇل ەلدە بالتابايلار بارشىلىق، ءبىراق سولاردىڭ ءبارى شەتىنەن بالتا ۇستاعاندار ەمەس، ەگەسپەن ەرەۋىلگە شىعىپ، ەرلىكپەن باس كەسكەن بىرەۋى عانا...

ەسەپپەن شانشىپ قويعانداي شانجاۋ-شانجاۋ بالقاراعايلى شۇباراعاش ەتەككە قاراي قيالاپ تۇسەتىن اتشاپتىرىم كەڭ القاپ، ءبىر كەزدە شورناۋانىڭ شابىندىعى ەكەن، قورادان مال كەتىپ، ورىسكە تۇياق تيمەگەن سوڭ شىمى تۋسىراپ، شالعىنى كەڭىردەكتەن اسىپتى. ديداحمەت اتتان تۇسە سالىپ كامەراعا جارماستى. تابيعاتتىڭ ءوزى جونىپ قالاعان قارسىداعى قىزىل كۇرەڭ جارتاستار قاتار-قاتار ساپ تۇزەپ، توبەمىزدەن كۇن وتپەسىن دەگەندەي بالقاراعايدان شىنار كيىپ الىپتى دا سالەمشى كۇتكەندەي بۇلار دا ەل جاققا قاراپ ەدىرەيىسە قالىپتى.

-بالتابايدىڭ جارتاسى دەگەن وسى،-دەدى ديداش.-ەرنىن قيناۋعا ەرىنگەن جۇرت تەسىكتاس دەي سالادى.

اۋلىم كوشىپ بارادى تەسىكتاسقا

شىركىناي وبال بولدى-اۋ كەرتىكباسقا

كوزدەن جىراق كەتكەندە قاراعىم-اي

كەلداعى ءوز قولىڭمەن كەسىپ تاستا!»-

دەيتۇعىن بادىك ايتىستان قالعان ءبىر شۋماق ءداپ وسى جەردە تۋدى ما ەكەن دەپ تە ويلايمىن.

- سەنىڭ جۇرگەن جەرىڭنىڭ ءبارى بالتاباي ما، الدە بالتاباي جۇرگەن جەردىڭ ءبارىن شارلاعان سەن بە؟-دەپ ازىلدەگەن بولدىق.

وز سالماعى جارتى توننا، ءبىر توننالىق قاراكەر اتتان شايمەردەن قارعىپ تۇسكەندە جەر سولق ەتە قالىپ ەدى، ء«بۇيتىپ قيناعانشا سويىپ تاستامايسىڭ با» دەگەندەي شەرۋشىنىڭ كوشكىندىسىنەن بوداۋعا قالعان ەندىگى «جۋانىنا» قاراكەر جاۋدىرەي قاراپ كۇرسىنىپ سالدى. جانۋاردىڭ مۇڭىنا جاناشىرلىق جاسار باپكەر قايدا، شايمەردەن شايقالىپ كەلىپ:

-ول ءبىر ۇزاق حيكايا عوي،-دەپ ديداحمەتتىڭ جاۋابىن قارىزعا ساتىپ الدى.-بۇل جارتاسقا ءتىل بىتسە تالاي حيكمەتتى سايرار ەدى، اتتەڭ، تاسقا جازىلعان تاريحىمىزدى بۇگىندە كىم وقىعانداي.

-سونى وقىتامىن دەپ بۇل ديداش ءبىزدى جەتەلەپ كەلە جاتقان جوق پا.

-جەتەلەگەن جاقسى-اۋ، ءبىراق ديداشتىڭ توپەلەپ جازاتىن كەزى ەمەس پە. بۇل ارعى بالتابايعا جەتە الماي، بەرگىلەرىن عانا جيىپ-تەرىپ، «تاسمونشا» مەن «تاسقالانىڭ» اراسىن تاپتاپ تاۋىسا الماي ءجۇر عوي. –شايمەردەن بايقاتپاي تۇرىپ ديداشتىڭ باقشاسىنا ءبىر تاستى تومپ ەتكىزدى. –اقسۋعا بارىپ ءسىز جاتىپ الدىڭىز، پاركەدەن شىقپاي الىبەك ءجۇر...

ۇش شاپالاقتىڭ استارىندا نازى بارى، ايتىلماعان قولقانىڭ اعايىنعا دەگەن قۇلاققاعىسى بارى دا راس ەدى. شايمەردەن ۇشەۋىمىزدىڭ ءۇش كىتابىمىزدىڭ اتىن تىلگە تيەك ەتىپ تۇر: كەمىتىپ تە، كەكەتىپ تە تۇرعان جوق، قاراتايدىڭ قىمباتى مەن قاسىرەتى دە وتكەندە جاتىر ەمەس پە دەگەندەگىسى. سونىڭ ءبىرى مىنا «تەسىكتاس»، ديداشقا سالساڭ – بالتابايدىڭ جارتاسى...

...بالتاباي الكەنباەۆ جۇرتتان اسقان قولمەرگەن بولعان دەسەدى. اتپەن اعىزىپ كەلە جاتىپ اسپانداعى قۇستى اتىپ تۇسىرە بەرەدى ەكەن. تەڭەپ ايتساق – قاراتايدىڭ كەيكىسى. ەكى زامانعا دا سيماعان: پاتشا وكىمەتىنە بارىمتاچ، سوۆەت وكىمەتىنە بانديت اتانىپ، قادىرىن حالقى عانا بىلسە كەرەك... اۋدان ورتالىعىندا، اۋداننىڭ «قىزىل الاڭىندا» كۇنى كەشەگە دەيىن قايقايىپ ح.ن. پاحوموۆ دەيتىننىڭ ەسكەرتكىشى تۇردى، قاڭقاسى دا سول قۇلپىتاستىڭ استىندا دەيتۇعىن.

قىزىل وتريادتىڭ ناشاندىگى ح.ن.پاحوموۆ بالتابايدىڭ قولىنان قازا تاپقان. بالتاباي بانديت اتانىپ، پاحوموۆتى ەلۋ جىل بويى جەر-كوككە سيعىزا الماي ماداقتاپ، اۋدان اۋىزعا ىلىنسە، ونىڭ ارۋاعى اۋليەدەي دۋالىنىڭ لەبىزىنەن قالعان جوق. «جارىقتىققا» تاڭىردەي تابىناتىن ءجونىمىز دە بار ەدى: ونىڭ ءوز سوزىنە جۇگىنسەك – «مەن 1500 بانديتتىڭ باسىن شاپتىم، جۇزدەگەن قاشقىندى باقىرتىپ تۇرمەگە جاپتىم» دەپتى-مىس. مۇنداي ەرلىك ءار جەردە بولعان شىعار، ءبىراق مىڭداعان بەيباقتىڭ تاعدىرىمەن وقپەن ويناعان ەكىنىڭ بىرىنەن تابىلا قويار دەيمىسىڭ؟ قىلىش ۇستاعاندار ۇلى كامپەسكەدە قولىنىڭ قىشۋىن ءبىر قاندىردى، بەس بيە بايلاعان ء«ىرى» بايلاردىڭ، شولاق بايتال مىنگەن «قۇلاقتاردىڭ» تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋ كەرەك بولدى. مارقۇم پاحوموۆقا قاتىنقاراعايدىڭ تورىنەن توپىراق بۇيىردى. ال «بايلار» مەن «قۇلاقتار» جەتكەندەرى قىتاي مەن مونعولعا قاشتى، جەتپەگەندەرى رەسەيدىڭ ويمانىنا بارىپ تىعىلدى: قاسقىرباەۆتار ۆولكوۆ، تۇلكىباەۆتار ليسيتسىن بولىپ شوقىنىپ شىعا كەلدى – تالاپ سولاي بولدى، ايتپەسە قىرىپ سالاتىن بولدى. ءدىن دەسە ازا بويى تىك تۇراتىن كەڭەس وكىمەتى قازاقتارعا «جانى اشىعاندىقتان» شىركەۋگە كىرىپ شىققانداردىڭ موينىنا كرەست تاعىپ «جارىلقاپ» تاستادى. ال التايدىڭ اسۋلارىندا وققا ۇشقان مىڭداعان «بانديتتەر» مەن «قاشقىنداردىڭ» قاڭسىپ جاتقان اق سۇيەك قاڭقاسىن قۇز بەن شاتقالداردان ءالى كۇنگە جيناپ الار ەشكىم جوق.

«جاڭا ۇلگى» مەن «مويىلدىنىڭ» اراسى ەل كوشىپ قوناتىن جەر. اڭعارىندا بۇقتىرما جاتىر. جاعاسىنداعى ورماندى-توعاي ءالى كۇنگە كۇڭىرەنىپ تۇراتىن سياقتى. پاحوموۆتار ەل ازاماتتارىن وسىندا الىپ كەلىپ، اعاشقا تاڭىپ تاستاپ ، كۇن سايىن دۇرەمەن قيناپ جاۋاپ الادى ەكەن دە اقىرىندا جارىپ ولتىرەتىن بولىپتى. پاحوموۆتاردىڭ ەل ماداقتايتىنداي «ەرلىگى» وسىنداي. 1935- جىلى زورلىق-زومبىلىققا شىداي الماعان 30 ءتۇتىن (300 ادام) جىلقى، سيىرىن، 25 مىڭ قويىن ايداپ شىندىعاتاي ارقىلى قىتايعا وتپەك بولىپتى. مۇنى ءبىلىپ قويعان پاحوموۆ وتريادىن الىپ كۇنى بۇرىن الدىن توسقان ەكەن. بويىندا جانى باردىڭ ءبىرىن قالدىرماي قىرىپ، بەسىكتەگى 6 بالاعا دەيىن اتىپ تاستاپ، 25 مىڭ قويدى ورەلگە ايداپ قايتىپتى. قايتار جولدا شىڭعىستايعا سوعادى. بەس نامازدان باسقا ساياساتتا شارۋاسى جوق ءجۇنىس دەگەن مولدانى زيراتقا تىعىلعان جەرىنەن اتىپ ءولتىرىپ، اياعىنا ارقان تاعىپ، اۋىل ورتاسىنا سۇيرەپ اكەلىپ تاستاپ كەتىپتى. ءجۇنىس مولدا بالتابايدىڭ جاقىن تانىسى ەكەن، قاتتى اشىنعان اڭشى قاراعايدىڭ قابىعىن ارشىپ: «قانعا – قان، مەن ەندى سەنى ولتىرمەي قويمايمىن» دەپ جازسا كەرەك. بىردە ادەيى ىزدەپ ۇيىنە كەلسە، پاحوموۆ ۇستىندە اپپاق جەيدەسى بار، وتباسىنىڭ ورتاسىندا تاماق ءىشىپ وتىرعان كورىنەدى، بالالارىنىڭ كوزىنشە ءولتىرۋدى ارسىزدىققا ساناپ تيىسپەي كەتىپ قالىپتى. ەندى ونىڭ سوڭىنان پاحوموۆ تۇسەدى.

ادام باسپاعان التايدىڭ اسۋلارىن جاتقا بىلەتىن بالتاباي جالاقتاعان قىلىشتان، جالقاق قاننان، ورتتەي جالماعان اشتىقتان قاشقان-بوسقان قاراتايلىقتاردى ارعى بەتكە اپارىپ سالىپ جۇرەدى ەكەن. قياناتقا شىداي الماعان جەكە باتىر قولىنا قارۋ الۋعا ءماجبۇر بولعان. سوۆەت وكىمەتىن قۇلاتامىن دەپ ەمەس، سوتسياليزمگە تويىپ بولعان ەلدى ارعى بەتكە الىپ شىعۋ ءۇشىن. ارتىنان كەزەكتى ءبىر قۋعىن تۇسكەندە ءدال وسى «تەسىكتاستا» پاحوموۆتى قاسقا ماڭدايدان كوزدەپ، قاندى ىشە-ىشە كۇپتى بولماسىن دەپ ءفانيدىڭ «ازابىنان» قۇتقارسا كەرەك... بالتاباي شىعىس تۇركستاندا 1949-جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرلىسكە دە قاتىسقان ەكەن. ۇرپاعى جاسقانىپ، تۋعان ەلگە قايتپاي قالدى. ءبىر ۇلى ءوز كىندىگىنەن، ەكىنشىسى ابدىكەرىمنىڭ قامبارىنىڭ بالاسى، قامباردى ءنوۆوسىبىردىڭ تۇرمەسىندە سوۆەت وكىمەتى اتىپ تاستاعان سوڭ جەتىمسىرەتپەيمىن دەپ باۋىرىنا سالىپ العان كورىنەدى.

جارتى عاسىر ۇندەمەگەن «تەسىكتاس» ۇندەمەگەن قالپى مەلشيىپ تۇر. مەلشيۋىنە قاراعاندا «ۇندەۋدى» بىزدەن كۇتكەن سياقتى. جەل-قۇزدان ارسا-ارساسى شىققان جاقپارلاردىڭ بالتاباي قاي جىقپىلىندا تۇردى ەكەن؟ ارسا-ارسا بوپ ايىرىلىپ كەتكەن جاقپارلار جارتاستىڭ زاماننان تارتقان جاراسىنداي ەدى...

«الدىڭا كەلسە اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەيدى قازاق. قازاقتىڭ الدىنا كەلىپ كىم كەشىرىم سۇراپتى؟ ءالى دە سۇراعىسى كەلىپ وتىرعانى شامالى.

«... وتنوشەنيا، سلوجيۆشيەسيا مەجدۋ پريشلىم ەۆروپەيسكيم ناسەلەنيەم ي كورەننىمي نارودامي، ۆ رەزۋلتاتە يمپەرياليستيچەسكوي پوليتيكي روسسيسكوگو سامودەرجاۆيا زا دۆا س پولوۆينوي گودا سوۆەتسكوي ۆلاستي، ناحوديۆشەيسيا ۆ رۋكاح چرەزۆىچاينو تونكوي پروسلويكي رۋسسكيح رابوچيح، سيلنو زاراجەننىح كولونيزاتورسكوي پسيحولوگيەي، نە تولكو نە يزمەنيليس ك لۋچشەمۋ، نو ەششە بولەە وبوستريلوس بلاگوداريا سۆوەوبرازنىم «كوممۋنيستيچەسكيم» دەيستۆيام، راسسماتريۆاەمىم پورابوششەننىم كورەننىم ناسەلەنيەم، كاك پرودولجەنيە دەيستۆي اگەنتوۆ ستاروي ۆلاستي ي پو سۋششەستۆۋ ياۆليايۋششيمسيا تاكوۆىمي.». (ۆ.ي.لەنين. «زامەچانيا نا پروەكتە رەشەنيا تسك و زاداچاح ركپ(ب) ۆ تۋركەستانە». 13 يۋنيا 1920گ.)

بوداندى ەلگە جاساعان پاتشالى رەسەيدىڭ ەكىجارىم عاسىرلىق قياناتىنان سوۆەت وكىمەتى ەكى جارىم-اق جىلدا اسىپ تۇسسە، جەتپىس جىلدا نە ىستەدى ەكەن؟

دەمەك، لەنيننىڭ كەزىندە دە وتارلاۋ ساياساتىنىڭ الىپپەسى ەشقانداي وزگەرمەپتى، وزگەرگەن بۇيرىق قانا: «نا ۆسە چەتىرە ستورونى. ۆوزۆراششات نەوبيازاتەلنو» دەگەننىڭ ورنىنا - «نە پۋششات! ۆوزۆراششات نەوبيازاتەلنو!» بولىپ جاڭارعان. قازاقتاردىڭ جەرىن تارتىپ الىپ جاتىر دەپ حالىقارالىق ايقاي-شۋ بولماسىن دەگەن ماقساتپەن شەكارانىڭ ارعى بەتىن دە، بەرگى بەتىن دە اسكەري وتريادپەن تىعىنداپ قويىپ، ەل اسۋعا شىعىسىمەن ورمانعا ءورت جىبەرىپ، ارى قاشقانداردى دا، بەرى قاشقانداردى دا قىرىپ سالدى. لەنيننىڭ ءوزى دە كوممۋنيستەردەن پاتشا وكىمەتى اگەنتىنىڭ ەنتاڭباسىن تانىپ وتىرعان جوق پا. ءساديزمنىڭ سيمۆولى بولعان وحرانكا مەن جاندارمەريانىڭ جويقىن «قىزمەتىمەن» دۇنيە جۇزىندە ەشبىر ەل تالاسا العان جوق.

بىر عانا تۇركستان ولكەسىندە 1918 جىل مەن 1920 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن ەكى ميلليون كوشپەلى اشتان قىرىلدى. اقمەشىت پەن تاشكەنت ارالىعىندا جۋساپ جاتقان ولىكتەردى كومىپ ۇلگەرە الماي تەمىرجول بويىنىڭ ورى مەن جىراسىنا اربامەن توگىپ، بۇكىل دالانى كۇڭىرسىك الىپ بارا جاتقان سوڭ بەتىن زورعا جاپقان جوق پا. ءدال سول جىلى، ءدال سول ايدا تۇركستان كومپارتياسىنىڭ بەسىنشى كونفەرەنتسياسىندا اشتىق جايىندا بايانداما جاساعان تۇرار رىسقۇلوۆ جالعىز ءوزى شىر قاعىپ، حالقىنىڭ قاسىرەتىن ايتقاندا، ورتالىقتان كەلگەن كومپارتيانىڭ اريستوكراتتارى سوۆناركوم بولگەن ازعانتاي قارجىنى وزدەرى ءبولىپ جەپ: اشتىق جايلى اۋزىڭدى اشپا، كوشپەلى جۇرتتىڭ تسيۆيليزاتسياعا ەرگەنى قالادى، قىرىلعانى – «ەستەستۆەننىي وتسەۆ» دەپ شىرەنىپ ەدى. وتىزىنشى جىلدارى اشتان قىرىلعان ءۇشجارىم ميلليوننىڭ جانازاسىن الپىس جىل وتكەن سوڭ شىعاردىق. سونىڭ وزىندە دە «مۇنى گەنوتسيد دەپ ايتپاڭدار» دەپ ماسكەۋ بۇگىندە زار قاقسايدى. ال جيىرماسىنشى جىلداردىڭ قۇربانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جوقتاۋسىز قالدى. ايقايلادىڭ دەپ رىسقۇلوۆتىڭ اۋزىنا قورعاسىن كەپتەپ ولتىردىك.

ل.تولستويدىڭ: ء«بىر حالىقتى جويىپ جىبەرۋ ءۇشىن كاسىبىنەن ايىرۋ جەتىپ جاتىر» دەگەنى بار. بولشەۆيكتەر ۇلى جازۋشىنىڭ «ۆوسكرەسەنەسىن» وقىدى ما، وقىمادى ما، كىم ءبىلسىن... بايلاردى كامپەسكەلەۋ وسى ساياساتتىڭ باستاماسى ەدى. كامپەسكەگە قارسى دەپ، كالىكتىپكە قارسى دەپ سوزاقتا ءبىر تۇندە، ءبىر اۋىلدا 500 قازاقتى قىرىپ سالعانىمىز قايدا؟ بۇل ءبىر اۋىلدىڭ قۇربانى. سوزاقتا قانشا اۋىل؟ بار قازاقتا قانشا اۋىل؟ مۇنداي «كوتەرلىستەر» ءار وبلىستا، ءار اۋداندا، ءار اۋىلدا بولدى دەسىپ ەدى، بولدى دەسىپ قارۋدىڭ كۇشىمەن «باسىپ» ەدى. «باندىلار» مەن «قاراقشىلاردى» قىرىپ سالىپ، قالعاندارىن «باي تۇقىمى»، «قۇلاقسىڭدار» دەپ يتجەككەنگە ايداپ، ونان قالعان قاراتاۋ مەن سىردىڭ قازاقتارىن كوكتاستىڭ، دومنىڭ، ريدەردىڭ قورعاسىن رۋدنيكتەرى مەن كارەرلەرىنە، شاحتالارىنا توعىتىپ، كەرىسىنشە، شىعىستىڭ قازاقتارىن يتجەككەننىڭ جىنىسى مەن ساحارانىڭ قۇمىنا قاماپ زورعا تاۋىسقانى قايدا؟

قازان توڭكەرىسى بولىپ جاتقاندا، ازامات سوعىسى ءجۇرىپ جاتقاندا، سوۆەت وكىمەتى ورناپ جاتقاندا قارسى تۇرىپ، شوشاڭ ەتىپ قولىنا مىلتىق ۇستاماعان، باسىپ وتكەن اقتاردان ءبىر قىرىلىپ، قۋىپ جەتكەن قىزىلداردان ەكى قىرىلىپ قانجوسا بولعان قارۋسىز مومىن ەل وتىزىنشى جىلدارى ناعىپ جەلىگە قالدى ەكەن؟ كگب، نكۆد بۇكىل قازاق قىلىش جالاڭداتىپ ات ۇستىندە جۇرگەن دەپ سەندىرىپ باقتى. «ۇياتتان» سوۆەت يمپەرياسىنىڭ بەتىنە قاراي الماي، جەتپىس جىل بويى سۇيەككە تاڭبا، بەدەلگە نۇقسان بولىپ، اقىرى «كازاحسكي ناتسيوناليزم» دەگەندى قاسقا ماڭدايىمىزعا جازىپ بەرىپ ەدى. بۇل اتاق تا «فاشيستىك ناتسيزم» دەگەننەن كەم تۇسكەن جوق.

قۇدايعا شۇكىر، ءبىر عانا سوزاق «كوتەرلىسى» ەمەس، جەر-جەردەگى «بۇلىكتىڭ» ءبارى دە ۆچك-نىڭ جوسپارلى تۇردە ۇيىمداستىرعان ارانداتۋى ەكەنى بۇگىن اشكەرەلەنىپ وتىر. «باندى» دەگەنى ەلگە باسالقا بولعان يگى-جاقسىلار، «قاراقشى» دەگەنى سولاردىڭ اقىلى مەن اۋزىنا قاراعان ارتىنداعى قاراشاسى بولىپ شىقتى. «باندىلارعا» باسشى بولىپ شاكارىم مەن ماديلەردىڭ، كەيكى مەن توبانيازداردىڭ جۇرگەنىن ايتساق، قالعاندارىن ءتىزىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق شىعار.

قاراتاي ەلىنىڭ قاق جارتىسى اق جاڭقا سۇيەك بولىپ التايدىڭ اسۋلارىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جايراپ جاتىر. بۇل گەنوتسيدتىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ەدى. كەزىندە پاتشالى رەسەي وحرانكاسى مەن جاندارمەرياسىنىڭ جاساعان ءتىزىمى تولىعىمەن سوۆەت وكىمەتىنىڭ جازالاۋشى مەكەمەلەرىنىڭ قولىنا كوشكەن. پاتشا وكىمەتىنىڭ ورىنداپ ۇلگەرمەگەن ناۋقاندارىن «سوتسياليستىك» رەپرەسسيانىڭ جالعاستىرۋى كەرەكتى. الدا ەكىنشى كەزەڭ – قازاق ۇلتىنىڭ زيالى قاۋىمىن تىپ-تيپىل جويۋ ماقساتى تۇردى...



تالەيىڭىزگە كەز كەلگەن كىتاپتار لەگى

         
1 زەرتتەۋلەر
2 ساكەن سەيفۋللينولەڭدەر جيناعى
3 تەودور درايزەررومان
4 لەۆ تولستويالەم ادەبيەتى
5 ساياسات
6 مۇقان يمانجانوۆاڭگىمە
7 ەستەلىكتەر
8 ءازيز نەسينالەم ادەبيەتى
9 زەرتتەۋلەر
10 سىرباي ماۋلەنوۆاۋدارمالار

پىكىرلەر:


قوناق: #95، ۋاقىتى: 07:19 - 2017/10/21

Шабанбайдан тәуелсіздік алған соң айрылдық емес пе?


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە 99 دەپ جازىڭىز، راحىمەت!
98 + 1 = ? sozsiz sifermen tolteringiz.